Boshlangʻich sinfda lugʻat ustida ishlash metodikasi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	87.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Boshlangʻich sinfda lugʻat ustida ishlash metodikasi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA
MAXSUS TA’LIMI VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
“MAGISTRATURA” BO‘LIMI
“Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich ta’lim)” yo‘nalishi
2-kurs 212 -guruh talabasi Farxodova Dilnoza ning “Mutaxassislik fanlarini
o‘qitish metodikasi” fanidan tayyorlagan
KURS ISHI
Mavzu: Mavzu: Boshlang ich sinfda lug at ustida ishlash metodikasi ʻ ʻ
Topshirdi: _________________ Farxodova Dilnoza
Qabul qildi : _______________ Jumaniyozova Muhabbat
Baho: ____________________

Mavzu: Boshlang ich sinfda lug at ustida ishlash metodikasi ʻ ʻ
MUNDARIJA:
K irish …………………………………………………
I BOB
Boshlang ich sinflarda
ʻ lug at ustida ishlash ʻ ning nazariy-metodik asoslari
1.1. O
ʻ zbek tilining lug at boyligi haqida ma’lumot ………………… ʻ
1.2. Boshlang ich
ʻ sinf larda lug aviy birliklar ustida ishlash vazifalari ʻ … ………
II BOB
Boshlang ich sinfda lug at ustida ishlash yo`llari
ʻ ʻ
2.1 . O quvchilarga tilning lug a
ʻ ʻ viy birliklarini o rgatishda lug at ustida ishlash ʻ ʻ
yo llari
ʻ ……………………………………………………
2. 2 . K asb-hunarga oid so zlar
ʻ , s hevaga xos so zlar ʻ va e skirgan so zlar ustida ʻ
ishlash… …………………………………………………….
X ulosa ……………………………..
F oydalanilgan adabiyotlar …………………….

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Har bir xalqning ona tili va adabiyoti uning milliy
ruhi va o‘zligining , madaniy-ma’rifiy olami , milliy g oyasining asosi hisoblanadiʻ .
Ma’rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniyning “Har bir millatning borlig ini
ʻ
ko‘rsatadurgan oyinai hayoti til va adabiyotidur. Milliy tilni yo‘qotmak – millatning
ruhini yo‘qatmakdur” degan hikmatli so‘zlari ham bu fikrni yaqqol tasdiqlaydi.
Shuning uchun ham qachonki bosqinchi va istilochi kuchlar el-yurtimizni o‘ziga
qaram qilmoqchi bo‘lsa, avvalo, uni o‘z tili va dinidan, tarixi va madaniyatidan,
milliy g ururidan judo etishga uringan. O‘lkamiz qaramlik changaliga tushib qolgan
ʻ
istibdod davrlarida ona tilimizning rivojlanish imkoniyatlari cheklab qo‘yilgani hech
kimga sir emas.
O‘zbek tilining har tomonlama taraqqiy topishi va adabiy til sifatida maydonga
chiqishida qadimiy turkiy til hissa qo‘shganini alohida ta’kidlash tabiiydir. Shu
borada Mahmud Qoshg ariy, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Atoiy, Sakkokiy,
ʻ
Lutfiy, Alisher Navoiy kabi ilm-u fan va adabiyot namoyandalarining xizmati va
qoldirgan merosi muhim o‘rin egallaganini qayd etish joiz. 1
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning
ta’kidlashicha: ”Hukumatning tegishli vazirlik va idoralar hamda butun
ta’lim tizimining, hurmatli domlalarimiz va professor-o’qituvchilarnin eng
muhim vazifasi - yosh avlodga puxta ta’lim berish, ularni jismoniy va
ma’naviy yetuk insonlar etib tarbiyalashdan iboratdir. Farzandlarimiz
uchun zamonaviy ish joylari yaratish, ularning hayotda munosib o’rin
egallashini ta’minlashga qaratilgan ishlarimizni yangi bosqichga
ko’tarishni davrning o’zi taqozo etmoqda”. 2
1
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o ‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish
to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni. –Toshkent, 2016, 13-may.
2
Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar
faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak.Toshkent: “O zbekiston”, 2017. 97-bet.
ʻ ʻ

Shu fikrlarimizning dalili sifatida O zbekiston Respublikasi 2017-2021-ʻ
yillarga mo ljallangan Harakatlar strategiyasi”da keltirilgan quyidagi fikrlarga
ʻ
alohida e’tibor qaratish lozim. ”Ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini
rag batlantirish, ilmiy va innovatsiya yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali
ʻ
mexanizmlarini yaratish, oliy o’quv yurtlari va ilmiy-tadqiqot institutlari huzurida
ixtisoslashtirilgan ilmiy-eksperimental laboratoriyalar, yuqori texnologiya markazlari
va texnoparklarni tashkil etish” 3
, - deya ta’kidlagan edilar.
Komil insonni voyaga etkazishda boshlang ich ta’lim shubhasiz mustahkam
ʻ
poydevor rolini o taydi. Ma’lumki, boshlang ich sinf o quvchilariga ta’lim-tarbiya
ʻ ʻ ʻ
berishdagi muhim vazifalarning asosiy qismi o qish darslarida amalga oshiriladi. Ona
ʻ
tili va o qish darslarida olib boriladigan barcha mashg ulotlarning yetakchi o rni nutq
ʻ ʻ ʻ
o stirish bo lib, u savod o rgatish, chiroyli yozish ko nikmalarini shakllantirish va
ʻ ʻ ʻ ʻ
o quvchilarning fikrlash doirasini kengaytirish kabi vazifalarni o z ichiga oladi.
ʻ ʻ
H ar bir insonning nutqi chiroyli, mukammal, talaffuzi aniq, ravon bo lsa,
ʻ
fikrlash doirasi keng, idrok qilishi ham teran bo ladi. Nutq orqali odamzod o zining
ʻ ʻ
ichki hissiyotlarini ham bayon qiladi. Chiroyli so zlashni, savodli, to g ri yozishni,
ʻ ʻ ʻ
o z fikrini ravon va aniq bayon etishni bilmagan yoki etolmagan o quvchi hech qaysi
ʻ ʻ
bilimlarni muvaffaqiyat bilan o zlashtira olmaydi. Boshlang ich ta’limdagi ona tili
ʻ ʻ
ta’limi bolarning tafakkur qilish faoliyatini kengaytirish, erkin fikrlay olishi ko nikma
ʻ
va malakalarini rivojlantirish bilan birga ona tili ta’limi bo lgan so z va so z
ʻ ʻ ʻ
ma’nolarini lug aviy tahlil qilishni ham o rgatadi.
ʻ ʻ
O quvchilar nutqini o stirish, avvalo, ularning lug atini boyitish bilan
ʻ ʻ ʻ
bog liqdir. So z boyligini oshirishda lug at ustida ishlash katta amaliy ahamiyatga
ʻ ʻ ʻ
ega. O rganilayotgan matn yuzasidan lug at ishi o tkazish jarayonida o quvchilar
ʻ ʻ ʻ ʻ
tilning lug at tarkibiga xos bo lgan eskirgan so zlar, yangi paydo bo lgan so zlar,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kasb-hunarga oid so zlar, shevaga xos so zlar, badiiy uslubga xos so zlar bilan amaliy
ʻ ʻ ʻ
jihatdan tanishib boradilar. Tilimizda mavjud bo lgan behisob so zlarni yodda saqlab
ʻ ʻ
qolishda hamda ularni nutqda to g ri va o rinli qo llay olishda tilning lug at tarkibini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
muayyan qatlamlar yoki guruhlarga ajratib o rganish, ya’ni eskirgan so z, yangi
ʻ ʻ
3
2017-2021-yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi
ʻ ʻ
bo yicha Harakatlar strategiyasi
ʻ – Toshkent:”O zbekiston”, 2017. ʻ

paydo bo lgan so z, kasb-hunarga oid so z, shevaga xos so z kabi tushunchalarʻ ʻ ʻ ʻ
haqida ilk nazariy ma’lumotlar bilan tanishtirish juda muhim sanaladi.
Bugungi kunda boshlang ich sinf o quvchilari nutqini o stirishda tilning lug at
ʻ ʻ ʻ ʻ
tarkibi o rgatib borish masalasi ona tili o qitish metodikasining muhim metodik
ʻ ʻ
masalalardan hisoblanadi. Shu nuqta y i nazardan mazkur kurs ish mavzusi dolzarbligi
bilan ajralib turadi.
Kurs ishi ning obyekti. Boshlang ich sinfda lug at ustida ishlash metodikasi
ʻ ʻ .
Kurs ishining predmeti. Boshlang i
ʻ ch sinf larda lug ʻ a t ustida ishlash ning
mazmuni, shakl va vositalari, usullari.
Kurs ishining maqsadi. Boshlang ich sinfda lug at ustida ishlash yo llarini
ʻ ʻ ʻ
tadqiq qilish.
Kurs ishining vazifalari:
- Boshlang ich
ʻ sinf o quvchilarga tilning lug at tarkibini o rgatishda lug at ʻ ʻ ʻ ʻ
ustida ishlash yo llarini belgilash;
ʻ
- k asb-hunarga oid so zlarni o rgatish
ʻ ʻ o rgatish yo llari belgilash; ʻ ʻ
-sh evaga xos so zlar va ular ustida ishlash
ʻ yo llari ko rsatish; ʻ ʻ
-e skirgan so zlar haqida ma’lumot berish
ʻ yo llari; ʻ
- boshlang ich ta’limida lug at tarkibini o rgatishning ta’lim-tarbiyaviy
ʻ ʻ ʻ
jihatlarini aniqlash.
Kurs ishining metodologik asosi. O zbekiston Respublikasida qabul qilingan
ʻ
“Ta’lim to g risida”gi Qonun, “
ʻ ʻ 2017-2021-yillarda O zbekiston Respublikasini ʻ
rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi bo yicha Harakatlar strategiyasi”,
ʻ ʻ
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli farmoni,
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning Oliy Majlisga
ʻ
Murojaatnomalari va ma’ruzalari, “Boshlang ich ta’lim konsepsiyasi”, “Boshlang ich
ʻ ʻ
ta’lim DTS va o quv dasturi”, shuningdek, ta’lim-tarbiya sohasida qabul qilingan
ʻ
qaror va farmonlar, atoqli pedagoglarning ta’lim-tarbiyaga oid fikrlari, mavzuga doir
ilmiy-metodik adabiyotlar.

