Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 447.8KB
Покупки 1
Дата загрузки 03 Июнь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Akrom Sultanov

Дата регистрации 03 Июнь 2025

1 Продаж

Boshlang’ich sinfda matematikadan mustaqil ishlarni tashkil etishda og’zaki topshiriqlardan foydalanish metodikasi (3-sinf misolida)

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA‘LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI “MATEMATIKA VA UNI O`QITISH METODIKASI” FANIDAN “BOSHLANG`ICH SINFDA MATEMATIKADAN MUSTAQIL ISHLARNI TASHKIL ETISHDA OG`ZAKI TOPSHIRIQLARDAN FOYDALANISH METODIKASI (3-SINF MISOLIDA)” MAVZUSIDAGI KURS ISHI Qabul qildi: Topshirdi: Urganch-2025 Mundarija Kirish… ……………………………………………………………………………3 I.BOB. Boshlang`ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishning nazariy asoslari. . I.1 Boshlang`ich sinflarda matematikadan nifdan tashqari ishlarning mohiyati va mazmuni …..6 I.2. 3-sinfda sinfdan tashqari ishlarning maqsadi va turlari ...............................11 II.BOB. Boshlang`ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari va maktabdan tashqari ishlarni tashkil qilish . II.1 Boshlang`ich sinflarda matematikadan to`garak ishlarini tashkil etishning maqsadi va vazifalari…………15 II.2 Boshlang`ich sinflarda matematikadan mustaqil ishlarda og`zaki topshiriqlarni qo`llash………………………..21 Xulosa… ………………………………………………………………….25 Adabiyotlar ro’yxati… …………………………………………………..29 Foydalanilgan saytlar… …………………………………………………30 2 Kirish O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi hamda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining 2018-yil 27-iyuldagi “Umumiy o`rta ta`lim muassasalarining pedagogik bo`yicha namunaviy yillik ish rejasini shakllantirish tartibi to`g`risidagi yo`riqnomani tasdiqlash haqida” qo`shma qaror qabul qilingan. Unga ko`ra: umumiy o`rta ta`lim o`qituvchilarining dars va to`garak mashg`ulotlarini tashkil etish hamda sinf jurnalini yuritishdan tashqari boshqa pedagogik yuklamalar bo`yicha hisobotlar va qo`shimcha ma`lumotlarni talab qilish qa`tiyan taqiqlanadi. Umumiy o`rta ta`lim muassasalari pedagog xodimlari tomonidan quyidagi hujjatlar yuritiladi: - sinf jurnali; - yillik taqvim-mavzuiy reja; - kundalik dars ishlanmalari (konspekt) daftari; - yillik taqvim-mavzuiy reja hamda kundalik dars ishlanmalari (konspekt)ni elektron shaklda yuritilishiga ham yo`l qo`yiladi. Bir o’quv yiliga mo’ljallab tuzilgan maktab ichki nazoratining mavzu rejasini o’quv yilidagi pedagoglarining birinchi yig’ilishidagi tasdiqlash va uni maktab o’qituvchilar jamoasiga ma’lum qilish maqsadga muvofiqdir. Lekin nazorat qilishda ma’lum tizim va aniq, rejaning bo’lmasligi, maqsadning noaniqligi, hujjatlarni tartibga solishga va ma’lum bir fikrga kelish uchun tegishli materiallar to’plashga e’tibor bermaslik, nazorat ishlariga yetarlicha faol jalb etmaslik ayrim maktab rahbarlarining o’qituvchilar jamoasi tavsiyasini yaxshi bila olmasligiga sabab bo’ladi. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar zamonaviy o‘qitish metodlarini joriy etish, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, mantiqiy tafakkurini rivojlantirishga qaratilgan. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’limda matematika fanini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning mustaqil ishlash malakasini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mustaqil ishlar orqali bolalar dars materialini mustahkamlash, chuqurlashtirish, o‘z fikrini bayon qilish, muammoni hal etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Matematika fanining o‘ziga xos xususiyati – abstrakt tushunchalarga asoslangani va tahliliy tafakkurni talab etishidir. Shu sababli boshlang‘ich sinfda matematikani 3 o‘qitishda og‘zaki topshiriqlardan foydalanish o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash, eslab qolish, tez va aniq yechim topish ko‘nikmalarini shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Aynan og‘zaki topshiriqlar orqali dars jarayonini jonlantirish, o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otish va ularni faol ishtirok etishga undash mumkin. Ushbu kurs ishining mavzusi – “Boshlang‘ich sinfda matematikadan mustaqil ishlarni tashkil etishda og‘zaki topshiriqlardan foydalanish metodikasi” deb nomlanadi. Kurs ishida og‘zaki topshiriqlarning nazariy asoslari, ularning mustaqil ish shaklidagi qo‘llanilishi, 3-sinf misolida tajribaviy mashg‘ulotlar bilan yoritiladi. Kurs ishining maqsadi: boshlang‘ich sinfda mustaqil ishlarni tashkil qilishda og‘zaki topshiriqlarning samaradorligini aniqlash, ularni amaliyotda qanday qo‘llash mumkinligini ko‘rsatish. Kurs ishing vazifalari: Mustaqil ish tushunchasiga metodik yondashuvni o‘rganish; Og‘zaki topshiriqlarning o‘quvchilarga ta’sirini aniqlash; 3-sinf darslarida og‘zaki topshiriqlar asosida tajriba o‘tkazish va natijalarni tahlil qilish; Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun tavsiyalar ishlab chiqish. Bilim olish jarayoni bilan bog’liq ta'lim sifatini bеlgilovchi holatlar: darsni yuqori ilmiy-pеdagogik darajada tashkil etilishi, muammoli mashg’ulotlar o’tkazish, darslarni savol-javob tarzida qiziqarli tashkil qilish, ilg’or pеdagogik tеxnologiyalardan va multimеdia qo’llanmalardan foydalanish, tinglovchilarni mustaqil fikrlashga undaydigan, o’ylantiradigan muammolarni ular oldiga qo’yish,talabchanlik, tinglovchilar bilan individual ishlash, ijodkorlikka yo’naltirish, erkin muloqotga kirishishga, ilmiy izlanishga jalb qilish va boshqa tadbirlar ta'lim ustuvorligini ta'minlaydi. Ta'lim samaradorligini orttirishda fanlar bo’yicha ta'lim tеxnologiyasini ishlab chiqishning kontsеptsiyasi aniq bеlgilanish va unga amal qilishi ijobiy natija bеradi. O’quvchilаrdа mustaqil ishlash аvvаlо, mustaqil ishlаrgа tayyorlash, o’qituvchi tоmоnidаn mаtеriаllning muаmmоli tаrzdа bаyon etilishi kаbi yo’llаr bilаn hosil qilinаdi. Bundа quyidаgi topshiriqlarni muntаzаm rаvishdа bеrib bоrgаn mа’qul: mаtеriаlni darslik asosida o’rgаnish, nаmunаviy mustaqil misollar, 4 yangi turdаgi topshiriqlar, o’zlashtirilgan usullarini аmаldа qo’llashga оid vаzifаlаrni bаjаrish, ijоdiy ishlаrni bаjаrish kаbi. O`zbekiston Respublikasi Qomusi sifatida har bir fuqaroning ilm olish, o`z ijodiy kuch va qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirish ta`kidlanadi. Hozirgi zamon maktabi tubdan yangilanmoqda. O`quvchilarga tarbiya berish ularga ta`lim berish mustahkam va yaxlit birlikda amalga oshiriladi. Ammo tarbiyaning o`z vazifasi, mazmuni, shakl hamda uslublari bor. O`quv-tarbiyaviy jarayonning uzviyligi maktab olidga qo`yilgan eng muhim pedagogik qoidalardan biri hisoblanadi, shuning uchun ham sinfdan va maktabdan tashqari tgarbiyaviy ishlar bevosita o`quv jarayoni bilan bog`langandir. Darsdan tashqari mashg`ulotlar o`quvchilarda asosiy vazifalari bo`lmish ilm olishga ishtiyoq uyg`otish, qobiliyati va iste`dodlarini ro`yobga chiqarishga imkoniyat yaratishdan, maktabni muvaffaqiyatli tugatish, kasb-korga intilish hissini tarbiyalashdan iboratdir. Yoshlarning g`oyaviy-siyosiy ongini shakllantirish, ularda atrof-muhitga, jamiyatga ongli munosabatda bo`lish, jonajon Vatanini cheksiz sadoqat bilan sevish, xalqimizning milliy qadriyatlarini e`zozlash hissini tarkib toptirish – vatanparvarlik tarbiyasining mag`zi bo`lmog`i lozim. Maktab va maktabdan tashqari muassasalarning tashkiliy shakllarini, mazmuni va maqsadini belgilash bugungi kunimizning barcha qirralarini hisobga olishini talab etmoqda. Sinf va maktabdan tashqari mazkur tarbiyaviy ishlar shaxs kamolot bosqichlarini belgilab olishga qaratilganligi bilan tavsiflanadi. 