Boshlang’ich sinflarda o’zlashtirmovchilikni yuzaga keltiruvchi omillar

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	999.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Boshlang’ich sinflarda o’zlashtirmovchilikni yuzaga keltiruvchi omillar

Купить

1
O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA'LIM VAZIRLIGI
PЕDAGOGIKA FAKULTЕTI
“ MAKTABGACHA TARBIYA VA BOSHLANG’ICH TA’LIM ” KAFEDRASI
“Boshlang’ich sinflarda o’zlashtirmovchilikni yuzaga keltiruvchi
omillar” mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Bajardi: Boshlang ich ta lim va sport
tarbiyaviy ish ta lim yo nalishi

bitiruvchisi 4 kurs talabasi
______________
ILMIY RAHBAR:
_________________
TЕRMIZ – 20 25

2
MAVZU: BOSHLANG’ICH SINFLARDA
O’ZLASHTIRMOVCHILIKNI YUZAGA KELTIRUVCHI
OMILLAR
REJA:
KIRISH
I N A ZARIY QISM
1.1 O’zlashtirmovchi o’quvchilar muammosining pedagogika va
psixologiyada o’rganilishi
1.2 O’zlashtirmovchilikni vujudga keltiruvchi omillar haqida
1.3 Boshlang ich sinflarda o zlashtirmovchilikning oldini oli sh ga
yo naltirilgan tadbirlar

II AMALIY QISM
2.1 . O zlashtirmovchilikni vujudga keltiruvchi omillarni eksperimental

o rganish

2.2 Ortiqchasini o chirish , Muhim belgini ajratish

metodikalaridan foydalanish orqali o zlashtirmaslik sabablarini aniqlash

2.3 T ajriba va natijalar tahlili
XULOSA VA TAVSIYALAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI

ILOVALAR

3
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Respublikamizda ta`lim va tarbiya borasida
amalga oshirilayotgan islohotlarning tub mohiyati bilimdon, aqlan rivojlangan ,
ongli, zamonaviy dunyoqarashga ega, jismonan sog`lom, axloqan pok, erkin,
ijodkor , komil insonni shakllantirishdan iborat. Mamlakatimizda sog'lom va
barkamol avlodni tarbiyalsh, farzandlarimizni ijodiy va intellektual salohiyatini
ro'yobga chiqarish, ularni XXI asr talablariga to'liq javob beradigan shaxslar qilib
voyaga yetkazish barchamizning ezgu vazifamiz.
Har tomonlama yetuk, sog`lom, mustaqil fikrlovchi shaxslarni
tarbiyalashda boshlang`ich sinflarda beriladigan ta`lim va tarbiyaning roli
beqiyosdir, chunki o`quvchi oladigan bilimlari, ko`nikma va malakalariga asos
xuddi shu boshlang`ich sinflarda qo`yiladi. Bu haqda yurtboshimiz I.A.Karimov
1997-yilda bo`lib o`tgan Oliy Majlisning IX sessiyasida so`zlagan nutqlarida
quyidagilarni ta`kidlagan edilar: Eski ta`lim tiziminig eng yomon qusuri
boshlang`ich ta`limga ikkinchi darajali ish deb qaratyotganligimizdadir . Ochiq
aytishimiz kerak, bilimi sayoz o`qituvchilar ham boshlang`ich sinfga dars
beraveradi

Vaholanki, bolaning dunyoqarashi va salohiyati shakllanadigan
boshlang`ich sinflarga eng yetuk , eng tajribali murabbiylar biriktirib
qo`yilishini oddiy mantiqini o`zi talab etadi. ”
Baxtga qarshi har bir sinfda 3-4 ta bo`lsada, o`zlashtirmoqchi
o`quvchilar mavjud. Bunday o`quvchilarning bilish jarayonlari orqaga qolibgina
qolmay, bevosita sinfdoshlarining ham o`zlashtirishlariga, bilim asoslarini
egallashlariga ma`lum darajada salbiy ta`sir ko`rsatadi. Xuddi shu sababli,
boshlang`ich sinflardagi o`zlashtiruvchi o`quvchilarning psixologik
xususiyatlarini o`rganishi va uni korreksiya qilish dolzarb masala hisoblanadi.

4
Bugungi kunga kelib, ta lim sohasida o zlashtirish xususida keng fikrlar
bayon etilmoqda. O zlashtirish tushunchasi o z mohiyatiga ko ra kompleks

muammo bo lib, u jamiyatning iqtisodiy siyosiy, ma rifiy, madaniy

tarbiyalanganligi, maktab o qituvchilarining zamonaviy o qitish vositalari, usullari,

tamoyillari bo yicha atroflicha bilimga ega ekanliklari, yoshlarning o qish-

o rganishga ishtiyoqmandligi bilan uzviy bog liq hodisadir. Mustaqil

mamlakatimizning erkin fuqarolari tilimiz va tariximizning inson hayotidagi
ahamiyatini, milliy va umuminsoniy qadriyatlarini har qachongidan aniqroq,
to laroq his qila boshlashdi. Maktab hayotida tub o zgarishlar yuz berdi,

o qituvchilar faoliyati sifat jihatdan yangilanish bosqichini o z boshidan

kechirmoqda. Mamlakatimizning iqtisodiy taraqqiyotida, jamiyat a zolarining

fikrlashida, tarbiyachilarining faoliyatida, yoshlarni fan-texnika, kasbga
chanqoqligida paydo bo lgan tub o zgarishlar o zlashtirish muammosini atroflicha

asoslash har tomonlama tadqiq qilish ehtiyojining yanada oshganlidan dalolat
beradi. Bolalarning o zlashtirishlarini ta minlash uchun ularga didaktik ta sir

tadbirlarini ishlab chiqishga ehtiyoj tug ildi.

Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi barcha islohotlarning pirovard
maqsadi yurtimizda yashayotgan barcha fuqorolar uchun munosib hayot
sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir . Aynan shuning uchun uchun
ma`naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash ma`lum va
maorifni yuksaltirish milliy uyg`onish xosiyatini ro yobga chiqaradigan yangi

avlodni voyaga etgazish davlatimizning eng muhim vositalaridan biri bo`lib
hisoblanadi.
Umumiy va maxsus bilimlarga ega ongli, tafakkuri bilan turli izm

lardan ozod , zamonaviy dunyoqarashiga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga
voris bo`lgan insonlarga fuqorolik jamiyatini barpo etishga va shakllantirishga
qodir bo`ladi. Ushbu fikrlardan ko`rinib turibdiki, shaxsda bilim, dunyoqarashi,
e‘tiqodining kerakli materiallarni to plash va psixologik tahlil asosida bayon

etish b oshlang`ich sinflarda o`zlashtirmovchilikka ta`sir etuvchi omillarni
aniqlash, chora tadbirlar tizimini ishlab chiqish shaxs kamolotining asosiy mezoni

5
sanaladi. Shu bois o`quvchilardagi o`zlashtirmovchilik muammosini o`rganish
muhim sanaladi.
Bitiruv malakaviy ishinining maqsadi:
Ushbu ishdan ko`zlangan bosh maqsad boshlang`ich sinf o`quvchilari
darslarni o`zlashtira olmasliklarining pedagogik va psixalogik sabablarni
aniqlash va o`zlashtirmovchiligini bartaraf etish bo yicha korreksion dastur
ishlab chiqishdan iborat.
Bizning ilmiy farazimizga ko`ra:
1) Bolaning maktabda o`qishga psixalogik jixatdan tayor bo`lmasdan turi
kelishi.
2) O`quvchilarda ixtiyoriy diqqat, assosinativ xotira, taafakkur
aneratsiyalari hamda ijobiy o`quv motivatsiyasinig sust shakllanganligi .
3) Ota Onaning farzandi o`qishini nazorat qilmasligi hamda o`qituvchining

bunday o`quvchilar bilan indivudual shug`ullanmasligi . Agar bunday
o`quvchilar bilan maxsus indivudual va guruhiy shugullansa, bilim jarayonlari
rivojlantirilsa , o`zlashtirmaslikning kamayishga olib kelishi mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining vazifalari.
Belgilangan maqsad va ilmiy farazlardan kelib chiqqan holda , tadqiqot
ishini olib borish uchun quyidagi vazifalarni belgiladik:
1) Tadqiqot ishi mavzusiga doir maxsus adabiyotlar bilan tanishib,
tegishli materiallarni to plash va psixolik pedagogik tahlil asosida bayon etish.

2) Boshlang`ich sinflarda o`zlashtirmovchilikka ta`sir etuvchi omillarni
aniqlash. 3) O`zlashtirmovchi o`quvchilar bilan olib boriladigan korreksion
dastur ishlab chiqish.
4) Tadqiqot ishi muammosiga mos metodika tanlash, aniqlovchi,
shakllantiruvchi, nazorat tajribalarini o`tkazish.
5)Boshlang`ich sinflarda o`zlashtirmovchi o`quvchilarning psixologik
xususiyatlarini o`rganish maqsadi, mazmuni va tadqiqot ishining amaliy
axamiyati yuzasidan psixologik pedagogik tavsiyalar ishlab chiqarish.

6
Belgilangan vazifalar har tamonlama yetuk, ijodiy va mustaqil
fikrlovchi insonni o`rganish, tarbiyalash, o`quvchi va yoshlarni aqliy faolligini
yukksaltirish muammolari bilan uzviy bo`g`liqligi tufayli muhim ahamiyatga
egadir. Malakaviy bitiruv ishining predmeti.
Ushbu bitiruv malakaviy ishining predmeti: boshlang`ich sinflardagi
o`zlashtirmovchi o`quvchilarning psixologik xususiyatlarini o`rganishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishining ob‘yekti .
Ushbu ish yuzasidan psixologik-pedagogik tadqiqotlar Termiz shahridagi
13- maktab boshlang`ich sinf o`qituvchilari.
Bitiruv malakaviy ishda qo llanilgan metodlar .
1) Kuzatish metodi orqali o`zlashtirmovchi o`quvchilar dars jarayonida
va tanaffuslarda kuzatiladi.
2) Suhbat metodi orqali o`zlashtirmovchi o`quvchilarning xarakter
xususiyatlari, o`qishga munosabatlarini o`rganish .
3) Ortiqcha so`zni o`chirish metodikasi yordamida tafakkur jarayonlarni
o`rganish.
4) Muhim belgini ajratish metodikasi yordamida tafakkur
jarayonlarni o`rganish .
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati.
O`quvchilarning o`zlashtirmasligi oldini olish uchun chora tadbirlar tuzish,
ularning psixalogik xususiyatlarini o`rganish, amalyotda ushbu yuriqnomalardan
foydalanish ishining amaliy ahamiyatini belgilaydi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzulishi.
Ushbu malakaviy ish reja asosida yoritilgan bo lib , kirish, ikki bob,

paragraflar, xulosa va tavsiyalardan tuzilgan.
Birinchi: bobda o`zlashtirmovchi o`quvchilar psixalogiyasining
o`rganishi , o`zlashtirmovchilikni keltirib chiqaruvchi omillar umumlashtirilgan.
Ikkinchi: bobda o`zlashtirmovchi o`quvchilar tafakkuri o`rganilgan,
natijalar tahlil qilingan, foydalanilgan metodikalar, adabiyotlar ro yxati, xulosa va

tavsiyalar keltirilgan.

7
1.1. O`zlashtirmovchi o`quvchilar muammosining pedagogika va
psixologiyada o`rganilishi.
Har bir alohida olingan o`zlashtirmovchilikning vujudga kelishi tarixi
har xildir. Bu shaxsning indivudual xususiyatlari va atrofdagilar bilan
munosabatlariga, xususiyatlariga bog`liqdir.
P.P.Blanskiy Qiyin o`quvchhilar asarida psixik va jismoniy
tayyorgarlikning turli xususiyatlarning birikuvi quyidagi tiplarga ajratilgan.
P.P.Blanskiy birinchi o`rinda jsmoniy sog`liqga e’tibor bergan .
Muallif ishlarida psixologik xususiyatlarga yetarlicha e’tibor berilmagan.
P.P.Blanskiy o`zlashtirmaslikka olib keladigan . Asosiy sababni ajratib
ko`rsatgan. Birinchidan, o`quvchi sog`lig iga bog`liq, ikkinchidan o`zini to`g`ri

tashkil eta olmaslik, uchinchidan, o`qishga qiziqishining yo qligi, to rtinchidan,

o`quvchining bo yi rivojlanganligi.

P.P. Bl o nskiy o`zlashtirmovchi o`quvchilarni quyidagi tiplarga ajratadi:
1.Tip o`zlashtirmovchi o`quvchilarga taxminan 50% jismonan bush va aqliy
rivojlangan o`quvchilar kiradi.
11.Tip o`zlaashtirmovchi o`quvchilarning taxminan 25% jismonan kuchsiz.
111.Tip o`zlashtirmovchi o`quvchilarning taxminan 10% jismonan normal,
lekin aqlan rivojlanmagan o`quvchilar .
1V. Tip o`zlashtirmovchi o`quvchilarning taxminan 15% oilaviy sharoitga
ko`ra maktabdan ajralib qolgan o`quvchilar.
Shunday qilib, o`quvchilar tiplari klassifikatsiyasini asosiy ikkinchi ichki
sababga ko`ra, jismoniy bush va aqliy rivojlanmagan. Muammosini o`rganishda
muhim hissa bo lib qo`shildi. L.S.Slavinanig O`zlashtirmovchi o`quvchilar

turli guruhlarga bo`lingan .

8
1. O`qishga nisbatan noto g`ri munosabat shakllangan o`quvchilar .
2. Materiallarni qiyinchilik bilan o`zlashtiruvchi o`quvchilar.
3. O`quv ishida malaka va usullari shakllangan.
4. Mehnat qila olmaydigan o`quvchilar.
5. Bilim va o`qishga malaka va usullari shakllangan .
Bunda turli guruhdagi o`quv o`quvchilar shaxsining har xil tamonlari
orasidagi munosabat tug`risidagi munosabat tug`risidagi savol ochiq qoladi.
Avvalo o`zini kuchsiz boshqarish, o`z psixik jarayonlari boshqara olmaslik,
o`quv ishining oqilona usullari shakllanmaganligini , o`quv masalalarini
ychishda o`ylashni istamaslik ,bilimlarini shartli o`zlashtirishi xos. Bunday
o`quvchilar aqliy ishdan qochishga intilib, faol fikrlash zaruratidan ularni xalos
qiladigan har- xil aylanma yo`llarni izlaydilar.
O`zlashtirmovchi o`quvchilar aqliy taraqqiyot darajasining sezilarli
pasayishi doimiy intellektual zo`riqmaslik, o`zini- o`zi boshqarish natijasi bo`lishi
mumkin.
N.Amenchinskaya o`tkazgan tatqiqotlaridan mal`um bo`lishicha,
o`lashtirmovchi o`quvchilar diqqati , xotirasida quyi ko`rsatgichlar olinishi, bu
psixik jarayonlarida patalogik o`zgarishlarning natijasi emas , balki to`gri ishlash
odatlarining mavjud emasligi bilan bog’liqdir.
N. A. Menchinskaya o`zlashtirmovchi o`quvchilar tipologiyasini ishlab
chiqishda, birinchidan, tafakkur faoliyati xususiyatlari , ikkinchidan, shaxsning
yo`nalishiga e`tibor berdi. Muallif o`quv faoliyatini tashkil qila olish
ko`nikmasini barcha o`zlashtirmovchi o`quvchilarga xos bo`lgani uchun tiplarga
ajratish mezoni sifatida qaraydi.
Shunday qilib, o`zlashtirmovchi o`quvchilarni tiplarga ajratishda shaxs
xususiyatlarining ikki asosiy kompleksining turli birikmasi asos qilib olinadi.
Birinchisi- tafakkur faoliyatining xususiyatlari bilan bog liq.

Ikkinchisi-o`quvchining i c h ki pozitsiyasini o`qishga munosabatning

bildiruvchi shaxsining yo nalganligi bilan bog`liq.

9
1.Tafakkur faoliyatining quyi darajasi o`qishga nisbatan ijobiy munosabat
va o`quvchi holatining saqlanishi birikishi mumkin.
2.Tafakkur faoliyatining yuqori darajasi o`qishga nisbatan salbiy
munosabat q i sman yoki to liq o`quvchi holatining yo qolishi bilan
birikishi mumkin .
3.Tafakkur faoliyatining quyi darajasi o`qishga nisbatan yoki to liq

o`quvchi h o l atining yo qolishi bilan birikishi mumkin.

Ajratilgan xususiyatlar birikmasining o`ziga xosligi o`zlashtirmovchilikni
yo qotish yo llarini aniqlab beradi.

Birinchi tipga kiritilgan o`quvchilarning ba`zi umumiy xususiyatlari
mavjud. Ularga tafakkur operatsiyalarini umumlashtirish va boshqalarning bo yi

rivojlanganligida namoyon bo ladigan quyi o quvchilikka xos bunday

o quvchilar uchun o`quv materiallarini o`zlashtirish jiddiy qiyinchiliklarni

chiqaradi.
Aqliy masalarini yechishda ularda m a h suldor bo lmagan yondashuv

vujudga keladi, ulardan foydalanishga intiladilar. Bundan o`quvchilar guruhi
uchun o`qishidagi muvaffaqiyatsizlik axloqiy nizo manbayi hisoblanmaydi. Ular:
M e n masalalarni yecha olmayman, Men uchun ona tili qiyin , deb xotirjam

aytadilar. Bunday nizolarning mavjud emasligini o`qishga nisbatan ijobiy
yo`nalishi va o`quvchi holatining saqlanishga olib keladi. Shu bilan birga ularda
bilimlarga nisbatan qiziqishning yo qligi, maktabda o zlashtiriladigan, har

qanday bilimlarga nisbatan qiziqishning yo qligiga xos. Ular kelajak rejalarini

o`qishi bilan bog`lamaydilar.
O`zlashtirmovchi o`quvchilarning ikkinchi tipi.
Bu tipga kiruvchi o`quvchilarda tafakkur faoliyatining yuqori sifati
o`qishga nisbatan salbiy munosabat bilan birikadi.
Bunday o`quvchilar maktabga yaxshi tayyorlani, yaxshi o`qish istagi bilan
kelishadi. Ammo ularning o`qish ishlari sifatiga, faqat o`zlariga yoqqan narsa bilan
shug`ullanishiga o`rganib qolganligi salbiy ta`sir ko`rsatadi. Bunday o`quvchilarda

10
ta`lim jarayonida o`z -o`zini tashkil qilish, u yoki bu fan unga yoqish, yoqmasligiga
bog`liq bo ladi.
Bunday nizo intellektual imkoniyatlarning o`quv ishlarida kam ro yobga

chiqarilishi tufayli sodir bo ladi.

Agar bunday nizo ta`limning dastlabki bosqichlarida vujudga kelsa,
faqatgina o`qishga nisbatan salbiy munosabatni keltirib qolmay, balki o`quvchining
sinf jamoasidan begonalashuviga ham olib keladi.
Bu holat bir qator salbiy axloqiy sifatlarning vujudga kelishiga olib keladi.
Z.I.Kalimkova o`zlashtirmaslik asosida nima turishiga qarab, o`zlashtirmovchi
o`quvchilarni ikki tipga ajratadi.
1.Pedagogik qarovsiz bolalar .
2.O`quvchanligi quyi o`quvchilar.
Birinchi tipga noqulay pedagogik sharoitlar tufayli o`qishda orqada
qoladigan o`quvchilar kiradi.
Ikkinchi tipga o`zlashtirmaslik ijtimoiy pedagogik va biologik
omillarning noqulay ta`siri bilan bog`liq o`quvchilar kiradi.
Uquvchanligi quyi o`quvchilar. Bu tipga pedagogik qarovsizligi quyi
o`quvchanlik, ya’ni bilimi faoliyati uchun aql sifatlarining noqulay shakllanishi
bilan qo yilgan o`quvchilar kiradi. Ular quyidagi guruhlarga ajratilgan:

A) Zaif bolalar
B) Asabiy bolalar
C) Psixik taraqiyotda vaqtincha orqada qolgan bolalar
D) Chapaqay bolalar .
Bunday o`quvchiga qo llaniladigan choralar ham bir xil . Bolaning ota-

onasi maktabga chaqirilib, o`g`li yoki qizi bilan shug`ullanayotganligi haqida
ma`lumot qilinadi. Yoki o`qituvchi oqibati haqida o`ylamasdan o`quvchini butun
sinf oldiga baqirib haqoratlaydi, izza qiladi. Ko pchilik tajribali o`qituvchilar

o`quvchilar ko p kasal bo luvchi zaif bolalar organizmi darmonsizligi tufayli

ishga va o`qishga qobiliyatlari pasayadi.

11
Biror narsadan qattiq qo rqan bolalarda asabiylashish alomatlari,
duduqlanish bo ladi. Bunday bolalar bilan o`qituvchi maxsus shug`ullanishi

kerak.
O`quvchilar o`zlashtirmasligining sabablaridan biri - ko pincha, bolaning

psixik taraqqiyotdan vaqtincha orqada qolishi bilan bog`liq.O`zlashtirmaslik 50%
psixik taraqqiyotda orqada qolish bilan , 24% xulq atvorning buzilishi, 4% aqliy

yetishmaslik va nutqning rivojlanmaganligi bilan bog`liq.
Psixik taraqiyotda vaqtincha orqada qolish bolada turli sabablarga ko`ra
vujudga kelishi mumkin . Bunday omillarning markaziy nerv sestimasiga noqulay
ta`sir etishi natijasida eng nozik insoniy funksiyalarning taraqqiyoti to xtaydi.

Bola qanchalik kichik bo`lsa, bu omillar shunchalik ahamiyatlidir.
Xuddi shu sabablarga ko`ra mehribonlik uylarida kun-u tun ishlaydigan
bog`cha va yaslilarda tarbiya oladilar.
Ko pincha o`qituvchilar o`zlashtirmovchi o`quvchi bilan mashg`ulotlar

o`tkazdilar. Ayrim hollarda o`qituvchilar sababini tushunmasdan o`zlashtirmovchi
o`quvchilarni q o bilayatsizlar , a q l i etishmaydiganlar safiga kiritib

qo yadilar. Tez orada o`qituvchilar o`quvchilarga e tibor bermay qo yadilar.

Keyinchalik bunday o`quvchilarda maktabga nisbatan salbiy tushunchalar
rivojlanadi va shakllanadi. Bunday o quvchilarga mahsuldor usullar qo llanilsa,

umumta`lim maktabida bemalol o`zlashtiruvchi o`quvchilar qatorida bo`ladilar.
A.I.Murachkoviskiy o`zlashtirmovchi o`quvchilar tiplarini ajratishda
quyidagilarga etibor beradi:
Birinchidan, aqliy faoliyat xususiyati bilan bog`liq.
Ikkinchidan, shaxsning yo nalganligi o`quvchining ichki holati , o`qishga

munosabati yuqorida ifodalanishi mumkin.
1. Aqliy faoliyatning quyi darajasi o`qishga iobiy holatini saqlaydi.
2. Aqliy faoliyatning yuqori darajasi o`qishga salbiy munosabat bilan
birikishi natijasida o`quvchi h o l ati qisman yoki to`liq yo qolishi ro y beradi.