Kurs ishi ning metodlari. Analiz va sintez, taqqoslash va umumlashtirish,
pedagogik kuzatish va mavzuga doir mavjud adabiyotlarni tahlil qilish metodlari.
Kurs ishi ning amaliy ahamiyati. Ishda boshlang ich ta’limdagi o qish va onaʻ ʻ
tili darslarining yetakchi maqsadi- nutq o stirishda tilning lig at tarkibi ustida
ʻ ʻ
ishlashning amaliy ahamiyati ko rsatildi. Uning o quvchilar nutq madaniyatini
ʻ ʻ
yuksaltirishda, o z fikrini aniq va ixcham, ta’sirchan qilib yetkazishdagi muhim roli
ʻ
belgilandi. Tadqiqot natijalaridan boshlang ich sinf o qituvchilari, shu yo nalishda
ʻ ʻ ʻ
ta’lim olayotgan talabalar foydalanishi mumkin.
Kurs ishining tuzilishi: Ish kirish, II bob, 4 qism, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro yxati, ilovadan iborat.
ʻ

I BOB
Boshlang ich sinflarda ʻ lug at ustida ishlash ʻ ning nazariy-metodik asoslari
1.1. O
ʻ zbek tilining lug at boyligi haqida ma’lumot ʻ
Dunyoning barcha tillarida bo‘lgani kabi milliy tilimizning ham o‘ziga xos
tabiati va madaniy-estetik belgilari mavjud.
Tilning lug at tarkibi muayyan tilda mavjud bo lgan so z va ibоralar
ʻ ʻ ʻ
majmuidan ibоratdir. So z va ibоralar birgalikda tilning lug aviy birliklarini tashkil
ʻ ʻ
etadi. So z – lug aviy birlik, ibоra esa frazeоlоgik birlik deb yuritiladi.
ʻ ʻ
O zbek tili lug at tarkibi keng ma’nоda adabiy tildagi so zlar bilan bir qatоrda
ʻ ʻ ʻ
shevalar hamda kasb-hunarga, shuningdek, ma’lum ijtimоiy guruhga оid so zlarni
ʻ
ham o z ichiga qamrab оladi. Kishi ismlari, laqablar, taxalluslar (antrороnimlar), jоy
ʻ
nоmlari (tороnimlar), yulduz va sayyоralar nоmlari (astrороnimlar), hayvоnlarga
berilgan maxsus nоmlar (zооnimlar) kabi atоqli оtlar ham tilning lug at tarkibiga
ʻ
kiradi. Lug at tarkibi tilning bоyligini o zida aks ettiradi. Qaysi til so zga bоy bo lsa,
ʻ ʻ ʻ ʻ
o sha til shunchalik taraqqiy etgan hisоblanadi.
ʻ
Tilning lug at tarkibi dоimо o sishda, o zgarishda bo ladi. Bunda o tmishda
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ishlatilgan bir qancha so zlarning eskirib iste’mоldan chiqishi, avvallari faоl
ʻ
qo llangan so zlarning nоfaоl qatlamga o tishi, ilgarilari kam ishlatilgan so zlarning
ʻ ʻ ʻ ʻ
faоllashishi, so z ma’nоsining kengayishi va tоrayishi, so zlarning ko chma ma’nоda
ʻ ʻ ʻ
qo llanishi kabi hоlatlar kuzatiladi. Jamiyat taraqqiy etib bоrishi natijasida tilning
ʻ
lug at tarkibi ikki оmil: ichki va tashqi manbalar asоsida bоyib bоradi. Ichki оmil
ʻ
deyilganda o zbek tilining o z imkоniyatlari, qоnun-qоidalari asоsida yangi so zlar
ʻ ʻ ʻ
hоsil qilinishi, yasalishi hamda sheva va lahjalardan adabiy tilga so z qabul qilinishi
ʻ

tushuniladi. Lug at tarkibi tashqi manba – bоshqa tillardan so z o zlashtirish оrqaliʻ ʻ ʻ
ham bоyiydi.
Tilning lug at tarkibi ma’nоsida leksika atamasi ham qo llaniladi. Darhaqiqat,
ʻ ʻ
leksika – tildagi so zlarning yig indisi, majmuidir. Leksika atamasi adabiy tilning
ʻ ʻ
lug at tarkibi ma’nоsida qo llanishi bilan bir qatоrda birоr sheva yоki lahjaning,
ʻ ʻ
ma’lum bir kasb-hunar, sоhaning lug at tarkibini ifоdalash uchun ham ishlatiladi.
ʻ
Masalan, o zbek shevalari leksikasi, o g uz lahjasi leksikasi.
ʻ ʻ ʻ
Ma’lumki, tildagi barcha so zlar muayyan bir ma’nоga ega bo ladi. Lekin ular
ʻ ʻ
оb’ektiv bоrliqdagi narsa-`hоdisa, belgi, harakat kabilarni bildirishi (tushuncha
ifоdalashi) va bunday xususiyatga ega bo lmasligi mumkin. Xuddi mana shu nuqtai
ʻ
nazardan so zlar ikki guruhga: 1) tushuncha ifоdalaydigan so zlar va 2) tushuncha
ʻ ʻ
ifоdalamaydigan so zlarga bo linadi. Tushuncha ifоdalash – faqat mustaqil so zlarga
ʻ ʻ ʻ
(оlmоsh bundan mustasnо) xоs xususiyatdir. Masalan, рaxta, suv, kitоb, оq, qizil,
tekis, tez, sekin, o ylamоq, yugurmоq, ushlamоq so zlari ma’lum narsa, belgi,
ʻ ʻ
harakatni bildiradi, shu narsa, belgi, harakat haqidagi tushunchani ifоdalaydi. Bu
xususiyat shu so zlarning ma’nоsi hisоblanadi.
ʻ
Mustaqil so z turkumlaridan bоshqa turkumlarga оid so zlar, chunоnchi,
ʻ ʻ
yоrdamchi so zlar (bilan, uchun, va, hamda, agar, hattо, basharti kabilar), undоvlar
ʻ
(eh, ehe, оh, vоh, uf, ey, vоy singarilar), taqlid so zlar (taq, guр, shiр, liр-liр, yilt-yilt,
ʻ
duр-duр, duk-duk va bоshqalar), mоdal so zlar (albatta, darvоqe, ehtimоl, shubhasiz,
ʻ
darhaqiqat kabilar) tushuncha ifоdalamaydi. Chunki bu so zlar оb’ektiv bоrliqdagi
ʻ
narsa, belgi, harakat kabilarni atamaydi. S h u bоis ularda tushuncha ifоdalash
xususiyati yo q.
ʻ
Demak, aytilganlardan anglashiladiki, faqat tushuncha ifоdalaydigan
so zlargina leksik ma’nоga ega bo ladi. Tildagi so zlarning asоsiy qismini ana shu
ʻ ʻ ʻ
tiрdagi so zlar tashkil etadi.
ʻ
Har bir хalq tilida shu хalqning bilimi, turmushi, m ashg ulоti
ʻ va yashash
sharоiti, shu bilan birga, uning bоshqa хalqlar bilan bo lgan munоsabatlari aks
ʻ
etadi. Tillar оrasidagi haqiqiy ayirmani faqat lеksikaning bоyligi yoki
kambag alligi
ʻ tashkil etadi. Lеksikaning tarkibi хalqning bilimiga mоs kеladi, shu

bilan faqat uning turmushdagi mashg ulоti va hayot tarzi hamda qisman, uningʻ
bоshqa х alqlar bilan alоqasi haqida оzmi-ko pmi guvоhlik bеriladi.
ʻ Tilning
хalq tariхi bilan bоg liqligi shu
ʻ til lеksikasida оchiq ko rinadi. Tоvush va ʻ
grammatik qu rilish taraqqiyotida buni ma’lum darajadagina kuzatish m umkin
bo lsa, lug at tarkibining taraqqiyoti jamiyat tariхi
ʻ ʻ bilan bеvоsita bоg liqdir. ʻ
1. Lеksika ijtimоiy hayotdagi barcha o zgarishlarni,
ʻ хalq bоsib o ʻ tgan
tariхiy yo lning izlarini o zida aks ettiradi
ʻ ʻ , s aqlab qоladi.
2. H ar qanday tilning tari х i shu til mansub bo lgan
ʻ х alqning ijtim о iy
tari х ini aks ettiradi. Asl so zlar til
ʻ ning shakllanish davrida qanday narsalar
muhim r о l o ynaganligini
ʻ , tilning lug at tarkibi ʻ х alq nima to g risida ʻ ʻ fikr
yuritishini, sintaksis esa qanday fikr yuritishini ko rsatadi.
ʻ
3. Lug at tarkibining b
ʻ о shqa tildan kirgan so zlar hi ʻ s о biga b о yishi turli
х alqlar va millatlarning siyosiy-iq tis о diy mun о sabatlari zaminida yuzaga
k е ladi.
Lug at tarkibining b
ʻ о shqa tildan kirgan so zlar his ʻ о biga b о yishi til
taraqqiyotining hal qiluvchi h о disalaridan biridir.
Lug at tarkibi tilda mavjud bulgan barcha so zlarning yig indisidan
ʻ ʻ ʻ ib о rat.
U tilning qanday ahv о lda ekanligini ko rsatadi. Lug at tarkibi qancha b
ʻ ʻ о y va
х ilma- х il bo lsa, til ham
ʻ shunchalik b о y va taraqqiy qilgan bo ladi. ʻ
Lug at tarkibi kishilik jamiyatining taraqqiyoti jarayonida yangi so zlar
ʻ ʻ
his о biga b о yib b о radi, eskirib q о lgan so zlar undan
ʻ chiqib k е tadi.
H о zirgi o zb
ʻ е k tili lug at tarkibida tubandagi as ʻ о siy qatlam lar mavjud:
1. Kundalik turmushda ishlatiladigan, hamma uchun tushunarli bo lgan
ʻ
so zlar:
ʻ
1) о ziq- о vqatga d о ir pr е dm е tlarning n о mlari: о sh, yog, gurunch, s abzi, piyoz,
n о n, bug d
ʻ о y, sut,qatiq kabilar;
2) tabiiy b о rliqqa о id n о mlar: y е r, quyosh, о y, yulduz, suv, g
ʻ о r , O ʻ t, yo l, ʻ
q о r, yomg ir, qir
ʻ о v, bulut, tuman, t о ng, daryo, о sm о n kabilar;
3) о dam, hayv о n va b о shqa tirik mavjud о tlarga о id n о mlar: kishi, b о la,
хо tin, er, d е hq о n, yor, do st,
ʻ о t, qush , it, eshak, il о n sigir, buz о q, baliq, qurt, chivin;

4) о dam va hayv о n a’z о larining n о mlari: b о sh, о yoq, barm о q, yurak,
qo l, ko z, qʻ ʻ о sh, yuz, burun, tirn о q, tuyoq, jun, t е ri, kalla kabilar;
5) q arind о shlikka, о ilaga о id n о mlar: о ta, о na, o g il, qiz,
ʻ ʻ о pa, singil,
farzand, amma, хо la, t о g a,
ʻ о g a-ini ʻ kabilar;
6) muhim qur о l n о mlari: b о lta, pich о q, qaychi, kurak arq о n, o r
ʻ о q, elak,
chir о q, dasta, kit о b, qalam, mashina, sam о lyot
kabilar;
7)
jamiyatga о id n о mlar: yurt, jam о a, х alq, m amlakat kabilar;
8) muhim ish-harakatlarning n о mlari: yurm о q, ichm о q, е m о q, b о rm о q,
k е lm о q, о lm о q, b е rm о q, s о tm о q, yotm о q, o tirm
ʻ о q, o tm ʻ о q, o ʻ sm о q kabilar;
9) as о siy о lm о shlar: kim, nima, m е n, s е n, biz, siz, u, bu, shu kabilar;
10) s о nlar: bir, ikki, uch, ...o n, yuz, ming...;
ʻ
11) h о lat va b е lgi n о mlarini if о dalaydigan so zlar;
ʻ ya х shi, yom о n, o ng, ʻ
to g ri, achchiq, chuchuk,
ʻ ʻ о q, q о ra, qizil, sariq, ko k, eski, yangi, o tkir, o tmas ʻ ʻ ʻ
kabilar.
2. Til taraqqiyoti jarayonida yangi payd о bo lgan so zlar va
ʻ ʻ ib о ralar: a х b о r о t
t ех n о l о giyalari, a х b о r о t r е surs markazi, int е rn е t kaf е , chip, d е bat, m о nit о ring,
m е n е jm е nt, aktsiyan е rlik jamiyati, f е rm е r, v е b sahifa, el е ktr о n p о chta, sh о u bizn е s
kabilar.
3. Ist е ’m о ldan chiqib k е tgan bo lsa ham hali ko pchilikka tushunarli bo lgan
ʻ ʻ ʻ
so zlar:
ʻ о m о ch, char х , pud, b о tm о n, sarjin (ruscha sarj е n), о bjuv о z, p о dsh о ,
guvala, b о smachi, jal l о d, kanizak, qul, amir va b о shqalar.
4. Turli kasb-hunarga d о ir bo lgan so zlar:
ʻ ʻ sakmanchi (qo zi ʻ larni qar о vchi
ch о rvad о r), t е garchik (aravaga d о ir), d ех san (ku l о lchilikda ishlatiladigan t о sh
o g ircha), g
ʻ ʻ ʻ undak (tandirchilar asb о bi), ch о rabzal (iskanasim о n asb о b), randa,
dar о z randa, охо rchi, ta х pilchi, char х kash, naychakash va b о shqalar.
5. Fan va t ех nikaga о id bo lgan turli atamalar:
ʻ transf о r mat о r, vibrat о r,
l о bzik, svarshik, m ех anik, inj е n е r, t ех nik,
pr о f е ss о r, d о ts е nt, p е nitsillin, str е pt о tsid, х irurg, akad е miya,
f о n е tika, m о rf о l о giya, ar хео l о giya, b о tanik, z оо l о giya, anat о miya, fizika va
b о shqalar.