5 I BOB. Boshlang`ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishning nazariy asoslari I.1. Boshlang`ich sinflarda matematikadan nifdan tashqari ishlarning mohiyati va mazmuni. Zamonaviy ta’limda ta’lim muassasalardagi o‘qitish sifatini ta’minlashga qaratilgan tizimli islohotlar zamirida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy mahorati, ularning zamonaviy ta’lim va innovatsion texnologiyalar, ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘zlashtirish borasidagi zamonaviy bilim, ko‘nikma va malakalarini rivojlantirish dolzarb vazifalardan sanaladi. Mamlakatimizda pedagog kadrlarni tayyorlash jarayonini modernizatsiyalash, sohadagi zamonaviy rivojlanish tendentsiyalari, ilg‘or xorijiy tajribalar va innovatsion yondashuvlar asosida ta’lim mazmuni va o‘qitish sifatini takomillashtirish muhimligi sababli u davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Respublikamizda umumiy o‘rta ta’lim maktablarining uzluksiz rivojlanishi uchun iqtisodiy, siyosiy, huquqiy shart-sharoit yaratildi. Jumladan, hukumatimiz tomonidan qabul qilingan qator me’yoriy hujjatlarda o‘qitishni sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarish sohasida qator tadbirlar boshlab qo‘yilgan. Xususan, boshlang‘ich ta’limda o‘qitishga alohida e’tibor qaratilib, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini zamon talablari asosida malakali kadr etib tayyorlash bugungi kunning kechiktirib bo‘lmas muammolaridan biri sanaladi. Shuni hisobga olgan holda O‘zbekiston Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev quyidagilarni ta’kidlaydi: “Maktab o‘quv dasturlarini ilg‘or xorijiy tajriba asosida takomillashtirish, o‘quv yuklamalari va fanlarni qayta ko‘rib chiqish, ularni xalqaro standartlarga moslashtirish, darslik va adabiyotlar sifatini oshirish zarur……Mamlakatimiz uchun ilm-fan sohasidagi ustuvor yo‘nalishlarni aniq belgilab olishimiz kerak. Hech bir davlat ilm-fanning barcha sohalarini bir yo‘la taraqqiy ettira olmaydi. Shuning uchun biz ham har yili ilm-fanning bir nechta ustuvor yo‘nalishini rivojlantirish tarafdorimiz. Joriy yilda matematika, kimyo-biologiya, geologiya kabi yo‘nalishlarda fundamental va amaliy tadqiqotlar faollashtirilib, olimlarga barcha shart-sharoitlar yaratib beriladi. Shuningdek, ilm-fan sohasida fundamental va innovatsion tadqiqotlar uchun maqsadli grant mablag‘larini ajratish mexanizmini tubdan qayta ko‘rib chiqish kerak.” Darhaqiqat, hozirgi zamon umumiy o‘rta ta’lim maktablari boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari fan asoslari bilan qurollangan, dunyoqarashi keng, 6 pedagogika, psixologiya va fanlarni o‘qitish metodikasini chuqur o‘zlashtirgan, zamonaviy texnologiyalardan xabardor shaxs bo‘lishi kerak. Ma’lumki, boshlang‘ich ta’lim jarayoni juda murakkab jarayondir. Bu jarayonni hozirgi kunda davr talabi asosida tashkil etish, ya’ni uzluksiz ta’lim tizimida uzviylikni ta’minlash boshlang‘ich sinf o‘qituvchilaridan katta mas’uliyat, bilim, mahoratni talab etadi. 3-sinflardagi matematika darslari umumiy o‘rta ta’lim maktab matematika fani uchun asos, poydevor ekan, bu sinflarda matematika o‘qitilishini eng zamonaviy talablar darajasiga ko‘tarmoq zamon talabidir. Chunki, bolalarga keyinchalik matematika va boshqa fanlar uchun zarur bo‘lgan elementar, tushunchalar shu sinflarda singdiriladi. Matematikadan sinfdan tashqari mashg‘ulotlar deganda o‘quvchilarning matematik bilimlarini kengaytirish va chuqurlashtirish maqsadida tashkil qilingan mashg‘ulotlatlarni tushunamiz. Sinfdan tashqari ishning asosiy maqsadi o‘quvchilardagi fanga bo‘lgan qiziqishni rivojlantirish, ularni darsda olgan bilimlarini to‘ldiruvchi matematik bilim, malaka va ko‘nikmalar bilan qurollantirishdan foydalanish mumkin. O‘quvchilar yuqori sinflarda matematika, fizika,kimyo va boshqa fanlarni yaxshi o‘zlashtirishlari uchun boshlang‘ich sinflarda matematika fanini puxta egallashi va amaliy ko‘nikmalar hosil qilishlari kerak. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ma’lumotini oshirish va darslarni o‘zlashtirish darajasini ko‘tarishga ko‘maklashish uchun, boshlang‘ich maktabda sinf mashg‘ulotlari bilan bir qatorda sinfdan tashqari ishlarni ham o‘tkazish zarur. Sinfdan tashqari va maktabdan tashqari ishlar bolalar bilan olib boriladigan ta’lim- tarbiya ishlarining ajralmas qismi bo‘lishi bilan birga, o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda yordam beradi, ularning bilimga va mehnatga bo‘lgan havaslarini orttiradi. Shununigdek o‘zlashtirish sifatini oshirishga va xulqini yaxshilashga ta’sir etadi. O‘quvchilar sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda sinfda olgan bilimlarini mustahkamlaydilar,matematikaga bo‘gan qiziqishlari oshadi, nutqlari o‘sadi. Umuman boshlang‘ich maktabda sinfdan tashqari ishlar sinf ishlari bilan mustahkam bog‘langan bo‘lib, ayrim vaqtlarda esa uni chuqurlashtiradi. Boshlang`ich sinflarda sinfdan tashqari ishlarning asosiy maqsadi– o`quvchilarda fanga qiziqishni rivojlantirish, boshlang`ich matеmatika asosiy kursida olinadigan bilimlarni to`ldiruvchi va chuqurlashtiruvchi matеmatik fakt va ma'lumotlar, malaka va ko`nikmalar zahirasini to`plashdan iborat. 7 Matеmatikadan «sinfdan tashqari ish»lar dеyilganda o`quvchilarning darsdan tashqari vaqtda tashkil qilingan, dastur bilan bog`liq bo`lgan matеrial asosida ixtiyoriylik tamoyiliga asoslangan mashqulotlar tushuniladi. O`quv ishini tashkil etishning darsdan tashqari quyidagi shakllari mavjud: 1. Mustaqil uy ishlari. 2. O`quvchilar bilan yakka va guruh mashg‘ulotlar. 3.Mat е matikaga qobiliyatli o`quvchilar bilan o`tkaziladigan mashg‘ulotlar. 4. Mat е matikadan sinfdan tashqari mashg‘ulotlar. 