Ajratilgan xususiyatlar birikishidagi o`ziga xoslik o`zlashtirmovchi
o`quvchilar tipi va o`zlashtirmaslikni yuqotishini belgilaydi.

12
A .I. Murachkoviskiy har bir tip ichida quyidagi ikki belgi asosida
turlarini belgilaydi:
A) O`quvchilar o`qishdagi muvaffaqiyatsizlikni to ldirilgan vositalar
mavjud emasligi.
T.B Stultinos bo`sh o`zlashtiruvchi o`quvchilarning quydagi to`rt tipini
ajratgan:
Birinchi tip tasodifiy uzoq vaqt kasal bo lishi hisobiga orqada

qoladiganlar .
Ikkinchi tip eslab qoladiganlar.

Uch inchi tip yuzaki faol o`smirlar, tafakkur operatsiyalarini egallaganlar.

T .A. Vlasova , M.S. Tevenir tadqiqotlarida me’yordan og`gan bolalar
o`rganiladi. Ular bunday bolalarni quyidagi ikki guruhga ajratadilar:
Birinchi guruhga jismoniy va aqliy taraqiyoti sust bolalar kiradi.
Tadqiqotchilarning takidlashicha, ularning taraqqiyotda orqada qolishining sababi
- bosh miya po stlog`ida peshona qismining sekin yetilishi bilan bog`liq.

O`qishda orqada qolib,ular yanada asabiy bo`lib, o`qituvchilar uchun yanada
qiyinchilik tug diradi.

Mualliflar yuqorida klassifikatsiyasi asosida taraqqiyotda chetlashgan
bolalar bilan ishlaydigan o`qituvchilar uchun qimmatli tavsiyalar ishlab
chiqadilar .
Yuqorida biz keltirgan o`zlashtirgan o`quvchilarning tiplarini bilish
o`quvchilarga individual yondashuvini amalga oshirishga katta yordam beradi.
Psixolog va pedagoglar o`zlashtirmaslikning ko`plab sabablarini, tiplarini
aniqlaganlari hamda ikkinchi yilga qoldirilishi va ommaviy o`zlashtirmaslikni
yo qotishi bo yicha didaktik tarbiyaviy ishning tashkiliy pedagogik shakl va

uslublarning guvohi bo ldik.

Pedagogik olimlar va o`qituvchilarning uzoq vaqt o`zlashtirmaslikni
bartaraf etishga ishonchli o`quv tarbiya jarayonining xususiyatlarini o`rgandilar.

13
Psixologlar o`quv jaryonida namoyon bo`ladigan o`zlashtirmovchi
o`quvchilarning shaxs xususiyatlariga, ular o`quv faoliyatinig o`ziga xosliklarning
aniqlashga e’tibor qaratadilar.
O`zbekistonlik psixologlardan Y. F.G`oziyev, S.A. Axunjanova, T.M.
Adizova, Y.Z. Usmonova, A.X.Yugay, T.K.To laganovalarning ishlarida ham
tahlil qilingan.
Lekin ularning hech birida aynan boshlangich sinflardagi
o`zlashtirmovchilik muoammosi maxsus ilmiy tadqiqot predmeti sifatida tahlil
etilmaganini takidlash joiz.
Uzoq vaqt o`zlashtirmaydigan o`quvchilar shaxsi xususiyatlarini chuqur
o`rganish, qanday pedagogik sharoitlarda qiyinchiliklarini bartaraf etishga yordam
beradi. Maktab dasturini muvaffaqiyatli o`zlashtirishga yordam beradi.
-Bugungi kunga kеlib, ta'lim sohasida o`zlashtirish xususida kеng fikrlar
bayon etilmoqda. «O`zlashtirish» tushunchasi o`z mohiyatiga ko`ra komplеks
muammo bo`lib, u jamiyatning iqtisodiy jihatdan rivojlanganligi, mamlakat
fuqarolarining siyosiy, ma'rifiy, madaniy tarbiyalanganligi, maktab o`qituvchilarining
zamonaviy o`kitish vositalari, usullari, tamoyillari bo`yicha atroflicha bilimga
egaliklari, yoshlarning o`qish-o`rganishga ishtiyoqmandligi bilan uzviy bo?liq
hodisadir.
Mustaqil mamlakatimizning erkin fuqarolari tilimiz va tariximizning inson
hayotidagi ahamiyatini, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni har qachongidan
aniqroq, to`liqroq his qila boshlashdi, maktab hayotida tub o`zgarishlar yuz bеrdi,
o`qituvchilar faoliyati sifat jihatdan yangilanish bosqichini o`z boshidan
kеchirmokda, o`zbеk bolasining aql- zakovatini jahon afkor ommasi tan oladigan
bo`ldi. Yoshlarimiz jahon olimpiadalarida qatnashib, faxrli o`rinlarni egallay
boshladi.
Zamonaviy ta'limni tashkil etish nazariyasi va amaliyotida ham qator sifat
o`zgarishlari sodir bo`ldi: ta'limning samaradorligini oshirish va sifatini yaxshilashga
oid kеng qamrovli didaktik va mеtodik tadqiqotlar o`tkazilmoqda; ta'lim

14
jarayonining davriyligi ilmiy- didaktik jihatdan asoslanib, o`qituvchilar faoliyatida
munosib o`rin ola boshladi;
ta'lim jarayonini tashkil etish, boshqarish, nazorat qilishning intеrfaol
usullaridan foydalanish odat tusini oldi;
ta'lim natijalarini sinashda rеyting usuliga, bilim, malakalarni tеstlashtirishga
yanada ko`proq rioya qilinadigan bo`ldi.
Mamlakatimizning iktisodiy taraqqiyotida, jamiyat a'zolarining fikrlashida,
tarbiyalovchilarning pеdagogik faoliyatida, yoshlarning fan- tеxnika, kasbga
chanqoqligida paydo bo`lgan tub o`zgarishlar o`zlashtirish muammosini atroflicha
asoslash, har tomonlama tadqiq qilish ehtiyojinipg yanada oshganligidan dalolat
bеradi. Bolalarning o`zlashtirishlarini ta'minlash uchun ularga didaktik ta'sir
tadbirlarini ishlab chiqishga ehtiyoj tu?iladi. Didaktik ta'sir tadbirlari bolalarning
davlat ta'lim standartlari darajasida o`zlashtirishlarini ta'minlash, ularni o`zlari
erishgan yutuqlardan tеz-tеz xabardor etish, o`qituvchi va o`quvchilarning ortiqcha
charchashlarining oldini olish, vaqtdan samarali foydalanish talablariga ko`ra ishlab
chiqiladi. Buni bir qator olimlar izlanishlarida ko`rish mumkin. Jumladan,
Ya.A.Komеnskiy' o`zining didaktik qarashlarida ta'lim jarayonini ham tarkiban, ham
ta'lim jarayoni sub'еktlari jihatidan tahlil qilgan. Pеdagogik tizim, uning uqtirishicha,
uch tarkibiy qismdan iborat:
o`huv matеriali — bilimlarning o`qituvchidan o`quvchilarga harakati;
o`tsuvchi — bilimlarni idrok etguvchi va o`zlashtiruvchi;
o`tsituvchi — bilimlarni bolalarga еtkazuvchi.
Bilimlarni bolalarning puxta o`zlashtirishi uchun Ya.A.Komеnskiy ilk bor
didaktik ta'sir tadbirlari tizimini ham aniqlagan edi:
sinfda o`rganilgan mavzular bo`yicha еtarli mashq o`tkazish;
yangi o`quv matеrialini oldin o`rganilgan mavzularga aloqadorlikda
o`rgatish; o`rganilgan mavzularni vaqti-vaqti bilan takrorlab turish;
oldin o`rganilgan matеriallarni takrorlab, yangi mavzuni tushuntirishga
o`tish.

15
Yu.K.Babanskiyning yozishicha, zamonaviy o`qituvchi faoliyatida
bolalarning o`zlashtirishiga to`sqinlik qiladigan qator zaif tomonlar bor: ta'lim
jarayonining dolzarb muammolarini ko`ngildagidеk hal qila olmaslik, bolalarni o`quv
prеdmеtlariga qiziqtira bilmaslik, rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi ta'lim
tamoyillarini komplеks amalga oshira olmaslik, o`quvchilarda o`quv mеhnati
usullarini shakllantirmaslik o`qitish mеhnatiniig zaif tomonlari hisoblanadi; ta'limni
tashkil etishda ham o`qituvchilar faoliyatining qator zaif tomonlari mavjud. Bunday
kamchiliklar qatoriga to`liq o`zlashtirmaslik sabablarini ajrata olmaslik, bolalarga
shaxе va individual jihatdan yondasha bilmaslik, o`quv prеdmеtlararo aloqani tashkil
etishdagi qiyinchilik, ta'limni turli usul va vositalar yordamida qiziqarli o`tkazishni
to`liq amalga oshirmaslikni ham kiritish mumkin. O`qitish faoliyatidagi mavjud
kamchiliklarni) bartaraf etish bolalarning o`zlashtirishlari uchun zamin yaratadi.
Ta'lim jarayonida amal qilinadigan va o`huvchilarning o`zlashtirishiga monеlik
qiladigan sabablar ham bisyor. Ana shunday sabablar katoriga:
— o`quvchi intеllеktining еtarli darajada rivojlanmaganligi;
— bolalarda fikrlash shakllari — prеdmеtli, obrazli, simvolli fikrlash
shakllarining ayrimlari talab darajasida taraqqiy qilmaganligi;
— bilim, ko`nikma, malaka, ijodiy faoliyat tajribasi va tabiat, jamiyat, ong
hodisalariga munosabatning еtarli taraqqiy etmaganligi;
—bolada o`quv mеhnati usullari va malakalarning past rivojlanganligi;
— jismoniy taraqqiyotdagi ayrim dеffеktlar (ko`zi ojizlik, quloqning past
eshitishi, duduqlik, ayrim tovushlarni talaffuz eta olmaslik);
— o`qish, mеhnat va turmushga bo`lgan ayrim salbiy qarashlar;
— bola tarbiyasidagi ayrim nuqsonlar (o`zi va o`zgalarga turlicha qarash,
o`z tili, tarixi, Vatan qadriga еtmaslik, o`ziga ortiqcha baho bеrish, o`z sha'nini
bilmaslik, o`zgalarni mеnsimaslik va hokazo)ni kiritish mumkin.
O`zlashtirish nazariyasi namoyondalari (B.Blum, J.Kerrol, J.Blok, L.Andеrson
va boshqalar) o`rganiladigan mavzuga oid bilimlarni o`quv elеmеntlariga ajratish, har
bir o`kuv elеmеntiga mos ta'lim maqsadlarini bеlgilash, o`rganiladigan murakkab
hodisalarni bеlgilash, o`rganiladigan murakkab hodisalarni imkon qadar

16
osonlashtirish, axborotlarning bolalar faoliyatida optimal takrorlashni ta'minlash,
ta'limning borishiga o`zgartish, tuzatish, qo`shimchalar kiritish, bolalarni o`zlari
erishgan natijadan tеz-tеz xabardor qilib turish kabi qator tеxnologik talablarga rioya
qilib, ta'lim jarayonini tashkil etish, boshqarish, nazorat qilish amaliyotini nazariy
jihatdan asoslashdi.
Hozirgi paytda J.Kerrol, B.Blum izlanishlarida tavsiflangan o`zlashtirish
muammosi Buyuk Britaniya, Braziliya, Bеlgiya, Indonеziya, Avstraliya, Yaponiya,
Janubiy Korеya kabi mamlakatlarning maktablarida kеng qo`llanilmoqda.
Ta'lim jarayonini loyihalash jihatidan qaraganda o`zlashtirish muammosi:
|—dars o`tiladigan sinf o`quvchilarining o`zlashtirish layoqatlari,
bilim darajalarini aniqlash;
— ta'limni boshqarish o`lchovlari (u yoki bu mavzuga ajratilgan o`quv
soatlari), ta'limni tashkil etish tеmpini qayd etish;
— o`quv matеriali tarkibini tahlil qilib, o`kuv elеmеntlarini
ajratish, har bir o`quv elеmеntini to`liq o`zlashtirish uchun sarf qilinadigan
vaqt, tеstlar to`plamini bеlgilash;
—bolalarni (o`qish-o`rganishda) ra?batlantirish vositalarini tanlash;
—yo`l-yo`lakay ta'limga kiritiladigan o`zgartish, qo`shimcha,
tuzatishlarni qayd etish;
—ta'lim jarayoni loyihasini (dars konspеkti yoki ta'lim etaloni) tayyorlash
tadbirlari tizimini qamrab oladi.
Ta'lim jarayonini bеvosita tashkil etish, boshqarish va nazorat qilish jarayonlari
ta'lim mazmunini o`zlashtirishning bola uchun shaxsiy qimmatini oshirish,
o`zlashtirishni individuallashtirish, diffеrеntsial tashkil etishga qaratiladi. Ta'limni
bеvosita amalga oshirish jarayonidagi tadbirlar tizimi:
—bolalarni o`z maqsadlarini mustaqil tanlashga odatlantirish (ta'lim maqsadi
va ta'lim natijalari o`zaro taqqoslab o`rgatiladi);
—sinf jamoasiga to`liq o`zlashtirish mеtodikasi bo`yicha bajariladigan o`quv
yumushlari va ularni bajarish tartibini o`rgatish;

17
—o`quv prеdmеtiga oid o`quv elеmеntlarini bolalar bilan birgalikda tahlil
qilish;
—bolalarni ta'limda faol ishtirok etishga odatlantirish (mavzular to`liq
o`zlashtirilgach, yakuniy baho qo`yiladi, erishilgan natija bеlgilangan o`lchovlarga
taqqoslanib aniqlanadi; sinfda a'lo baholarga o`qiydigan o`quvchilar miqdori o`rta
yoki yaxshi baholarga o`qiydigan o`quvchilarga nisbatan ko`p bo`lishi zarur,
bolalarga o`zlari istaguncha maslahat va yordam bеriladi, oldingi mavzuni jamoa
a'zolari to`liq o`zlashtirgach, navbatdagi o`quv matеrialini o`rganishga o`tiladi);
— joriy nazoratda yakunlovchi baho qo`yilmaydi (joriy va oraliq nazorat
bolalarni ogohlantirish, ularning to`liq o`zlashtirishda qaеrga kеlib qolganliklarini
tushuntirish vazifasini bajaradi);
— asosiy o`kuv muammolariga altеrnativ muammolar tayyorlash (agar
bolalar asosiy muammoni bajarishda qiynalishsa, uni osonroq muammo bilan
almashtirish oldindan bеlgilab qo`yiladi) kabi o`quv yumushlarini qamrab oladi.
Bolalarning o`zlashtirishiga ijobiy yoki salbiy ta'sir qiladigan omillar nihoyatda
ko`p: sеzgi organlari faoliyatidagi turli dеffеktlar — ko`rish, eshitish o`quvlarining
normal taraqqiyoti bolalarning o`zlashtirishiga ijobiy ta'sir qilsa, ularning anormal
taraqqiyoti o`zlashtirishga salbiy ta'sir qiladi. Shuningdеk, oliy nеrv tizimidagi
nuqsonlar — qo`zg’alish va tormozlanish hodisalari o`rtasidagi mutanosiblik yoki
nomutanosiblik ham o`zlashtirishga ijobiy yoki aks ta'sir qiladi. O`quvchining so?li?i,
tish, quloq, bosh o?riqlari, shamollash, tеmpеratura kabi hodisalar ham to`liq
o`zlashtirishga mo'nеlik qiladi. Ana shy sabablarga ko`ra biologik xususiyatlarga oid
hodisalar o`rtasida korrеlyatsiya eng yuqori bo`ladi. Sihat-salomatlik o`zlashtirishga
ijobiy, uning tеskarisi — kasallik esa o`zlashtirishga salbiy ta'sir qiladi.
Shaxsning biologik xususiyatlarini hisobga olib, biologik omillarni bitta
umumlashgan korrеlyativ — "ishchanlik" atamasi bilan qayd etamiz. O`quvchining
ishchanligi eng yuqori o`zlashtirish asosi ekanligi fanda ham, pеdagogik amaliyotda
ham allaqachon o`z isbotini topgan. “Ishchanlik"ning antipodi — erinchoqlik,
dangasalik bolalarning o`zlashtirishda orqada qolib kеtishida еtakchi sababiga
aylanishi ham mumkin. "Ishchanlik" korrеlyativi bolaning sihat-salomatligi, ko`rish,

18
eshitish, kinеstеzik sеzgilarining normal taraqqiyoti oliy nеrv tizimining talab
darajasida shakllanganligini qayd etish uchun ishlatiladi.
O`zlashtirishning psixik omillari ham ancha topiladi: xotiraning zaifligi,
tafakkur taraqqiyotidagi kamchiliklar, ortiqcha his-hayajonga bеrilish, uyatchanlik,
ta'sirchanlik kabi omillar ma'lum darajada to`liq o`zlashtirishga monе'lik qiladi.
Xotiraning zaifligini bartaraf etish uchun mustahkamlovchi mashqlar o`tkaziladi.
Bolalar tafakkuridagi kamchiliklarni yo`qotish uchun ularga aqliy faoliyat usullari
tahlil, qayta birlashtirish, taqqoslash, guruhlarga ajratish, umumiy xulosalar chiqarish
yo`llari o`rgatiladi.
O`zlashtirishda o`quvchining intеllеktual taraqqiyoti еtakchi omil sanaladi.
O`quvchilarning intеllеktual taraqqiyotini ko`zlab, ikkita daxldor bo?lanishga
ajratamiz: fikrlash jarayonlari — tahlil, qayta jamlash, taqqoslash, guruhlarga
ajratish, umumlashtirish jarayonlari mohiyatini o`rganish. Fikrlash jarayonlari
mohiyatini o`rganish bolalarni to`liq o`zlashtirishga еtaklovchi asosiy omillardan
hisoblanadi. Fikrlash jarayonlari xususida o`rganilgan bilimlar o`quvchilarda har bir
o`kuv matеrialida uning asosiy va ikkilamchi bеlgilarni ajratish layoqatlarini
o`stiradi. O`quv matеrialining asosiy va ikkilamchi bеlgilarni ajrata oladigan
o`quvchi uni, ya'ni o`rganilgan o`quv matеrialini juda ko`p mavzular orasida taniy
oladi. Zеro, o`rganilayotgan ob'еktning asosiy va ikkilamchi bеlgilarini ajrata bilish
rivojlangan fikrlashning taraqqiyotini ham ko`rsatadi; bolalarda fikrlash sifatlarini
tarbiyalash — bеrilgan o`quv holatida o`z maqsadini mustaqil bеlgilash, tanqidiy
fikrlash, faktlarga mos atama tanlash, o`z fikrlarini qisqartirib yoki kеngaytirib aytish,
munosabat bildirish, fikrlash tеzligi — zukkolik kabilar fikrlash jarayonining sifatlari
sanaladi.
Xulosa qilib aytganda, o`zlashtirmaslik sabablari sifatida o`quvchi
intеllеktining еtarli rivojlanmaganligi, fikrlash shakllarining kam taraqqiy etganligi,
o`quv prеdmеtlariga qiziqmaslik, o`quv mеhnati usullarining taraqqiyotida
kamchiliklar, bolalarning jismoniy taraqqiyotidagi ayrim еtishmovchiliklar, o`qish,
mеhnatga salbiy munosabatda bo`lish kabilar ajratilgan edi. Bolalarda o`qish-
o`rganishga oid ijobiy munosabatni tarbiyalash, bolalarning jismoniy taraqqiyotidagi
kamchiliklarni bartaraf etish, ularda aqliy faoliyat usullarini, shuningdеk, aqliy
mеhnat usullarini shakllantirish o`quv prеdmеtlariga ra?batlantirish, bola intеllеktini

19
taraqqiy ettirish yo`llari bilan aksariyat o`kuvchilarning to`liq o`zlashtirishlariga
erishish mumkin. Binobarin, o`zlashtirish didaktik hodisa sifatida bolalarda o`qish-
o`rganishga ijobiy munosabatni tarbiyalashga, bolalarning jismoniy taraqqiyotida
kamchiliklarni bartaraf etishga, o`quvchilarda aqliy faoliyat va aqliy mеhnat
usullarini rivojlantirishga, bola intеllеktini taraqqiy ettirishga, ularni o`qish-o`rganish
mеhnatiga ra?batlantirishga bo?liq
I .2 O`zlashtirmovchilikni vujudga keltiruuvchi omillar haqida.
Boshlang ich sinf o quvchilar shaxsining shakllanishi o quv faoliyati
kichik maktab yoshidagi o quvchi uchun nafaqat bilish jarayonlarining yuqori

darajada rivojlanishi, balki shaxsiy xususiyatlarini rivojlantirish uchun ham
imkoniyat yaratadi.Yetakchi bo lgan o quv faoliyatidan tashqari boshqa

faoliyatlar o yin, muloqot va mehnat faoliyati ham o quvchi shaxsi rivojiga

bevosita ta sir ko rsatadi. Bu faoliyatlar asosida muvaffaqiyatga erishish

motivlari bilan bogliq bo lgan shaxsiy xususiyatlar tarkib topa boshlaydi. O quv

faoliyati kichik maktab yoshidagi bolalarda o qishda ma lum yutuqlarga erishish

ehtiyojini qondirishga, shuningdek, tengdoshlari orasida o z o rniga ega

bo lishiga imkoniyat ham yaratadi. Aynan ana shu o rin yoki mavqega erishish

uchun ham bola yaxshi o qish uchun harakat qilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar

doimiy ravishda o zlari erishgan muvaffaqiyatini boshqa tengdoshlari

muvaffaqiyati bilan solishtiradilar. Ular uchun doimo birinchi bo lish nihoyatda

muhim. Kichik maktab davrida bolalardagi musobaqaga kirishish motivi tabiiy
psixologik ehtiyoj hisoblanib, bu motiv ularga kuchli emotsional zo riqishni

beradi. Bu xususiyatlar aslida bog’cha davridan boshlab yu zaga kela boshlaydi va
kichik maktab davrida, shuningdek o smirlik davrida ham
yaqqol ko zga
tashlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar kattalarning u haqidagi fikr va bergan
baholariga qarab, o zlariga
o zlari baho beradilar. O quvchining o ziga-o zi
beradigan bahosi, asosan, to g’ridan-to g ri
o qituvchining beradigan bahosiga
va turli faoliyatlaridagi muvaffaqiyatlariga bog’liq. Kichik maktab yoshidagi
o quvchilarda
o z-o ziga beradigan baholari turlicha - yuqori, adekvat - mos yoki

20
past bo lishi mumkin. Bu yoshdaga bolalarda mavjud bo lgan
ishonuvchanlik,ochiqlik , tashqi ta sirlarga beriluvchanlik, itoatkorlik kabi

xususiyatlari ularni shaxs sifatida tarbiyalash uchun yaxshi imkoniyat yaratadi.
Kichik maktab yoshi davrini bolaning turli faoliyatlarda muvaffaqiyatga erishishini
belgilab beruvchi asosiy, shaxsiy xususiyatlarni yuzaga kelish va mustahkamlash
davri deb hisoblash mumkin. Bu davrda muvaffaqiyatga erishish motivlari tarkib
topishi bilan bir qatorda, mehnatsevarlik va mustaqillik kabi sifatlar rivojlanadi.
Kichik maktab yoshidagi o quvchilarda mehnatsevarlik,
asosan, o qish va mehnat
faoliyatida rivojlanadi va mustahkamlanadi. Mehnatsevarlik bolada o zi

qilayotgan mehnati unga zavq bergan taqdirdagina yuzaga keladi. Bolada
mustaqillik xususiyatining shakllanishi asosan kattalarga bog’liq. Agar bola haddan
ziyod ishonuvchan, itoatkor, ochiq xususiyatli bo lsa, unda
asta- sekinlik bilan
bo ysunuvchanlik, tobelik xususiyati
mustahkamlana boradi. Biroq bolani vaqtli
mustaqillikka undash, unda ba zi
salbiy xislatlarning shakllanishiga ham olib
kelishi mumkin, chunki hayotiy tajribalari, asosan, kimlargadir taqlid qilgan holda
o zlashtiradi.
Mustaqillikni shakllantirish uchun bolaga mustaqil bajaradigan
ishlarni ko proq topshirish va
unga ishonch bildirish nihoyatda muhimdir.
Shuningdek, shunday bir ijtimoiy psixologik muhit yaratish kerakki, unda bolaga
biror bir mas ul
vazifani mustaqil bajarishni topshirish, bu ishni bajarish
jarayonida bola o zini tengdoshlari, kattalar va
boshqa odamlarning lideri deb his
qilsin. Ana shu his bolada mustaqil bo lishga undovchi
motivlarni yuzaga keltiradi.
BAHO O'QUVCHI 0 ZLASHTIRISHIGA TA SIR QILADIMI?