6. Turli his-tuyg ularni ifʻ о dalaydigan (em о tsi о nal-eks-
pr е ssiv о tt е nkaga ega bo lgan), shuningd
ʻ е k, nutqda bir о n uslubiy rangi bilan
ajraladigan so zlar:
ʻ о bb о , ura, ha х , iy е ,
tars-turs, vij-vij, lip-lip; likillam о k, lapanglam о q in gillam о q, manglay,
balchiq, to z
ʻ о n, ch е chak, so l ʻ о qm о n, d о vdir,
shallaqi, la’nati va b о shqalar.
7. Turli dial е ktlarga о id so zlar:
ʻ
ulkan, о yi, kallapo sh, cho girma, ta
ʻ ʻ х ya, taka, kurra (« х o tik»), ʻ et («go sht») va ʻ
b о shqalar.
8. Turli sinfiy jarg о nlar,
z о dag о nlar nutqiga man sub bo lgan so zlar,
ʻ ʻ ib о ralar: о ft о bi о lam, о lam pan о h;
o g
ʻ ʻ ri lar, savd о garlar va b о shqalar tilida ishlatiladigan yashirin so zlar(arg ʻ о lar):
yakan («pul»), danab (« хо tin»), kalmata («so z»),
ʻ o viz ʻ («n о n»), b е dana
(«to pp
ʻ о ncha») va b о shqalar.
L е ks е malarning ishlatilish d о irasi ch е garalanmagan va ch е garalangan
bo lishi mumkin. Bunday ikki guruhga ajralish
ʻ as о san о t, sifat, ravish va f е ’l
turkumlaridagi l е ks е malarga хо sdir. S о n va о lm о sh turkumlarida, shuningd е k,
b о g l
ʻ о vchi, yuklama, ko makchi va und ʻ о vlarda ishlatilish d о irasi
ch е garalangan so zlar.
ʻ
І . I shlati li sh d о irasi ch е garalanm agan l е ks е malar o zb
ʻ е k tilida
so zlashuvchilarning barchasi uchun umumiy bo lgan, hammaga
ʻ ʻ tushunarli va
hammaning nutqida bir х il darajada qo llanadigan so
ʻ ʻ zlardir: b о sh, qo l, ko z, ʻ ʻ
dara х t, m е va ( о tlar); о q, q о ra, qizil, katta, kichik, ya х shi, yom о n (sifatlar); t е z, о z,
ko p, jo rttaga, atayin
ʻ ʻ (sifat va ravishlar); yurm о q, ishlam о q, o qim ʻ о q, yozm о q
(f е ’llar) va b.lar. Bunday l е ks е malar umum х alq lug aviy birliklar (l
ʻ е ksikasi) d е b
ham yuritiladi.
ІІ . Ishlatilish d о irasi ch е garalangan l е ks е malar dial е ktga, kasb-hunar
l е ksikasiga va jarg о n-arg о larga хо s so zlardir. J
ʻ о nli so zlashuvda ishlatiladigan ʻ
vulgarizmlar ham qo llanishi
ʻ ch е garalangan lug aviy birliklar sanaladi. ʻ

1.2. Boshlang ich ʻ sinf larda lug aviy birliklar ustida ishlash vazifalari ʻ .
“O zbekiston Respublikasida umumiy o rta ta’lim to g risida “ gi Nizomda
ʻ ʻ ʻ ʻ
ta’kidlanganidek: “Boshlang ich ta’lim o qish, yozish, sanash, o quv faoliyatining
ʻ ʻ ʻ
asosiy malaka va ko nikmalari, ijodiy fikrlash, o zini-o zi nazorat qilish uquvi, nutq
ʻ ʻ ʻ
va xulq-atvor madaniyati, shaxsiy gigiena va sog lom turmush tarzi asoslarining
ʻ
egallab olinishi ta’minlashga da’vat etilgan”. Shu asosga ko ra, boshlang ich
ʻ ʻ
sinflarda o quvchilarning umummadaniy va axloqiy ko nikmalari, dastlabki
ʻ ʻ
savodxonlik malakalari shakllantirilishi lozim.
Boshlang ich ta’lim jarayoni bolaning mantiqiy tafakkur qila olish salohiyati,
ʻ
aqliy rivojlanishi, dunyoqarashi, kommunikativ savodxonligi va o z-o zini anglash
ʻ ʻ
salohiyatini shakllantirishga, jismonan sog lom bo lishga moddiy borliq
ʻ ʻ
go zalliklarini his eta olishgab, go zallik va nafosatdan zavqlana olish, milliy urf-
ʻ ʻ
odatlarni o zida singdirish va ardoqlash, ularga rioya qilishga o rgatadi.
ʻ ʻ
Maktabda nutq o stirishning muhim vazifalaridan bin lug at ustida ishlashni
ʻ ʻ
yaxshilash, tartibga solish, uning asosiy yo nalishlarini ajratish va asoslash,
ʻ
o quvchilarning lug atini boyitish jarayonini boshqarish hisoblanadi.
ʻ ʻ
Maktabda lug at ustida ishlash metodikasi to rt asosiy yo nalishni ko zda
ʻ ʻ ʻ ʻ
tutadi:
1. O quvchilar lug atini boyitish, ya’ni yangi so zlami, shuningdek, bolalar
ʻ ʻ ʻ
lug atida bo lgan ayrim so zlarning yangi ma’nolarini o zlash-tirish. Ona tilining
ʻ ʻ ʻ ʻ
lug at boyligini bilib olish uchun o quvchi o z lug atiga har kuni 8—10 ta yangi
ʻ ʻ ʻ ʻ
so zni, shu jumladan, ona tili darslarida 4—6 so zni qo shishi, ya’ni shu so zlar
ʻ ʻ ʻ ʻ
ma’nosini o zlashtirishi lozim.
ʻ
2. O quvchilar lug atiga aniqlik kiritish. Bu o z ichiga quyidagilarni oladi:
ʻ ʻ ʻ
1) o quvchi puxta o zlashtirmagan so zlarning ma’nosini to liq o zlashtirish,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ya’ni shu so zlarni matnga kiritish, ma’nosi yaqin so zlarga qiyoslash, antonim
ʻ ʻ
tanlash yo llari bilan ularning ma’nosiga aniqlik kiritish;
ʻ
2) so zning kinoyali ma’nosini, ko p ma’noli so zlarni o zlashtirish;
ʻ ʻ ʻ ʻ

3) so zlarning sinonimlarini, sinonim so zlarning ma’no qirralariniʻ ʻ
o zlashtirish;
ʻ
4) ayrim frazeologik birliklarning ma’nosini o zlashtirish.
ʻ
3. Lug atni faollashtirish, ya’ni o quvchilar ma’nosini tushunadigan, ammo o z
ʻ ʻ ʻ
nutq faoliyatida ishlatmaydigan nofaol lug atidagi so zlarni faol lug atiga o tkazish.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Buning uchun shu so zlar ishtirokida so z birikmasi va gaplar tuziladi, ular
ʻ ʻ
o qiganlarni qayta hikoyalash, suhbat, bayon va inshoda ishlatiladi.
ʻ
4. Adabiy tilda ishlatilmaydigan so zlarni o quvchilar faol lug atidan nofaol
ʻ ʻ ʻ
lug atiga o tkazish. Bunday so zlarga bolalarning nutq muhiti ta’sirida o zlashib
ʻ ʻ ʻ ʻ
qolgan adabiy til me’yoriga kirmaydigan, ayrim adabiy asar va so zlashuv tilida
ʻ
qo llanadigan sodda so z va iboralar, sheva va ijtimoiy guruhga oid so zlar kiradi.
ʻ ʻ ʻ
Adabiy til me’yori degan tushunchani o zlashtirgach, o quvchilar yuqorida
ʻ ʻ
izohlangan so zlar o rniga adabiy tildagi so zlardan foydalana boshlaydilar. Adabiy
ʻ ʻ ʻ
tilga oid malakalari mustahkamlangan sayin shevaga, jargonga oid so zlar, so zlashuv
ʻ ʻ
tilida ishlatiladigan sodda so z va iboralar o quvchilarning faol lug atidan chiqib keta
ʻ ʻ ʻ
boshlaydi.

II BOB
Boshlang ich sinfda lug at ustida ishlash yo`llariʻ ʻ
2.1. O quvchilarga tilning lug a
ʻ ʻ viy birliklarini o rgatishda lug at ustida ishlash ʻ ʻ
yo llari
ʻ
O zbekiston Respublikasi «Ta’lim to g risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash
ʻ ʻ ʻ
milliy dasturi»ni amalda joriy etish boshqa fanlar qatori ona tili ta’limida badiiy asar
matnini lingvodidaktik tahlilini ishlab chiqishni taqozo etadi. O quvchilar nutqini
ʻ
o stirishda o qish darslarida badiiy asar tilining lingvodidaktik tihlili va tahlilda
ʻ ʻ
o quvchilar faolligini ta’minlash muhim ta’limiy ahamiyat kasb etadi. Lingvodidaktik
ʻ
tahlili jarayonida o quvchilarning lug ati boyidi, badiiy tasvir vositalarini
ʻ ʻ
o zlashtirishlari natijasida nutqining ta’sirchanligi oshadi. Shuningdek, o quvchilarni
ʻ ʻ
ma’naviy-ma’rifiy jihatdan tarbiyalashda badiiy adabiyot muhim o rin tutadi.
ʻ
Keyingi yillarda ona tili ta’limi sohasida adabiy tilning boy imkoniyatlaridan
keng foydalangan holda o quvchilarning og zaki va yozma nutqini to g ri, savodli
ʻ ʻ ʻ ʻ
qilib shakllantirishga e’tibor kuchaydi.
Boshlang ich ta’limda ona tili ta’limi sohasining bosh maqsadi tilning
ʻ
jamiyatda tutgan o rni, vazifasi bilan belgilanadi.
ʻ
Til- aloqa vositasi, chunki so zlovchi fikr-mulohazalarini til orqali bayon
ʻ
qiladi, tinglovchi esa til vositalari orqali ro yobga chiqan fikrni anglaydi.
ʻ
So z tilning ma’no bildiradigan asosiy birligidir. So z va so z birikmasi aniq
ʻ ʻ ʻ
narsalarni, mavhum tushunchalarni, hissiyotni ifodalaydi. Tilda mavjud bo lgan
ʻ
barcha so z va iboralarning yig indisi lug at tarkibi yoki leksika deyiladi.
ʻ ʻ ʻ