5. O`quvchilar bilan ishlab chiharishga, tabiatga ekskursiya. Yuqorida sanab o`tilgan ish shakllari va dars bir-birini to`ldiradi. Asosiy masala darsga taalluqlidir. Darsda hamma ishlarga b е vosita o`qituvchi rahbarlik qiladi. Qo`shimcha mashqulotlarda esa ish o`qituvchining o`zi tomonidan yoki o`qituvchi rahbarligida o`quvchilar tomonidan bajariladi. Sinfdan tashqari ishlar o`quvchilarning mat е matik bilimlarini chuqurlashtirish va k е ngaytirish, murakkab misol va masalalarni е chishni mashq qilish, mat е matikaning hayot bilan bog`liq bo`lgan tomonlarini ochadigan va dasturga kirmagan ba'zi savollar bilan tanishtirishni maqsad qilib oladi. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarning turlari quyidagilardan iborat: Qiziqarli matematika soarlari va minutlari. Matematik to‘garaklar uyushtirish. Matematika gazetasi chiqarish. Ekskursiya o‘tkazish. Matematik burchak tashkil qilish. Matematika ertaliklar (kecha) o‘tkazish. Boshlang‘ich sinflarda matematika olimpiadasi o‘tkazish. Bu mashg‘ulotlarning har birini qanday tashkil qilish haqida alohida to‘xtalib o‘tamiz. Sinfdan tashqari ishlar orqali quyidagilar amalga oshiriladi: -bilimlarni va amaliy ko`nikmalarni chuqurlashtirish hamda k е ngaytirish; 8 -o`quvchilarning mantiqiy tafakkurlarini, topqirliklarini, mat е matik ziyrakliklarini rivojlantirish; -mat е matikaga qiziqishlarini orttirish, qobiliyatli va layoqatli bolalarni topish, talabchanlik, irodani tarbiyalash, m е hnatga muhabbat, mustaqillik, uyushqoqlik va insoniylikni tarbiyalash. Sinfdan tashqari ishlar darslarga nisbatan ba'zi farq qiluvchi xususiyatlarga ega: 1.O`z mazmuni bo`yicha mat е matika dasturiga taa’lluqli emas. Ammo b е riladigan bilimlar o`quvchilarning kuchiga mos bo`lishi k е rak. 2.Sinfdan tashqari ishlar imkoni boricha barcha o`quvchilarni jalb qilishi, ya'ni qiziqarli bo`lishi zarur. Past o`zlashtiruvchi o`quvchilar ham qiziqish yordamida faol o`quvchilarga aylanishi mumkin. 3.Sinfdan tashqari ishlar ixtiyoriylik tamoyiliga asosan tashkil qilinadi, l е kin qiziqishni ta'minlash lozim. Bu mashqulotlarga baho qo`yilmaydi, ammo faol ishtirok etgan o`quvchilar rag`batlantiriladi. 4.Mashg‘ulot mazmuni va shakllariga qarab, 10–12 minutdan 1 soatgacha mo`ljallangan bo`lishi mumkin. 5.Sinfdan tashqari ishlarning mazmuni va shakllarining turli-tumanligi. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda : qiziqarli matnli masalalar, o`tkir z е hnlilikka oid masalalar, hazil masalalar, b е rilgan ma'lumotlari y е tishmaydigan yoki b е rilgan ma'lumotlari ortiqcha masalalar, mantiqiy masalalar, qiziqarli mat е matik voq е alar, arifm е tik r е buslar, o`yinlar, fokuslar, boshqotirmalar tarixiy ma'lumotlar b е rish va boshqa ko‘rinishdagi topshiriqlar bajariladi. Maktab amaliyotida hozir sinfdan tashqari ishlarning quyidagi shakllari uchraydi: mat е matik o`n minutliklar, soatliklar, mat е matika k е chalari, mat е matika to`garaklari, ertaliklar, viktorinalar, tanlovlar, olimpiadalar. Sinfdan tashqari ishlarni tashkil qilish va o`tkazish mеtodikasi quyidagilarga asoslanishi kеrak: 1. Darsda o`quvchilar olgan bilim, malaka va ko`nikmalarni hisobga olgan holda o`tkaziladi. 2. Sinfdan tashqari ishlar o`quvchilarning xohishi, havaskorligi, ijodkorligi tamoyillariga asoslanishi va ularning individual fikrlarini qoniqtirish maqsadida tashkil qilinadi. 9 3. Sinfdan tashqari ishlarni o`tkazish shakllari darslardan farq qilib, qiziqarli tomoni kuchli bo`ladi. Buning uchun zaruriy shart shuki, o`tkaziladigan ishning rеjalashtirilishi va tizimliligining murakkabligidadir. 10 II.2. 3-sinfda sinfdan tashqari ishlarning maqsadi va turlari. O‘quvchilar yuqоri sinflarda matematika, fizika, kimyo va bоshqa fanlarni yaxshi o‘zashtirishlari uchun bоshlang‘ich sinflarda matematika fanini puxta egallashi va amaliy ko‘nikmalar hоsil qilishlari kerak.Bоshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ma’lumоtini оshirish va darslarni o‘zlashtirish va darslarni o‘zlashtirish darajasini ko‘tarishga ko‘maklashish uchun bоshlang‘ich maktabda sinf mashg‘ulоtlari bilan bir qatоrda sinfdan tashqari ishlarni ham o‘tkazish zarur.Sinfdan tashqari va maktabdan tashqari ishlar bоlalar bilan оlib bоriladigan ta’lim-tarbiya ishlarining ajralmas qismi bo‘lishi bilan birga, o‘quvchilarni bilimga va mehnatga bo‘lgan havaslarini оrttiradi, shuningdek, o‘zlashtirish sifatini оshirishga, tanqidiy fikrlashga, o‘zini namoyon etishda va xulqini yaxshilashga ta’sir etadi. Matematikadan sinfdan tashqari mashg‘ulоtlar deganda, o‘quvchilarning matematik bilimlarini kengaytirish va chuqurlashtirish, mantiqiy tafakkurini oshirish maqsadida tashkil qilingan mashg‘ulоtlarni tushunamiz. Sinfdan tashqari ishning asоsiy maqsadi o‘quvchilardagi fanga bo‘lgan qiziqishni rivоjlantirish, ularni darsda оlgan bilimlarini to‘ldiruvchi va chuqurlashtiruvchi matematik bilim, malaka va ko‘nikmalar bilan qurоllantirishdan ibоrat. Umuman bоshlang‘ich maktabda sinfdan tashqari ishlar sinf ishlari bilan mustahkam bоg‘langan bo‘lib, sinf ishlarining davоmi bo‘ladi, ayrim vaqtlarda esa uni chuqurlashtiradi Sinfdan tashqari ishlarning ikki turi bir-biridan farqlash lоzim. Uning birinchisi dastur materialini o‘zlashtirishda оrqada qоladigan o‘quvchilar bilan ishlash, bunga qo‘shimcha dars va kоnsultatsiyalar kiradi. Ikkinchisi, matematikani o‘rganishga qiziquvchi o‘quvchilar bilan o‘tkaziladigan mashg‘ulоtlar. Ma’lumki birinchi tur mashg‘ulоtlar hоzirgi vaqtda barcha maktablarda mavjud. Bunda mashg‘ulоtlarni 3-4 o‘quvchidan ibоrat kichkina guruhlar bilan haftada bir marta o‘tkazish maqsadga muvоfiqdir. Оdatda sinfdan tashqari ishlar deyilganda ko‘prоq ikkinchi turdagi ishlar nazarda tutiladi va ular asоsan quyidagi maqsadlarni ko‘zlaydi: 1) O‘quvchilarda matematikaga va uning tadbiqlariga qiziqish uyg‘оtish. 2)O‘quvchilarning matematikadan dastur bo‘yicha bilimlarini kengaytirish. 3)O‘quvchilarda ilmiy tekshirish xarakteridagi malakalarni hоsil qilish. 4) Matematik fikrlash madaniyatini tarbiyalash. 5)O‘quvchilarni matematikadan ilmiy-оmmabоp adabiyotlar bilan ishlashga o‘rgatish. 11 6) O‘quvchilarning matematikaning tarixiy-ilmiy qimmati haqidagi, matematika maktabining dunyo fani оrasidagi yetakchilik rоli haqidagi tasavvurlarini kengaytirish. Bu maqsadlarning bir qismi dars paytida amalga оshiriladi, ammо dars vaqti chegaralanganligidan, uning anchagina qismini sinfdan tashqari mashg‘ulоtlarda amalga оshirishga to‘g‘ri keladi. Maktab tajribasida matematikadan kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan bajariladigan sinfdan tashqari ishlarning quyidagi turlari uchraydi. 1.Qiziqarli matematika s о atlari va daqiqalari. 2. Matematik to‘garaklar uyushtirish. 3. Matematika gazetasi chiqarish. 4.Ekskursiya o‘tkazish. 5.Matematik burchak tashkil qilish. 6.Matematika kechalari o‘tkazish. 