Aylana yoki uchburchak... u bolani xafa qilmaydi
Ilmira Hasanova, Sergeli tumanidagi 104- maktabning bosh lang'ich sinf
o'qituvchisi:
—Birinchi sinf o'quvchisining har qanday intilishini qadrlash lozim.
Dabdurustdan yomon bahosi bilan maktabga endigina qadam qo'ygan bolaning
orzularini bir zumda yo'qqa chiqarishga hech bir o'qituvchining haqqi yo'q. Shuning

21
uchun har bir bolaga individual yondashib, o'qish istagidagi barcha harakatlarini
rag'batlantirish zarur. Bu borada joriy qilingan ball sistemasida baholash eng oqilona
yo'ldir. Biroq birinchi sinf o'quvchisiga «1» baho emas, ball deb tushuntirsangiz-da, u
baribir baho deb tushunadi. Shuning uchun har gal birinchi sinfni qabul qilganimda
ularni maktab ta limiga moslashgunlaricha baholamayman. Balki rag'batlantiraman.
Ya ni, gul «5», gulning yaprog'i «4», shunchaki aylana «3», uchburchak

«2»ni anglatadi. Rangli uchburchakni qo'lga kiritgan o'quvchimga bu uchburchak
«ikki»ni anglatadi deb hech qachon izoh bermayman. Har bir predmet ball
hisoblanishini, faqat ular yaxshi yoki sustroq javob berilganiga qarab turlicha
bo'lishini tushuntirganman. Shuning uchun turli rangdagi aylana yoki uchburchak
olgan bolalarim ham xafa bo'lishmaydi. Uning o'rniga «gul»ni qo'lga kiritish istagida
yaxshiroq harakat qiladi. 1- sinfda bolani ana shunday rag'bat usuliga o'rgatib,
ikkinchi sinf boshidan raqamli baholashga ko'niktirish, ularning o'qishga bo'lgan ilk
qiziqish va ishtiyoqini so'ndirmaslik uchun xizmat qiladi.
Bu tajribaning kichik o quvchi uchun yoqimli va ruhini cho'ktirmaydigan

tomonlari borligiga ota-onalar fikrlari bilan tanishganimda amin bo'ldim.
O g lim birinchi sinfni muvaffaqiyatli boshladi. Harflar tugab, vazifalar

ko'paygani sayin u «ikki», «uch» ball olib keladigan bo'ldi. Natijada uyga berilgan
topshiriqlarni ham bajarishga hafsala qilmay qo'ydi. Bir kuni «dardi»ni aytdi:

She rni yaxshi aytib bersam ham baribir ustoz menga «uch» qo'yadi. Yodlamasam,

«ikki» qo'yadi. Farqi nima?
Shundan keyin farzandimning oladigan bahosi bilan bog'liq ruhiy holatlariga
qat iy e tibor qaratdim. Vaziyat taqozosi bilan Ilmira Hasanova
ishlaydigan maktab
joylashgan tumanga ko'chib keldik va o'g'lim o'qishni shu sinfda davom ettirdi.
Boshida sinf jamoasiga ko'nikishga qiynalgan bo lsa-da, o'g'lim deyarli «gul» yoki

«yaproq» olib keladi. Savollarga beradigan javoblarida qat iylik, o'ziga ishonch

tug'ildi bolamda. Hozir vazifalarni ham mustaqil bajaradi, maktabga avvalgidek
erinib yoki xohlamasdan emas, aksincha, orziqib ketadi. Farzandimning o'quvchilik
taqdirida yuz bergan bunday o'zgarish keyinchalik ham menga saboq bo'ladi, deydi

Muxtasar Jo'rayeva.

22
Baho o qishga undashi kerak
Yunusobod tumanidagi 302- umumta lim maktabi boshlang'ich sinf

o'qituvchisi Sanoat Nurmatova esa boshqacharoq tajribasi bilan o'rtoqlashdi.
Darsga tayyorlanmagan bolani yaxshiroq harakat qildirish, mas uliyatni

chuqurroq his qilishi uchun ham har doim a lo baho qo'yib bo'lmaydi. Har bir

o'quvchini mehnatiga yarasha baholash kerak. Har qanday vaziyatda ham bola
rag'batlantirib turilsa, tushkunlikka tushmaydi. Uning o'rniga xatolarini
takrorlamaslikka tirishadi. Buning uchun quyidagi usuldan foydalanaman: hafta
mobaynida «to rt» olmagan o'quvchiga yulduzcha sovg'a qilaman. Agar bir-ikkita

«to rt» olsa-da, bolaning intilishlari namunali bo'lsa, uni ham yulduzcha bilan

siylayman. Bir oy oxirida 4ta yulduzcha, ya ni har haftada yulduzcha olgan bolaga

kitob sovg a qilaman. Buni ko rgan sinfimdagi yaxshi yoki o'rta o'qiydigan

o'quvchilar ham qiziqadi, havas qiladi va o'zlari ham qatorasiga rag'batlarni qo'lga
kiritishga harakat qiladi. Chunki o'quvchi uchun o'qituvchining e'tibori hamma
narsadan ustun turadi.
O'quvchilarim hozirda 4- sinfda o'qiyapti. Baho bolaga u yoki bu tarzda
ta sir ko'rsatadi. Menimcha, har bir baho o'qituvchi tomonidan izohlanishi kerak.

«Mana bugun juda yaxshi o qiding, so'zlarni ham burro- burro talaffuz qilding,

shuning uchun «besh» bilan baholanasan», deyilganda o'quvchi o'ziga nisbatan
alohida e tiborni his qiladi. Xuddi shunday har bir «ikki» izohlanishi kerak.

Masalan, diktantdan «2» olgan bolaga nisbatan «Sunnatilla, sen mana bu so'zlar
imlosini yaxshi bilar eding. Lekin darsda diqqatingni bir joyga jamlamaganing
uchunmi, nimagadir xatolikka yo'l qo'yibsan. Kel, yana bir bor o'tgan mavzulardagi
grammatik qoidalarni yodga olamiz. O'ylaymanki, har bir yo'l qo`yilgan xatoni
tuzatasan...» kabi tadbir tutilganda bola nima uchun past baho olganining isbotini
ko'radi va qayta shu natijani takrorlamaslikka urinadi. Shuningdek, o'tgan mavzularni
mustahkamlashga o'qituvchining e tibori jalb qilinadi. Yana sinfdan tashqari o'qish

mashg'ulotlaridan o'quvchidagi yaxshi rivojlanmagan malakalarni shakllantirish
maqsadida foydalanaman. Qayta-qayta mashq qildirish natijasida o'quvchining bilim
darajasi oshadi va tabiiyki, baholari ham ko'tariladi”, deb masalaga yondashadi

23
Mirzo Ulug'bek tumanidagi 112- maktab bosh lang'ich sinf o'qituvchisi Muhabbat
Umarova.
Baho nisbiy narsami?
Biz o'quvchiga baho nisbiy narsa, olingan bilimlar muhim deya tushuntiramiz.
Biroq boshlang'ich sinf o'quvchisi uchun kundalikka qo'yilgan baho haqiqiydek
hisoblanadi. Shuning uchunmi sinfdagi «a lochi» maqomiga ega bolalar ko'p qo l
ko'tarib, ko'p javob berib, ko p baho olishni istaydi. Bunday vaziyatda olingan

bilimlar mukammal bo'larmikan? Baho yuqori bo lsa-yu, bilim sayoz bo lsa-chi?

Faol bo lmasa-da, berilgan har bir savolga to'g'ri javob beradigan kamtar bolalarga

tengdoshlarining o'zidan so'zamolligi tufayli o'zib ketishi malol kelmaydimi? Bu kabi
muammolar xususida Ilmira Hasanova shunday deydi:
O'qituvchi har bir darsda imkoni boricha butun sinf jamoasini baholay
olishi kerak. Hech bo'lmaganda, bolaning darsga qanday tayyorgarlik ko'rganini
nazorat qila olishi darkor. Shundagina har bir o'quvchi berilgan vazifaga jiddiy
qaraydi. Yana sinfdagi yetakchi bolalarda o'zlarini ko'rsatish, birinchi bo`lish istagi
yuqori bo`lganligi uchun ham ular topshiriqlarni dars jarayonining o'zidayoq bajarib,
tezda baholanishni xohlaydilar. Biroq bunda o'zlashtirish sayoz bo'lib qolishi
mumkin. Chunki tez qabul qilingan ma lumotlar inson xotirasidan qisqa muddatda

o'chib ketadi. Shuning uchun, boladagi har bir qilingan harakatni hurmat qilgan holda
unchalik faol bo'lmagan bolalarni ham bahslarga, savol- javoblarga ko'proq jalb qilish
kerak. Ularni ham fikri teran, har qanday vaqtda vazifaga yechim izlaydigan faol
o'quvchiga aylantirishda o'qituvchi ter to'kishiga to'g'ri keladi. Shu mehnat ortidan
esa, albatta, sinf jamoasining ko'rsatkichlari yuqori bo'lishiga erishiladi.
Bola olayotgan har bir bahoda ota-ona omilining o rni bo’lishi zarur. Ayniqsa,

har bir qo'yilgan «2» dan ota-ona xabar topishi, kerak bo'lsa, o'qituvchi tomonidan
aytilishi kerak. Bu o'quvchining yo'l qo'yayotgan kamchiligini to'g'rilashga va
ruhining tushib ketmasligiga xizmat qiladi. Ota-onalarning bu o'rinda bolani asossiz
ravishda «nimaga ikki olding?» deb koyiyverishidan hech qanday naf yo'q...
Xuddi shu o'rinda bizga psixolog maslahati yordamga keladi:

24
Boshlang'ich sinf o'quvchisi uchun tanqid yoqimsiz narsadir. Xuddi shu
kabi «ikki» ham u uchun muvaffaqiyatsizlik, ojizlik belgisidek tuyuladi. Shu bois
birinchi sinf o'quvchisiga «2» baho qo'yilmasa maqsadga muvofiq bo'ladi. Yoki har
bir past bahoni ham bolaning ko'nglini o'ksitmagan holda, ehtiyotkorlik bilan qo'yish
zarur. Sababi birgina baho o'quvchining umumiy bilim olish darajasiga ta sir qilmay
qolmaydi. Yoxud matematikadan misol yechishga qobiliyati zo'r bolani she rni

ifodali o'qib bera olmaslikda ayblab, u fandan «5», bu fandan «2» qo'yilsa,
o'quvchida fanlarni ajratish hissi paydo bo'ladi. Bora-bora shu bola «adabiyotdan
mening iqtidorim yo'q», deb o'ziga- o'zi xulosa chiqarishi mumkin. Bu esa
gullamoqchi bo'lgan gulni uzib olish bilan barobardir, deydi Shayxontohur

tumanidagi 167- maktab psixolog Sevara Anorboyeva.
Turli qarashlar, yondashuvlardan ko'rinadiki, qo'yilayotgan har bir ijobiy va
salbiy bahoning o'quvchiga, uning o'zlashtirishiga ta siri, albatta, bo'ladi. Shunday

ekan, muhtaram o'qituvchilarimiz bilim olishga qiziqish aynan boshlang'ich sinfdan
boshlanishini nazardan qochirmagan holda har bir bolani munosib taqdirlasalar, shu
bolalar kelajakda ham olgan mukammal bilimlari tufayli munosib mavqelarga
sazovor bo'ladilar, deb umid qilamiz.
Inson borliqning bir bo'lagi sifatida undagi har bir voqelikka o'ziga xos
mulohaza bilan yondashsa, ko'rgan, eshitgan voqealarini ziyraklik bilan mulohaza
qilsa, o'qish qobiliyatiga ega bo'lsa, ijodiy fikrlasa, uning tafakkuri qarashlarida
yangilik, samara bo'lishi muqarrar. Bunday jarayonda mustaqil ta'limdan foydalanish
asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ona tili darslarida va darsdan tashqari
mashg'ulotlarda mustaqil ta'limdan foydalanish o'quvchilarda bilim, ko'nikma,
malakalarni shakllanishida juda katta ahamiyatga egadir. O'quvchilaming mustaqil
fikr yuritishi, aqliy va ijodiy faollikka undash, erkin fikr, kasbiy mas'uliyat
elementlarini his qilishga qaratilgan jarayondir.
Boshlang'ich sinf ona tili darslarini mustaqil ta lim asosida o'qitish ta'lim

tizimining asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Mustaqil bilim egallashda amal
qilinadigan qonun-qoidalarga aniqlik kiritish lozim bo'ladi. Umumdidaktik prinsiplar
qatorida mustaqil ta'lim tamoyillari quyidagicha ishlab chiqildi. Ular:

25
- ta'limning insonparvarlik va demokratik ruhda amalga oshirilishi;
-bilim oluvchi shaxsiga yo'naltirilganligi;
- bilimlami o'zlashtirishda individual va jamoaviy yondashuv;
- o'quv materialini modullar asosida o'zlashtirish;
- o'quvchilaming mustaqil ijodiy fikrlashi, og'zaki va yozma nutqini
rivojlantirish;
- o quvchilar nutqining ifodaliligini oshirib borish;
- oddiydan murakkablik darajasiga borish;
- mustaqil ishlash ko'nikma va malakalarini bosqichma-bosqich shakllantirish
kabilarni o'z ichiga oladi.
Mazkur tamoyillar asosida o'quvchilaming mustaqil bilim olishlari har bir
o'quvchi tomonidan
o'zlashtirilgan bilimlarni to'g'ri va foydali amalga oshirilishiga ta'sir ko'rsatadi.
Mustaqil ta'lim o'quvchilaming ona tilini o'qitish sohasidagi bilimlarini
oshirishga, ulami mustaqil va ijodiy fikrlashga o'rgatadi. Boshlang'ich sinf
o'quvchilariga darsda va darsdan tashqari mustaqil ishlarni bajarish uchun vazifalar
beriladi. Bu esa o'z navbatida ona tilini o'qitish tizimida o'quv-tarbiya jarayonining
muhim shakli sifatida katta ahamiyat kasb etadi.
Boshlang'ich sinf o'quvchilarining ona tili bo`yicha bilimlarini kengaytirish va
chuqurlashtirish, hayotga ongli munosabatni shakllantirish, ta'limning tarbiyaviy
tamoyilini kuchaytirish, qiziqishini oshirish, mustaqil va ijodiy fikrlashga o'rgatish
aynan mustaqil ta'lim asosida amalga oshiriladi. Bunday ishlar o'z shakli va
mazmuniga ko'ra xilma-xil bo'lib, bevosita asosiy darslarning davomi hisoblanadi.
Shu bilan birga mustaqil ta'limda amalga oshirish qiyin bo'lgan vazifalarni hal
qilishga keng yo'l ochiladi. Ona tili darslarida mustaqil ta'limning turli xil usullaridan,
ya'ni ta'lim texnologiyalaridan foydalanish mumkin.
O'quvchilarda mustaqil ishlash, avvalo, unga tayyorlash o'qituvchi tomonidan
materiallarni muammoli tarzda bayon etilishi kabi yo'llar bilan hosil qilinadi. Bunda
quyidagi topshiriqlarni muntazam ravishda tavsiya etish mumkin: materialni darslik
asosida o'rganish, namunaviy mustaqil mashqiar, yangi turdagi topshiriqlar,

26
o'zlashtirilgan usullarni amalda qo'liashga oid vazifalami bajarish, ijodiy ishlami
o'rgatishni o'z ichiga oladi.
O'quvchilar bilan o'qituvchi o'rtasida yo'l qo'yilishi lozim bo'lgan amaliy mashq
usullaridan biri bu yozma bahs usulidir. Bunday usulda muloqot o'matish natijasida
o'quvchilaming erkin tarzda mustaqil fikrini ifodalash imkoniyati kengayadi, yozma
nutqi rivojlanadi. Og'zaki muloqot jarayonida bayon qila olmagan fikriarni bemalol
yozma shaklda bildirish uchun sharoit yaratiladi.
Bugungi kunda maktab o'quvchilarining yozma nutqini qoniqarli ahvolda deya
olmaymiz. Ular o'z fikrlarini hamma vaqt ham mantiqiy izchillikda bayon qila
olmaydilar. Ayni bir vaqtning o'zida bu usulni o'quvchilar bilan o'qituvchi hamda bir
guruhdagi o'quvchi bilan o'quvchi orasida qo'llash mumkin. Bu bosqichda o'quvchilar
o'z fikrlarini yozma tarzda bayon qila olishlari lozim. Matnda ulardan o'zlarining
shaxsiy nuqtai nazarlarini aniq ifodalashlari talab etiladi. Matn orqali boshqalaming
fikrlari, nuqtai nazarlariga ijobiy ta'sir ko'rsatishlari kerak.
O'quvchining o'quv faoliyatini individuallashtirish imkoniyati sifatida
quyidagilarni ko'rsatish mumkin:
a) matn ustida ishlay olishi; b) o'z fikrini mantiqiy izchillikda bayon eta
bilishi; v) kattalarning nuqtai nazarlariga asoslanib turib ishlay olish ko'nikmasi va
hokazo.
Yuqoridagilardan ko'rinib turibdiki, o'quvchilarda faqatgina ona tili darsliklari
bilan cheklanib qolmasdan hamkorlikda o'qitish texnologiyasidan ham fbydalanish
maqsadga muvofiqdir.
Ona tili fanini chuqur o'zlashtirishda hamkorlikda o'qitish usullari bizga
yaqindan yordam beradi.
Ona tili darsini boshlashdan oldin o'quvchilami bir necha guruhga ajratib, mavzu
bo`yicha tuzilgan o'quv topshiriqlari asosida ularning mustaqil va ijodiy ishlarini
tashkil qilish mumkin. Har bir topshiriq bo'yicha savol-javob o'tkazilib,
o'quvchilaming javoblari tegishli ballar bilan baholab boriladi.
Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining guruhlarda o'qitish usulidan foydalanib,
o`tiladigan darsning borishini quyidagicha loyihalash tavsiya etiladi:

27
1.Tashkiliy qism.
2.O'tgan mavzu yuzasidan o'quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
3.O'quvchilami dars mavzusi, maqsadi, borishi bilan tanishtirish.
4.Yangi mavzuni o'rganish.
a)o'quvchilarni guruhlarga ajratib, guruh a'zolari tomonidan bdgilangan o'quv
topshiriqlarini mustaqil ravishda sifatli bajarilishiga erishish;
b) o'quv materialini yaxlit holda qayta ishlab chiqilishini amalga oshirish.
5.Yangi mavzu yuzasidan guruhlar o'rtasida savol-javob, o'quv bahsi o'tkazish.
6. Mavzu matnida berilgan o'quv mashg'ulotini uyushtirish.
7.Test savollari yordamida o'quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
8.Yangi mavzuni qayta ishlash va yakunlash.
9.Uyga vazifa berish.
Guruhlar o'rtasidagi o'quv bahsi,
munozara o'quvchilar jamoasining hamkorlikda bajargan mustaqil faoliyatining
natijasi, yakuni sanaladi.
Masalan: Mavzu: Nutq, gap va so'z.
Darsning maqsadi: a) bilimlarni mustahkamlash, o'quvchilar faolligini oshirish,
mantiqiy fikrlashlarini rivojlantirish; b) hamjihatlikda ishlashga o'rgatish.
Darsning metodi: interfaol.
Darsning jihozi: tarqatma materiallar.
Darsning borishi:
O'quvchilar 6 guruhga bo'linadilar. Har qaysi guruhda 5-6 tadan o'quvchi
bo'ladi. Ular quyidagi qoidalarga rioya qiladilar:
- intizomli bo'lish;
- bir-birlarini hurmat qilish, faollik ko'rsatish, hamkorlikda ishlash;
- do'stining fikrlarini qadrlash;
- vaqtdan unumli foydalanish;
O'quvchilarni guruhlarga bo'lish.
O'quvchilar stoldagi rasmli kartochkalardan xohlaganlarini tanlab oladilar va
o'zlarining qaysi guruhga mansubliklarini rasmlar orqali (ovozsiz) topib oladilar.