Leksikologiya o zbek tilining lug at tarkibini o rganadigan bo limdir. Leksikologiyaʻ ʻ ʻ ʻ
lug at tarkibidagi so zlarning nutqda ma’no ifodalash xususiyati, qo llanish faolligi,
ʻ ʻ ʻ
boyib borislii, ba’zi so zlarning eskirib, iste’moldan chiqib ketishi, ma’no ko chish
ʻ ʻ
hodisasi kabilarni o rganadi. Shu sababli leksikologiya lug at ustida ishlash
ʻ ʻ
metodikasining lingvistik asosi hisoblanadi.
Har qanday nutqiy bayon grammatik jihatdan o zaro bog langan, mazmunga
ʻ ʻ
mos so z va so z birikmalarining ma’lum izchillikda joylashtirilishidan tuziladi.
ʻ ʻ
Kishining lug ati qanchalik boy va rivojlangan bo lsa, uning nutqi ham shunchalik
ʻ ʻ
boy bo ladi; o z fikrini aniq va ifodali bayon etishiga keng imkoniyat yaratiladi.
ʻ ʻ
Shuning uchun lug atning boyligi, xilma-xilligi, harakatchanligi metodikada nutqni
ʻ
muvaffaqiyatli o stirishning muhim sharti hisoblanadi.
ʻ
O quvchi lug atining boyishiga, birinchi navbatda, uni o rab olgan muhit,
ʻ ʻ ʻ
tabiat, kishilarning hayoti, o qish faoliyati, kattalar va tengdoshlari bilan bo lgan
ʻ ʻ
muloqatlari asosiy manba vazifasini bajaradi.
Bola tabiat va insonlar bilan munosabatda bo lishi natijasida so z, ibora
ʻ ʻ
tasviriy ifoda, maqol, hikmatli so zlarni o rganadi, ularni o z so zlariga aylantiradi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Badiiy asarlar o quvchilar lug atini va nutqini boyitishda eng ishonarli manba
ʻ ʻ
hisoblanadi. O qish darslarida badiiy asarlar bilan tanishish, tahlil qilish jarayonida
ʻ
o quvchilar lug ati ma’lum mav
ʻ ʻ zular bo yicha ham boyib boradi. ʻ
Masalan, yil fasllariga oid mavzular bilan tanishish jarayonida tabiatdagi
o zgarishlar, qushlar, jonivorlar, hayvonot olami, dov-daraxtlar, maysa-giyohlar bilan
ʻ
bog liq tushunchalari shakllantiril-sa, ma’naviyat, yaxshilik va yomonlik, do stlik
ʻ ʻ
mavzularidagi asarlarni o rganish orqali insoniy munosabatlar, axloq-odob yuzasidan
ʻ
muayyan xulosalarga keladi.
Matnni o qish jarayonida so zning ma’nosi tushuntirilmaydi. Agar unga
ʻ ʻ
zarurat sezilsa, o quvchilar diqqati matn mazmunidan chalg itilmay, qisqa izoh berib
ʻ ʻ
o tib ketiladi.
ʻ
Ko chma ma’noda ishlatilgan so zlar matn o qilgandan keyin tushuntiriladi.
ʻ ʻ ʻ
Chunki ularning ma’nosi matn mazmunidan yaxshi tushuniladi.

Bundan ko rinib turibdiki, o quvchilarning o rganishi ko zda tutilganʻ ʻ ʻ ʻ
bilimlarni egallashlarida, ularni amaliyotda qo llashlarida tilning lug at boyligini
ʻ ʻ
o zlashtirishlari va uni o z mulklariga aylan-tirishlari muhimdir.
ʻ ʻ
Boshlang ich ta’limda lug at ustida ishlashning umumiy yo l-yo riqlari,
ʻ ʻ ʻ ʻ
yo nalishlari, manbalari haqida metodik tavsiyalar ishlab chiqilgan bo lsa-da, ularni
ʻ ʻ
hali qoniqarli ahvolda deb bo lmaydi.
ʻ
Lug at ustida ishlash uchun maxsus dars ajratilmaydi. U barcha predmetlarni
ʻ
o rganishda, asosan, ona tili va o qish darslarida darslik materiallarini o rgatish bilan
ʻ ʻ ʻ
bog liq holda olib boriladi.
ʻ
O qish darslarida lug at ustida ishlash o quvchilar nutqini o stirishga,
ʻ ʻ ʻ ʻ
savodxonligini shakllantirishga, so z boyligini boyitishga, nutq madaniyatini
ʻ
yuksaltirishga qaratilganligi sababli bu ish maktablarda 1-sinfdan boshlanadi va
butun o quv jarayonida davom ettiriladi.
ʻ
O quvchilar lug ati quyidagi manbalar asosida boyitiladi va takomillashtiriladi:
ʻ ʻ
1. Atrof-muhitni: tabiatni, kishilarning hayoti va mehnat faoliyati, bolalarning
o yini va o qish faoliyatini, kattalar bilan munosabatni kuzatish. Tabiat qo yniga, turli
ʻ ʻ ʻ
joylarga, muassasalarga ekskursiya vaqtida bolalar narsa va hodisalarni kuzatish bilan
ko pgina yangi nom va iboralarni o rganadilar. Bu ekskursiyalar yuzasidan
ʻ ʻ
o tkazilgan suh-bat vaqtida ularning bilimi chuqurlashtiriladi, ayrim so zlar
ʻ ʻ
ma’nosiga aniqlik kiritiladi.
O quvchilar lug atini va nutqini boyitishda eng ishonarli manba badiiy asarlar
ʻ ʻ
hisoblanadi. O qish darslarida o quvchilar Oybek, H.Olimjon, M. Shayxzoda,
ʻ ʻ
G .G ulom, H. Hakimzoda, Zulfiya, X.To xtaboyev, P. Mo min, Q. Muhammadiy,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Sh.Sa’dulla, Z.Diyor, N.Fozilov, T. Adashboyev, A. Obidjon kabi ko pgina so z
ʻ ʻ
ustalarining asarlarini o qiydilar. O zbek tilini yuksak badiiy obrazlar yordamida
ʻ ʻ
o zlashtiradilar. O qish darsida bolalar lug ati ma’lum mavzularga oid so zlar
ʻ ʻ ʻ ʻ
hisobiga ham boyiydi. Ular lug atiga axloqiy tushunchalarni ifodalovchi yoqimtoy,
ʻ
shirinso z, mehribon, haqcpniy, botir, mard, ja-sur, mehnatsevar kabi ko pgina
ʻ ʻ
so zlar qo shiladi. Matn ustida ishlash jarayonida ko p ma’noli so zlar, sinonimlar,
ʻ ʻ ʻ ʻ

ko chma ma’noda ishlatiladigan so zlarni, ba’zi frazeologik birikmalarni bilibʻ ʻ
oladilar.
Bolalar mustaqil o qishga o rganganlaridan keyin ular lug atiga kitob, gazeta,
ʻ ʻ ʻ
jurnal materiallari katta ta’sir qiladi. Shuning uchun ham sinfdan tashqari mustaqil
o qish va unga rahbarlik shakllari o quvchilar lug atini boyitishning, nutqini
ʻ ʻ ʻ
o stirishning eng muhim manbalaridan hisoblanadi.
ʻ
Maxsus mashqlar yordamida grammatika va imloni o rganish darslari ko pgina
ʻ ʻ
so z va atamalarni o zlashtirishga yordam beradi, o quvchilar predmet, belgi, harakat,
ʻ ʻ ʻ
sanoq, tartib ifodalaydigan so zlar
ʻ ni bilib oladilar. Bu darslarda o quvchilar lug ati ʻ ʻ
tartibga solinadi, so z turkumlarini o rganish jarayonida guruhlanadi, so z tarkibi,
ʻ ʻ ʻ
so z yasalishi, so zlarning o zgarishini o rganish bilan esa lug atga aniqlik kiritiladi;
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ular o rgangan so zlaridan o z nutqlarida foydalana bosh-laydilar, natijada lug atlari
ʻ ʻ ʻ ʻ
faollashadi. O quvchilar lug ati maxsus lug aviy-mantiqiy mashqlar yordamida ham
ʻ ʻ ʻ
boyiydi, tartibga tushadi.
Bulardan tashqari, kinofilm va teleko rsatuv matnlari, o qituvchi va boshqa
ʻ ʻ
maktab hamda maktabdan tashqari muassasalar xodimlarining nutqlari ham
o quvchilar lug atini boyitish va takomillashtirish manbalari hisoblanadi. Lug atni
ʻ ʻ ʻ
boyitishda turli lug atlar juda foydali qo llanmadir. Boshlang ich sinf o quvchilari
ʻ ʻ ʻ ʻ
uchun “Imlo lug ati” mavjud. O qituvchi ma’lumot uchun ham, material tanlash
ʻ ʻ
uchun ham turli lug atlardan (o zbek tilining sinonimlar, antonimlar, frazeologik
ʻ ʻ
lug atlaridan, turli terminologik lug atlardan) muvaffaqiyatli foydalanadi.
ʻ ʻ
So zlarning ma’nosini tushuntirish o quvchilar lug atini boyitadi, nutqini
ʻ ʻ ʻ
o stiradi. Boshlang ich sinflarda o qitiladigan fanlarning atamalari ham tushuntirilishi
ʻ ʻ ʻ
lozim bo lgan so zlar qatoriga kiritiladi. Atamalarning ma’nosini tushuntirish mazkur
ʻ ʻ
so z anglatgan tushunchani yaxshi fahmlab olishga yordam beradi. Masalan, predmet
ʻ
atamasining ma’nosini tushuntirish bilan o quvchilar predmet keng ma’noda
ʻ
qo llanishini, tabiatdagi barcha narsa, hodisa, tushunchalar predmet deyilishini bilib
ʻ
oladilar. Bu ot, sifat, son, fe’l kabi atamalarni tez fahmlab olishda ularga yordam
beradi.

So zning ma’nosini tushuntirish juda kam vaqt olishi va darsning asosiyʻ
mavzusidan o quvchilar diqqatini chalg itmasligi kerak. Bu-ning uchun o qituvchi
ʻ ʻ ʻ
har bir darsga tayyorlanish jarayonida ma’nosi tushuntirilishi lozim bo lgan so zlarni,
ʻ ʻ
uni tushuntirishning eng qulay usullarini va darsning qaysi o rnida tushuntirishni
ʻ
belgilab oladi.
O qish kitoblaridagi matnlarda birinchi marta uchragan, bola
ʻ lar ma’nosini
bilmaydigan ayrim so zlar matnni o qishdan oldin tushuntiriladi.
ʻ ʻ
Matnni o qish jarayonida so z ma’nosini tushuntirishga chek qo yish kerak.
ʻ ʻ ʻ
Agar biror so zni matnni o qish vaqtida tushuntirish zaruriyati tug ilsa, matn
ʻ ʻ ʻ
mazmunidan o quvchilar diqqatini chalg itmagan holda shu so z ma’nosi qisqacha
ʻ ʻ ʻ
tushuntiriladi.
Ko chma ma’noda ishlatilgan obrazli so zlar va badiiy nutq birliklari matn
ʻ ʻ
o qilgandan keyin tushuntiriladi, chunki ularning ma’nosi matn mazmunidan,
ʻ
kontekstdan yaxshi tushuniladi. Ayniqsa, masallar o qilganda, undagi allegorik,
ʻ
ko chma ma’noda ishlatilgan so zlarni asarni o qishdan oldin yoki o qish jarayonida
ʻ ʻ ʻ ʻ
tushuntirib bo lmaydi.
ʻ
Boshlang ich sinf o qish darslarida tilning lug at tarkibini, so zlarni
ʻ ʻ ʻ ʻ
tushuntirishning quyidagi usullaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
1 . So zni kontekst
ʻ (matn) asosida tushuntirish. Bunda o quvchilar ʻ
tushunmaydigan so z ularga tushunarli so zlar qo llangan gap (yoki matn) yordamida
ʻ ʻ ʻ
tushuntiriladi.Masalan, 3-sinfda Xurshid Davronning “Vatan mo tabardir” matnida
ʻ
mehrigiyo so zi ishlatiladi va bu so zning matn oxirida izohi keltirilgan.(darslikning
ʻ ʻ
13-sahifasi)
Mehrigiyo- mehrni tortuvchi narsa. Buni o qituvchi matndagi so zlar
ʻ ʻ
yordamida o quvchilarga tushuntiradi : Biz vatanni sevmoqni dono bobolarimizdan
ʻ
o rganmog imiz lkerak. Inson uchun Vatandan ortiq mehrigiyo bormi? Yo q, albatta!
ʻ ʻ ʻ
Ko rinadiki, Vatan hamisha insonni o ziga mehr bilan chorlab turuvchi eng oily
ʻ ʻ
maskan ekan.