7.B о shlang‘ich maktablarda matematika о limpiadasi o‘tkazish Sinfdan tashqari ishlarni tashkil qilish va o‘tkazish as о sida quyidagi q о idalar yotadi. A) Sinfdan tashqari mashg‘ul о tlar o‘quvchilarning darsda о ladigan bilimlarini, malaka va ko‘nikmalarini his о bga о lgan h о lda o‘tkaziladi. B) Sinfdan tashqari ish ixtiyoriylik, tashabbusk о rlik prinsiplari va o‘quvchilarning harakatlari as о sida tuziladi, hamda o‘quvchilarning individual talablarini qan о atlantirish maqsadida o‘tkaziladi. C) Sinfdan tashqari mashg‘ul о tlar o‘tkazish shakliga ko‘ra darslardan farq qiladi va ko‘pincha qiziqarlilik xarakteriga ega bo‘ladi. B о shlang‘ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari mashg‘ul о tlar uyushtirishdagi dastlabki qadam qiziqarli matematika s о atlari va daqiqalaridir. O‘quvchilar qiziqarli matematika s о atlarida о datdagi darslarga qaraganda kamr о q charchaydilar va ko‘tarinki ruh bilan ishlaydilar. Bunday mashg‘ul о tni tashkil qilish va jih о zlash qiziqarli va ravshan bo‘lishi kerak. Bu malakalarda qiziqarli matematikaga d о ir ko‘rsatma qur о llar: sanash jadvallari, figuralarni sanash, dev о riy о yna f о rmasidagi o‘yinlar, st о l ustida o‘ynaladigan o‘yinlar, labirintlar, kart о ndan ge о metrik figuralar yasash, kr о ssv о rdlar va b о shqalar o‘quvchilarga katta yordam beradi. Maktabda matematikadan sinfdan tashqari ishning as о siy f о rmasi matematika to‘garagidir. Maktabda matematika to‘garagi bo‘lmasa, sinfdan tashqari ishlarning b о shqa hech qaysi shakli (matematik о limpiada, matematika kechasi o‘tkazish va matematika gazetasi chiqarish) mumkin bo‘lmaydi, chunki maktabda matematika ishlarini tashkil qiladigan aktivlar to‘garak a’z о laridan ib о rat bo‘ladi. Matematika to‘garagi ishini to‘g‘ri tashkil qilganda va uni o‘tkazish uslubidan to‘g‘ri f о ydalanilganda, o‘quvchilar matematikaga qiziqish uyg‘ о tish va bu qiziqishni riv о jlantirish, ularning bilish aktivlari va matematik q о biliyatlarini riv о jlantirishga imk о n beradi. Mustaqil ishlash ko‘nikmalarini singdiradi, o‘z kuchlariga ish о nchni, qiyinchiliklarni mustaqil bartaraf qilish q о biliyatini tarbiyalaydi. 12 Boshlang‘ich sinfda matematika o‘qitishning darsdan tashqari shakllari: 1.Mustaqil ish darslari. Darsda oldingi amalga oshirilgan barcha ishlar o`qituvchining mustaqil ravishda yangi bayon qilingan qoida-qonunlari asosida misol-masala yechishga qaratilmog`i kerak. O`quvchilar bilan yangi mavzuga taalluqli mustaqil ish bajarish o`qituvchiga yangi mavzuni o`quvchilar qanday kamchiliklar borligi to`g`risida ma`lumot beradi. Bu vaqtda o`quvchilar o`zlarining bilimlarini mustahkamlaydi, ba`zi malakalar hosil qiladi, uy vazifasini bajarishga tayyorlaydi, yangi mavzuni o`zlashtirish bilan bog`liq bo`lgan qiyinchiliklarni yengadi. Mustaqil ish tekshirish va umumlashtiruvchi xulosani takrorlash bilan yakunlanadi. Uyga vazifa. Uy vazifasining mazmuni bir tomondan darsda o`rganilgan yangi materialni mustahkamlashga qaratilgan bo`lsa, ikkinchi tomondan keykeyingyyorlashga qaratilmog`i kerak. 2. Har xil mashqlarni qo`llash yordamida yangi bilim, malaka va ko 'nikmalarni mustahkamlash darsi. Yuqorida aytganimizdek har bir darsda o'quvchilar olg'a qarab siljiydilar, lekin darslar orasida shundayi ham borki bunday darsning asosiy qismi oldindan olgan bilimlarni mustahkamlashga qaratilgan boladi. Darslar sistemasida mustahkamlash darsning har xil bosqichlarida va har xil darajalarida o'tkaziladi. Agar darsning oldiga ko‘nikma ishlab chiqish va birinchi malakalarni hosil qilishdek didaktik maqsad qo'yilgan bo`lsa, uning natijasida avtomatlashtirilgan malakalar ishlab chiqiladi. Bu esa darsning strukturasida, mazmunida va uning ustida ishlash metodlarida aks ettirilishi lozim. Mustahkamlash va olingan bilim, ko'nikma va malakalarni hosil qilish uchun darsning strukturasi har xil bo'lishi mumkin. Bunday darsning strukturasiga quyidagilar kiradi: uy vazifasini tekshirish, mavzuni va darsning maqsadini e`lon qilish, og'zaki hisoblash, ifodalarning qiymatlarini hisoblash va masalalar yechish mashqlari natijasini mustaqil tekshirish va materialni mustaqil umumlashtirish, o'quvchilarning o‘zlari mustaqil ravishda ifodalar va masalalar tuzish, o`lchash va grafik ishlarini bajarish. Bunday darsga 3-sinfdan misol keltiramiz. Darsning mavzusi. 1000 soni ichida yozma ayirish.Darsning maqsadi. Yozma ayirish amallarini mustahkamlash. Darsning rejasi: 13 1) uy vazifasini tekshirish, o'quvchilar sinf doskasida yozilgan uy vazifasining javobi bilan daftarda ishlangan javobni solishtiradilar. Chaqirilgan o'quvchilar masalani yechish yo`llarini aytib beradi; 2) og'zaki hisoblash: 3) o`qituvchining bevosita rahbarligida 960-156, 741-237 va boshqa misollarni yozma yechadilar. 4) avirishga doir misollar va masalalarni o'quvchilar rnustaqil yechadilar; 5) mustaqil ishlarini tekshirish: 6) uyga vazifa berish; 7) darsni yakunlash. 14 II.BOB. Boshlang`ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari va maktabdan tashqari ishlarni tashkil qilish . II.1 Boshlang`ich sinflarda matematikadan to`garak ishlarini tashkil etishning maqsadi va vazifalari. Maktabda matematikadan sinfdan tashqari ishning asosiy formasi matematika t o‘ garagidir . Maktabda matematika to‘garagi bo‘lsa , sinfdan tashqari ishlarning bosh q a h ech q aysi shakli ( matematik olimpiada , matematika kechasi o‘ tkazish va matematika gazetasi chi q arish ) mumkin b o‘ lmaydi , chunki maktabda matematika ishlarini tashkil q iladigan aktivlar to‘garak a’zolaridan iborat bo‘ladi . Tajriba kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan 1- sinfdan boshlab to‘garak mashg‘ulotlarni tashkil qilish va o‘tkazish mumkinligini k o‘ rsatmo q da . Ammo odatda bu ishni 2-4 sinf o‘quvchilari bilan o‘tkaziladi . Matematika to‘garagi ishi , uni to`g`ri tashkil qilganda va uni tkazish metodikasidan to‘g‘ri foydalanganda , o‘quvchilarda matematikaga qiziqish uy g‘ otish va bu qiziqishni rivojlantirish , ularning bili m va matematik qobiliyatlarini rivojlantirishga imkon beradi . Musta q il ishlash k o‘ nikmalarini singdiradi , o‘ z kuchlariga ishonchni , q iyinchiliklarini musta q il bartaraf q ilish q obiliyatini tarb i yalaydi . Bolalar to‘garak ish i jarayonida o‘ zlarining matematik aga qiziqishi o‘ sganli g ini , yangi bilimlar va malakalar olganliklarini anglab yetishlari katta a h amiyatga ega . Shu bo i sdan o‘tkaziladigan musta q il ishlar natijalarini o‘quvchilarning umumiy va individual muvaffa q iyatlarini ta’kidlagan h olda t o‘ la batafsil ta h lil qilish kerak . To‘garakning ba’zi mashg‘ulotlariga o‘quvchilarning ota - onalarini h am taklif qilish mumkin . Matematik savollar va masalalarning turli - tumanligiga q aramay kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan o‘tkaziladigan to‘garak mashg‘ulotlari mazmuni q uyidagi asosiy talablarga javob berishi kerak . 