28
1-guruh: mevalar - olma, nok, uzum, olcha.
2-guruh: sabzavotlar - sabzi, karam, kartoshka, piyoz.
3-guruh: don ekinlari - mosh, gurnch, no'xot, loviya, makkajo'xori.
4-guruh: daraxtlar - terak, tol, chinor, archa, majnuntol.
5-guruh: poliz ekinlari: - qovun, tarvuz, handalak, qovoq, bodring.
6-guruh: dorivor o'simliklar - yalpiz, ismaloq, otquloq, isiriq, beda.
O'quvchilar guruhlarini topib, belgilangan joyga doira shaklida o'tiradilar.
Darsning birinchi topshirig'i e lon qilinadi.
1-topshiriq. Kartochkalardagi so'zlarni ma'no jihatdan bir-biriga bog'lab, she'r
hosil qilish. Bunda davlatimiz madhiyasi uchun yaratilgan she'rdan foydalanish
mumkin. Madhiyaning birinchi to'rtligini naqorati bilan 1-, 2-, 3-guruhlarga, ikkinchi
to'rtiigini naqorati bilan 4-, 5-, 6- guruhlarga tarqoq holda kartochkalarda beriladi.
Guruhlar topshiriqni bajarib bo'lgach, chapak chalib, ishni tugatganlarini bildiradilar.
Shundan so'ng quyidagi savollar orqali o'quvchilarga murojaat qilinadi:
- Topshiriq berilganda o'zingizni qanday his qildingiz?
- Topshiriqni bajarayotganingizda qanday qiyinchiliklarga duch keldingiz?
- Bajarib bo'lganingizdan so'ng o'zingizni qanday his qildingiz?
- Ish taqsimotini qanday yo'lga qo'ydingiz?
- Madhiya matnini nimalar orqali hosil qildingiz?
2-topshiriq. Berilgan so'zlar ishtirokida matn tuzish. Guruhlarga aralash so'zlar
yozilgan konvertlar tarqatiladi. Bu so'zlar bilan qiziqarli hikoya tuziladi.
1-guruhga: fil, sichqon, mazali non, qush, qochdi.
2-guruhga: olma, mallasoch, qayiq, tush, afsus.
3-guruhga: taksi, teatr, pul, sahna, xolam, uyalib qoldik.
4-guruhga: hayvonot bog'i, muzqaymoq, onam.
5-guruhga: kino, qor odam, bolakay, bo'ri.
6-guruhga: akam, tufli, koptok, oyna, xoda.
Guruhlar chapak chalish orqali ish yakunlanganligini bildiradilar va navbat bilan
tuzgan matnlarini o'qib eshittiradilar. Topshiriqni bajarganlariga qarab guruhlar
rag'batlantirib boriladi.

29
3-topshiriq.Test bilan ishlash. (Hamma guruhga bir xildagi 4 ta test topshiriladi).
1. Nutq nima?
a) gap;
b) tugallangan fikrning yozma shakli;
d) tugallangan fikrning og'zaki shakli.
2. Qaysi qatordagi gapda so'zlar tarkibi to'g'ri berilgan?
a) non yopiladi tandirda;
b) tandirda non yopiladi;
d) non - tandirda yopiladi.
3. So'z nimalardan tashkil topadi?
a) harflardan;
b) bo'g'inlardan;
d) gaplardan.
4. Qaysi qatordagi so'zlar xatosiz yozilgan?
a) paroxod, yalpiz;
b) paroxot, yalpiz;
d) paraxod, yalpiz.
4-topshiriq.Sovg'alar topshirish.
Guruhlar bir-birlarini baholaydilar va esdalik uchun sovg'a beradilar. Har bir
guruh qanday ishlagani, ish davomida o'zlarini qanday tutganligi, dars qoidasiga
qanday rioya qilganliklari haqida fikrlar bildiradi.
Darsni yakunlash (baholash).
Har bir guruh o'zining eng faol qatnashgan, bilimdon va zukko a'zolarini
baholaydi.
Darsni yakunlash, mustahkamlash:
1.Guruhingiz a'zolaridan mamnunmisiz?
2.Topshiriq bajarayotganda qanday xatoliklarga yo'l qo'yganingizni bilasizmi?
3.Bugungi darsdan nimalar oldingiz?
4.Qanday tushuncha hosil qildingiz?
5.Bugungi interfaol usuldagi darsni qanday baholaysiz? (a'lo, qoniqarli).

$30 Xulosa shuki, boshlang'ich sinfda ona tili darslarida va darsdan tashqari mashg'ulotlarda mustaqil ta'limdan foydalanish ta'lim samaradorligini oshirishda asosiy omildir. 6- 11 yoshli bolalar o zlarning individual xususiyatlarini anglay boshlaydilar. Bolaning o z-o zini anglashi ham jadal rivojlana boradi va musgahkamlana boshlaydi. Bu davrda bolalar o zlarining ismlariga yanada ko proq ahamiyat bera boshlaydilar va ularning ismlari tengdoshlari va atrofdagilari tomonidan ijobiy qabul qilinishiga harakat qiladilar. Bolani o zining tashqi ko rinishi va gavda tuzilshiga beradigan bahosi ham o z-o zini anglashida ahamiyati juda kata. Kichik maktab davrining oxiriga borib bolalar, ayniqsa, qizlar o zlarining yuz- tuzilishlariga alohida e tibor bera boshlaydilar. Kichik maktab yoshidagi o quvchining o quv faoliyati jarayonida o zidagi xulq-atvorni va faoliyatni o zi tomonidan muvofiqlashtirish qobiliyati rivojlanadi, ongli ravishda bir fikrga kela olish qobiliyati rivojlanadi, o z faoliyatini o zi uyushtirishga, hamda bilim olish jarayoniga bo lgan qiziqishining qaror topishiga yordam beradi. O quvchi xulq atvorining motivlashtirishi ham o zgaradi. Bunda do stlari va jamoaning fikrlari asosiy motivlar bo lib qoladi. Axloqiy his tuy g ular va shaxsning irodaviy xususiyatlari shakllanadi. 5-6 yoshlarda ko zga tashlangan bolalarning xususiyatlari yillar davomida rivojlanadi va mustahkamlanadi, o smirlik davrining boshlariga kelib. juda ko pgina ngaxsiy fazilatlar shakllanib bo ladi. Bolalarning individualliklari ularning bilish jarayonida ham ko rinadi, Bu davrda bolalarning bilimlari kesh’ayadi va chuqurlashadi, ko nikma va malakalari takomillashadi. 3-4 sinflarga borib, aksariyat bola.\arda umumiy va maxsus layoqatlar ko zga tashlanadi. Kichik maktab davrida hayot uchun nihoyatda ahamiyatli bo lgan muvaffaqiyatga erishish motivi mustahkamlanadi, bu esa o z- o zidan boshqa layoqatlarni jadal rivojlanishiga olib keladi. Bu yoshdagi bolalarda idrok, diqqat, xotira, tafakkur va nutq to liq shakllanib bo L1 ani uchun ham ularga ta lim berishda kattalarga qo llaniladigan uslublardan foydalanish mumkin, Kichik maktab yoshidash $

31
bolalar psixik rivojlanigpiga ularning atrofidagi odamlar, ota-onasi va ayniqsa
o qituvchi bilan bo ladigan munosabati orqali erishish mumkin 3-4 sinflarga
borib bola uchun uning o rtoqlari bilan munosabatining ham ahamiyati ortadi. Bu

munosabatlardan kattalar ta lim-tarbiya maqsadlarida foydalanishlari mumkin. Bu

yoshdagi bolalar soatlab yolg’iz holda sevimli maxshulotlari bilan
shug ullanishlari mumkin va shu asosda ularda mehnatsevarlik va mustaqillik

fazilatlari shakllanadi.
Umuman ta`limga, xususan, boshlangich ta`limga e’tibor yurtimizda
mustaqillikdan so`ng jiddiy ijobiy tomonga o’zgaradi.
Prezidentimiz boshlang`ich sinflarda yituk, eng tajribali murabbiylar
ishlashi lozimligini alohida uqtiradi va qator savollarni o`rtaga tashlagan edi:
Zamonaviy boshlang`ich ta`limning o`zi nima? Bola 1-4 sinflarda qanday
bilimlarga ega bo`lishi kerak? Bu muoammolar shubhasiz ilmiy pedagogik

tadqiqotlar asosida o`z yechimi topadi. Chunki, boshlang`ich ta`limda ilmiy bilim
asoslaridan yetarli ma`lumotlar berilmasa, uning keyingi rivojlanishi davrida
buning o`rnini to`ldirib bo`lmaydi. Kichik maktab boshlang`ich ta`lim kamolot
bosqichi yoki pedagogik psixologiya fan sohalari nuqtai nazardan shaxs rivojida
eng ma`suliyatli va muhim rivojlanishi davrlaridan birini tashkil etadi.
Tafakkur psixalogiyasining nuqtai-nazaridan kichik maktab yoshidan
boshlab o`quvchilarning aqliy faoliyati turli bilim jarayonlarning sinovlaridan o`ta
boshlaydi. Chunki ta`lim aqliy taraqqiyotini kompelks ravishda, ya’ni har
tamonlama rivojlanishiga ma`naviy negiz, asos hozirlaydi.
Maqsadga muvofiq o`qish faoliyati kichik maktab yoshdagi
o`quvchilarning aql-idrok, sezgirligi kuzatuvchanligi,uquvliligi, esda olib qolish,
esga tushurish imkoniyatlarini rivojlantirish uchun muhim shart-sharoitlar
yaratadi,bolalarda o`qish yozish, hisoblash malakalarini shakllantiradi.
Bundan tashqari, mazkur ta`lim jarayonida ularning bilimlari qo llash

kengayadi, bilishga qiziqishlari ortadi.Ijodiy izlanish qobiliyati rivojlanadi,ularda
tafakkurning faolligi mustaqilligi, mahsuldorligi ortadi, aqliy imkoniyatni ishga
solish vujudga keladi.

32
O`quv fanlariga ijobiy munosabat, qattiq shug`ullanishi niyati, jamoatchilik
oldiga ma`suliyati his qilishi, bilim olishning ijtimoiy ahamiyatini anglash
tuyg`ulari tarkib topadi.
Endi o`z xohish irodasi bilan zarur ma`lumotlar to plashga, o`z oldiga
aniq maqsad va vazifa qo yishga harakat qiladi. Bolaning ana shu faolligi

xotirasining muayyan darajada rivojlanganligini bildiradi.Oqilona tashkil etilgan
ta`lim jarayoni mazkur yoshdagi bolaning aqliy rivojlanishiga katta ta`sir
ko`rsatadi.
Maktab ta`limi o`quvchining turmush tarzini, ijtimoiy mavqieni , sinf jamoasi
va oila muhitidagi o`rnini o`zgartiradi.
Uning vazifasi o`qishdan, bilim, olish ko`nikma va malakalarini egallash,
o`zlashtirishdan iborat bo ladi.Kichik maktab yoshdagi bolaning muhim

xususiyatlaridan biri, unda o`ziga xos ehtiyojlarning mavjudligidir.Bu ehtiyojlar o`z
mohiyatiga ko`ra muayyan bilim ko`nikma va malakalarini egallashga harakat qiladi.
Kichik maktab yoshdagi bola o`zining tub mohiyati va vazifasini tushunib
yetmaydi, balki hamma maktabga borishi kerak deb tushunadi.Kattalarning
ko`rsatmalariga amal qilib, tirishqoqlik bilan mashg`ulotlarga kirishib
ketadi .Oradan ma`lum vaqt o`tgach, shodiyona lahzalarining tassuroti kamayishi
bilan maktabning tashqi belgilari o`z ahamiyatining yo qota boradi va bola

o`qishning kundalik aqliy mehnat ekanligini angladi. Shunda bola aqliy mehnat
ko`nikmasiga ega bo`lmasa, uning o`qishdan ko`ngli soviydi.
Ta`limning mazmuni o`quvchining bilimlarini egallashga qiziqishi o`z
aqliy mehnat natijasidan qanoatlanish hissi bilan uzviy bog`liqdir .Bu his
o`qituvchining rag`batlantirish bilan amalga oshiriladi va o`quvchida samaraliroq
ishlash moyili istagini shakllantiradi. Bolada paydo bo`lgan faxrlanish o`z kuchiga
ishonch hisslari bilimlarni o`zlashtirish va malakalarini rivojlanishiga xizmat
qiladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarni o`qitish jarayoni, o`quv faoliyatining
asosiy kamponetlari: O`quv vaziyatlari, o`quv harakatlari, nazorat etishi va
baholash bilan tanishtirishdan boshlanadi.Bu borada barcha predmetli harakatlar
aqliy rivojlantirishga qulay bo lgan sharoitda amalga oshirilishi juda muhim.

33
Agar bola o`quv xarakatlarini noto g`ri bajarsa, bu uning o`quv harakatlarini
nazorat va baholash bilan bog`liq harakatlarini xususiyatlarini ma`lum darajada
shakllantirishdan dalolat beradi. O`quv vaziyatlarida bolalar ayrim turdagi
masalalarni yechish yo llari bilan tanishadilar, ularni egallagan zahoti aniq bir

masalalarni yechishda amaliy foydalanadilar .
Ta lim asosida jamiyat rivojlanishining obektiv ehtiyojlari turadi. Ta lim

insonning mehnat olamiga samaraliroq kirishini, jamiyat hayotiga qo shilishini

ta minlaydi. Mustaqillikka erishib, erkin bozor munosabatlari asosida demokratik

huquqiy davlat sifatida shakllanish yo liga o tgan O zbekistonda hozirgi

bosqichda Xalq ta limi tizimiga, yosh avlodda mustaqillik va faollikni,

ishbilarmonlik va tadbirkorlikni shakllantirishga jiddiy e tibor berilmoqda.

Ta lim - jarayon bo lib, u natija va tizimdir. Ta lim jarayon sifatida

bilimlar, ko nikma va malakalarning ma lum yig indisini, faoliyat va

munosabatlarning tegishli tajribasini o zlashtirishga qaratilgan maxsus ishlarning

tashkil qilinishidir. Ta lim natija sifatida bilimlarni, faoliyat va munosabatlar

tajribasini o zlashtirishda erishilgan darajadir. Ta lim tizim sifatida davlat

muassasalari va boshqarish organlarining majmuasi bo lib, ular doirasida insonni

tarbiyalash jarayoni amalga oshiriladi. Shu tariqa, ta lim doimo bir yo la

tarbiyalash jarayonini ham, o qitish jarayonini ham ifodalaydi.

Yosh avlod haqida gap borar ekan, shaxsning kamol topishi, o z mavqeyini

anglash va o zini ko rsatish masalalari birinchi o rinda turadi. Bu masalalar butun

jamiyat va maxsus yaratilgan ijtimoiy institutlar va insonning o zi tomonidan

tasodifiy ravishda ham, maqsadga muvofiq yo sinda ham hal qilinishi mumkin.

Ta lim tizimida shaxsning ijtimoiylashuvi, kasbni egallashi va moslashuvi

jarayonlarini maqsadga muvofiq tarzda boshqarishga ham da vat etilgan.

Boshlang ich maktab har qanday holda ham o quvchilarda bilimlarni

shakllantirishda va ularning qobiliyatlarini aniqlashda asosiy rol o ynaydi va undan

keyin ham shunday bo lishi kerak. Ammo boshlang ich maktabdagi barcha

o qituvchilar bolalarning qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish uchun tegishli

34
ishlarni amalga oshirayotirmi?. Masalan, nima uchun yuqori sinflarda a lo bahoga
o zlashtiradigan bolalar soni kamayib bormoqda?

Maktabni bitta yoki ikkita o quvchi a lo baholar bilan bitirishini qanday

tushunish kerak? Iste dodli, qobiliyatli bolalar yo qmi, yoki o qitish jarayoni

shunchalik samarasiz bo lib qolganmi?. Bularning sababi nima?. Sababi ko p.

Birinchidan, boshlang ich sinf o qituvchisi bolalar bilan induvid
u al ish olib borish
imkoniyati cheklangan. Sinflarda bo sh o zlashtiradigan o quvchilarga alohida

e tibor berish zarur. Ikkinchidan, mazkur o qituvchilarning metodik saviyasi yetarli

emas. Sinfdagi umumiy ishlar jarayonida qobiliyatli bolalarning ijodiy imkoniyatlari
cheklanib qolmoqda.Ular o z qobiliyatlarini ko rsata olmayotir. O qituvchi kuchi

va e tibori butun sinfga qaratilib, qobiliyatli bolalar ko zga tashlanmayotir.

Umumiy aytganda, xususan, bolalarni saralash va o qitishga boshqacha yondashish

bilan ularning ijodiy qobiliyatlarini ro yobga chiqarish kerak».

Ana anaviy dars o tish jarayonida ko proq ma ruza, savol-javob, amaliy

mashq kabi metodlardan foydalaniladi. Shu sababli bu hollarda an anaviy dars

samaradorligi ancha past bo lib, o quvchilar ta lim jarayoning passiv

ishtirokchisiga aylanib qoladilar. Bolalarda betinim jiddiy dars beraverish, ustma-ust
nazariy bilimlar, qoidalar bilan qurollantiraverish ularni o qishdan bezdirib

qo yadi. Kichik maktab yoshidagi bolalarida bunday hol ko p uchraydi. Buning

oldini olish uchun nima qilish kerak?. An anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda

dars jarayoni oqilona tashkil etilishi, o qituvchi tomonidan o quvchilarning bilim

olishga bo lgan qiziqishlarini orttirib, ularning ta lim jarayonida faolligi muttasil

rivojlantirib turilishi, o quv mavzuni kichik-kichik bo laklarga bo lib ularning

mazmunini ochishda bahs-munozara, aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, rolli
o yinlar metodlarini qo llash, rang-barang qiziqtiruvchi misollar keltirish,

o quvchilarni amaliy mashg ulotlarni mustaqil bajarishga undash, har xil baholash

usullari va ta lim vositalaridan joyida va o z vaqtida foydalanish talab etiladi.

Pedagogik texnologiyaning keng miqyosda ta lim jarayoniga tadbiq

etilayotganligining boisi shundaki, unda o quv maqsadlariga garovli erishiladi.

Texnologik yondashuvning eng avvalo yuzakichilikka emas, balki rejalashtirilgan

35
natijani amalga oshirish imkonini beruvchi samarali yondashuv ekanligini anglagan
o qituvchilar uni o z faoliyatlariga tadbiq etmoqdalar.Jumladan, II-darajali
«Sog lom avlod uchun» ordeni nishondori, oliy toifali o qituvchi H.Rahmatullaeva

innavatsion pedagogik texnologiyalarning afzalligi haqida shunday deydi:
«O qitishning innavatsion pedagogik texnologiyalarini ta lim jarayoniga tadbiq

etayotganligi bois o quvchilarning dars o zlashtirishi sifati oshib bormoqda.

Bolalarda erkin fikrlash, o z fikrini mustaqil bayon etib berish, ko proq bilishga

intilish ortmoqda, ular xotirasida o tilgan mavzular ko proq saqlanib qolishga

erishmoqdaman».
An anaviy o quv jarayonida asosiy omil-pedagog (va uning faoliyati)

hisoblansa, pedagogik texnologiyada birinchi o rinda o qish jarayonidagi

o quvchilar faoliyati qo yiladi. Bu esa o quvchining nafaqat ta lim jarayoni

ob ekti, balki uni ta lim jarayonining faol sub ekti sifatida namoyon bo lishiga

imkon beradi.
Prezidentimiz I.A Karimov milliy mafkura masalalariga to xtalar ekan,

«fikrga qarshi fikr, g oyaga qarshi g oya, jaholatga qarshi ma rifat» zarurligini

uqtiradi va o qitish erkin fikrli kishilarni tarbiyalashga qaratilgan bo lishi, bu

islohatlarni amalga oshirishda innavatsion pedagogik texnologiyalardan samarali
foydalanish lozimligini ta kidlab o tadi.

O sib kelayotgan yosh avlodda mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirish,

sog lom va barkamol naslni tarbiyalab yetishtirish murabbiylarning muhim

burchidir. Chunki mustaqil fikrlovchi o quvchilargina kelajakda har tomonlama

yetuk, barkamol insonlar bo lib yetishib, mustaqil respublikamizni ilg or jahon

davlatlari qatoriga olib chiqadilar.Shu o rinda Z.Nishonovaning «Mustaqil

fikrlashga o rgatish» nomli maqolasidagi quyidagi fikrlarni keltirib o tish

o rinlidir: «Hozirgi davr o qitish tizimi ham ko proq xotirani rivojlantirishga

qaratilgan. Biroq ayrim o qituvchilarda bugun bir mavzuni tushuntirib, tayyor holda

o quvchilarga yetkazib berib, ertasiga shu mavzuning mazmunini so rashi yoki

she rni yod olishga berish hollari ko proq uchraydi. Bunday darsda hech qanday

muammoli vaziyat yaratilmaydi va buning natijasida o quvchilarning mustaqil

36
fikrlashiga imkon berilmaydi. O qituvchilarning o zlari o quvchilarning mustaqil
fikr yurita olmasligini bilishadi. Lekin qanday qilib o quvchida mustaqil fikr

yuritish qobiliyatini shakllantirish mumkin? - deb berilgan savolga javob berishga
qiynaladilar».
J.Tolipovaning fikricha: «Fikr-bu insonning faoliyati, iqtidor, qudrati va
bilimini namoyon etadigan ma naviy, ahloqiy, insoniy sifatidir. Fikr rivoji jamiyat

ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo lganligi uchun,

o quvchilarning kelgusida jamiyatda o z o rnini to g ri topishi, ijodiy va

ijtimoiy faol bo lishini nazarda tutgan holda o qitish jarayonida ularning mustaqil

va ijodiy fikr yuritish ko nikmalarini rivojlantirish zarur»dir.

Ayni kunda respublikamiz ta lim fidoiylari dars berishning o quvchilarni

mustaqil fikrlashga undovchi usul va uslublarini joriy qilishmoqda. «Aqliy hujum»,
«Muzyorar», «Intervyu», «Debat», «Bahs-munozara», «Guruhlarga bo lib ishlash»,

«B, B, B», «Klaster»,«Chigil yozdi», «Konferentsiya» kabi ko plab dars berish

usullari bugungi kunda o qituvchilarimiz tomonidan samarali qo llanib

kelinmoqda.
O zbekistonda xizmat ko rsatgan xalq ta limi xodimi S.Turg unov

boshlang ich ta lim muammolarini tahlil qilib, bu borada o z fikrini bayon qiladi:

«Mamlakatimiz mustaqil bo lguncha o qituvchining ishi ham, ijodkorligi ham

chegaralangan edi. O qituvchi dars o tish metodikasida berilgan dars etaplariga

qat iy rioya qilgan holda konspekt tuzib, shu rejaga asoslangan holda dars

o tmog i lozim edi.

Yurtimiz mustaqillikka erishgach, barcha sohalardagi kabi maorifda ham
islohotlar keng ko lamda olib borilmoqda. Ta limning uzluksizligini ta minlash

maqsadida bolalar bog chasidan boshlab oliy maktabgacha e tibor kuchaytirilib,

dastur va darsliklar yangilanmoqda, yangi-yangi dars o tish usullari vujudga

kelmoqda. O qituvchi ijodkorligi oshirildi, bu esa ta lim-tarbiya borasida

anchagina siljishni vujudga keltirdi. Noan anaviy darslar:
ertak,sayohat, musobaqa,
bozor, sport, o yin turlaridan foydalanib yaratilgan darslar durust samara bermoqda.