2. So z ma’nosini lug atdan va o qish kitoblarida matn ostida berilgan izohdanʻ ʻ ʻ
foydalanib tushuntirish. Bunda o quvchilarni izohdan mustaqil foydalanib, so z
ʻ ʻ
ma’nosini mustaqil tushnnib olishga o rgatish muhim ahamiyatga ega.
ʻ
3. So z ma’nosini shu so zning ma’nodoshi yordamida tushuntirish. Masalan,
ʻ ʻ
Yo ldosh Sulaymonning “Kuz” she’rida shunday satrlar bor:
ʻ
Shunday go zal,
ʻ
Shunday asal
Ehson tutgan o zi kim?
ʻ
Dehqon o gam,
ʻ
Dehqon tog am,
ʻ
O sha dehqon amakim. (darslikning 55-sahifasi)
ʻ
Bu she’r matni ustida ishalaganda o qituvchi matnda berilgan
ʻ ehson so zini ʻ
uning ma’nodoshlari bilan tushuntirtadi.
Ehson-hadya, in’om, sovg a. Har bir ma’nodoshga gap ham tuzdirish
ʻ
mumkin.Bundan tashqari darslik matnlaridagi quyidagi so zlarnini ma’nosini ham
ʻ
shu tarzda o rganish mumkin.
ʻ
Matonat - bardosh, chidam
Mungli -g amgin, ma’yus
ʻ
Bemador - madorsiz, kuchsiz, darmoni yo q
ʻ
Bemajol- kuchsiz, darmoni yo q.
ʻ
Donishmand - ko p narsani biladigan, bilimdon, olim, dono
ʻ
Ehtirom - yuksak hurmat, izzat-ikrom
Ardoqlaydi - ayaydi, avaylaydi.
So zni sinonim tanlash bilan tushuntirganda, shu so zning stilistik (uslubiy)
ʻ ʻ
ahamiyatini ham ko rsatish zanir.
ʻ
4. Tanish bo lmagan so z bilan ifodalangan tushunchani tanish bo lgan so z
ʻ ʻ ʻ ʻ
bilan ifodalangan tushunchaga (uning antonimiga) taqqoslash orqali tushuntirish.
Masalan, ishchan tushunchasini dangasa tushunchasiga, rostgo y so zini yolg onchi
ʻ ʻ ʻ
so ziga taqqoslab tushuntirish mumkin.
ʻ

Ko chma ma’noda ishlatilgan so z va so z birikmalari, tasviriy vositalar,ʻ ʻ ʻ
maqollar ham taqqoslash usulidan foydalanib tushuntiriladi. Masalan, Hakim
Nazirning “Bebaho boylik” hikoyasidagi “Vaqting ketdi- naqding ketdi” maqoli
mazmuni hikoyadan chiqarilgan xulosa sifatida shu tarzda tushuntiriladi.
5. So zni o ziga yaqin tushuncha ~ boshqacha ifoda etish bilan tushuntirish.
ʻ ʻ
Bunda tushuntiriladigan so zning izohi qisqa va aniq bo lishi kerak. Masalan,
ʻ ʻ
A.Umarovning “Koinotga sayohat” fantastik ertagida kompyuter - aqlli mashina
sifatida, sayyora esa Quyosh atrofida aylanuvchi va undan nur oluvchi osmon jismi
deb tushuntiriladi.
“Ibn Sinoning shogirdlari” rivoyatini o qish darsida o quvchilarga
ʻ ʻ parhez
so zi quyidagicha tushuntirladi: sog liqqa to g ri kelmaydigan ovqatlardan `ozini
ʻ ʻ ʻ ʻ
tiyish va uning tartibi.
Ba’zi so zlar ularning vazifasini izohlash orqali tushuntiriladi. Masalan,
ʻ
kombayn — bir vaqtning o zida donni o radigan, yanchadi-gan, tozalaydigan qishloq
ʻ ʻ
xo jalik mashinasi; ekskavator — bir vaqtning o zida yerni qazib tuproqni yuk
ʻ ʻ
mashinasiga ortadigan mashina; ayerodrom - samolyotlar turadigan, uchib ketadigan
yoki kelib qo nadigan joy va hokazo.
ʻ
6. So 'zni predmetning asosiy belgisini izohlash orqali tushuntirish. Masalan,
qulun- bir yoshga to lmagan toycha, toychoq.
ʻ
7. Axloqiy, mavhum tushunchalarni ifoda etuvchi so zlarning ma’
ʻ nosini
misollar yordamida tushuntirish. Buning uchun o quvchilar o rgangan badiiy asardan
ʻ ʻ
axloqiy fazilatga ega bo lgan asar qahramonining qilgan ishlari tahlil qilinadi. Iltifot-
ʻ
kishiga yaxshi munosabat, diqqat-e’tibor.
Jiddiy- puxta o ylab ish ko radigan, mulohazali.
ʻ ʻ Himmat- birovga qilinadigan
yaxshilik, marhamat, yordam.
Xulosa qilib aytganda, so z ma’nosini tushuntirish ustida ishlash o quvchilar
ʻ ʻ
lug atini boyitadi, nutqini ravonlashtiradi.
ʻ
Lug at ustida ishlash o qish darslarida reja asosida izchil olib borilishi lozim.
ʻ ʻ
3-sinf darsligining oxirida darslik matnlarida qo llangan 50 nafar so zning
ʻ ʻ
ma’nosi izohlangan va alifbo tartibida lug at tarzida berilgan. Bu ham o qituvchilarga
ʻ ʻ

ham, o quvchilarga ham so z ustida ishlashda katta yordam bo ladi. Chunkiʻ ʻ ʻ
b oshlang ich sinflar uchun izohli, imlo lug atlarining yaratilmaganligi lug at ustida
ʻ ʻ ʻ
olib boriladigan ishlarni to g ri uyushtirishda ba’zi qiyinchiliklarni keltirib
ʻ ʻ
chiqarmoqda. Shuning uchun bu narsa o qituvchildan har bir o qitiladigan matnni
ʻ ʻ
diqqat bilan tahlil qilishni talab qiladi.
2. 2 . K asb-hunarga oid so zlar
ʻ , s hevaga xos so zlar ʻ va e skirgan so zlar ustida ʻ
ishlash
Boshlang ich o qish darslarida organiladigan har qanday matn o quvchilar
ʻ ʻ ʻ
nutqini o stirishda muhim vosita bo lib xizmat qiladi. Negaki, o qish darslarida o qib
ʻ ʻ ʻ ʻ
o rganiladigan har bir asar ham ta’limiy, ham tarbiyaviy jihatdan katta ahamiyatga
ʻ
ega bo ladi. Ayniqsa, bu asarlardagi so zlar (lug at) ustida ish olib borish bilan
ʻ ʻ ʻ
o quvchilar o zbek tilining lug at boyligi bilan yaqindan tanishib boradilar. Ularning
ʻ ʻ ʻ
til boyligi oshib boradi.
Ma’lumki, t ilshunoslikda har qanday tilning lug at tarkibi quyidagi to rtta
ʻ ʻ
xususiyat asosida o rganiladi:
ʻ
1. Qo llanish doirasiga ko ra.
ʻ ʻ
2. Kelib chiqishiga ko ra.
ʻ
3. Zamoniylik belgisiga ko ra.
ʻ
4. Nutq uslubiga xoslanishaga ko ra.
ʻ
Qo llanish doirasiga ko ra o zbek tilidagi so zlar umumiste’moldagi so zlar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
hamda iste’mol doirasi chegaralangan so zlarga bo linadi. Iste’mol doirasi
ʻ ʻ
chegaralangan so zlarga kasb-hunarga oid so zlar, shevaga xos so zlar, atamalar,
ʻ ʻ ʻ
jargon va argolar kiradi.
Kelib chiqishiga ko ra esa o zbek tilidagi so zlarni o z qatlam va o zlashgan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qatlam so zlariga ajratish mumkin. O zlashgan qatlamga mansub so zlarni arabcha,
ʻ ʻ ʻ
forscha hamda ruscha-baynalminal so zlar tashkil etadi.
ʻ
Zamoniylik belgisiga ko ra o zbek tili leksikasini quyidagi uchta guruhga
ʻ ʻ
ajratish mumkin: a) eskirgan so zlar, b) zamonaviy so zlar, s) yangi paydo bo lgan
ʻ ʻ ʻ
so zlar.
ʻ

Ma’lumki, boshlang ich sinfda o quvchilarga beriladigan bilimlar bu davrdaʻ ʻ
o tiladigan fanlarning o zaro bog liqligi asosida mustahkamlab boriladi. Masalan,
ʻ ʻ ʻ
ona tili darslarida o tilgan mavzular o qish darslarida, o qish darslarida o rgatilgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
bilimlar ona tili darslarida yanada chuqurlashtiriladi.
Boshlang ich sinf ona tili darslarida tilning leksikologiya bo limiga oid
ʻ ʻ
muayyan bilimlar berish ko zda tutilgan. Biroq ona tili darslarida ko proq so zning
ʻ ʻ ʻ
leksik ma’nosi bilan bog liq (o z ma’no, ko chma ma’no, ma’nodosh so zlar, o zaro
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
zid ma’noli so zlar kabi). Hodisalarni o rgatishga e’tibor qaratiladi. Tilning lug at
ʻ ʻ ʻ
tarkibi, xususan, eskirgan so zlar, yangi paydo bo lgan so zlar, o zlashma so zlar,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
shevaga xos so zlar, kasb hunarga oid so zlar kabi leksik qatlamlar haqida ko proq
ʻ ʻ ʻ
o qish darslarida o rgatib boriladi. Bunda o rganilayotgan asar matnini tahlil qilish
ʻ ʻ ʻ
asosida ya’ni amaliy ishlar orqali nazariy bilimlar berib boriladi.
Masalan, 3-sinf o qish darsligiga kiritilgan matnlarda kasb-hunarga oid ko plab
ʻ ʻ
so zlar uchraydi. Ular quyidagilardan iborat.
ʻ
Oybekning “Mehnatkash qiz” hikoyasida (“Qutlug qon” romanidan parcha )
ʻ
mahsido zlikka doir bir qator kasb-hunarga oid so zlar ishlatilgan:
ʻ ʻ
Bigiz-poyabzaldo zlarning yog och sopli nina uchli asbobi
ʻ ʻ
So zan-etikdo z, mahsido z kosiblar ish tikadigan maxsus igna
ʻ ʻ ʻ
Lok- buyumlar (mahsi, etik va boshqalar)ni yaltillatish, pardozlash uchun
ishaltiladigan suyuqlik, qoramoy.
Shon-mahsi qo njiga uriladigan qolop.
ʻ
Shon qoqadi-qoliplaydi.
Mahsilarga shon qoqadi, shondan tushiradi, lok surtadi. (darslikning 72-73-
sahifasi)
Kasb-hunarga oid so zlar ichida eskirgan shakllari ham uchraydi. Masalan,
ʻ
“Alpomishning bolaligi” ertagida sipohilik so zi bor. Bu so z eskirgan bo lib,
ʻ ʻ ʻ
jangchilik degan ma’noni bildiradi. (Darslikning 81-sahifasi.)
Farhod Musajonning “Barakalla, bo tam” hikoyasida bog bonlikka oid kasb-
ʻ ʻ
hunar so zlari berilgan: Tesha- ko chatlarning tagini yumshatadigan asbob.- U tesha
ʻ ʻ
bilan gul ko chatining tagini yumshatib, tez-tez suv quyib turdi. (122-sahifa)
ʻ