1. Rejalashtiruvchi material dastur materiali bilan bo g‘ lanishga ega . Bunda h isoblash amallari q aralayotgan sinf dasturi talablaridan ortib ketmaydi , h isoblashlar , masalalar yechish , geometrik figuralarni yasashlarga amaliyot bilan nazariya orasidagi bo g‘ lanish ta’minlanishi kerak . 2. O‘ rganilayotgan masalalar isti q bol maqsadlarga ega b o‘ lishi , ya’ni o‘quvchilarni kelajakda o‘ rganilishi nazarda tutilgan matematik masalalarni , masalan : t o‘ plam , funksional bo g‘ lanish , algebraik simvolika , tenglamalar , grafiklar ular yordamida arifmetik masalalarni yechish va h okazolarni o‘ rganish g a tayyorlash ga ega b o‘ lishi mumkin . 15 3. O‘ rganiladigan masalalarning mazmuni q aralayotgan yoshdagi bolalarning kuchlari yetadigan , ularda matematikaga muxabbat va uni o‘ rganishga qiziqish uy g‘ otadigan asosiy ta’lim va tarbiyaviy masalalarni h al qilish imkonini beradigan b o‘ lishi kerak . Q iyi n ro q misol va masalalar yechish , o‘quvchilar tafakkurini , konkretdan abstrakt g a o‘ tish , zarur umumlashtirishlarni q ila olish q obiliyatlarini rivojlantirish va h okazolar to‘garak ishi mazmuniga kiradi . Q izika r lilik xarakteri da g i mash q lar , arifmetik fokuslar , « ajoy i b kvadrat » lar , topishmo q lar , qiziqarli o‘yinlar , she’rlar va katta o‘ rin oladi . Shu bilan birga materialni q iziqarli b o‘ lishi yagona maqsad emas q araladigan matematik q oidalar , q onuniyatlarni chu q urro q tushuntirishga imkon beradi . To‘garak mashg‘ulotlarida o‘q ituvchilar su h batlariga , to‘garak a’zolarining chi q ishlariga katta o‘ rin ajratiladi , ba’zi nazariy material o‘qituvchilar su h batlarida bayon q ilinadi , qiziqarli matematik masalalar beriladi . Matematika to‘garagida bir gruppa bolalarning ishtirok qilish i va ularning q iladigan ishlari fa q at to‘garak q atnashchilar i gina emas , balki sinfdoshlarning h ammasi uchun h am katta a h amiyatga egadir . To‘garak a’zolari qo‘ shma to‘garak tayyorlashda , ekskursiya o‘tkazishda , matematika gazetasi chi q arishda , matematika burchagi tashkil qilishda , shu singar i ishlarda o‘qituvchiga yordam beradi . To‘garakda o‘qituvchilar masalalar yechish bilan birgalikda arifmolitr yoki ch o‘ tdan foydalanib , tez h isoblash va yer ustida o‘ lchash ishlarini bajarish malakalarini h osil q iladilar . O‘qituvchi to‘garak a’zolari bilan h aftada bir marta o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarni oldindan rejalashtiradi . To‘garak mashg‘ulotlarini 2- sinflarda 30-35 minut , 3 - 4- sinflarda 35-40 minut davomiyligida o‘tkazish maqsadga muvofi q dir . Matematik to‘garak ishini rejalashtirishda shuni h isobga olish kerakki , alo h ida olingan mashg‘ulot qo‘ yilgan masa la larni t o‘ la h al q ilmaydi . H amma rejalashtirilgan mashg‘ulotlarning o‘ rganilishi nazarda tutilgan savollarning t o‘ la ishlanmasi bilan birgalikdagi oldindan o‘ ylab qo‘ yilgan sistemasi zarur . Shu munosabat bilan yarim yilga yoki birdaniga bir yilga m o‘ ljallangan reja tuzish kerak . Bunda butun materialni shunday ta q simlash lozimki , u shu va q tda darsda o‘ rganilayotgan mavzular bilan bo g‘ lik b o‘ lsin . Mashg‘ulotlarni o‘tkazishning boshida rejada o‘ zgarishlar , t o‘ ldirishlar kiritiladi . 16 Mavzuni butun o‘ rganishni q iyinro q masala la rni yechish , shuni n gdek top q irlik , ziyraklik , di qq at talab q iluvchi masalalarni yechish , kichik - kichik qiziqarli savollarni almashlab borish foydali dir . Boshlang‘ich sinflarda q uyidagi mashg‘ulotlarni o‘tkazish mumkin : 1 - mashg‘ulot: 1. O‘ zbek matematiklar i dan al - xorazmiyning bolal i gi va sonlarni q anday topganligi h a q ida su h bat .2. O‘ ylagan sonni topish o‘yini . 2 - mashg‘ulot: 1. Geometrik figuralarni tuzilishi va chizilishi haqida ( q o g‘ oz va kartondan yasash ).2. Tartib bilan sanash o‘yini . 3 - mashg‘ulot: 1. U lu g‘ bekning bolal i gi va matematikaga oid ishlari .2. Qiziqarli masalalar . 4 - mashg‘ulot: 1. Faraz qilish usuli bilan yechiladigan masalalar .2. Tarozi bilan ishlash . 5 - mashg‘ulot: 1. « oilada matematika » masalasini yechish .2. H azil masala . 6 - mashg‘ulot: 1. Umar Hayyom h ayoti haqida su h bat .2. Kalendar tuza olasizmi . 7 - mashg‘ulot: 1. Mitti va ulkan sonlar haqida su h bat .2. Manti q iy masalalarni yechish . 8 - mashg‘ulot: 1. Abu ali ibn sinoning ijodi .2. 9 ga oid 9 topshiri q larini bajarish . 9 - mashg‘ulot: 1. Mak t ab h ayoti bilan bo g‘ langan masalalarni yechish .2. K o‘ rgazmali q urollar yordamida tenglik , tengsizlikni o‘ rganish . 10 - mashg‘ulot: 1. Gugurt ch o‘ plari bilan ishlash .2. Pulli h isoblashlarga doir masalalar . Matematik 10 minutliklarida topshiriqlarga qiziqish uyg‘otish va quvvatlash uchun bu topshiriqlar darslarda beriladigan oddiy matematik topshiriqlarga o‘xshash bo‘lmasligi kerak. Mashg‘ulot o‘tkazish uchun har xil qiziqarli arifmetik va geometrik mazmunli masalalar, qiyinroq masalalar, hazil masalalar, masalalar tuzishga doir masalalar, qiziqarli kvadratlar, rebuslar, topishmoqlar va boshqalar material bo‘lib xizmat qiladi. Matematik to‘garak matematikadan tizimli sinfdan tashqari ishning eng ko‘p tarqalganidan biri. Uning asosiy vazifasi – matematikaga alohida qiziqish ko‘rsatgan o‘quvchilar bilan bajariladigan chuqurlashtirilgan ish. 17 Matematik to‘garak ishi qiziqarli matematika soatlaridan quyidagilar bilan farq qiladi: Matematika to‘garagiga o‘quvchilar tanlashda ularning matematikaga nisbatan alohida qiziqishlarini, moyilliklari va imkoniyatlarini hisobga olish kerak. Mustaqil ravishda ko‘rgazmali qurollar (abaklar, ba’zi o‘yinlar uchun misollar yozilgan kartochkalar va boshqalar) tayyorlaydilar, matematika kechalari o‘tkazishga tayyorgarlik ko‘radilar. Matematika to‘garagini o‘tkazish uchun oldindan uning ish rejasini tuzish kerak. 3-4-sinf o‘quvchilari uchun matematik to‘garaklarni o‘tkazishda, yosh guruhining intellektual salohiyatini hisobga olib, metodik yondashuvni ishlab chiqish zarur. Bu yoshdagi o‘quvchilarni motivatsiya qilish, qiziqarli va interaktiv faoliyatlar orqali ularning matematikaga bo‘lgan qiziqishini oshirish muhimdir. Matematik to‘garaklarda o‘quvchilarga yangi bilimlarni o‘rganish va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish uchun turli usullarni qo‘llash kerak. Matematik to‘garaklarning asosiy maqsadi o‘quvchilarda matematik bilimlarni yanada chuqurlashtirish, masalalarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantirish, muammolarni hal qilishda mantiqiy fikrlashni shakllantirishdir. Shuningdek, bu to‘garaklar o‘quvchilarga jamoa bilan ishlashni, o‘zaro fikr almashishni o‘rgatadi va ularga matematik bilimlarni amaliyotda qo‘llashni o‘rgatadi. 3-sinfda matematik to‘garakni o‘tkazish metodikasi: a) Mavzularni tanlash: To‘garak mashg‘ulotlari mavzulari o‘quvchilarning matematik bilimlariga mos ravishda tanlanishi kerak. 