37
Bu o quvchilarning darsga bo lgan qiziqishlarini oshirmoqda, o qituvchining
ijodkorligini charxlab bormoqda».
Xo sh, zamonaviy boshlang ich ta limning o zi nimadan iborat bo lishi

kerak?. Bola 1-4 sinflarda qanday bilimlarga ega bo lishi lozim? Bolalarda

qachondan boshlab, qanday qilib, qanday usul va uslubda ta lim berish kerak? Bu

masalalarga javob topishimiz zarur.
Boshlang ich ta lim konsepsiyasida boshlang ich ta limning maqsad va

vazifalari aniq belgilab berilgan. Chunonchi: bolalarning ongi va tafakkurida mavjud
bo lgan yashirin imkoniyatlarni aniqlash va rivojlantirish kichik maktab yoshidagi

bolalarda ta limning dastlabki davridan boshlab yangi imkoniyatlarni o quv

materialini muvaffaqiyatli o zlashtirishgagina emas, balki hayotiy muammolarni

yechishga ham tayyorlaydi, o quvchilarda o rganish va ta lim jarayoniga bo lgan

qiziqishini oshiradi.
Mazkur maqsad va vazifalarni chuqur tahlil qilib, quyidagicha talqin qilish
mumkin. Demak, har bir bolada yashirin holda yuragining tubida biror narsaga
qiziqish, intilish ya ni boshqacha qilib aytganda, iqtidor kurtaklari bo ladi, ularni

aniqlash hamda rivojlantirish kerak. Bu jarayon esa juda murakkabdir. Ana shu
murakkabligi bilan boshlang ich ta lim boshqa ta lim bosqichlaridan ajralib

turadi. Chunki boshlang ich ta limda fanlarning asosi–alifbo o rgatiladi.

Boshlang ich ta limda o rgatiladigan fanlar alifbosi DTSda belgilab berilgan, shu

asosida darslarda har bir o quvchi o zlashtirishi zarur bo lgan bilimlar doirasi

o rgatiladi. Agar o quvchi 4 yil mobaynida shu fanlar alifbosini o zlashtira

olmasa, u ta limning keyingi bosqichida o qishni davom ettira olmaydi. Demak,

biz o quvchilarning turli o quv faoliyatlarini, usullarini o zlashtirishlariga

imkoniyat va shart-sharoit yaratib berishimiz lozim.
Pedagogik psixologiyaning asosiy talablarida boshlang`ich sinf ta`limi
dasturlardagi ko`pgina mavzu va bo`limlarni o`rgatish bolalarni ma`lum bir sinfga
taaluqli namunalarini o`zlashtirishga yo naltirishi orqali tashkil etishi kerak deb

ta’kidlanadi.Tadqiqotlarning ko`rsatishicha boshlahg`ich sinf o`quvchilarning
masalalarini echishdagi ayrim yo l va tumanlarni yetarlicha egallanmaganligi bu

38
tushuncha va yo llarini shakllantirishda bolalar barcha kerakli o`quv xarajatlarini
bajarishga o`rgatilmaganligining natijasidir .
O`quv jarayonida foydalanishning ahamiyati katta.Ovoz chiqarib mulohaza
yuritish, asoslanib berish aqliy sifatlarini o`stirishga xizmat qilib, kishi o`z
mulohazalari va hatti-harakatini tahlil etishi va anglashini rivojlantiradi.
Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarda aqliy o`quv materiallarini
o`zlashtirishi imkoniyatlarini ancha yuqori hisoblanadi.To g`ri tashkil etilgan

ta`limda bu yoshdagi o`rta maktab dasturida ko rsatilgan bilimlarga nisbatan

ko`proq bilimlarni tushunishlari va o`zlashtirishlari mumkin.Kichik maktab yoshdagi
bolalarning o`ziga xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, shu davrdan boshlab
o`quv materiallarini o`zlashtirmaslikning dastlabki belgilari ko`zga tashlanadi.
N . S. Leytes o`quvchilikning birmuncha o`zgarishi yosh bilan bog`liq holda
bo`ladi. Birinchi bor maktabga kelgan bola hali o`zini anglashi va o`z hati
harakatlarini aniq bilishi qiyin .Faqat o`qituvchigina bolaga me’yorlar qo yishi

ularning hamisha xatti-harakatlarini baholashi mumkin.
Boshlang`ich sinfda o`quvchilar o`qituvchi tamonidan qo yiladigan

shartlarni qabul qiladilar va ularning qoidalariga to`la amal qilishiga harakat
qiladilar. Bola uchun o`qituvchi uning psixologik holatini belgilab beruvchi
asosiy figura hisoblanib, bu holat uning nafaqat sinfdagi, balki umumiy
tengdoshlari bilan bo`ladigan munosabatiga, bu munosabat esa o`z o`zidan

oilasidagi munosabatlariga ham ta`sir ko`rsatadi. Kichik maktab yoshdagi o`quvchi
faolligining asosan uch xil ko`rinishi mavjud bo`lib, bular jismoniy psixik va
ijtimoiy faoliyatidir.
Jismoniy faollik sog`lom avlodlarning harakat qilishiga bo`lgan turli mavjud
to`siqlarni engishidagi tabiiy ehtiyojidir.Bu yoshdagi bolalar nihoyatda serharakat
bo`ladilar, bu jismoniy harakat bolaning atrofdagi narsalarga qiziqishi bilan
qarayotganligi,ularni o`rgatishga harakat qilayotgani bilan bog`liqdir. Bolaning
jismoniy va psixik faolligi o`zaro bog`liqdir. Chunki, psixik sog`lom bola
harakatchan bo`ladi, charchagan siqilgan bola esa hech narsa bilan qiziqmaydi.

39
Psixik faollik-bu normal rivojlanayotgan bolaning atrof olamdagi
predmetlarni, insoniy munosabatlarni bilimiga nisbatan qiziqishidir. Psixik faollik
deganda, bolani o`zini bilimiga nisbatan ehtiyoji ham tushuniladi. Boshlang`ich
sinf o`quvchisi uchun eng qiyin qoida bu dars vaqtida jim o`tirishdir.
O`qituvchilar o`quvchilarning doimo jim o`tirishlariga harakat qilishadi, ammo
harakatli passiv, quvvati kam bo lgan o`quvchigina dars jarayonida uzoq vaqt

jim o`tira oladi. O`quv jarayonidagi kuzatuvlar shunga olib keladiki, aynan ana
shunday passiv, qamquvvat o`quvchilar ham ko`pincha o`zlashtirishdan orqada
qoladilar .
Chunki bunday o`quvchilar kamdan kam holatda o`qituvchiga savol
beradilar, tushunmagan narsalarni so rashga tortinadilar, o`qituvchi bilan

muomala-munosabatiga kirishishda masofa saqlaydilar.Maxsus psixalogiya va
psixadiagnostika fanlari nuqtari nazaridan boshlang`ich ta`lim yoshdagi
o`quvchilarni aqliy rivojlanishiga ko`ra muayyan toifalarga saralaydigan maxsus
muassasalarga yuboradigan davr bo`lib hisoblanadi. Shu bois, aqliy jihatdan
me’yorda bo lmagan bolalarning 90% idan ortig`i aynan boshlang`ich ta`lim

davrida ko`zga tashlanadi.
Statistik ma`lumotlarga qaraganda , yer yuzida 5%ga qadar shaxslarda turli
jismoniy va ruhiy nuqsonlar uchraydi .
Ayrim hududlarda bu ko rsatgich 12%ga qadar ko`tariladi .Jismoniy

nuqsonlarga ko`rish ,eshitish, nutq va harakat tizimlardagi mavjud maxsus o`quv
rejalar va dasturlar asosida maxsus sharoitlarda, tegishli tayyorgalikdan o`tgan
o`qituvchilar tomonidan o`qitiladi. Aqliy nuqsonlari bor bolalarga aqli zaiflar
(debil, imbetsil va idiot darajalari) va psixik rivojlanishi suslangan bolalar kiritiladi.
Psixik rivojlanishi suslangan bolalar yaqqol ko zga tashlanmas ekan, boshlang ich

ta limda ishlayotgan tajribali o qituvchilar bunday bolalarni darhol ilg ab oladilar.

Mamlakatimiz va chet-el olimlarining o tkazgan tadqiqotlari asosida PRS

bolalar toifasini shartli ravishda ikki guruhga ajratish mumkin.
1-guruhdagi PRS bolalarga shaxsning hissiy-irodaviy sohalaridagi
kamchiliklar, faoliyatni ihtiyoriy boshqarishning qisman izdan chiqishi mavjud

40
bo lgan o quvchilar kiritiladi. Bu guruhga kiruvchi bolalarda tafakkur va nutq
kamchiliklari kamroq zarazlangan bo lib, deyarli ko zga tashlanmaydi. Uning

ko rinishi shaxsn hissiy-irodaviy holatlariga bog liq kechadi.

Psixik rivojlanishi sustlashgan bolalarning ikkinchi guruhiga kiruvchi
bolalarda qisman aqliy yetishmovchiliklar uchraydiki, bu kamchiliklar shaxsning
hissiy-irodaviy sohalari va bilim faoliyatini boshqarishidagi yetishmovchiliklar bilan
qo shilib ketadi. Aqli zaiflik qo pol tafakkur kamchiligi bo lganligi bois,

boshlang ich sinfda ishlayotgan tajribali o qituvchilar bunday bolalarni darhol

ilg ab oladilar. Ammo PRS bolalarini o zining qator, murakkab xususiyatlariga

ko ra ta lim- tarbiya bilan mashg ul bo lgan pedagoglarning barchasi ham

farqlay olmaydi.Tibbiy klinik jihatdan PRS bolalarini tasnif qilinganda, bola
miyasida minimal- kichik, kam darajada asoratlar qoldirishi bu turga xos asosiy
belgidir.Ammo bu asorat aqli zaiflikka olib keluvchi salbiy jarohatlardan bir muncha
yuzakidir.Shu bois PRS bolalarining aksariyati aqli zaiflikka kiritilmaydi.
Afsuski, hozirgi kunda ta lim- tarbiya maskanlarida, xususan, boshlang ich

sinflarda ishlayotgan hamma o qtuvchi va tarbiyachilar ham PRS bolalar haqida

yetarli malumotga ega emaslar. Shu bois, boshlang ich sinflarda mehnat qilayotgan

mutaxasislar aksariyat hollarda barcha bolalarga bir xilda munosabatda bo ladilar.

Buning oqibatida PRS bolalar toifasiga kiruvchi o quvchi bilim olishda o zining

aqlan va jismonan me yoridan keyin tengdoshlaridan orqada qoladilar.Buni ruhan

sezgan PRS bola ich ichidan ezilib yuradi.Buning natijasida ular bora- bora

sinfdoshlariga qo shilmaydigan yoki ijtimoiy xulq me yorlariga xilof ishlar qila

boshlaydilar. Sun iy tarzda sinfda o zlashtirmaydigan o quvchilar soni ortadi, bu

muommoni o z vaqtida oldini olish zarur.

41
1.3 Boshlang ch sinflarda o zlashtirilmaslikning oldini olishga
yo naltirilgan tadbirlar.

O quvchilar
o zlashtirmasligining oldini olishga yo naltirilgan maktabda
o tkaziladigan tadbirlar.

Maktab jamoasining o quvchilar o zlashtirilmasligining oldini olish

bo yicha olib boriladigan ishlarning muvaffaqiyatining ma muriyat, kasaba

uyushmasi va Kamalak bolalar tashkilotining qobilyatiga bog liq bo ladi.

O zlashtirilmaslikning oldini olishga yo naltirilgan umum ta lim maktab

ta dbirlariga quyidagilar kiradi.

1.O zlashtirilmaslikning oldini olish bo yicha pedagogika va psixologiya

fanlarining ilg or tajribalarini, tavsiyalarini maktab jamoasida umumiy o rganishni

tashkil etish.
Bu masalalarni pedagogik jamoa yig ilishlarida, o quvchilar

konfrensiyalarida muhokama qilish maqsadga muvofiq metodik birlashmalarning
yig ilishlariga mustaqil o rganish yo li bilan muhokama qilinishi mumkin. Bu

ishda o quvchilar o zlashtirmaslikning oldini olish bo yicha maktab

o quvchilarining va alohida o quvchilarning muvaffaqiyatli faoliyati haqida gazeta

va jurnallardan maqolalarni targ ib qiluvchi stendlar, ko rgazmalar, ota onalar

faol o quvchilar uchun seminarlar tashkil etish katta yordam beradi.

2. O quvchilarning o qishga bo lgan hohishi, uni bartaraf etish yo llari

haqida shu sinfda dars beradigan barcha o qituvchilar va psixologlarning o zaro

fikrlashishi, ya’ni psixologik pedagogik konsilumni tashkil etish.

42
3. Barcha maktablar miqyosida sinflar aro o zlashtirilmaslikning sabablarini
tahlil qilish orqali umumlashtirish, ular orasidan mazkur maktab uchun xoslarini
aniqlash, o quvchilar o zlashtirmasligini oldini olish maqsadida o quv tarbiya

jarayonining takomillashtirish bo yicha maktabdagi ishlarning bosh bo g inlarini

va asosiy bosqichlarini ajratish.
4. O zlashtirilmaslikning oldini olishga qaratilgan tadbirlarni muvaffaqiyatli

amalga oshirish uchun va o quv materiallarining bazasini aniqlash bo yicha

ishlarni aniqlash, bo sh o zlashtiruvchi o quvchilarning idrok qilishlariga imkon

beruvchi diagnostik materiallarni tayyorlash.
5. O quvchilarni o qishga munosabatiga salbiy ta sir etuvchi omillar va

hodisalarni aniqlash maqsadida maktab joylarida joylarni o rganish. Bunday

hodisalarni bartaraf etish uchun hokim i yat va jamoat tashkilotlari bilan aloqa
o rnatish..

6. Birinchi ishga qabul qilishayotgan o quvchilarni psixologik ko rikdan

o tkazish, o qishga tayyorlashlari bilan turli mashg ulotlar o tkazish.

7. O quvchilarning ish qobilyatlarini mustahkamlash va ularni real o quv

ishtiyoqlarini rivojlantirish uchun maktablarda qishki va yozgi sog lomlashtirish

lagerlari va sport guruhlarini tashkil etish.
8. O quvchilar o zlashtirmasligini oldini olish bo yicha tadbirlar tizimini

amalga oshirish uchun maktab ishida doimo nazorat qilish. Buning uchun
quyidagilarni amalga oshirish lozim.
A) Psixologik pedagogik konsilum natijalarinio quvchilarning qo shimcha

fandan o zlashtirayotganligini aniqlash yozma ish natijalarini tekshirish.

B) Dars jarayonida o qituvchi tomonidan o zlashtirishning odini olish

usullaridan foydalanayotganligiga e tibor berish, murakkab mavzularga e tibor

berish, muhimini ajratish, o quvchilarning yangi materiallarini tushunganligini

tekshirish. Doimiy mustahkamlash va taqdirlash, xatolar ustida ishlash, o qishda

alohida qobiliyatini, o quvchilarga individual yondashuv va boshqalar.

43
V) O quvchilarning yillik, chorak va har kungi o zlashtirish yozma ishlari va
diagnostik ishlarini doimiy tahlil qilish. Kamchiliklar, ularni yo qotish bo yicha

tadbirlar tizimini aniqlash.
G) Qishkio quvchilarining o zlashtirish va tarbiyalanganligi nuqtai nazaridan

ularni maxsus hisobda nazorat qilish.
D) O quvchilar faoliyatidagi kamchiliklarni o rganish, o zlashtirish

materiallarini egallash maqsadida o quvchilarning faoliyatini o zlari tahlil

qilishlarini yaxshilash.
Ilg or o quvchilar ishidagi tajribalarni umumlashtirish va eksperimental

tadqiqotlardan ma lum bo lishicha o zlashtirmaslikning oshirilishi bo yicha

umumlashtirish ta birlaridan tashqari dastlabki jamoalardan sinflararo guruhiy va

individual profilaktik tadbirlar ham zarur.
Boshlang ch sinflarda o zlashtirilmaslikning oldini olishga

yo naltirilgan tadbirlar tizimini ishlab chiqish, avvalo, kichik maktab yoshidagi

o quvchilar aqliy taraqqiyotining o ziga xos xususiyatlarini yaxshi bilishni taqozo

etadi.
Bu davrga kelib bola atrofidagilar bilan bola insoniy munosabatlar tizimida
ham alohida o rin egallayotganini, ota-onasi, yaqinlari, atrofdagilari unga yosh

boladek emas, balki o z vazifalari, majburiyatlari bor bo lgan, o z faoliyat

natijasiga ko ra hurmatga sazovor bo lishi mumkin bo lgan alohida shaxs

sifatida munosabatda bo ladilar. Buning natijasida bog lanish o z-o zidan

oilasi, sinfi va boshqa jamoalardagi o z o rnini anglay boshlaganini ko rish

mumkin. Bu davrda bolaning " Men shuni xohlayman" motividan "Men shu ni
baja r im kerak' motivi ustunlik qila boshlaydi. Maktabda birinchi sinfga kelgan har
bir o quvchida psixik zo riqish k
u chayadi. Bu nafaqat uning jismoniy
salomatligida, balki xatti-harakatida ham, ya ni ma'lum darajada qo rquvni

kuchayishi, irodaviy faolikning susayishida namoyon bo`ladi. O zaro

munosabatda ma lum bir natijalarga erishgan, o zi xohlayotgan narsalarni

hamda, o z oilasida o zi egallagan o rnini aniq biladigan bo ladi. Shuningdek,

u o zini-o zi boshqarish malakasiga ega bo ladi, vaziyat va holatga qarab ish

44
yurita oladi. Bu yoshdagi bolalar xatti-harakatlari va motivlari ularning o zlariga
beradigan baholariga harab "Men yaxshi bolaman” emas, balki bu xatti-harakatlar
o zgalar ko z o ngida qanday namoyon bo lishiga qarab baholashini tushuna

boshlaydilar.
Maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi.
Maktabga kelish arafasida bolaning so z boyligi o z fikrini bayon eta

oladigan darajada ortadi. Agar bu yoshdagi normal rivojlanayotgan bola o z

nutqida 500-600 so zni ishlatsa, olti yoshli bola 3000-7000 so zni ishlatadi.

Boshlang ich sinf yoshidagi bolalar nutqi asosan ot, fe’l, sifat, son va

bog`lovchilardan iborat bo ladi. Bu yoshdagi bolalar o z nutqlarida qaysi

so zlarni ishlatgani afzal
- u, qaysilarini ishlatish mumkin emasligini farqlay
oladilar. 6-7 yoshli bola o z jumlalarini murakkab grammatik tizimda tuza oladi.

Bola butun bolalik davrida nutqni jadal ravishda egallab borib, nutqni
o zlashtirishi ma lum bir faoliyatga aylana boradi. 7-9 yoshli bolalarning o`ziga

xos yana bir xususiyati bola nutqida o z fikrini bayon etibgina qolmay, balki o z

suhbatdoshining diqqatini o ziga jalb qilish uchun ham gapiradilar.

Birinchi sinfga kelgan bola predmetlarning rangi, shakli va kattaligini, ularni
makonda joylashishini bilish bilan birga ularni taqqoslay oladi. Maktabda
muvaffaqiyatli o qigani uchun bolada sensor rivojlanganlik darajasini yuqori

bo lishi juda muhim. Maktab yoshiga kelib, normal rivojlanayotgan bola rasm va

suratlar real hayotni aks ettirayotganligini yaxshi tushunadilar. Shuning uchun ham
surat va rasmlarda nimalar aks etganini real hayotga taqqoslagan holda bilishga
harakat qiladilar. Bolalar rasmlarda atrof-hayotdagi narsalarni kichiklashtirib
tasvirlanganligini anglay biladilar.
10 yoshdagi o quvchilar idroki, uning xatti-harakati, o qish va mehnat

faoliyati bilan bevosita bogliqdir. O quvchi o`zining ehtiyoji, mayli, qiziqishi va

intilishi turmush sharoitiga mos, shuningdek o qituvchi tavsiya etgan narsalarni

idrok qiladi.
Bu davrda yozma nutq ham shakllana boshlaydi. Yozma nutq jumlalarni

45
to gri tuzish va so zlarni to gri yozishga ma lum talablar qo yilganligi bilan
xarakterlanadi. Bola so zlarni qanday eshitgan bo lsa, shundayligicha

yozilmasligini bilishi, ularni to gri talaffuz etishga va yozishga o rganishi zarur.

Yozma nutqni egallashi asosida bolalarda turli matnlar haqidagi ma lumotlar

yuzaga keladi. Bu davrda yozma nutq endigina shakllana boshlaganligi bois,
bolada hali o zi yozgan fikrlarni, so z va harflarni nazorat etish malakasi hali

rivojlanmagan bo`ladi. Lekin unga ijod qilish imkoniyati beriladi. Ushbu mustaqil
ijodiy ish maktab yoshidagi o quvchilarga berilgan mavzuni anglash, uning

mazmunini aniqlash, fikrini bayon etish uchun ma lumot to`plash, muhim

jihatlarini ajratib olish, uni ma lum ketma-ketlikda bayon etish, reja tuzish

malakasini yuzaga keltiradi. Jumlalarni to gri tuzish, aynan shu mazmunga mos

so zlarni o`qish va ularni to gri yozish, tinish belgilarini to gri qo yish,
o z
holatlarini topa olish va to grilash aqliy rivojlanishning ko rsatkichlaridan

hisoblanadi. O qish faoliyati kichik maktab yoshidagi o`quvchining aql-idroki,

sezgirligi, kuzatuvchanligi, eslab qolish va esga tushirish imkoniyatlarining
rivojlanishi uchup muhim shart-sharoitlar yaratadi, hisoblash malakalarini
shakllantiradi. Ta lim jarayonida ularning bilimlar ko`lami kengayadi, qiziqishlari

ortadi, ijodiy izlanish qobiliyati rivojlanadi, ularda tafakkurning faolligi,
mustaqilligi ortadi, aqliy imkoniyatini ishga solish vujudga keladi. Mazkur yoshda
bolalar o`z idroklarining aniqligi, ravonligi, o tkirligi bilan boshqa yosh davrdagi

insonlardan keskin farq qiladi. Ular har bir narsaga berilib, o ta sinchkovlik bilan

qarashlari sababli idrokning muhim xususiyatlarini o zlashtirish imkoniyatiga ega

bo ladilar.

Bu tasvirlar bolalarda estetik va badiiy didni rivojlantir a di. Chunki bola shu
rasmlar orqali olam go zalligini, uning turfa ranglardan iborat ekanligini anglaydi,

ajratadi va o z munosabatini bildira oladi.