Bundan tashqari darslik matnlarida kasb-hunar nomini bildiruvchi hakim,
tabib, bosh hamshira, bosh shifokor, mirza boshi, munshiy, , sarkarda, oshpaz,
bog bon, cho ponʻ ʻ , loyihachi-mihadis kabi bir qator so zlar ham qo llanilgan. ʻ ʻ
Yuqoridagi tahlil na’munalaridan ko rinib turibdiki, kasb-hunarga oid talaygina
ʻ
so zlar qo llanilgan ushbu darslik orqali kasb-hunar leksika haqida bilib berish uchun
ʻ ʻ
katta imkoniyat bor.
O qituvchi kasb-hunarga oid so zlar qo llanilgan matn o rganilganda bolalar
ʻ ʻ ʻ ʻ
e’tiborini shu so zlarga qaratadi, quyidagicha ma’lumot beradi:
ʻ
- Bolalar tilimizda shunday so zlar borki, ularning ma’nosini hamma bilsa-da,
ʻ
faqat ayrim kishilargina ishlatadi. Ular kasb-hunarga oid so zlar deb yuritiladi. Har
ʻ
bir kasb yoki hunar egalarining faqat o zlari ko p qo llaydigan so zlari ana shunday
ʻ ʻ ʻ ʻ
so zlardir.
ʻ
O qituvchi:
ʻ - Sizlar cho ponlar nutqiga oid yana qanday so zlarni bilasiz ʻ ʻ ? -
degan savol bilan murojaat qiladi.
O quvchilar tayoq, suruv, miltiq kabi so zlarni aytishlari mumkin.
ʻ ʻ
Ana shunday dastlabki berilgan ma’lumot asosida ularning bilimlari
kengaytirib boriladi, ya’ni yuqorida aytib o tilgan navbatdagi matnlar o rganilganida,
ʻ ʻ
albatta, kasb-hunar so zlari haqidagi nazariy tushuncha esga olinadi.
ʻ
Kasb-hunarga oid so zlarning izohi bilan tanishtirilgan vaqtda o qituvchi
ʻ ʻ tuli
savol lar bilan o quvchilarga murojaat qiladi.
ʻ
Agar bolalar savolga javob bersalar , o qituvchi ularni rag batlantiradi.
ʻ ʻ
O quvchilar so zni topa olmasalar, o qituvchi bu so zni o zi aytib o tadi va ma’nosini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
izohlaydi.
Yayra Sa’dullayevaning “Yordam berdi” hikoyasi o tilganda kasb-hunarga oid
ʻ
so zlar haqida ma’lumot berish juda qulay.
ʻ
Bunda o qituvchi: - Bolalar matndagi shifokor so zi qanday ma’noni bildiradi
ʻ ʻ ?
– deb savol beradi.
O quvchilar: - Kasalliklarni davolaydigan kasb egasi
ʻ , – deb javob berishadi.
O qituvchi: - To g ri, bugungi o qilgan matndan bu kasb bilan bog liq so zlarni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
topinglar.

O quvchilar matndagi ukol, ʻ dorixona , termometr, dori so zlarini aytadilar. ʻ
O qituvchi: - Shifokorlar nutqiga xos yana qanday so zlarni bilasizlar?
ʻ ʻ
O quvchilar: - Paxta, bint, spirt va boshqalar.
ʻ
Boshlang ich sinfning o qish darslari orqali kasb – hunarga oid so zlarni
ʻ ʻ ʻ
o rgatishda darslikda berilgan matnlar bilan chegaralaib qolmaslik kerak.
ʻ
O quvchilarga ”Men sevgan kasb” mavzusida insho yozdirish orqali ham ularning
ʻ
kasb – hunarga oid bilimlarini va leksikasini boyitish mumkin.
Shuningdek, kasb – hunarga oid so zlar qo llanilgan matnlar o rganilganda
ʻ ʻ ʻ
didaktik o yinlardan ham foydalanish mumkin. Masalan, “Kim ko p so z topadi”
ʻ ʻ ʻ
sharti asosida har bir guruh o quvchilariga ma’lum kasb yo nalishlari belgilab
ʻ ʻ
beriladi. Ular shu kasbga oid so zlarni yozadilar:
ʻ
1-guruh uchun – tikuvchilik
2-guruh uchun – quruvchilik
3-guruh uchun – sartaroshlik.
Demak, o qish darslarida kasb-hunarga oid so zlarni o rgatishda quydidagi
ʻ ʻ ʻ
usullarni tavsiya etish mumkin:
1. O qish kitobidagi matnda qo llanilgan kasb-hunarga oid so zlar ustida
ʻ ʻ ʻ
ishlash.
2. O quvchilarga “Men sevgan kasb” mavzusida insho yozdirish.
ʻ
3. Mavzuga doir o yin va topshiriqlarni bajartishi.
ʻ
O quvchilarga kasb-hunar so zlarini o rgatish quyidagi amaliy ahamiyatga ega.
ʻ ʻ ʻ
1. Tilning leksik tarkibi haqida ma’lumot beriladi.
2. O quvchilarning so z boyligi oshiriladi.
ʻ ʻ
3. O quvchilarning borliq haqidagi bilimlari kengaytiriladi.
ʻ
4. Muayyan kasb egasi bo lishga yo naltiriladi.
ʻ ʻ
5. O zbek milliy hunarmandchiligi haqida tasavvur hosil qilinadi.
ʻ
Boshlang ich sinf o qish darslarining asosiy vazifasi o quvchilar nutqini
ʻ ʻ ʻ
rivojlantirish va ularda nutq madaniyatini shakllantirish ham hisoblanadi. Ma’lumki,
yaxshi rivojlangan nutq jamiyatda kishi faoliyatining muhim vositalaridan biri

sifatida xizmat qiladi. O quvchi uchun esa nutq maktabda muvaffaqiyatli ta’lim olishʻ
qurolidir.
Nutq kishi faoliyatining turi, til vositalari (so z, so z birikmasi, gap) asosida
ʻ ʻ
tafakkurni ishga solishdir. Nutq o zaro aloqa va xabar, o z fikrini his-hayajon bilan
ʻ ʻ
ifodalash va boshqalarga ta’sir etish vazifasini bajaradi. Nutqni til vositalari bilan
qurollantirish hisoblanadi. Bolalarga til namunalarini berish, ular uchun yaxshi nutqiy
sharoit yaratish zarur. Nutqni eshitish va undan o z tajribasida foydalanish natijasida
ʻ
bolalarda ta’lim metodikasi asoslanadigan ongli ravishda «tilni sezish» shakllanadi.
Nutq o stirishning metodik sharti nutqiy faoliyatning keng tizimini yaratish,
ʻ
ya’ni, birinchidan, yaxshi nutq namunasini idrok etish, ikkinchidan, o rgangan til
ʻ
vositalaridan foydalanib, o z fikrini bayon etish uchun sharoit yaratish hisoblanadi.
ʻ
Bola tilni nutqiy faoliyat jarayonida o zlashtiradi. Buning o zi yetarli emas,
ʻ ʻ
chunki u nutqni yuzaki o zlashtiradi. Nutqni egallashning qator aspektlari mavjud.
ʻ
Shulardan biri - adabiy til me’yorlarini o zlashtirishdir. Maktab bolalarni
ʻ
adabiy tilni sodda so zlashuv tilidan, sheva va jargondan farqlashga o rgatadi, adabiy
ʻ ʻ
tilning badiiy, ilmiy, so zlashuv variantlari bilan tanishtiradi. Bunda 3-sinf o qish
ʻ ʻ
darslarida tilning lug at tarkibini o rganishda sheva so zlari ustida ishlash orqali ham
ʻ ʻ ʻ
erishiladi.
Masalan, 3 -sinf “O
ʻ qish kitobi ” da rsligida 2 0 ga yaqin shevaga xos so zlar ʻ
qo llanilgan bo lib,
ʻ ʻ ular qo llanilgan mavzular o rganilganida o tkaziladigan lug at ʻ ʻ ʻ ʻ
ishlari o quvchilarga shevaga xos so zlar haqida nazariy tushuncha berish zarurligini
ʻ ʻ
ko rsatadi. Quyida ushbu so zlar tahlilini ko rib o tamiz.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Bibi – 107-108-sahifalarda berilgan Safar Barnoyevning “Bobonur”
hikoyasidagi: “ -Axir bu o zimning Bobonurim-ku!
ʻ Voy, bibiginang aylansin. Qizim,
mana bularga qara, ko zimga issiq ko rinyapti
ʻ ʻ ” gapida. Bu so zning adabiy tildagi ʻ
shakli buvi. Qarluq shevasida berilgan. O g uz lahjasi shevalarida esa ena deb
ʻ ʻ
yuritiladi.
Patir- shu hikoyada berilgan. Bibi ularning harbiyga jo natish marosimiga patir
ʻ
yopardi. Bu so z nonning bir turini bildiradi.
ʻ

Lochira – 157-betdagi Muzayyana Alaviyaning “Navro z-bahor tantanasi”ʻ
ilmiy-ommabop maqolasidan: Navro z kirar kuni moy, qaymoq, jizz solib kulcha,
ʻ
lochiralar pishiriladi. Bu so zning adabiy tildagi shakli patir.
ʻ
Xo rda- 178-180 – betdagi Y.Sa’dullayevaning “Yordam berdi” hikoyasidan:
ʻ
Opaning ertalabdan beri tuz totmaganini bilib, yovg on xo rdaga unnadi. Xo rda
ʻ ʻ ʻ
pishdi. Bu so zning adabiy tildagi shakli mastava osh.
ʻ
Demak, “O qish kitobi” darsligidagi matnlarda yuqoridagi bu kabi shevaga
ʻ
xos so zlar qo llangan. O qituvchi bu so zlar qo llanilgan matnni o rgatishda shevaga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
xos so z haqida nazariy ma’lumot beradi.
ʻ
Tilimizdagi ba’zi so zlar republikamizning turli hududlarida yashaydigan
ʻ
kishilar nutqida boshqacha shakilda qo llanadi. Masalan: do ppi – takya, yostiq –
ʻ ʻ
bolish. Ana shunday so zlar shevaga xos so zlar deyiladi. Hamma uchun umumiy
ʻ ʻ
bo lgan so zlar esa adabiy tilgan xos so zlar deyiladi.
ʻ ʻ ʻ
Boshlang ich sinfda shevaga xos so zlarni o rgatish matnda qo llanilgan
ʻ ʻ ʻ ʻ
shunday so zlarni izohlashdan boshqacha usullarda ham olib borilishi mumkin.
ʻ
Bunda o qituvchi o zi yashab turgan hudud aholisining shevasida qo llanuvchi
ʻ ʻ ʻ
so zlarni adabiy tildagi shakli bilan qiyoslaydi.
ʻ
Boshlang ich sinf o quvchilariga shevaga xos so zlarni o rgatish ularning
ʻ ʻ ʻ ʻ
og zaki nutqini rivojlantirishda, so z boyligini oshirishda, adabiy til me’yorlaridan
ʻ ʻ
to g ri foydalanishda katta amaliy ahamiyatga ega.
ʻ ʻ
Til uzluksiz harakatda, rivojlanishda bo lib turadi, bu uning ijtimoiy
ʻ
mohiyatidan kelib chiqadi. Jamiyatda bo lib turadigan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar,
ʻ
ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, iqtisodiy va ma’rifiy sohalardagi islohotlar tilning lug at
ʻ
boyligida yangi-yangi so z va atamalarining yuzaga kelishini, ayni paytda ma’lum
ʻ
so zlarning eskirib iste’moldan chiqishini taqozo qiladi.
ʻ
Til leksikasidagi so zlar zamoniyligi hamda eskilik va yangilik bo yog i
ʻ ʻ ʻ
borligiga ko ra uch qatlamga ajratiladi:
ʻ
1) Zamonaviy qatlam.
2) Eskirgan qatlam.
3) Y a ngi qatlam.