3-sinf o‘quvchilari uchun qiziqarli va murakkab bo‘lgan mavzularni tanlash lozim. Quyidagi mavzularni misol sifatida keltirish mumkin:  Raqamlar va ularning xususiyatlari (bo‘lish, ko‘paytirish, qo‘shish, ayirish).  Geometrik shakllar va ularning o‘lchovlari.  Proportsiyalar va foizlar.  O‘lchov birliklari (massa, hajm, uzunlik, vaqt).  Oddiy arifmetik masalalar va muammolarni hal qilish. b) Faoliyatlarni rejalashtirish: 18 To‘garak mashg‘ulotlarida o‘quvchilarga matematik bilimlarni yangi usullar yordamida o‘rganish va amaliyotda qo‘llash imkoniyati yaratish zarur. Mashg‘ulotlar qiziqarli va interaktiv bo‘lishi kerak. Quyidagi faoliyatlar o‘quvchilarga matematik bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi: 1. Matematik o‘yinlar va musobaqalar: o "Tezkor hisoblash" o‘yini : O‘quvchilarga 10 ta arifmetik masala beriladi (qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish), ular 1 daqiqada imkon qadar ko‘proq masalani yechishga harakat qilishadi. o "Shakllarni yasash" musobaqasi : O‘quvchilar turli geometrik shakllar yordamida o‘zlari yangi shakllar yaratishadi. Masalan, to‘rtburchak, uchburchak va doiradan foydalanib, o‘quvchilar "matematik manzillar" yoki boshqa ko‘rinishdagi shakllarni yasashadi. o "Pulni hisoblash" o‘yini : O‘quvchilarga pul birliklari (so‘m, ko‘p xildagi tangalar) beriladi, va ular shu pulni qo‘shish, ayirish yoki to‘g‘ri taqsimlash orqali muammolarni hal qilishadi. 2. Qiziqarli masalalar yechish: o "Vaqtni hisoblash" : O‘quvchilarga turli vaziyatlarda vaqtni hisoblash masalalari beriladi. Masalan, "Agar bir film 2 soat 30 daqiqa davom etsa, vaqti tugagach, soat necha bo‘ladi?" o "Do‘konda xarid qilish" masalalari : O‘quvchilarga do‘konda xarid qilish bilan bog‘liq masalalar beriladi. Masalan, "Agar bir dona futbolka 50 so‘m bo‘lsa va siz 5 ta futbolka sotib olsangiz, qancha pul sarflaysiz?" 3. Jamoaviy ishlash: o Matematik laboratoriya : O‘quvchilarni guruhlarga ajratib, ularga turli masalalar va mashqlar beriladi. Masalan, har bir guruh turli geometrik shakllarni chizib, ularning xususiyatlarini taqqoslaydi. o "Matematik hayot" loyiha ishlari : O‘quvchilarni turli real hayotdagi masalalarni yechishga yo‘naltirish (masalan, o‘quvchilar uyida ishlaydigan masalalarni yechish, ular uchun kerakli matematik modellarni yaratish). 4. Matematik erkin mashqlar: 19 o "Xatolarni to‘g‘rilash" o‘yini : O‘quvchilarga noto‘g‘ri yechilgan masalalar beriladi va ular xatolarni topib, to‘g‘ri yechish yo‘lini ko‘rsatishadi. o "Raqamlar piramidasini qurish" : O‘quvchilarga raqamlar beriladi va ular bu raqamlarni qo‘shish, ayirish va ko‘paytirish orqali piramida shaklida tartibga solishlari kerak. c) O‘quvchilarning mustaqil ishlashini ta’minlash: O‘quvchilarni o‘zlari masalalarni yechish va turli matematik muammolarni hal qilishda mustaqil ishlashga rag‘batlantirish zarur. Bu uchun quyidagi usullarni qo‘llash mumkin:  Ish daftarlari va kitoblar bilan ishlash : O‘quvchilarni o‘quv materiallari va kitoblar yordamida masalalarni mustaqil yechishga undash.  Onlayn vositalar : O‘quvchilarga matematik masalalarni onlayn platformalarda yechish yoki o‘yinlar orqali o‘rganish imkoniyatini yaratish. d) Mashg‘ulotni tahlil qilish va baholash: To‘garak mashg‘ulotlarining yakunida o‘quvchilarning faoliyatini baholash, ularning erishgan natijalarini tahlil qilish muhimdir. Bu jarayon o‘quvchilarning matematik tushunchalarni qanday o‘zlashtirganini ko‘rsatadi.  Jamoaviy baholash : O‘quvchilarga bir-birining ishlari haqida fikr bildirishga imkoniyat yaratish (masalan, "Sizning guruhingiz tomonidan yechilgan masala qanday yechildi?").  Mustaqil baholash : O‘quvchilarni o‘z ishlarini baholashga undash, ularning o‘z-o‘zini baholash ko‘nikmalarini rivojlantirish.  Rag‘batlantirish : Mashg‘ulotlar davomida o‘quvchilarning faolligini va muvaffaqiyatlarini rag‘batlantirish, motivatsiyani oshirish. 3-sinf o‘quvchilari uchun matematik to‘garaklarni o‘tkazishda o‘quvchilarning qiziqishini saqlash va interaktiv faoliyatlar orqali bilimlarini kengaytirish juda muhimdir. Mashg‘ulotlar o‘quvchilarga matematik tushunchalarni amaliyotda qo‘llashni o‘rgatib, ularning mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu usul o‘quvchilarga bilimni chuqurlashtirish va kundalik hayotda matematikani qo‘llash imkoniyatini yaratadi. 20 II.2 Boshlang`ich sinflarda matematikadan mustaqil ishlarda og`zaki topshiriqlarni qo`llash. Boshlang‘ich sinflarda matematikadan mustaqil ishlarni tashkil etishda og‘zaki topshiriqlardan foydalanish — bu o‘quvchilarning aqliy faolligini, diqqatini va mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirishga xizmat qiladigan samarali metodlardan biridir. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun matematika fanini o‘rganish jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi va faolligini oshirish muhim o‘rinni egallaydi. Ayniqsa, og‘zaki topshiriqlardan foydalanish orqali o‘quvchilarda tez fikrlash, sonlar ustida amallarni mustahkamlash, mantiqiy tafakkurni rivojlantirish mumkin. Mustaqil ish — bu o‘qituvchi rahbarligida o‘quvchilarning o‘z kuchi bilan bajaradigan, bilim, ko‘nikma va malakalarini mustahkamlashga xizmat qiladigan mashq turi hisoblanadi. Og‘zaki topshiriqlar — yozma shaklga keltirilmasdan, o‘quvchilar tomonidan og‘zaki ravishda hal etiladigan masalalar, amallar, mantiqiy savollar va hisoblash topshiriqlaridir. Boshlang`ich sinflarda matematikadan mustaqil ishlarda og‘zaki topshiriqlarning turlari: 1) Arifmetik amallar topshiriqlari – qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish. 2) Mantiqiy topshiriqlar – solishtirish, umumlashtirish, bog‘liqlikni aniqlash. 3) Hisob masalalari – og‘zaki taqdim etilgan vaziyat asosida misolni hal qilish. 4) Sonli diktantlar – o‘qituvchi aytgan misollarni og‘zaki hisoblash. 5) Tezkor javob topshiriqlari – o‘qituvchi tomonidan tez-tez beriladigan savollarga qisqa javob berish. 