Tafakkurning rivojlanishini kichik maktab yoshidagi bola psixikasining
sog`lomligida, uning bilish faolligida ko rish mumkin.
Bolaning qiziquvchanligi,
asosan, atrof-olamni bilish, o rganishga qaratilgan bo ladi. Bola o ynab turib,

olam sir-sinoatlari, sabab-hodisalari va bogliqlaridan xabardor bo lishga intiladi.

46
Masalan, bola o zi mustaqil ravishda qanday predmetlar suvda cho kishi,
qaysilari esa so`ziishini tadqiq qila oladi. Bola aqliy munosabatlarda faol bo lsa, u

shunchalik ko p savol beradi va
bu savollar, asosan, xilma - xil bo`ladi. Bolani qor,
yomgir qanday yog`ishi, quyosh kechasi qayerda bo lishi, mashina qanday qilib

yurishi, yerdan osmongacha bo`lgan masafoni bilishi juda qiziqtiradi. Bu ularning
«Nima uchun?», «Qanday qilib?», «Nima orqali?» kabi savollariga javob olishga
qaratilgan bo ladi. Bu yoshdagi bolalar asosan o zlari ko rib turgan narsa

haqida chuqurroq fikr yurita oladilar. Bu yoshdagi bolalar tafakkurining asosiy turi
obrazli tafakkurdir.
10 yoshli bola mantiqiy fikrlay oladi, lekin, bu yosh asosan ko rganlariga

tayanib ta lim oli
sh ga senzitiv bo lgan davr hisoblanadi. So zsiz bugungi
jamiyatimizda bolalarning aqliy rivojlanishi yangi bilimlarni tuzilish tipiga ham
bogliq bo lib,
ular ma lum darajada shakllangan kishilar tomonidan tuziladi.
Chunki, aqliy rivojlanish ijtimoiy omillar bilan belgilanadi. I ndivid ijtimoiy
munosabatlar bilan o zgaradi. Bolaning
maktabda muntazam ravishda o qishga
o tishi uning atrof-hayotdagi narsa-hodisalarga nisbatan fikrini va

munosabatlarini o zgarishiga olib
keladi. Kichik maktab yoshdagi
o quvchilarning tafakkuri
mantiqiy fikrlash, mulohaza yuritish, hukm va xulosa
chiqarish , taqqoslash tahlil qilishni turli usullarini qo llashdek o ziga xos

xususiyatlari bilan maktabgacha yoshdagi bolalar va o`smirlardan farq qiladi.
Ta lim
jarayonida tafakkur operatsiyalariga, mustaqil fikrlashga o rgatish
kichik maktab yoshdagi o quvchilarni kamol toptirishning garovidir.

O quv faoliyati psixik funksiyalarni yuqori rivojlanganlik
darajasini talab
etadi. Bolaning diqqati, xotira va tasavvuri mustaqil tus ola boshlaydi. Lekin,
odatdagi holat va vaziyatlarda bolaga o z psixik funksiyalarini yuqori darajada

tashkil etish hali birmuncha murakkabdir.
10-11 yoshli bolalar bilish jarayonlaridagi ixtiyoriylik irodaviy zo riqish

asosidagina, bola o zini atrofdagilarning talabi yoki shaxsiy harakatga

intilgandagina yuzaga, kelishi mumkin.

47
Boshlangich sinf o quvchilarida diqqatni irodaviy zo r berish bilan
boshqarish va vaziyatga moslash imkoniyati yaxshi bo lmaydi. Buning asosiy

sababi, ularda ixtiyoriy diqqatning kuchsizligi va beqarorligidir. Bolalarda ixtiyorsiz
diqqat ko`proq rivojlangan bo ladi. Boshlang ich sinf o quv materiallarining

yaqqolligi, yorqinligi, jozibadorligi, o`quvchida beixtiyor his-tuyg'ular uyg`otadi,
irodaviy zo riqishsiz,
osongina fan asoslarini egalash imkonini beradi.
1-2 sinf o quvchilari diqqatining o ziga xos
xususiyatlaridan biri - uning
ye tarlicha barqaror emasligidir. Shuning uchun ham ular o z diqqatlarini muayyan

narsalarga qarata olmaydilar va diqqat ob ektlar ustida uzoq tura olmaydi.

Ta lim
jarayoni kichik maktab yoshidagi o quvchilarning ixtiyoriy, barqaror,
mustahkam, kuchli, faol ongli diqqatni rivojlantirishga qulay shart-sharoit yaratadi,
Bilim olish jarayonida mustaqil aqliy mehnat qilish, misol-masalalar yechish,
mashqlar bajarish, takrorlash irodaviy zo r berish jarayonida ixtiyoriy, ongli
diqqat
tarkib topadi.
Bu yoshdagi bolada ixtiyoriy diqqatni to plash,
tashkil qilish, uni taqsimlash,
ongli ravishda boshqarish o`quvi shakllana boshlaydi. Kichik maktab yoshdagi bola
ma lum darajada o z faoliyatini
o zi mustaqil rivojlantira oladi. U o`z rejasini, u
yoki bu ishni qanday ketma-ketlikda bajarishini so z bilan ifodalab bera oladi.

Rejalashtirish so zsiz bolaning diqqatini tashkil eta oladi va
rivojlantiradi. Ularda
ixtiyorsiz diqqat ustunlik qiladi. Kichik maktab yoshidagi bolalar so zsiz o z

diqqatlarini aqliy masalalarga qarata oladilar, lekin bu juda katta irodaviy kuchni va
yuqori motivatsiyalarni tashkil etalishini talab qiladi.
Bolaning h ayoli tevarak-atrof taassurotlari, tasviriy san-at asarlarini ye tarli
darajada aks ettirishda vujudga keladi. Siymolar, shartli belgilar, tabiat manzaralari
jamlanib, o quvchilarda hayol paydo
bo ladi.
O`quv faoliyati bolanngi berilgan o quv materiallarini esda
saqlab qolishini
talab etadi. O qituvchi o quvchisiga nimalarni eslab qolishi
zarurligi haqida
ko rsatmalar beradi
. O quvchi nimani eslab qolishi kerakligini takrorlaydi, uni
tushunib olishga harakat qiladi. Lekin bu yoshda ixtiyorsiz xotira, shubhasiz,

48
ustunlik qiladi. Bolaning xotirasida saqlab qolishini asosan uning ishga bo lgan
qiziqishi belgilab beradi. O quv materialini tushunish
, eslab qolishning asosiy
sharti hisoblanadi.
Dars jarayonida o`qituvchi turli vaziyatlarni tasavvur qilishni so`raydi. Bu
holat albapd, biron-bir yordamchi qurollar-predmetlar, maketlar, sxemalar bo lgan

taqdirdagina o quvchi tasavvurini
rivojlantirishi mumkin. Aks holda bu yoshdagi
bolalar mustaqil tasavvur qilishga qiynaladilar.
Psixolog Piaje tadqiqotlarida 6- 7 yoshli bolalardan turli xil balandlikdan
idishlardagi suv miqdorini belgilash so ralgan.
Bolalar suv miqdorini bir-biri bilan
teng bo lgan idishlarda ko rganlaridan so nggina o z
javoblari noto griligini
bilganlar. Kichik maktab davrida tasavvur, asosan, bolalar rasm chizayotganlarida,
shuningdek ertak va hikoyalar to qiyotganlarida rivojlanadi. Kichik
maktab
yoshidagi bolalar tasavvuri juda keng va xilma xil bo ladi. Ayrim o quvchilar

real borliqni tasavvur etsalar, boshqalari esa fantastik obraz va vaziyatlarni tasavvur
etadilar. Shu bois kichik maktab yoshidagi bolalarni realistlar va fantazyorlarga
ajratish mumkin. Bolalar ko pincha o zlariga ma lum
siymolar, syujetlardan
foydalangan holda yangi obrazlarni tasavvur qiladilar, yaratadilar. Bu tasavvurlar
zamirida ularning qo rquvni yengishi
, do st topishi, xursandchilik hislari yotadi.
Bundan tashqari tasavvur etish natija olib keluvchi faoliyat sifatida ham namoyon
bo lishi mumkin. Bola real
hayotda qi yinchiliklarga duch kelib, ulardan chiqib
keta olmagan holatda ko pincha hayolga beriladi. Masalan, mehribonlik uyida

tarbiyalanayotgan bola o zining hamma havas qiladigan oilasi, uyi bo lishini, bu

uyga o grilar kelib qolsa, u qahramonlik qilishini tasavvur qiladi. O z

tasavvurida yaxshi yoki yomon holatlarni boshidan kechirgan bola o zining

kelgusi xatti- harakatlari motivatsiyasi uchun zamin tayyorlaydi. Kattalarga
nisbatan tasavvurning bolalar hayotida ahamiyati juda katta. Bola tasavvur qilib
atrof-hayotni chuqurroq bila boshlaydi, o z-o zining shaxsiy tajribasidan

tasavvur yordamida chetga chiqa oladi, ijodiy layoqati rivojlanadi, shaxsiy
xususiyatlarining rivojlanishiga xizmat qiladi.
O quv faoliyatiniyag xususiyatlari

49
Kichik maktab yoshidagi bola o qituvchisi bilan yaxshi emotsional
munosabatda bo`ladi. Shu davrgacha bevosita kattalar rahbarligida u yoki bu
axborotlarni o zlashtirib kelgan bo lsa, endi o z xohish irodasi bilan zarur

ma lumotlar to plashga, o z oldiga aniq maqsad va vazifa qo yishga harakat

qiladi. Bolaning ana shu faolligi xotirasini muayyan darajada rivojlanganligini
bildiradi. Oqilona tashkil qilingan ta lim jarayoni mazkur yoshdagi bolalarning

tafakkurini jadal rivojlantiradi. Bu yoshdagi bola boshqa davrlarga nisbatan
ko proq narsani o zlashtiradi. Maktab ta limi o quvchining turmush tarzini,

ijtimoiy mavqeini, sinf jamoasi va oila muhitidagi o rnini o zgartiradi. Uning

vazifasi o qishdan, bilim olish, ko nikma va malakalarni egallash,

o zlashtirishdan iborat bo lib qoladi.

Kichik maktab yoshidagi bolaning muhim xususiyatlaridan biri, unda o ziga

xos ehtiyojlarning mavjudligidir. Bu ehtiyojlar o z mohiyatiga ko ra muayyan

bilim, ko nikma va malakalarni egallashga qaratilmay, balki faqat o quvchilik

istagini aks ettirishdan ham iboratdir. Shu ehtiyojlar asosida o z portfeliga,

shaxsiy o quv qurollariga, dars tayyorlash stoliga, kitob qo yish javoniga ega

bo lish, kattalardek har kuni maktabga borish istagi yotadi. Kichik maktab

yoshidagi bola o zining tub mohiyati va vazifasini tushunib yetmaydi, balki

hamma maktabga borishi kerak deb tushunadi. Kattalarning ko rsatmalariga amal

qilib tirishqoqlik bilan mashg`ulotlarga kirishib ketadi. Oradan ma lum vaqt

o tgach, shodiyona lahzalarning taassuroti kamayishi bilan maktabning tashqi

belgilari o z ahamiyatini yo qota boradi va bola o`qishni kundalik aqliy mehnat

ekanligini anglaydi. Shunda bola aqliy mehnat ko nikmasiga ega bo`lmasa uning

o qishdan ko ngli soviydi, unda umidsizlik hissi vujudga keladi. O qituvchi esa

bunday holning oldini olish uchun bolaga ta limning o yindan farqi, qiziqarliligi

haqida ma lumotlar berishi va uni shu faoliyatga tayyorlashi kerak. Ta limning

mazmuni o quvchining bilimlarni egallashga qiziqishi,
aq l iy m e hnati natijasid a
qanoatla n ish hissi bilan uzviy bog ` li q dir. Bu his o qituvchining
rag`'baglantirishi
bilan amalga oshiriladi va o quvchida
samaraliroq ishlash moyili, istak va
ishtiyoqini shakllantiradi. Bolada paydo bo lgan faxrlanish, o z kuchiga ishonch

50
hislari bilimlarni o zlashtirish va malakalarni rivojlantirish ga xizmat qiladi.
Kichik maktab yoshidagi bolalarni o qitish
jarayoni, o quv faoliyatining asosiy
komponentlari: o quv
vazifalari, o quv harakatlari, nazorat etish va baholash
bilan (V.V.Davidov bo yicha) tanishtirishdan boshlanadi. Bu borada barcha

irodmetli harakatlar aqliy rivojlantirishga qulay bo lgan sharoitda amalga

oshirilishi juda muhim. Agar bola o quv harakatlarini noto gri bajarsa bu uning

o quv harakatlarini yo nazorat va baholash bilan bogliq harakatlarni bilmasligi,

yoki ularni yaxshi egallamaganligidan bo lishi mumkin. Bolaning mustaqil

ravishda bajargan harakatlari natijalarini o z xatti-harakatlari xususiyatlari bilan

taqqoslay olishlari unda o z-o zini nazorat etish xususiyatlarini ma lum darajada

shakllanganidan dalolat beradi. O quv vaziyatlarida bolalar ayrim turdagi

masalalarni yechish yo llari bilan tanishadilar va ularni egallagan zahoti aniq bir

masalalarni yechishda amaliy foydalanadilar. Pedagogik psixologiyaning asosiy
talablarida boshlangich sinf ta limi dastu
rlaridagi ko pgina mavzu va
bo limlarni o rgatish bolalarni ma lum bir sinfga taalluqli namunalarini

o zlashtirishga
yo naltirish orqali tashkil etilishi kerak deb ta kidlanadi.
Tadqiqotlarning ko rsatishicha, boshlang`ich
sinf o quvchilarining masalalarni
ye chishdagi ayrim yo l va tushunchalarni ye
tarlicha anglamaganligi bu tushuncha
va yo llarni shakllantirishda bolalar barcha
kerakli o quv harakatlarini
bajarishga o rgatilmaganligining natijasidir. O quv faoliyatida nazorat va o z-

o zini nazorat
etish kichik maktab yoshidagi o quvchilarda o`quv harakatlarini
mustaqil rejalashtirishi va bajarishni shakllanishida juda muhimdir. Bolalar
tafakkuri va nutqining rivojlanishida ovoz chiqarib mulohaza yuritishning va bu
uslubdan o`quv jarayonida foydalanishning ahamiyati katta. Ovoz chiqarib
mulohaza yuritish va o z yechimini asoslab berish aqliy sifatlarni o sishiga

xizmat qilib, kishi o z mulohazalari va xatti-harakatini tahlil etishi va anglashini

rivojlantiradi. Kichik maktab yoshidagi o quvchilarda aqliy va o quv
materialini
o`zlashtirish imkoniyatlari ancha yuqori hisoblanadi. To`g`ri tashkil etilgan
ta limda bu
yoshdagi bolalar o rta maktab dasturida ko rsatilgan bilimlarga
nisbatan ko proq bilimlarni tushunishlari va o zlashtirishlari mumkin.
Kichik

51
maktab yoshidagi bolalarning o ziga xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, shu
davrdan boshlab, o`quv materialini o`zlashtirmaslikning dastlabki belgilari ko zga

tashlanadi. O zlashtirmasliknish asosiy sabablari: bu aqliy
taraqqiyot va
o`quvchanlikning birmuncha orqada qolishidir . P S.Aeyte mulohazalariga ko ra

inson yoshi ulg aygan sari aqliy rivojlanish darajasi birmuncha ko tariladi,

uquvchanlik esa birmuncha pasayadi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning
uquvchanligi, albatta, o smir va o spirinlarga nisbatan yuqori, lekin o smir va

o spirinlarning aqliy rivojlanganlik boshlang ich sinf o quvchilariga nisbatan

yuqoridir. O qituvchining muomala va munosabat uslubi o quvchining xatti-

harakatiga ta sir ko rsatadi, o qituvchining dars jarayonida har bir o quvchiga

ta sir ko rsatishi uchun qulay imkoniyati bor. O quv faoliyatining boshlanishi

jarayonida bolalarning kattalar va tengdoshlari bilan qiladigan muomala-
munosabatlari yangicha tus ola boshlaydi. "Bola-kap a" munosabati " bola - ota-
ona " munosabatidan tashqarida yuzaga keladi. Chunki, o qituvchi bolaga, ota-

onaga nisbatan ko proq ravishda normativ talablar qo yadi. Birinchi bor

maktabga kelgan bola hali o zini to liq anglashi va o zi xatti-harakatlarini aniq

bilishi qiyin. Faqat o qituvchigina bolaga me yorlar qo yishi, ularning xatti-

harakatlarini baholashi mumkin, xatti-harakatlarini boshqalar bilan
moslashtirishga sharoit yaratishi mumkin. Boshlangich sinfda o quvchilar

o qituvchi tomonidan qo yiladigan yangi shartlarni qabul qiladilar va ularning

qoidalariga to la amal qilishga harakat qiladilar. Bola uchun o qituvchi uning

psixologik holatini belgilab beruvchi asosiy figura hisoblanib, bu holat uning
nafaqat sinfdagi, balki, umuman tengdoshlari bilan bo ladigan munosabatiga, bu

munosabat esa o z- o zidan oilasidagi munosabatlariga ham ta sir ko rsatadi.

Shuningdek, bu munosabatlar uning o quv faoliyati muvaffaqiyatini ham belgilab

beradi. O qituvchining o quvchilarga ta sir ko rsatishi va munosabatiniig

quyidagi uslublari mavjud. Avtoritar uslub: bu qattiqqo`llik bo lib, bunda

o qituvchi so zsiz o ziga bo ysunishlarini talab etadi. Lekin, nima uchun

qattiqqo llik o quvchilarini qilayotganini yoki o quvchilariga nima uchun

o zlarini shunday tutishlari lozimligini tushuntirib bermaydi, shuningdek,

52
o quvchilarni o z xatti-harakatlarini mustaqil boshqarishga ham o rgatmaydi.
O qituvchi dars davomida o quvchilardan jim o tirishini, savollarga doimo

qo l ko tarib, o qituvchining ruxsati bilan javob berishini, o qituvchining

ko rsatmalarini so zsiz bajarishini talab etadi.
Bunday pedagoglar
o quvchilarning qiziqishlari asosida emas, balki asosan o quv rejasi asosida dars

o tadilar. Dars davomida ham bahs-munozara uchun deyarli imkoniyat

yaratilmagan holda asosan o qituvchining fikri singdiriladi. O quvchilari bilan

muomala munosabatda ham ularning individual psixologik xususiyatlari jumladan,
nerv tizimining qo zgaluvchanlik darajasini ham e tiborga olmaydilar. Bu uslub

o qituvchini sinfdan, o quvchidan uzoqlashtiradi. Emotsional sovuqlik sinfda

intizomli o quvchida yakkalanish, xavotirlik, himoya qilinmaganlik hissini ham

yuzaga keltiradi. Bu uslub sinfda yuqori o zlashtirish ko rsatkichini
berish, lekin
bu yakkalashtirish, asosan, xotira evaziga bo lib
, lekin mustaqil tafakkur,
ijodkorlik, hozirjavoblik kabi xususiyatlarni rivojlanishdan ortda qolishiga sabab
bo`ladi, unda doimiy xavotirlik o ziga nisbatan
ishonchsizlikni keltirib chiqaradi.
Impvrativ uslub o qituvchining o`quvchilari o qituvchi sinfda
bo lmagan
vaqtlarda o z-o zini boshqarish malakasi bo`lmaganligi uchun
ham intizomga
mutlaqo bo ysunmaydilar. Bu, asosan, to polonda namoyon bo ladi. Bu uslub

o qituvchining mustahkam irodasini ko rsatadi, lekin bu irodada o quvchiga

nisbatan muhabbat hamda o quvchining
"ustozim meni yaxshi ko radi" degan fikri
emas, balki qo rquv hissi mavjuddir.

Demokratik uslub o qituvchi bilan o`quvchi o rtasida do`stona munosabat

o rnatilishiga asos
bo ladi . Darsdagi intizom majburiy emas, balki
muvaffaqqiyatga erishish garovi sifatida bolalar ijobiy emotsiyani, o ziga
ishonch,
o z
muvafaqqati, yutuqlaridan quvonishi , do stlari bilan faoliyatda hamkorlik
hissini beradi. Demokratik uslub bolalarni birlashtiradi. Shu bilan birga o zining

faoliyati natijalariga qiziqish uyg`otgan holda o zi
uchun o zi harakat qilishi
lozimlgini anglatadi. O zini-o`zi boshqarishga, o z
xatti-harakatini o zi nazorat
qilishga o rgatadi.
Har bir ishga mas`uliyat bilan yondoshuv hissi o qituvchining
shu yoshdagi bolalar bilan demokratik muomala munosabati asosidagina

53
shakllanadi. Liberal uslub kasbiy layoqati yo q bo lgan o qituvchilarga xos
bo lgan uslubdir.
Bunday o qituvchi dars jarayonini yaxshi tashkil eta olmaydi.
Bunday darslarda har bir bola o z tarbiyalanganlik darajasiga qarab o`zini tutadi.

Bola o z majburiyatlarini yaxshi his qilmaydi
. Muomala munosabatdagi liberal
uslub p sixologiya va pedagogika fanlariga mutlaqo zid uslub hisoblanib, bolalar
shaxsini shakllantirish va tarbiyalash jarayonida bu usulni qo llab bo lmaydi.

Shunday qilib boshlang`ich sinf o quvchilari bilan muomola-munosabatdagi

interativ uslub, asosan, ma`lum bir chegaralarga asoslangan holda bola shaxsi
rivojida salbiy ta sir ko rsatadi. Demokratik uslub
o`qituvchidan muomala-
munosabatda juda katta kasbiy mahoratni
talab etgan holda, bola shaxsining ijobiy
tomonlarini rivojlantiruvchi yagona uslub hisoblanadi. Liberal uslub esa o quvchini

emotsional zo riqtirmaydi, lekin uning shaxsi rivojiga ham
samarali ta sir
ko rsatmaydi.
O qituvchining munosabat uslubi o quvchining faolligiga bevosita
ta sir
ko rsatadi.
Kichik maktab yoshidagi o quvchi faolligining asosan
uch xil ko rinishi
mavjud bo lib bular
jismoniy, psixik va ijtimoiy faollikdir.
Jismoniy faollik – sog`lom organizmning harakat qilishga bo lgan
turli mavjud
to siqlarni ye
ngishdagi tabiiy ehtiyojidir. Bu yoshdagi bolalar nihoyatda serharakat
bo ladilar. Bu
jismoniy harakat bolaning atrofdagi narsalarga qiziqish bilan qarashi,
ularni o rganishga harakat
qilayotgani bilan ham bog`liqdir. Bolaning jismoniy va
psixik faolligi o zaro bog liqdir. Chunki, psixik sog`lom bola harakatchan

bo ladi, charchagan, siqilgan bola esa deyarli hech narsa bilan qiziqmaydi. Psixik

faollik - bu normal rivojlanayotgan bolaning atrof-olamdagi predmetlarni, insoniy
munosabatlarni bilishga nisbatan qiziqishdir. Psixik faollik deganda, bolani o zini

bilishga nisbatan ehtiyoji ham tushuniladi. Maktabga birinchi bor kelgan bolada
qator qiyinchiliklar yuzaga keladi. Ularga, avvalo, bir qancha maktab qoidalariga
bo ysunishi qiyin kechadi. Boshlangach sinf o quvchisi uchun eng qiyin qoida

bu dars vaqtida jim rtirishdir. O qiguvchilar o quvchilarning doimo jim

o tirishiga harakat qxglishadi, lekin kamharakatli, passiv, quvvati kam bo lgan

o quvchigina dars jarayoiida uzoq vaqt jim o tira oladi. o quvchini qanday qilib

54
maktab qoidalariga bo ysunishga o rgatish mumkin? Bu borada o qit}'vchinish'
o quvchilari bilan qiladigan muomala-munosabat uslubining ahamiyati juda katta.