Bugungi adabiy til nuqtai nazaridan eskilik bo yog iga ega bo lgan so zlar eskiʻ ʻ ʻ ʻ
qatlamni tashkil etadi. Eski qatlamga oid so zlar asosiy xususiyatiga ko ra ikki
ʻ ʻ
guruhga bo linadi. a) tarixiy so zlar, b) arxaizmlar.
ʻ ʻ
Hozirgi kunda mavjud bo lmagan, yo q bo lib ketgan narsa va hodisalarning
ʻ ʻ ʻ
nomini ifodalovchi so zlar tarixiy so zlar deyiladi.
ʻ ʻ
Arxaizmlar hozirda mavjud bo lgan narsa va hodisalarning eskirgan nomi.
ʻ
Boshlang ich sinf o quvchilarida tilning lug at tarkibi yuzasidan beriladigan
ʻ ʻ ʻ
dastlabki bilimlarning asosiy qismini eskirgan so zlar tashkil etadi. Bunda
ʻ
o quvchilarga matnda uchragan ma’nosi tushunarsiz so zlarni izohlash jarayonida
ʻ ʻ
eskirgan so zlar haqidagi sodda nazariy tushuncha berib o tiladi.
ʻ ʻ
Boshlang ich sinf o qish kitoblarida berilgan tarixiy mavzuga oid matnlarda
ʻ ʻ
eskirgan qatlamga mansub so zlar mavjud bo lib, bu ularning janr xususiyatidan kelib
ʻ ʻ
chiqadi.
Masalan, 3 -sinf o qish kitobida ham juda ko plab eskirgan so zlar uchraydi.
ʻ ʻ ʻ
Darslikda jami 90 ga yaqin matn berilgan bo lib (she’rlardan tashqari), ular ichida
ʻ
eskirgan so zlar qo llanmagan matnlar sanoqlidir. Ayniqsa, “O tmishni o rganish-
ʻ ʻ ʻ ʻ
burchimiz” va “Ulug lardan o rganmoq- oqillik” bol`imida berilgan matnlarda
ʻ ʻ
eskirgan so zlar ko p qo llangan. Darslik oxirida ma’nosi qiyin so zlar uchun lug at
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
berilgan bo lib, unda 100 ta so zning izohi keltirilgan. Ana shu so zlarning 20 ga
ʻ ʻ ʻ
yaqini eskirgan so zlar bo lib, ular quyidagilardir: firqa, hakim, maxdum, mirzaboshi,
ʻ ʻ
mirza, mufti, navkar, otaliq, sarbon, suvori, tanob, tarh, ulamo, ummat, zobit.
Darslikda qo llanilgan eski qatlamga mansub so zlar muayyan matnni
ʻ ʻ
o rganish jarayonida o qituvchi tomonidan o tkazilgan lug at ishida izohlab
ʻ ʻ ʻ ʻ
berilganda hamda o quvchi so z zahirasidan joy olgandagina o qish darslarining nutq
ʻ ʻ ʻ
o stirish maqsadi to la amalga oshadi.
ʻ ʻ
Yuqorida aytganimizdek, 3-sinf “O qish kitobi”ning “O tmishni o rganish-
ʻ ʻ ʻ
burchimiz” hamda “Ulug lardan o rganmoq- oqillik” bo limlari tarixiy mavzuga
ʻ ʻ ʻ
bag ishlangandir. Bu bo limlarga oid matnlar o rganilganda o quvchilar ko plab
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
eskirgan qatlamga oid so zlar va ularning ma’nolari bilan tanishadilar.
ʻ

“O tmishni o rganish-burchimiz” bo limi 10 soatga mo ljallangan bo lib,ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
“Toshkent” (ilmiy-ommabop maqola, E.Malikov), “Jaloliddin Manguberdi” (hikoya,
M.Osim), “Mehnatkash qiz” (qissadan parcha, Oybek), “O g lon” (rivoyat, “Qirq
ʻ ʻ
hadis”dan), “Bola Alisher” (qissadan parcha, Oybek), “Kitob” (hikoya, Tohir Malik),
“Yosh hakim” (hikoya, M.Osim), “Alpomishning bolaliligi” (ertak), “Cho pon yigit
ʻ
Shiroq” (rivoyat) matnlarini o z ichiga oladi.
ʻ
Bo limdagi materiallarni o rganish orqali o quvchilar Ona Vatanimizda
ʻ ʻ ʻ
yashab, ijod etgan ajdodlarimizning hayot va ijodlari bilan tanishtiriladi. Bo limdagi
ʻ
matnlarda ajdodlarimiz hayotining ibratga loyiq tomonlari aks ettirilgan. Ularni
o qish jarayonida o quvchilar ajdodlarimiz hayotidan ibrat olishga, o zlari ham ularga
ʻ ʻ ʻ
o xshashga harakat qiladilar. O qituvchi hikoyalarni o rgatishda ular o rtasidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
uzviy bog liqlikni ta’minlash kerak. Ajdodlarimiz hayotini o rganish mustaqilligimiz
ʻ ʻ
sharofati bilan amalga oshganligi o quvchilar ongiga singdiriladi.
ʻ
“Yosh hakim” hikoyasida buyuk vatandoshimiz Abu Ali Ibn Sinoning
o smirlik yillarida kechirgan voqealar haqida so z boradi. Ushbu hikoyada tabib,
ʻ ʻ
saroy, mutolaa qilish, hakim, vazir kabi eskilik bo yog iga ega bo lgan so z
ʻ ʻ ʻ ʻ
qo llanilgan. Ular ichida mutolaa so zi izoh talab so zdir. O qituvchi lug at ishi
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
jarayonida mutolaa – o qimoq deb sharhlash bilan birga, bunday so zni kundalik
ʻ ʻ
turmushda, so zlashuv jarayonida qo llanmasligi, faqat tarixiy kitoblardagina
ʻ ʻ
ishlatilishi haqidagi ma’lumotni ham aytib o tishi kerak.
ʻ
M.Osimning “Jaloliddin Mangu berdi” hikoyasida buyuk sarkarda jaloliddin
Manguberdining mo g ul istilochilariga qarshi mardonavor jang qilishi tasvirlanadi.
ʻ ʻ
O quvchilarga bu buyuk ajdodimiz bilan haqli ravishda faxrlanishimiz tushuntiriladi.
ʻ
Xorazmning Urganch shahrida Jaloloddin Manguberdi yodgorlik majmuasi qad
ko targani aytiladi. Undagi mardlik va jasorati, yuksak insoniy fazilati, umuman,
ʻ
hayoti haqida hikoya qilinadi.
Matnda shahzoda, qo shin, lashkar, lashkarboshi, navkar kabi eskirgan so zlar
ʻ ʻ
uchraydi. Ularning ma’nosi o quvchilarga o qituvchi tomonidan tushuntirib berishni
ʻ ʻ
talab qiladi.

Bo limda “Cho pon yigit Shiroq” rivoyati o rganiladi. Bu rivoyatni o qish darsiʻ ʻ ʻ ʻ
ishlanmalasini va uning matnidagi so zlarni izohlash bosqichini ko rsatamiz:
ʻ ʻ
Mavzu: XALQ UCHUN, YURT UCHUN JON FIDO
Dars materiallari: «Cho pon yigit Shiroq» afsonasining matni va rasmlari.
ʻ
Xarita.
Darsning maqsadlari:
Ta’limiy maqsad: «Cho pon yigit Shiroq» afsonasini o qish.
ʻ ʻ
Tarbiyaviy maqsad: «Cho pon yigit Shiroq» afsonasini o qish, tahlil qilish
ʻ ʻ
orqali Shiroq timsolida o quvchilarqalbiga vatanparvarlik tuyg usini singdirish.
ʻ ʻ
Rivojlantiruvchi maqsad: o quvchilarni matn ustida ishlash orqali asar
ʻ
qahramonlariga baho berish va ijodiy ko nikmalarini o stirish.
ʻ ʻ
Dars metodlari: tushuntirish, suhbat, mustaqil ish, ko rgazmali, hikoya.
ʻ
Darsning borishi:
1. O tgan darsda o tilgan: «Bola Alisher» hikoyasi yuzasidan berilgan savol va
ʻ ʻ
topshiriqlardan foydalanib, o quvchilar bilimini baholash va mavzuni
ʻ
mustahkamlash.
2. Yangi mavzu: «Cho pon yigit Shiroq» afsonasini o qish e’lon qilinadi.
ʻ ʻ
3. Afsona haqida tushuncha beriladi, ya’ni yangi mavzuga kirish.
Afsona - avloddan avlodga, og izdan og izga o tib kelgan hikoya, rivoyat
ʻ ʻ ʻ
va dostonlardir. Afsonada aqlga to g ri kelmaydigan, ishonib bo lmaydigan
ʻ ʻ ʻ
voqea, ish bayon qilinadi. Shunday afsonalardan biri «Cho pon yigit Shiroq»
ʻ
afsonasidir.
4. Yangi mavzu: «Cho pon yigit Shiroq» afsonasi bilan tanishtirish.
ʻ
O qituvchi afsonani o qib beradi.
ʻ ʻ
5. Lug at ustida ishlash. Xaritadan o quvchilar Eron davlati va O rta Osiyoning
ʻ ʻ ʻ
joylashgan o rni bilan tanishtiriladi. Quyidagi so zlar esa sinf yozuv taxtasiga yozib
ʻ ʻ
qo yilgan bo ladi:
ʻ ʻ
huzurida - yonida, oldida;
qarorgohi - vaqtincha turar joyi, manzili;
taslim bo lish -
ʻ bo ysunish, itoat qilish; ʻ

qudratli — kuchli, zo r, yengilmas; ʻ
mag lub qildi
ʻ - yengdi;
magrur — kibr-havosi baland, kekkaygan, g ururli;
ʻ
Doro - Eron davlatining podshosi;
massaget, sak, so g d —
ʻ ʻ qabilalarning nomlari;
Shiroq - sak qabilasidan chiqqan cho pon yigit, podachi.
ʻ
Bu so zlardan afsona mazmimini so zlashda foydalanish o quvchilarga
ʻ ʻ ʻ
uqtiriladi.
6. Afsona navbat bilan o quvchilarga ifodali qayta o qitiladi.
ʻ ʻ
7. Afsona yuzasidan o quvchilar tushunchalarini suhbat orqali hisobga olish.
ʻ
- Nima uchun Shiroq xanjar bilan o z quloqlarini, burnini kesdi?
ʻ
- Shiroq qayerga bordi va Doroga nima dedi?
- Doro aldanganini qachon bildi va nima dedi?
- Shiroq-chi? Shiroq nima deb javob berdi?
1-topshiriq.
O quvchilami afsona mazmunini to liq qayta so zlab berishga tayyorlash uchun
ʻ ʻ ʻ
grammatik topshiriqli tanlab o qitish va o qiganni so zlatish.
ʻ ʻ ʻ
O qituvchi «Shiroqning Doro huzuridagi gaplarini kitobdan o qib, ma’nosini
ʻ ʻ
o z so zi bilan bayon qilish» topshirig ini beradi. O quvchilardan biri Shiroqning
ʻ ʻ ʻ ʻ
gaplarini ifodali o qigach, o qituvchi yordamida o qigan gaplarini qayta qurib,
ʻ ʻ ʻ
gapning kesimini egaga moslab, g amgin ohangda so zlaydi.
ʻ ʻ
Matnda berilgan «Shohim, men, qulingiz Shiroq, qabila yig ilishida Sizga
ʻ
taslim bo lishni aytgan edim» gapi quyidagicha o zgartiriladi: Men o rniga Shiroq,
ʻ ʻ ʻ
Siz o rniga Doro so zlari qo yiladi.
ʻ ʻ ʻ
O quvchi: — Shiroq qabila yig ilishida Doroga taslim bo lishni aytgan edi. Uni
ʻ ʻ ʻ
shu ahvolga solishdi. Ulardan o ch olish niyatida Shohning huzuriga bordi. Shiroq
ʻ
saklarning qayerga lashkar to plaganini bilardi. Ularni o zi boshlab bormoqchi
ʻ ʻ
ekanini, yetti kunga yetadigan oziq-ovqat tayyorlashni aytdi.
2-topshiriq.