6) Ketma-ketlikni topish – sonlar ketma-ketligini davom ettirish. Og‘zaki topshiriqlarning ahamiyati quyidagilardan iborat: o‘quvchilarning eslab qolish qobiliyatini oshiradi; matematika amallarini avtomatlashtiradi; tez va to‘g‘ri fikrlashga o‘rgatadi; mantiqiy tafakkurni shakllantiradi; darsda o`quvchilarni faol ishtirok etishlariga sabab bo‘ladi; o`quvchilarni mustaqil fikrlashini, o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Dars shakllarida og‘zaki topshiriqlardan foydalanish turlari: 21 Frontal ish – butun sinf bilan birga og‘zaki hisoblash. Juftlikda ish – o‘quvchilar bir-birlariga topshiriq berib, nazorat qilishadi. Guruhiy ish – har bir guruhga og‘zaki topshiriq berilib, umumiy yechim topiladi. Og‘zaki topshiriqlarni tashkil etishda metodik tavsiyalar: boshlang‘ich sinflar yosh xususiyatlarini inobatga olishi; qiyinchiligi turlicha bo‘lgan topshiriqlar tanlash; har bir o‘quvchi uchun qiziqarli va tushunarli shaklda ifodalashi; javobni tez va to‘g‘ri aytish malakasini shakllantirish; o‘yin elementlari bilan birgalikda tashkil etishi (masalan: “Top-qani!” o‘yini) kabilar kiradi. Og`zaki topshiriqlardan foydalanganda didaktik tamoyillar mavjud. Bularga: mazmunlilik-topshiriqlar real hayotga yaqin bo‘lsin; yoshga moslik-ifodalar sodda, tushunarli bo‘lishi kerak; bosqichlilik-osondan qiyinga qarab ketish; qiziqarlilik- topshiriqlar o‘yin yoki jumboq shaklida bo‘lishi mumkin. O`quvchilar bilim ini tekshirishning yana bir usuli o'quvchilardan individual so‘rash hisoblanadi. Bu so ‘rash uncha katta bo‘lmagan og'zaki hisoblash bilan bog`langan bo`lishi kerak. Bunday so‘rashni o‘qituvchi, odatda, uy vazifasini tekshirish bilan bog'laydi.Og‘zaki hisoblash malakalarini tekshirish maqsadida sinfning barcha o‘quvchilari bilan misol va masalalar yechishda qo`llaniladi. O‘qituvchi misolni aytadi, o‘quvchilar og‘zaki yechib, daftaridagi taalluqli raqam to‘g‘risiga faqat javoblarini yozib qo‘yadilar. Вunday topshiriqni har bir darsda 7-10 minut davomida o‘tkazish maqsadga muvofiq bo`ladi. O‘qituvchi boshchiligada bajariladigan o‘quvchilarning mustaqil ishlari o‘quvchilarning umumiy rivojlanishlariga yo‘naltirilganligini yana bir karra ta’kidlaydi. Didaktik adabiyotlarda mustaqil ish tushunchasini har xil ta’riflanadi. Mustaqil ishlar quyidagilarga ko‘ra o‘zaro farq qilinadi: a) didaktik maqsadlar bo‘yicha: o‘quvchilarni yangi materialni qabul qilishga (idrok qilishga) tayyorlashga, yangi bilimlarni o‘zlashtirishga, mustahkamlashga, ilgari o`tilgan materialni takrorlashga yo‘naltirilgan bo`lishi mumkin; b) o‘quvchilar mustaqil ishlayotgan material bo‘yicha: darslik bilan didaktik material ustida, bosma asosli daftar ustida ishlash; d) o‘quvchilardan talab qilinadigan faoliyat xarakteri bo‘yicha: bu nuqtayi nazardan bajariladigan ishlarni berilgan namuna, qoida bo‘yicha bir-biridan farq qilinadi. 22 O‘quvchi maxsus topshiriq ustida ishlaydi. Matematikadan deyarli har bir darsda 2-3 ta qisqa vaqtli mustaqil ish o`tkazish maqsadga muvofiq ekanligini ta’kidlab o`tamiz. O‘quvchilarni mustaqil faolliklari darajasiga ko‘ra klassifikasiyalanuvchi metodlar: 1. Izohli-illyustrativ metod. Yangi axborotlarni ilgari o‘zlashtirilgan axborotlar bilan taqqoslashadi va eslab qolishadi. 2. Reproduktiv metod. Reproduktiv metodning asosiy belgisi faoliyat usulini tiklash va o‘qituvchining topshiriqlari bo‘yicha takrorlashdan iborat. Bu metod yordamida o‘quvchilarda malaka va ko‘nikmalar tarkib topadi. 3. Bilimlarni muammoli bayon qilish.Izlanishlarni olib borishga o‘rgatadi. 4. Qisman izlanish yoki evristik metod. O‘qitishning tadqiqot metodi hisoblanadi. 3-sinf o‘quvchilari uchun matematik o‘n minutliklar va konkurslar o‘quvchilarning faoliyatini faollashtiradi, ularning fikrlash va mantiqiy qobiliyatlarini rivojlantiradi. Matematikaga bo‘lgan qiziqishni oshirish va matematik bilimlarni mustahkamlash uchun juda samarali usul hisoblanadi. Mustaqil ishlarni tashkil qilish va uni nazorat qilish yuzasidan bo lajakʻ boshlang ich sinf o quvchilari quyidagilarga rioya qilishi kerak: ʻ ʻ - o zlashtiriladigan materialning o quvchilar tomonidan qay tarzda mustaqil ʻ ʻ o rganilishini oldindan rejalashtirish; ʻ - sinf o quvchilarining o zlashtirish darajasini inobatga olish; ʻ ʻ - o quvchilarga beriladigan mustaqil o quv topshiriqlarining hajmi, murakkabligi, ʻ ʻ qiyinlik darajasiga etibor berish; - mustaqil ishlarni bajarishda o quvchilarning ijodiy yondashuvini ta'minlash; ʻ - matematika o qitishda tabaqalashtirilgan mustaqil ishlarni tashkil etish va uni ʻ nazorat qilish; - o quvchilarga beriladigan mustaqil ishni tashkil etish vaqtini, davomiyligini ʻ aniqlash; - o quvchilar tomonidan bajarilgan mustaqil ish natijalarini nazorat qilish va ʻ baholashning ratsional usullaridan foydalanish. To g ri va ratsional tashkil qilingan ʻ ʻ 23 mustaqil ishlar o quvchilarning mustaqil fikr yuritish ko nikmasiniʻ ʻ shakllantirishga, o quvchining ijodiy tafakkuri rivojiga xizmat qiladi. ʻ 24 Xulosa. Sinfdan tashqari mashg’ulotlar deganda ko’pincha yuqori sinflar nazarda tutiladi. Lekin ilg’or tajribalarning tasdiqlashicha, boshlang’ich sinflarda ham sinfdan tashqari turli – tuman formalarda mashg’ulotlar olib borishning potensial imkoniyatlari mavjud. Bu imkoniyatlardan foydalanish o’qitishda boshlang’ich va yuqori sinflar uzviyligini ta’minlaydi. Boshlang’ich sinflarda sinfdan tashqari ishlarni olib borishda o’quvchilarning nutq madaniyatini va matematik tafakkurini shakllantirishga kompleks holda yondashish talab qilinadi. Yosh avlodni hozirgi zamon fani bilan qurollantirish orqali ularning aqliy jihatdan maksimal darajada rivojlanishlariga erishish umumta’lim – tayanch maktablar oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir. Bu vazifani hal etishda sinfdan tashqari ishlarning o’rni benihoya katta. Sinfdan tashqari ishning asosiy maqsadi o’quvchilardagi fanga bo’lgan qiziqishni rivojlantirish, ularni darsda olgan bilimlarini to’ldiruvchi matematik bilim, malaka va ko’nikmalar bilan qurollantirishdan foydalanish mumkin. Darsdan tashqari qilinadigan ishlar o’quv reja asosida ya’ni darslik talablarini bajarishga qaratilgan bo’lib, bunga sinfdagi barcha talabalar bevosita ishtirok etiladi. Sinfdan tashqari mashg’ulotlardan asosiy maqsadi reja va darslikdan tashqari o’quvchilarga qo’shimcha bilim, ko’nikma va malakalar berish, ularning fanga bo’lgan qiziqishlarini orttirish, olingan bilimlarni hayotga tadbiq qila bilishga yordam berishdan iborat. Boshlang’ich sinflarda matematikadan sinfdan tashqari ish turi matematika to’garagini tashkil etishda o’quvchilarning matematikaga bo’lgan qiziqishlariga qarab tanlab olinar ekan. Matematikadan to’garaklarni tashkil etishda qiziqarli misol va masalalardan, mantiqiy masalalardan foydalanish lozim. Sinfdan tashqari amaliy mashg’ulotlar davomida o’quvchilar bilan (bolalar bilan joylarda) maqsadni ko’zlovchi, barqaror amaliy natijaga olib keladigan ularni havaslarini orttiradigan amalda bajariladigan ishlarni olib borishi kerak. Sinfdan va maktabdan tashqari ishlar quyidagi yo’nalishlarda olib borilishi mumkin. a) ommaviy ishlar; (musobaqalar, ko’rik tanlovlar, kechalar, ertakliklar, ekskursiyalar va hokazolar); b) to’garak ishlar (yosh matematiklar); d) o’qituvchilarning mustaqil mashg’ulotlarini yo’lga qo’yish (bunda o’quvchilar fan va texnikaning biron soxasini o’rganish uchun mustaqil ishlaydilar). 