Kichik maktab yoshidagi o quvchilarning muhim xususiyatlaridan biri ulardagi

o qituvchiga ishonch hissi bo lib, bunda o qituvchining o quvchiga ta sir

ko rsagish imkoniyati juda katgadir Bola o qituvchini aql sohibi, ziyrak. sezgir,

mehribon inson deb biladi. O qituvchining obro si oldida ota-onalar, oilaning

boshqa a zolari, qarindosh uruglarining nufuzi keskin kamayadi. Shu sababli,

bolalar o qituvchining har bir so zini qonui sifatida qabul qiladilar. Demak,

kichik maktab yopshdagi o quvchilar rivojida yetakchi bulgan o quv faoliyati

o qituvchi shaxsi va o quvchi bilan munosabat uslubining ahamiyata juda katta.

Boshl ang ich sinf o quvchilari shaxsining shakllanishi

O quv faoliyati kichik maktab yoshidagi o quvchi uchun nafaqat bilish

jarayonlarining yuqori darajada rivojlanishi, balki shaxsiy xususiyatlarini
rivojlantirish uchun ham imkoniyat yaratadi. Yetakchi bo lgan o quv

faoliyatidan tashqari boshqa faoliyatlar- o yin, muloqot va mehnat faoliyati ham

o quvchi shaxsi rivojiga bevosita ta sir ko rsatadi. Bu faoliyatlar asosida

muvaffaqiyatga erishish motivlari bilan bog’liq bo lgan shaxsiy xususiyatlar

tarkib topa boshlaydi. O quv faoliyati kichik maktab yoshidagi bolalarda

o qishda ma lum yutuqlarga erishish ehtiyojini qondirishga, shuningdek,

tengdoshlari orasida o z o rniga ega bo lishiga imkoniyat ham yaratadi. Aynan

ana shu o rin yoki mavqega erishish uchun ham bola yaxshi o qish uchun

harakat qilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar doimiy ravishda o zlari erishgan

muvaffaqiyatini boshqa tengdoshlari muvaffaqiyati bilan solishtiradilar. Ular
uchun doimo birinchi bo lish nihoyatda muhim. Kichik maktab davrida

bolalardagi musobaqaga kirishish motivi tabiiy psixologik ehtiyoj hisoblanib, bu
motiv ularga kuchli emotsional zo riqishni beradi. Bu xususiyatlar aslida bog’cha

davridan boshlab yuzaga kela boshlaydi va kichik maktab davrida, shuningdek,
o smirlik davrida ham
yaqqol ko zga tashlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar
kattalarning u haqidagi fikr va bergan baholariga qarab, o zlariga
o zlari baho
beradilar. O quvchining
o ziga-o zi beradigan bahosi , asosan, to g ridan-

55
to g ri o qituvchining beradigan bahosiga va turli faoliyatlaridagi
muvaffahiyatlariga bog’liq . Kichik maktab yoshidagi o quvchilarda
o z-o ziga
berddigan baholari turlicha - yuqori, adekvat - mos yoki past bo lishi mumkin.
Bu
yoshdaga bolalarda mavjud bo lgan ishonuvchanlik, ochiqlik
, tashqi ta sirlarga
beriluvchanlik, itoatkorlik kabi xususiyatlari ularni shaxs sifatida tarbiyalash uchun
yaxshi imkoniyat yaratadi. Kichik maktab yoshi davrini bolaning turli faoliyatlarda
muvaffaqiyatga erishishini belgilab beruvchi asosiy, shaxsiy xususiyatlarni yuzaga
kelish va mustahkamlash davri deb hisoblash mumkin. Bu davrda muvaffaqiyatga
erishish motivlari tarkib topishi bilan bir qatorda, mehnatsevarlik va mustaqillik
kabi sifatlar rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi o quvchilarda mehnatsevarlik,

asosan, o qish va mehnat faoliyatida rivojlanadi va mustahkamlanadi.

Mehnatsevarlik bolada o zi qilayotgan mehnati unga zavq bergan taqdirdagina

yuzaga keladi. Bolada mustaqillik xususiyatining shakllanishi asosan kattalarga
bog’liq. Agar bola haddan ziyod ishonuvchan, itoatkor, ochiq xususiyatli bo lsa,

unda asta- sekinlik bilan bo ysunuvchanlik, tobelik xususiyati
mustahkamlana
boradi. Biroq bolani vaqtli mustaqillikka undash, unda ba zi
salbiy xislatlarning
shakllanishiga ham olib kelishi mumkin, chunki hayotiy tajribalarni, asosan,
kimlargadir taqlid qilgan holda o zlashtiradi.
Mustaqillikni shakllantirish uchun
bolaga mustaqil bajaradigan ishlarni ko proq topshirish va
unga ishonch bildirish
nihoyatda muhimdir. Shuningdek, shunday bir ijtimoiy psixologik muhit yaratish
kerakki, unda bolaga biron bir mas ul
vazifani mustaqil bajarishni topshirish, bu
ishni bajarish jarayonida bola o zini tengdoshlari, kattalar va
boshqa odamlarning
lideri deb his qilsin. Ana shu his bolada mustaqil bo lishga undovchi
motivlarni
yuzaga keltiradi.
11 yoshli bolalar o zlarining
individual xususiyatlarini anglay boshlaydilar.
Bolaning o z-o zshsh anglashi ham jadal rivojlana boradi va
mus е ahkamlana
boshlaydi . Bu davrda bolalar o’zlarining ismlariga yanada ko’nroq ahamiyat bera
boshlaydilar va ularning ismlari tengdoshlari va atrofdagilari tomonidan ijobiy
qabul qilinishiga harakat qiladilar. Bolani o’zining tashqi ko’rinishi va gavda
tuzilishiga beradigan bahosi ham o z-o zini anglashida ahamiyati juda kata.

56
Kichik maktab davrining oxiriga borib bolalar, ayniqsa, qizlar o zlarining yuz-
tuzilishlariga alohida e tibor
bera boshlaydilar. Kichik maktab yoshidagi
o quvchining o quv faoliyati jarayonida
o zidagi xulq-atvorni va faoliyatni o zi
gomonidan muvofiqlashtiryash qobiliyati rivojlanadi, ongli ravishda bir fikrga kela
olish qobiliyati rivojlanadi, o z faoliyati
n i o zi uyushtirishga hamda bilim oli sh i
jarayoniga bo lga
n qiziqishining qaror topishiga yordam beradi. O quvchi xulq
atvorining motivlashtirishi ham o zgaradi. Bunda do stlari va jamoaning fikrlari

asosiy motivlar bo lib qoladi. Axloqiy his tuyg’ular va shaxsning irodaviy

xususiyatlari shakllanadi. 5-6 yoshlarda ko zga tashlangan bolalarning

xususiyatlari yillar davomida rivojlanadi va mustahkamlanadi, o smirlik davrining

boshlariga kelib, juda ko pgina shaxsiy fazilatlar shakllanib bo ladi. Bolalarning

individualliklari ularning bilish jarayonida ham ko rinadi. Bu davrda bolalarning

bilimlari k uch ayadi va chuqurlashadi, ko nikma va malakalari takomillashadi. 3-4

sinflarga borib, aksariyat bola l arda umumiy va maxsus layoqatlar ko zga

tashlanadi. Kichik maktab davrida hayot uchun nihoyatda ahamiyatli bo lgan

muvaffaqiyatga erishish motivi mustahkamlanadi, bu esa o z-o zidan boshqa

layoqatlarni jadal rivojlanishiga olib keladi. Bu yoshdagi bolalarda idrok, diqqat,
xotira, tafakkur va nutq to liq shakllanib bo lgani uchun ham ularga ta lim

berishda kattalarga qo llaniladigan uslublardan foydalanish mumkin. Kichik

maktab yoshidagi bolalar psixik rivojlanishiga ularning atrofidagi odamlar, ota-
onasi, ayniqsa, o qituvchi bilan bo ladigan munosabati orqali erishish mumkin.

3-4 s in flarga borib bola uchun uning o r
t oqlari bilan munosabatining ham
ahamiyati ortadi. Bu munosabatlardan kattalar ta lim-tarbiya maqsadlarida

foydalanishlari mumkin. Bu yoshdagi bolalar soatlab yolgiz holda sevimli
maxshulotlari bilan shug ullanishlari mumkin va shu asosda ularda

mehnatsevarlik va mustaqillik fazilatlari shakllanadi.
Takrorlash va muhokama qiljsh uchun savollar:
Kichik maktab yoshidagi o quvchilarning o ziga xos psixologik

xususiyatlari.
1. Maktabga ijtimoiy -psixologik moslashuv yo llari qanday?

57
2. Bolalar intellektual rivojlanishida kichik maktab davrining
ahamiyati.
3. O quv jarayoni davomida yuzaga keladigan muammolar;
4. Kichik maktab davridagi bolalar shaxsi rivojida yuzaga keladigan
yangilanishlar.
O zlashtirmaslikning oldini olish uchun sindda o tkaziladigan tadbirlar
.
Sinfda o tkaziladigan tarbiyaviy ta sir o qituvchilar, ota onalar,

jamoatchilik v a o quvchilar tashkilotlarining kuchlarini o quvchilarning o qish

muv a faqqiyatiga tarbiyaning ta sirini oshirish maqsadida birlashtirish bilan

bog liq. O qishda qiynalayotgan bolalarga nisbatan qulay ahloqiy iqlim yaratish

muhimdir. Bunda birinchi navbatda bolaning ustidan kulish, haqoratlashlariga yo l

qo ymaslik, ta sirini antipedagogik usullarga yo l bermaslik zarur.

Bunday iqlim yakdil tashkil e tilgan jamoadagina yaratish mumkin. Shuning

uchun ham o zlashtirmaslikning oldini olishning muhim tarbiyaviy ta sirlaridan

biri o quvchilar jamoasida birdamlikni tarbiyalash, o qishga nisbatan ijobiy

munosabatni tarbiyalashda yoshlar tashkilotining rolini oshirish bo yicha tadbirlar

tashkil e tish muhim hisoblanadi.

Jamoa barcha tarbiyaviy kuchlarning maqsadga yo naltirilgan ta siri va

birlashishi natijasida bo sh o zlashtiruvchi o quvchi o zini-o zi tarbiyalashi va

o qishga qiziqishi oshadi.

O quvchilarni o zlashtirmaslik sabablari haqidagi psixologik pedagogik

konsimum xulosasi bilan tanishtirib borish maqsadga muvofiq, uy vazifalarini
bajarishning oqilona yo llarini ko rsatish, uy vazifalarini bajarishga ketadigan

vaqtni domo tahlil qilish zarur.
Boshlang ich sinflarda o quv ishlarini tashkil etish elementlarini egallash

bo yicha maxsus mashg ulotlar tashkil e tilishi maqsadga muvofiq.

O quvchilarning o z kun tartibini oqilona tashkil e tishga o rgatish, uyda va

maktabda mustaqil o quv ishlarini asosiy bosqichlarini ajratish, kitob bilan to g ri

ishlash, o quv va mehnat topshiriqlarini bajarishda domiy o z o zini tekshirishni,

58
amalga oshirishga qaratish lozim. Diqqat, xotira, tafakkur kabi bilish jarayonlarini
rivojlantirish yo llari bilan o quvchilarni tushuntirish muhim.
Tarbiyaviy ishlar vositasida o zlashtirilmaslikning oldini olish sinf jamoasi

hayotini shunday tashkil etish bilan bog liqki, bunda har bir o quvchi, ayniqsa,

bo sh o zlashtiruvchi o quvchio rtoqlari bilan doimiy aloqani his qiladi. Ular

bilan muloqotga ehtiyoj sezadi. Bu esa sinfdan tashqari ishlarning har xil shakllarini
tashkil etish va har xil o quvchini maktabdagi o zini o zi boshqarish organlari

tizimiga jalb etishni anglatadi.
Bunday ishlarni tashkil etishda o g il va qiz bolalarning qiziqishlari

hisobga olinishi, o quvchilarda mustaqillikni rivojlantirishga olib keladi. Bu ishda

o quvchilarga ota onalari yordam berishi mumkin. O quv yili boshida bo sh

o zlashtiruvchi o quvchilar ota onalar bilan yaqin aloqa o rnatish uchun barcha

chora tadbirlarini ishlab chiqish , ularning uylariga borish, farzandlari
o zlashtirmasliklarini oldini olish bo yicha hamkorlikda ishlarini ishlab chiqish

lozim. Oilaning tarbiyaviy ta siri mahsuldorligini oshirish maqsadida ota onalar

majlislarida bolalarning har tomonlama rivojlanishi va tarbiyasidagi ularning rolini
oshirish haqidagi masalalarni muhokama qilish zarur.
O qishda orqada qolishning oldini olish olish bo yicha sinfdagi tadbirlar

individual ishlar bilan olib borish lozim. Bo sh o zlashtiruvchi o quvchilarning

o quv ishlarni oqilona rejalashtirish va tashkil etishda ko nikma va malakalarini

rivojlantirishga, muhimini ajratish ko nikmasiga o qishda o z o zini nazorat

qilish uy vazifalarini bajarishga, oraliq va mustaqil ishni shakllantirishga e tibor

berish lozim.
Maxsus to garaklardan ma lum bo lishicha boshlang ich sinflarda uy

vazifalarini bo sh o zlashtiruvchi o quvchilarni nisbatan ko proq yordam yo li

bilan yechimda o quvchilar qiynaladigan savollarni o zlashtirishini, albatta, nazorat

qilinishi zarur. Dars qoldirgan o quvchining o tilgan mavzuni o zlashtirilganligini

nazorat qilish lozim.
Bo sh o zlashtiruvchi o quvchilar bilan o tkaziladigan guruhiy va

individual tadbirlar.

59
Boshlang ich sinf o quvchisi tarbiyaviy ta sirlarni tanlashda, bo sh
o zlashtiruvchi o quvchi ham jamoat topshiriqlaridan chetga qolmasligi, balki

bunday topshiriqlarga faol ishtirok etishiga e tibor qaratmog i lozim.

O quvchilarda bu topshiriqlarni bajarish jarayonida ongli tartib intizom va

javobgarlik hissi shakllanadi.
Bo sh o zlashtiruvchi o quvchilarda o qishga qiziqishni ortirish uchun

turli xil ommaviy tadbirlarga jalb etish lozim, bu ularda irodaviy sifatlarni
shakllantiradi.
Jamoat tashkilotlari bilan hamkorlikda bo sh o zlashtiruvchi

o quvchilarda o qishda har xil turdagi yordam uyushtirishi lozim. Bunda yaxshi

o qiydigan bolalarga biriktirishi, har xil fanlar bo yicha maslahatchilar guruhini

tashkil e tish lozim. O qish va jamoat faoliyatlarida bo sh o zlashtiruvchi

o quvchilarning kichik muvaffaqiyatiga ham e tibor berish, maqtash muhim.

Ba zi hollarda topshiriqlarni almashtirib turib, oldindan turlicha yordam

ko rsatib, o ziga ishonch va hissiy faollikka undash uchun o qishda va mehnatda

muvaffaqiyat vaziyatlarini yaratish ham mumkin. Javobgarlik va tartib intizom

evaziga bazi o quvchilarning o zlashtirishi yaxshilanayotganligini doimo

ta kidlash lozim. Bo sh o zlashtiruvchi o quvchilar, tarbiyasi qiyin o quvchilar

bilan ishlashda ba zi hollarda majburlash va bo ysunish choralarini qo llashlari

mumkin, lekin ulardan foydalanish vaqti vaqti bilan bo lib, tarbiyaviy ta sirining

boshqa usullari bilan birgalikda olib boriladi. Talabchanlik, adolatli, to g ri va

me yoriy bo lish lozim.

Bo sh o zlashtiruvchi o quvchi shaxsining irodaviy intelektual va hissiy

sohalarida o zaro muvofiqlik yo qligini hisobga olib, topshiriqlarini va o z

o zini tarbiyalash vositalarini topishda har kuni yordam ko rsatish lozim. Bu

ishlarni xulosa qilganda jamoa oldida qo llab quvvatlash orqali ularni

rag batlantirishi mumkin.

O quvchilarda o zlashtirmaslikni bartaraf etish bo yicha

tadbirlar tizimi.

60
Bo sh O zlashtiruvchi o quvchi o qishdan orqada qolishini bartaraf
etishga yo naltirilgan tadbirlar tizimi har doim ham maqsuldor bo lavermaydi.

O quvchilarni chuqur va to liq o rganishning yetishmasligi, yashash joyining

o zgarish va boshqa bir qator sabablarga ko ra o quvchilarda dastlab vaqtinchalik,

keyinchalik barqaror o zlashtirmaslik sodir bo ladi.

Bunday hollarda o quvchilar o zlashtirmasliklarining oldini olish chora

tadbirlari bilan bir qatorda uni yo qotishga qaratilgan tadbirlar ham zarur bo ladi.

Agar o zlashtirmaslikning oldini olish bo yicha tadbirlar umum sinfiy va guruhiviy

xarakterga ega bo lsa, o zlashtirmaslikni bartaraf etishga qaratilgan tadbirlar

individual xarakterga ega bo ladi.

Psixologik pedagogik konsimumda o zlashtirmaslik sabablari muhokama

qilingach, hozirgi vaqtdagi asosiy sabablar aniqlanadi. O quvchi

o zlashtirmasligining asosiy sababini bilish ko pincha pedagogik ta sir vositalari

orasidagi qo llashini tanlash, qisqa vaqt ichida ijodiy natija beradigan o qishdan

orqada qolishini asosiy sababini yo qotishga qaratilgan usullarni tanlash imkonini

beradi.
O zlashtirmaslik hodisasi bilimlar hamda maxsus ko nikma va malakalar

mavjudligiga uzulish bilan tavsiflanar ekan, tanlanadigan chora tadbirlar tuzish

dasturdagi mavzularni o zdashtirishdagi uzulishlarni bartaraf etishga qaratilishi

maqsadga muvofiq.
O quvchilar bilimidagi bo shliqni to ldirishga qaratilgan chora va

tadbirlarni tuzish maxsuldor bo lishi uchun bilim va ko nikmalardagi bo shliqning

chuqurligi va xarakterini birinchi navbatda aniqlash zarur. Bu maqsadda kursning
qaysi bo limlari o zlashtirilmasligini, bu bo limdagi qaysi tushunchalar bo sh

o zlashtirmaslikning, tushunchaning qaysi elementlari yaxshi o zlashtirilmagan,

amaliyotda misollar yechishda, mashqlar bajarishda, o rganilgan ko nikmalarni

amaliyotda qo llashda qanday bo shliqlar borligi aniqlanadi.

Bilimdagi bo shliqlarni to ldirishda programmalashtirilgan tipdagi

mashqlar katta ahamiyatga ega. Muammoni kichik qismlarga bo lish, har biri

61
to g ri o zlashtirilganligini nazorat qilish, barcha muammoni, o qishda orqada
qolish sababini bartaraf etishda mahsuldor hisoblanadi.
Ko pincha o zlashtirlovchi o quvchilar o qida orqada qolishda o quv

ishlari o rgatishning rolini tushunmaydilar. Ular o zlarining o zlashtirmaslik

sababini dangasalik yoki materialni yaxshi eslab qola olmaslikdan izlaydilar. Ba zan

o qituvchilar ham o quv ishlarini sekin bajarish, dasturdagi zarur materiallarni

yodlay olmaslik deb baholab, xatoga yo l qo yadilar.

II. AMALIY QISM
2.1. O zlashtirmaslikni vujudga keltiruvchi eksperemintal o rganish va

natijalar tahlili.
O quv tarbiya jarayonini tashkil etishga ishonchli o quv tarbiya jarayonini

tashkil etishning qulay yo llarini izlashga majbur etadi.

O quvchilar o zlashtirmasligiga bag ishlangan psixologik tadqiqotlarni,

ilmiy maqolalarni tahlil qilish shuni ko rsatadiki, bu muammoni hal qilish uchun

ko p ishlar qilingan. Lekin o qishdagi qiyinchiliklarni keltirib chiqaradigan

62
sabablar o zlashtirmaslikni yo qotish va uning oldini olishga yo naltirilgan
tadbirlar, chora- tadbirlar, ya ni o zlashtirmaslikning oldini olish yo llari haqidagi

savollar bu muammoga qayta-qayta murojaat qilishga undaydi. O zlashtirmaydigan

o quvchilar shaxsini o rganish, qanday pedagogik sharoitlarda qiyinchiliklarni

bartaraf e tishga maktab dasturini muvaffaqiyatli egallashga yordam beradigan

o quvchi shaxsidagi o zgarishini o rganadigan tadqiqotlar zarurligini taqazo etadi.

Pedagog olimlar o zlashtirmaslikning ko plab sabablarini,

o zlashtirmovchi o quvchilar tiplarini aniqlaganligi hamda ommaviy

o zlashtirmaslikning qanday usullar bilan yo qotish bo yicha didaktik, tarbiyaviy

ishning tashkiliy pedagogik shakl va uslublari belgilaganligining guvohi bo ldik.

Ularning fikricha, umum ta lim maktablarida o qiydigan barcha o quvchilar qulay

tashqi sharoitlar mavjud bo lganda o qituvchilar yordamida dasturda belgilangan

talablarni bajarishlari mumkin. Pedagog olimlar va o quvchilarning uzoq vaqt

o zlashtirmaslikni bartaraf etishga, o zlashtirmaslikni yo qotishga imkon

beradigan o quv tarbiya jarayoni xususiyatlarini o rganadilar.