Doroning: — Bizni qayerga olib kelding? Qani saklar?! — so rog iga o quvchiʻ ʻ ʻ
go yo voqeani ko rib turgandek so zlashga tayyorlanishi topshiriladi.
ʻ ʻ ʻ
Ikkinchi o quvchi Doroning so rog ini g azab va so roq ohangida o qiydi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Uchinchi o quvchi o qituvchi yordamida gaplarni qayta tuzib:
ʻ ʻ
- Shiroq bir o zi qudratli Shahanshohni yengdi. Dushman lashkarini mag lub qildi.
ʻ ʻ
Qabilasini, ona tuprog ini dushmandan saqlab qoldi, — deydi.
ʻ
9. Reja asosida qayta hikoya qilish.
O qituvchi sinf yozuv taxtasiga yozib qo yilgan reja bilan o quvchilarni
ʻ ʻ ʻ
tanishtiradi.
O quvchilar shu usulda o z so zlari bilan so zlashga o rgatiladi.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Reja:
1. Doro O rta Osiyoga hujum qildi.
ʻ
2. Shiroq Doro huzurida.
3. Doro Shiroq so zlariga ishondi.
ʻ
4. Doro aldanganini bildi.
5. Shiroqning o limi.
ʻ
O quvchilar reja asosida afsona mazmunini to liq qayta bayon qiladilar.
ʻ ʻ
9. Rasm ustida ishlash.
1-topshiriq.
- Darslikning 82- betidagi rasmni kuzating, ko rganlaringizni so zlang. Rasm
ʻ ʻ
mazmuni tasvirlangan o rinni matndan o qib, fikringizni isbotlang.
ʻ ʻ
2-topshiriq.
-Rasmda ko rganingiz, matnda o qiganingiz va xatti-harakatlariga qarab
ʻ ʻ
Shiroqqa baho bering.
Topshiriq o quvchilar tomonidan bajariladi. Lozim bo lsa, o qituvchi
ʻ ʻ ʻ
tomonidan o quvchilar fikri to ldiriladi.
ʻ ʻ
10. O quvchilar afsonadagi qahramonlarga taqqoslash asosida tavsif berib,
ʻ
aniq xulosa chiqaradilar.
Doro Shiroq
Eron shohi, Cho pon,
ʻ

bosqinchi, yurt uchun jonini qurbon qilgan,
aldangan shaxs, boylikka qiziqmagan,
molparast mag rur.ʻ
O qituvchi tomonidan afsonani o qish orqali sizda qanday tushuncha paydo
ʻ ʻ
bo ldi? Siz o zingizda qanday fazilatlar bo lishini istaysiz kabi savollarga javob
ʻ ʻ ʻ
olinib, tarbiyaviy xulosa chiqariladi.
11. Mavzuni mustahkamlash va darsga yakun yasash.
Afsonaga oid darslikda berilgan savol-topshiriqlaiga javob olish bilan mavzu
mustahkamlanadi.
13.— O tmishda ona yurtini dushmanga bermaslik uchun jonini qurbon qilgan
ʻ
cho pon Shiroqqa o xshagan yana kimlarni bilasiz? - savoliga javob olib, dars
ʻ ʻ
yakunlanadi.
14. Uyga vazifa: «Cho pon yigit Shiroq» afsonasini o qish, mazmunini to liq
ʻ ʻ ʻ
so zlashga o rganish hamda Shiroqning so nggi so zlarini yod olish.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Yuqoridagi tahlil namunalaridan ko rinib turibdiki, tarixiy mavzudagi har bir
ʻ
matnda bir qancha eskirgan so zlar, boshqa matnlarda ham eskirgan so zlar
ʻ ʻ
qatnashgan bo lib, o qituvchi ularni o z e’tiboridan chetda qoldirmasligi kerak.
ʻ ʻ ʻ
Chunki o quvchilar matnda ma’nosi tushunarsiz so zlarga qancha ko p duch kelsalar,
ʻ ʻ ʻ
uni o qish shunchalik zerikarli tuyuladi. Qolaversa, o qish darslarining yetakchi
ʻ ʻ
maqsadi nutq o stirish va so z boyligini oshirib borish kabilar amalga oshmay
ʻ ʻ
qolaveradi.

Xulosa
O zbekiston Respublikasida yosh avlodning ta’lim-tarbiya ishlariga alohidaʻ
e’tobor qaratilgan. Xususan, O zb
ʻ е kist о n Respublikasi О liy Majlisining IX
s е ssiyasida qabul qilingan «Ta’lim to g risida» gi Q
ʻ ʻ о nun va “Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi” yosh avl о dni tarbiyalashning tamal toshlari hisoblanadi.
Ta’limdan asosiy maqsad bolalarga bilim berishgina emas, balki bilim olish
yo‘llarini o‘rgatish, ularni ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish
demakdir. Yangicha ijtimoiy, iqtisodiy sharoitda ona tilini o‘qitish mazmunini
takomillashtirish, darslarni jahon andozalariga mos ravishda tashkil qilish o quvchi
ʻ
faolligini oshiradigan muhim omillardan hisoblanadi.
Nutqiy faoliyatda har bir til hodisasining o‘z o‘rni, o‘z vazifasi bor. Yoshlar til
imkoniyatidan vaziyatga qarab foydalanish malakasiga ega bo‘lishlari, o‘z fikrini
aniq ifodalashga, zarur bo‘lgan so‘z va gap shakllari, ibora va tasviriy ifodalarni
tanlay va qo‘llay bilishlari davr talabidir. Buning uchun boshlang ich sinf
ʻ
o‘qituvchisi o‘z ixtisosligini puxta bilishi, ilg or pedagogik texnologiya hamda
ʻ
zamonaviy o‘quv – texnik vositalaridan yaxshi xabardor bo‘lishi lozim. Shundagina
ta’lim samarasi ham, o‘qitish darajasi ham yuqori bo‘ladi.
Boshlang ich ta’limda dars beruvchi o‘qituvchi haqiqiy ijodkor bo‘lishi, ta’lim
ʻ
jarayonida o‘quvchining mavzuni tinglash, anglash, erkin va mustaqil fikrlash,
qiyoslash, farqlash, alohidaliklarga ajratish va tasnif qilishga yo‘naltirilgan faoliyatini
rag batlantirishi, o‘z fikri, g oyalarini o‘zgalarga yetkaza bilish ko‘nikma va
ʻ ʻ

malakalarining shakllanishini nazorat qilishi, boshqarishi darkor. Shuningdek, u
yoshlarning axloqiy-ma’naviy tarbiyasi bilan shug ullanishi, ularga sharqona muloqotʻ
odobi, milliy an’analarimizga hurmat, ona Vatanga muhabbat tuyg usi kabi zaruriy
ʻ
xislatlarni singdira bilishi lozim.
Boshlang ich sinflarda o qish darslariga o quvchilarni ona tilini puxta
ʻ ʻ ʻ
o zlashtirishga tayyorlashning ajralmas qismi, ta’lim jarayonida ularni axloqiy-estetik
ʻ
tarbiyalashning muhim vositasi sifatida qaraladi.
Boshlang ich sinf o quvchilariga leksik bilimlar berish faqat ona tili darslari
ʻ ʻ
bilan chegaralanib qolmasdan, o qish darslari davomida ham o rgatib boriladi.
ʻ ʻ
Ayniqsa, tilning lug at tarkibini, undagi eskirgan va yangi paydo bo lgan so zlarni,
ʻ ʻ ʻ
shevaga xos so zlarni, kasb – hunarga oid so zlarni, ruscha – baynalminal so zlarni
ʻ ʻ ʻ
o rgatishda “O qish kitobi” darsligida berilgan matnlar tahlili, har bir darsda
ʻ ʻ
o tkaziladigan lug at ishlari katta ahamiyatga ega. Bunda amaliy ishlar orqali nazariy
ʻ ʻ
bilimlar hosil qilib boriladi.
Boshlang ich sinflarda o zbek tilining leksik tarkibini o rgatish, tilning
ʻ ʻ ʻ
lug aviy birliklari ustida ishlash bolalarni keyingi bosqichlarda o rganilishi kerak
ʻ ʻ
bo lgan bilimlarni egallash uchun poydevor yaratish bilan birga quyidagilar uchun
ʻ
ham zamin hozirlaydi.
1. Eskilik bo yog iga ega bo lgan so zlarni bilish ularda vatanimiz va xalqimiz
ʻ ʻ ʻ ʻ
o tmishini yaxshiroq o rganish, so z boyligini oshirish, sinonimiya (yuz, oraz, ruxsor
ʻ ʻ ʻ
kabi) hodisasidan kengroq foydalanish imkonini beradi.
2. Shevaga xos so zlarni bilish adabiy til me’yorlariga amal qilishda,
ʻ
tilimizning boy imkoniyatlarini ko rsatib berishda muhim ahamiyatga ega.
ʻ
3. Kasb – hunarga oid so zlar bilan tanishib borish o quvchilarning so z
ʻ ʻ ʻ
boyligini oshiradi, ularni kasbga yo naltirishda muhim rol o ynaydi.
ʻ ʻ
4. Boshlang ich sinflarda olib boriladigan lug at ishi so zning ma’nosi,
ʻ ʻ ʻ
talaffuzi, imlosi va uslubiy qo llanishini e’tiborga oladi hamda bu orqali
ʻ
o quvchilarning so zlardan nutqda to gri foydalanishiga erishishga, o zgalar nutqini
ʻ ʻ ʻ ʻ
anglashlarini ta’minlashga yordam beradi.

Umuman olganda, boshlang ich sinf o quvchilariga tilning lug at tarkibiniʻ ʻ ʻ
o rgatib borish ularning so z boyligini oshiradi, nutq madaniyatini yuksaltiradi, milliy
ʻ ʻ
tilimizning buyuk qudratini, sehri va jozibasini to la his etgan insonlar bo lib
ʻ ʻ
etishishini ta’minlaydi. Zero, ilm olish yo lidagi izlanish insonning e’tiqodi va
ʻ
dunyoqarashini shakllantiradi, ma’naviy-axloqiy kamolot sari yetaklaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. -56 B.
2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. -488 B.
3. Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va
kelajagi farovon bo‘ladi.- Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyot-matbaa ijodiy uyi,
2019.
4 . O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” to‘ g risidagi Farmoni (Xalq so‘zi.
ʻ
2017 yil, 8 fevral).
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “ 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-sonli farmoni //
(Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 29.01.2022-y., 06/22/60/0082-son,
18.03.2022-y., 06/22/89/0227-son, 21.04.2022-y., 06/22/113/0330-son)
6. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni.- Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 24.09.2020-y., 03/20/637/1313-son.
7. Boshlang ich ta’lim konsepsiyasi // Boshlang ich ta’lim, 1998, 6-son, 12-
ʻ ʻ
18-betlar.

8. Umumiy o rta ta’limningʻ Davlat Ta’lim Standarti va o quv dasturi ʻ
(Boshlang ʻ ich ta’lim).- Toshkent, 2017.-249 B.
9. Hamrayev M., Muhamedova D., Shodmonqulova D., G ulomova X.,
ʻ
Yo‘ldosheva Sh. Ona tili.-Toshkent: “Moliya-Iqtisod”, 2007.-309 B.
10. Jumayeva A. Mahoratli o qituvchi usul yaratadi// Boshlang ich ta’lim,
ʻ ʻ
2018, 11-son, 12-bet.
11. Matchonov S., G ulomova X. va boshqalar.
ʻ Boshlang ch sinf o qish ʻ ʻ
darslarini pedagogik texhologiyalar asosida tashkil etish.- Toshkent: , “Yangiyul
Poligraph servise”, 2008.-225 B.
12. Qosimova K., Matchonov S. , G ulomova X., Yo ldasheva SH., Sariyev Sh.
ʻ ʻ
Ona tili o qitish metodikasi. -Toshkent, «Nosir», 2009.-351 B.
ʻ
13. Talabova D. O quvchilarning og zaki va yozma nutqini o stirishda samarali
ʻ ʻ ʻ
usullari // Boshlang ich ta’lim, 2018, 6-son, 24-25-betlar.
ʻ
14. Umarova M., Hamroqulova X., Tojiboyeva R. O qish kitobi. 3-sinf uchun
ʻ
darslik.- Toshkent: “O zbekiston” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2017.-154 B.
ʻ
15. O zbek tilining izohli lug ati. 5 jildli / A. Madvaliev tahriri ostida. –
ʻ ʻ
Toshkent: O zb. mil. ens., 2006-2008.
ʻ
16. G ulomova X., Boqiyeva H. O quvchilar lug atini boyitish// Boshlang ich
ʻ ʻ ʻ ʻ
ta’lim, 2011, 10-son, 10-11-betlar.
17. Internet ma’lumotlari: www ziyonet.uz https://www.google.com/search?
q=lug+at+birliklarning+qo%27llanilishi&rlz=1C1GGRV_enUZ794UZ794&oq=lug
%60at+birlik&aqs=chrome.2.69i57j33l2.10150j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8

Boshlangʻich sinfda lugʻat ustida ishlash metodikasi

Купить