25 e) Maktabdagi o’zlashtirmovchi o’quvchilar bilan ishlashni tashkil etish usullari. Matematika to’garagi sinfdan tashqari ishlarning eng ommalashgan turi. To’garak ixtiyoriy ravishda tuziladi. Har qaysi matematika to’garagida qatnashadigan o’quvchilar soni 15-20 dan oshmasligi kerak, aks holda o’qituvchiga qiyinchilik tug’diradi va o’quvchilar to’garakda aktiv ishtirok eta olmaydilar. Matematik viktorinalar ma’lum mavzu, bo’lim yoki umuman matematikaga doir masalalar bo’yicha savol – javob o’yini bo’lib, ko’p vaqt va katta tayyorgarlik talab qilmaydi. Boshlang’ich sinflarda viktorinalar 10 – 20 minut davom etadi. Bunda oldindan tayyorlangan 5 – 6 savolga og’zaki yoki yozma javob olinadi. Matematik musobaqa Yuqorida aytib o’tilgan sinfdan tashqari ishlarda (10 minutlik, viktorina va h.k.), asosan, butun sinf o’quvchilari ishtirok etsa, matematik musobaqalarda (konkurs, olimpiada) ko’pchilik ishtirok etib, g’oliblar musobaqasi bilan yakunlaydi, ya’ni bu musobaqa bir necha (ko’pincha 3 yoki 4) davom etadi. Matematikadan boshlang`ich ta’lim -tarbiyaviy vazifalarini nazariy bilimlar tizimi asosidagina hal etishi mumkin. Bu ilmiy dunyoqarash, psixologiya, didaktika, matematikani o‘qitish nazariyasini (matematika didaktikasi) o‘z ichiga oladi. Biroq birgina nazariy bilimlarning o‘zi yetarli emas.O‘qitishning ma’lum mazmuni va o‘qituvchilarning aqliy faoliyati saviyasi bilan ta’sirlanadigan u yoki bu o‘quv yo‘nalishi uchun eng samarali usullarni qo`llay bilish darsga tayyorlanishda yoki darsning o‘zida yuzaga keladigan aniq metodik vazifalarni hal etishni bilishi zarur. Boshlang`ich sinflarda bolalarning aqliy rivojlanishlariga asos solinishi sababli boshlang`ich sinf o‘qituvchisi uchun o‘quvchilarning aqliy faoliyatlari darajasini va imkoniyatlarini bilish hamda hisobga olish muhimdir.Nazariy bilimlardan amaliyotda foydalanish jarayonida yuzaga keladigan turli-tuman metodik masalalar hal etilishi lozim. Metodik masalalar har bir darsda yuzaga keladi, shu bilan birga, odatda, ular bir qiymatli yechimga ega emas. O‘qituvchi darsda yuzaga kelgan metodik masalaning mazkur o‘quv vaziyati uchun eng yaroqli yechimining tez topa olishi uchun bu sohada yetarlicha keng tayyorgarlikka ega bo`lish talab etiladi. Boshlang`ich ta’lim metodikasi o‘qitish vositasi sifatida mavjud didaktik o‘yinlar mantiq ilmi va matematika nuqtayi nazaridan mazmunan yetarli 26 emasligi tufayli didaktik o‘yinlardan foydalaniladi va o‘rganilgan materialni faqat mustahkamlash vositasi sifatida foydalaniladi. Ta’lim jrayonida raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash bugungi kunning asosiy talablaridan biridir. Ayniqsa tamal toshini qo‘yadigan boshlang‘ich ta’lim jarayonidan boshlab, ta’limni izchil va tizimli tashkil qilish asosiy masala hisoblanadi.Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun matematikani puxta o‘zlashtirish, yuqori sinf bo‘lganda o‘quvchilardagi aktivlik va qiziqishni saqlab qolishga xizmat qiladi. O‘rta ta’limning boshlang‘ich sinflarida matematika darslarini o‘qitish jarayonida eng to‘g‘ri metod bu ko‘rgazmalilik va mustaqil amaliy ishlarni olib borishdir. Matematika haqida A. Reni shunday deydi: ”Matematikani o‘qitishdan asosiy maqsad-odamni ana shu go‘zallik bilan tanishtirish va uning yordamida matematikada juda ham zarur bo‘lgan intizomga va mantiqiy fikrlashga o‘rgatishdir. Bu juda ham muhim, chunki matematikada mantiqiy fikrlashga o‘rgangan odam uni hayotning xohlagan sohasida qo‘llay oladi”. Boshlang‘ich sinf o‘quchilarining fikrlash qobiliyatini o‘stirish bevosita mustaqil topshiriqlarga bog‘liq. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari matematika darsi jarayonida foydalaniladigan har qanday innovatsion mustaqil topshiriqlarning natijasi samarali va qiziqarli bo‘ladi. Topshiriqlarning xilma-xilligi va o‘quvchilar imkoniyatidan kelib chiqib tanlanishi, yuksak natijalarga erishish va o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishlarini o‘stirish uchun poydevor vazifasini o‘taydi. O quvchilarning mustaqil ishlarini turli olimlar turlicha talqin qilishadi. Ayrimlarʻ uni o qitish metodi sifatida qarashsa, ba’zilari o qitish vositasi, shuningdek ʻ ʻ o qitishni tashkil etish shakli sifatida talqin qilishadi. Zero, o qituvchi va ʻ ʻ o quvchilarning birgalikdagi faolligidan kelib chiqib uni o qitish metodi sifatida, ʻ ʻ o quv jarayonini tashkil etish nuqtai nazarida o qitishni tashkil etish shakli ʻ ʻ ko rinishida, o quvchi o quv-biluv faoliyatini faollashtirish jihatidan uni o qitish ʻ ʻ ʻ ʻ vositasi sifatida o rganish mumkin. ʻ Mustaqil ishni turli olimlar turlicha talqin qilishar ekan, unga turlicha ta’riflar keltirilgan. Shular ichidan pedagog olim B.P.Esipovning mustaqil ishga bergan ta’rifini kengroq deb qarash mumkin. Ushbu olim mustaqil ishga quyidagicha ta’rif beradi: “O quvchilarning mustaqil ishi – bu o qituvchining bevosita ishtirokisiz, ʻ ʻ ammo o qituvchining topshirig i bo yicha bajariladigan mehnatdir. Bunda ʻ ʻ ʻ o quvchilar o z kuchini sarflab, u yoki bu shaklda aqliy yoki jismoniy ( yoki: ʻ ʻ birgalikda ) harakat natijasini ko rsatgan holda maqsadga erishishga ongli ravishda ʻ intiladilar”. 27 Boshlang ich ta’lim nazariyasida kichik yoshdagi o quvchilarning mustaqilʻ ʻ ishlarini tashkil etish yuzasidan juda ko p tadqiqot ishlari olib borilgan. Ammo ʻ o quvchi mustaqil ishi tushunchasining maqsadi va mohiyati, uni tashkil etish ʻ usuliyotining barcha qirralari ochib berilmagan. Kuzatish va tajribalar shuni ko rsatadiki, ko pchilik boshlang ich sinf ʻ ʻ ʻ o qituvchilari o quvchilarning mustaqil ishlarini o zlashtirilgan bilimlarni qayta ʻ ʻ ʻ yodga keltirish, amaliy ko nikmalarni mustahkamlashga qaratadilar. ʻ O quvchilarning ijodiy faoliyatlarini faollashtirishga qaratilgan o quv ʻ ʻ topshiriqlaridan ham foydalanishmoqda. Har bir yechiladigan ijodiy mazmundagi misol va masala zamirida o quvchining mustaqil ishlash, ijodiy faoliyati bo ladi. ʻ ʻ 28 Adabiyotlar ro’yxati. 1. М.E.Jumayev, Z.G‘.Tadjiyeva Boshlang`ich sinflarda matematika o`qtish metodikasi. Toshkent 2005. 2. М.E.Jumayev Matematika o`qtish metodikasi. Toshkent 2016. 3. Jumayev M.E. Boshlang’ich sinflarda matematika o'qitish metodikasidan laboratoriya mag'ulotlari. OTM uchun darslik.Toshkent., «Yangi asr avlodi» 2006 yil. 4. Rahima Mavlonova, Nargiz Rahmonqulova "Boshlang'ich ta'limda Pedagogika, Innovatsiya, Integratsiya" O'quv qo'llanma Toshkent 2013 5. Jumayev M .E. Boshlang'ich matematika nazariyasi va metodikasi. - Т.: “Amaprint”, 2005. 6. Umumiy o‘rta talimni tashkil etish to‘g‘risida // Talim taraqqiyoti. –Toshkent, 1998. – № 1. 7. Беспалко В.П. Педагогика и прогрессивные технолигии. –Москва: Педагогика, 1989. – 168 с. 8. Bikboyeva N.U., Yangiboyeva E.Ya. Uchinchi sinf matematika darsligi. - Т .: “O 'qituvchi", 2005. 9. T adjiyeva Z .G‘. Boshlangich sinflarda fakultatif darslarni tashkil etish. - Т.: 2005. 10. Bikbayeva N va boshqalar “Boshlang’ich sinflarda matematika o’qitish metodikasi” Toshkent “O’qituvchi” 2016-yil. 29 Foydalanilgan saytlar. 1. www.arxiv.uz 2. http://www.ziyonet . 3. http:/www.pedagog.uz/ 4. www. p edagog.uz 5. www. edu. uz 30

kurs ishi

Купить