Psixologlar o quv jarayonida namayon bo ladigan o zlashtirmovni

o quvchilarning shaxs xususiyatlariga, ular o quv faoliyatining o ziga xosliklarini

aniqlashga e tibor qaratadilar. Bitiruv malakaviy ishlarining nazariy qismida

o zlashtirmaslikka sabab bo luvchi omillarni ilmiy pedagogik va psixologik

adabiyotlar asosida yoritib berishga urindik. Bunda boshlang ich sinf

o quvchilarining o quv xususiyatlari, o zlashtirmaslik sabablari, ulardagi psixik

jarayonlarning rivojlanishi haqida to xtalib o tdik. Boshlang ich sinflardagi

o zlashtirmovchi o quvchilarni o rganish jarayonida ularning aqliy rivojlanishi

xususiyatlariga, psixik rivojlanishi sustlashgan bolalar muammosiga, maktabga
joylashuv jarayoni qiyin ketadigan ya ni maktabda psixologik jixatdan tayyor

bo lmagan bolalar muammolariga to xtalib, aynan shunday muammolarning

mavjudligi kichik maktab yoshidagi o quvchilarda o zlashtirmaslikning kelib

chiqishiga sabab bo lishini aytib o tdik. Boshlang ich sinflarda

o zlashtirmaslikning vujudga kelishiga sabab bo luvchi omillar uzoq yillar shu

sohada ishlagan, bevosita bolalar bilan amaliy faoliyatda bo lgan, o nlab

63
o zlashtirmovchi o quvchilar bilan ishlagan va ularning o zlashtirmaslik sababini
aniqlagan boshlang ich sinf o qituvchilariga anketa savollari bilan murojaat qildik.

Bunda biz Z.Nishanova va Z.Sherimbetovalarning o zlashtirmaslik vujudga

keltiruvchi omillar anketa savolnomasidan foydalandik. Termiz shahridagi 13

umum ta lim maktabining 30 nafar boshlang ich sinf o qituvchilariga ushbu

anketa savollari ni tarqatdik. Ulardan ko rsatilgan omillardan eng muhim deb

hisoblanganlarini belgilashlarini iltimos qildik (so rovnomamiz ilovada keltirilgan).

27% o qituvchilar bolaning o zlashtirmasligiga ta sir etuvchi asosiy omil sifatida

ota onalarning bola bilan shug ullanmasligini ko rsatishgan. O zlashtirmovchi

o quvchi uyda ota ona nazoratining yo qligi tufayli dars tayyorlamaydi yoki

mustaqil ravishda dars tayyorlashga qobiliyati yo qligi tufayli ota ona yordamiga

muhtojdir. Ota onaning vaqt ajratmasligi, bee tiborligi yoki o zlarining

pedagogik savodsizligi sababli bunday bolalar o quv jarayonining mohiyatini

chuqur anglab yetisholmaydilar, o quv topshiriqlarini bajarmaydilar va

o zlashtirmodchi o quvchilarga aylanadilar. 37% respondentlar

o zlashtirmaslikning asosiy omili sifatida psixik jarayonlarning yeta
r licha
rivojlanmaganligini k o
rsatishgan. Bu o zlashtirmaslikni vujudga kelishiga sabab
bo lgan eng katta ko rsatgichni tashkil etadi.

Odam xotirasi tufayli ko nikma va malakalar hosil qiladi, bilimini

boyitadi va saviyasini kengaytiradi. O quvchi tez yod olar ekan, demak uning

xotirasi kuchli, sekin esda olib qolar ekan, uning xotirasi zaifroq.
Psixik jarayonlarning rivojlanishi yetarli darajada emas deb hisoblangan
o quvchilar, eng avvalo, bunday o quvchilarning xotirasida nuqsonlar bo lishi,

xotira jarayonlari, xotiraning o ziga xos xususiyatlarini, xotira tiplarini nazarda

tutganligini bildirishdi. Bunday o quvchilar ko rish va eshitish xotiralari past

darajala rivojlangan bo ladi.

Bundan tashqari bunday o quvchilarning tafakkur jarayonlarida ham

kamchilik bo lib, ularda analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, muhum belgini

ajratish kabi tafakkur jarayonlari sust rivojlangan. Bunday o quvchilar mustaqil

fikrlashga qiynaladilar.

64
Psixik jarayonlarning yetarlicha rivojlanmaganligi omiliga diqqatning yaxshi
taqsimlay olmasligi, ixtiyoriy diqqatning shakllanmaganligi, ongli ravishda diqqatni
to plash , taqsimlash va boshqaruv o quvining yo qligi ham kiradi. Bundan
tashqari nutqning yaxshi rivojlanmaganligi, idrokning yaqqol emasligi, berilayotgan
topshiriqlarning mohiyatini anglay olmasligi, ijodiy hayolning mavjud emasligi ham
shunday omillar sarasiga kiradi.
13% respondentlarbolaning maktabda o qishga yetarlicha tayyor

bo lmasligidan kelishi o zlashtirmaslikni vujudga keltiruvchi omil deb

hisoblashgan. Bolaning maktabga tayyor emasligi nafaqat olti yoshlilar, balki yetti
yoshli bolalar orasida ham uchrab turadi. O quvchi sonining ko pligi bola bilan

individual shug ullanishga vaqt yetmasligi natijasida maktabga tayyor emas bolalar

o zlashtirmovchi bolalar qatoriga kirib qoladilar.

Shuningdek respondentlarimizdan 2,5% o zlashtirmaslikning vujudga

kelishiga ta sir etuvchi omil sifatida bolaning ko p kasal bo lishini ko rsatishgan.

Jismonan sog lom bo lmagan bola kam quvvat bo ladi, psixik faol

bo lmaydi deya izohlashgan. Bolaning nosog lom bo lishining ko p dars

qoldirishiga sabab bo ladi. Bunday dars qoldirishlar bolaning fanlarni

o zlashtirishiga ta sir qilmay qolmaydi. Ma lum muddatdagi o quv materiallarini

o zlashtirmaslik, muntazam o zlashtirmaslikka olib keladi deb baholashgan.

8,2% respondentlar bolaning o zlashtirmaslik omili sifatida bola bilan

individual shug ullanishga vaqt yetmasligi, bunday imkoniyatning yo qligini

ko rsatishgan.

So rovnomani o tkazish davridagi suhbatdoshlarimiz bola sonining

ko pligi bola bilan individual suhbatlashish va shug ullanishga imkon bermaydi.

Muloqatga kirishuvi qiyin va tortinchoq bolalar ham individual shug ullanishga

ehtiyoj sezadilar deb hisoblaydilar. Agar har bir bola bilan individual shug ullanish

imkoniyati mavjud bo lganda, o zlashtirmaslikning imkoniyati ham mavjud bo lar

edi.

65
Shuningdek tajribali o qituvchilar bolada qiziqishning sustligi, oilaviy
sharoiti, o quvchining layoqatsizligi, bolaning ko p dars qoldirishi ma lum

darajada o zlashtirmaslik omili deb hisoblaydilar.

So rovnomamizdagi ikkinchi savollar to plash O zlashtirmovchilikning

vujudga kelishiga kimni ko proq aybdor deb hisoblaysiz? deb nomlanib, bunda

respendentlarimiz o zlashtirmovchilikning vujudga kelishida kimlarni ko proq

aybdor deb hisoblashishlarini belgilashdilar.
28% respoindentlar bolaning o zlashtirmasligiga ota ona aybdor deb

hisoblashishadilar va shunday javob variantini belgilaganlar. Haqiqatdan ham ota

ona farzandlarining ta lim tarbiyasiga vaqt topmasa, uni har kuni nazorat qilmasa,

kerakli yordamni bermasa, bunday o quvchi tez orada o zlashtirmovchi

o quvchiga aylanib qoladi.

25,5% respoindentlaro zlashtirmaslikning vujudga kelishiga o quvchining

o zi aybdor deb javob berishdi. Bunda ko proq o quvchining o qishga

qiziqmasligi, loqaydsizligi, ijodiy o quv fikrlashlari shaklllanmaganligi,

o quvchining bilish jarayonining yetarlicha rivojlanmaganligi tufayli o quvchi

o zlashtirmovchilar qatoridan joy olishi ta kidlanadi.

14,5% sinaluvchilar o zlashtirmovchi o quvchilarning paydo bo lishiga

o zlari, ya ni o qituvchilar aybdor deb hisoblashadi. Bu fikrga ham qo shilish

mumkin, shu maqsaddaki agar o qituvchi o quvchining o zlashtirmayotganini

ko ra bila turib, u bilan individual shug`ullanmasa yoki o qituvchi pedagogik

qobilyatga ega bo lmasa, u holda o quvchi tez orada o zlashtirmovchi

o quvchiga aylanib qoladi va o zlashtirmovchilar soni ortadi.

0,5% respendentlar o quvchi o zlashtirmasligiga o rtoqlari aybdor deb

hisoblaydilar. Chunki kichik maktab yoshidagi o quvchilar xarakteriga xos

xususiyatlaridan biri ular ko proq yaxshi o zlashtiruvchi sinfdagi ilg or

o quvchilarga o xshashga intilishadi. Ulardan birinchi bo lish istagi kuchli

bo ladi.

2% sinaluvchilar o zlashtirmovchi o quvchilarning vujudga kelishida kim

aybdorligini bilmaydilar.

66
10,3% o qituvchilar bolaning nosog lomligini asosiy sabab deb
ko rsatishgan. Bolaning nosog lomligi va o quvchi sonining ko pligi

o zlashtirmaslikka katta ta sir ko rsatadi deb hisoblashgan.

Shuningdek 9,3% o qituvchilar bola o zlashtirmasligiga sabab o quvchi

sonining ko pligi deb hisoblashadi. Sinfda bolalar sonining ko pligi har bir

o quvchi bilan individual shug ullanish imkonini bermaydi, qiyinchiliklar

tug diradi.

Biz tadqiqot o tkazgan 13 maktab misolida bu muammo bilan qiziqib

ko rdik. Aksariyat sinflarda 35 -40 nafargacha bolalar bo lib, bu o quvchilarning

nazorat qilish va baholashda o qituvchilarga ma lum qiyinchiliklar tug diradi.

4% respoidentlar o quvchi o zlashtirmasligiga sabab qilib iqtisodiy

sharoitni ko rsatishgan.

1,2% o qituvchilar o zlashtirmovchi o quvchilarning vujudga kelishiga

hamma aybdor deb hisoblaydilar.
Shunday qilib, o qituvchilarning fikricha o zlashtirmaydigan

o quvchilarning vujudga kelishida ko proq ota ona, o qituvchining o zi,

o quvchi va bolaning nosog lomligi aybdor deb hisoblashgan. Umuman olganda

har bir o zlashtirmaslikning paydo bo lishida alohida xarakterga ega bo lib,

o qituvchi o quvchi o zlashtirmasligining asl sababini diagnostika qilgandagina

o quvchi o zlashtirmovchiligini korreksiya qilish osonroq kechadi.

O zlashtirmaslikning vujudga kelishiga aybdor shaxslar savolnomamiz natijalarini

diagramma shaklida ifodaladik

2.2. Ortiqchasini o chirish metodikasi.

Ortiqchasini o chirish metodikasi umumlashtirish va muhim belgini ajratish

kabi tafakkur jarayonlari darajasini o rganish uchun qo llaniladi. Bu metodika
ni
ham ikki turi bor. Predmetli va sur atli.

Metodikaning predmedli turida kuzatuvchi material alohida qog`ozlarda
berilishi shart. Xar bir qog`ozda 4 ta predmet tasvirlangan. Rasmlar oq qora yoki

67
rangli bo`lishi kerak Sinaluvchi 4 ta predmetdan, umumiy belgi bo`yicha birlashuvga
uchtasini tiklashi kerak. Odatda sinaluvchiga quyidagicha ko`rsatilib beriladi.
«Bu rasmlarga diqqat bilan qarang. Bu yerda 4 ta predmet tasvirlangan. Siz
uchta predmetni birlashtirib turadigan umumiy narsani topib, unga nom berishingiz
kerak».
Tadqiqotga birinchi topshiriqni sinaluvchi bilan bajarish, keyin
sinaluvchilar mustaqil ishga kirishadi. Bu metodikadan bolalarni va kattalarni
tekshirish, ularning tafakkur jarayonlarini tekshirish maksadida foydalanish mumkin.
Metodikaning og`zaki varianti 11 -12 yoshli bolalar uchun qo`llash mumkin. Tajriba
o`tkazish uchun so`zlar qatori kerak bo`ladi, ya ni so`zlar qatori yozilgan maxsus
qog`oz varag`i kerak bo`ladi.
Sinaluvchiga ko`rsatma: Xar bir qatorda beshta so`z bor, to`rtta so`zni bir
guruhga kiritib, bu guruhga nom bering, bir so`z ortiqcha bo`lib, uni o`chirish kerak.
Quyidagi so`zlar qatorini keltirib o`tamiz.
1. Stol, stul, krovat, pol, shkaf.
endi bu yerdagi so`zlar guruhiga umumiy nom beramiz. Stol, stul, krovat,
shkaf bu mebel guruhiga kiradi. «Pol» so`zi esa bu guruh uchun begona

hisoblanadi va o`chirish lozim.
2. Sut, qaymoq, qatiq, so`zima, go`sht.
Sut, qaymoq, qatiq va so`zima sut mahsulotlari hisoblanadi va ushbu
guruhga kiradi, bu guruh uchun begona so`z go`sht hisoblanadi va so`zlar qatoridan
o`chiriladi.
3. Botinka, etik, bog`ich, tufli , tapochka.
Botinka,etik, tufli, tapochka oyok kiyimlar hisoblanadi, bu guruh uchun
begona so`z «bog`ich».
4. bolta, arra, bolg`a, mix, randa.
Bolta, arra, bolg`a, randa uchun umumlashtiruvchi so`z duradgorlik
asboblari. Bu guruh uchun ortiqcha so`z mix hisoblanadi.
5. Shirin, issiq, achchiq, nordon, sho`r.

68
Bu guruhdagi shirin, achchiq, nordon, sho`r so`zlari uchun
umumlashtiruvchi nom ma`za ,ta`m
Bu guruh uchun begona so`z «issiq» so`zi hisoblanadi va o`chiriladi.
6. Terak, tol, daraxt, archa, shaftoli.
Bu guruh uchun umumiy nom daraxtlar, daraxt so`zi esa umumiylikni

bildiradi, mavhum bo`lganligi uchun ham o`chiriladi.
7. Samolyot, arava, odam, kema, velosiped.
Samalyot, arava, kema, velosiped so`zlari bitta guruhga kirib, bu guruh

transportlar deb nomlanadi. «Odam» so`zi esa bu guruh uchun ortiqcha so`z
hisoblanadi.
8. Abror, Murod, Aziz, Asqarov, Nabi.
Abror, Murod, Aziz va Nabi bu ismlar. Bu yerda ortikcha so`z Asqarov
bo`lib, u familiya hisoblanadi. Shuning uchun bu yerdan «Asqarov»so`zi o`chiriladi.
9. Santimetr, metr, kilogramm, kilometr, millimetr.
Santimetr, metr, kilometr, millimetr uzunlik o`lchovlari. Bu yerda begona

so`z kilogramm bo`lib u og`irlik o`lchov birligidir.

10. Tokar, o`qituvchi, vrach, kitob, kosmonavt.
Tokar, o`qituvchi, vrach, kosmonavt so`zlari bitta umumiy guruhga kirib,
kasbni bildiradi. Kitob so`zi esa bu qatordan o`chiriladi, chunki kitob predmetni
bildiradi.
11. Palto, plash, ko`ylak, shim, tugma.
Palto, plash, ko`ylak, shim, so`zlari kiyim-kechak guruhiga kiradi. Bu yerda
«tugma so`zi» o`chiriladi, chunki tugma kiyim boshlarning faqat tarkibiy qismini
bilishi mumkin.
12. Uy, orzu, mashina, sigir, daraxt.
Ushbu guruhdagi uy, mashina, sigir, daraxt predmetlarni bildiradi, «orzu»
so`zi esa o`chiriladi.
To`g`ri va noto`g`ri javoblar bilan birga sinaluvchi qo`llanmani qanday
tushunganligini, eksperementlar o`z xatolarini to`g`irlaganida ularni qay darajada
anglaganligi va to`g`ri tushunganligi haqida ham qayd etib borish lozim.

69
Sinaluvchining topshiriqni yechishda o`z usulini tushuntirishga xam e tibor berish
kerak.
Ushbu metodika bo`yicha sinaluvchilarning tafakkur jarayonlari darajasini
baholashda quyidagi mezonga asoslanadi. Berilgan 12 ta topshiriq uchun umumiy
ball qilib 100 ballik mezon olindi. Har bir to`g`ri javob uchun 8,3 ball deb
belgilangan.
1. 100 - ball to`plagan sinaluvchilarda tafakkur jarayonlari darajasi yuqori.
2 . ball to`plagan sinaluvchilarda tafakkur jarayonlari darajasi o`rta
.
3. ball to`plagan sinaluvchilada tafakkur jarayonlari darajasi past

hisoblanadi.
Muhim belgini ajratish .
Bu metodika tafakkur xususiyatlari, predmetlarining muhim belgilarini ajratish
qobilyatini tekshirishda ifodalaniladi. Ajratilgan belgilar xarakteriga ko`ra, tafakkur
uslubi, ya ni aniq va mavhum tafakkurning ustunligi haqida bilish mumkin. Ushbu

metodikani 3 -4 sinf o`quvchilarini tekshirishda qo`llash mumkin.
Tajriba o`tkazish uchun maxsus qog`oz (blank) kerak bo`lib, unda so`zlar
qatori keltirilgan bo`ladi. Har bir katorda bitta asosiy so`z va qavs ichida bitta unga
tegishli so`z berilgan bo`ladi. Bu so`zilardan qavs oldida turgan asosiy so`zga
ko`proq aloqador bo`lgan ikki so`zining tagiga chizish kerak. Tayyor blankalar
sinaluvchiga tarqatilgach, tajribaning birini, asosiy talablar sinaluvchiga ko`rsatma
sifatida tushuntiriladi.
1. Bog` (daraxt, bog`bon, kuchuk, yer, qo`rg`on).
Bunda bog` so`ziga ko`proq aloqador so`zlar daraxt, bog`bon.

2. Daryo ( sohil, baliqchi, balik, suv, suv o`tlari).
Daryo so`ziga ko`proq aloqador so`zlar baliq, suv so`zlari hisoblanadi.

3. Bo`lish (sinf, bo`linuvchi, qalam, bo`luvchi, qog`oz)
Bo`lish so`ziga ko`proq aloqador so`zlar bo`linuvchi, bo`luvchi so`zlaridir.

4. Sport ( medal, orkestr, musobaqa, g`alaba, stadion)
Sport so`ziga ko`proq aloqador so`zlar musobaqa, stadion so`zlari

hisoblanadi.

70
Topshiriqni bajarishda sinaluvchini ko`rsatmani tushunganligi, yo`l qo`ygan
xatolariga e tibor qilinadi. Agar sinaluvchi topshiriqni bajarish shartlarini
tushunmagan bo`lsa, tadqiqotchi dastlabki ikki misolda bajarish zarurligini ko`rsatib
beradi.
Barcha hollarda sinaluvchining topshiriqni qanday bajarganligini muhokama
qilish zarur. M uhokama jarayonida sinaluvchi q o shimcha fikrlar bildiradi,

xatolarini to g irlaydi va javoblarini to g irlaydi. Natijalar sinaluvchining aniq

vaziyatli tafakkur xususiyatlarini aks ettirish bilan birga, shoshmashosharlik natijasi
bo lishi mumkin. Ba zi sinaluvchilar bilan muhokama jarayoni shuni ko`rsatadiki,

sinaluvchining belgilagan javoblari aniq tahlil asosida bo lmay , balki tasodifiy

xarakterga ham egadir. S h uning uchun ham olingan natijalar asosida
sinaluvchilarning izoh berishi va muhokama qili ni sh i zarur.
Quyida sinaluvchi topshiriqni bajarish uchun taqdim etiladigan maxsus
blankani keltiramiz.
Ilovada keltirilgan.

2.3 T ajriba va natijalar tahlili
O zlashtirmaslikning vujudga kelishiga sabab bo luvchi omillarni aniqlash

bo yicha o tkazgan so rovnomamizda respendentlarimizning 37% psixik

jarayonlarning yetarlicha rivojlanmaganligi o zlashtirmaslikka sabab bo ladi deb

hisoblashgan . SHu sababli biz tajriba predmetimiz ob ekti hisoblangan 13 o rta

71
umum ta lim maktabining 4 sinflarida bilish jarayonlarining rivojlanishini
o rganmoqchi bo ldik. Biz dastlab 4 sinf o qituvchilari bilan suhbatlashdik.

O zlashtirmovchi o quvchilarni o qituvchilar yodamida aniqlab oldik. Barcha 4

sinflardagi o zlashtirmovchi o quvchilardan bitta sinfga jamlab, ularning har

birlarining o zlashtirmaslik sabablari bilan qiziqib ko rdik. SHuningdek

tadqiqotlarimizga taqqoslash maqsadida 4 a sinf o quvchilari ham jalb etdik.

Dastlab o zlashtiruvchi o quvchilarda ortiqchasini o chirish va muhim

belgini ajratish metodikalaridan foydalanib tajribalar olib bordik. So zlar qatori

yozilgan blankalarni sinaluvchilarga tarqatdik. Ularga ko rsatmalar berdik. Har

bir qatorga beshta so z bor, to rtta so zni bir guruhga birlashtirib, bu guruhga nom

bering, bir so z ortiqcha bo lib uni o chirish kerak. O quvchilar topshiriqlarni

qiziqib bajarishdilar. Natijalarni olayotganimizda har bir sinaluvchi bilan
qo llanmani qanday tushunganligini, qayd etdik. Sinaluvchilarimiz to g ri

javoblarini aksariyati izohlab bera olishdi. Metodikadagi o chirilmagan so zlarni

bir guruhga birlashtirib, ularni nomlay olishdi. Ushbu sinfdagi o quvchilar tafakkur

jarayonlari darajasini o rganib chiqdik. Quyida natijalar tahlilini keltiramiz.

O zlashtiruvchi sinf o quvchilari topshiriqlarni bajarishda qiynalishmadi. Lekin bu

sinfda ham topshiriqlarni bajarishga qiynalgan o quvchilar bo ldi.

Ushbu metodikani 4 sinf o quvchilari orasida o zlashtirmovchi

o quvchilardan tashkil etilgan 20 nafarlik guruhda ham ushbu metodikani

o tkazdik.Olingan natijalarni baholashdan oldin har bir o quvchi yo l qo ygan

xato-kamchiliklarni o rganib ko rdik. Ular javoblarni qay tarzda nimaga asoslanib

baholashganligiga qiziqib ko rdik. Ushbu suhbat chog ida ular tafakkur

jarayonlaridagi kamchiliklar yuzaga chiqib qoldi. O zlashtirmovchi

o quvchilarning aksariyati ortiqcha so z nima sababdan bu guruhga kirmasligini

izohlab berisha olmadi. Natijalar tahlili shuni ko rsatdiki, o zlashtirmovchi

o quvchilar tafakkur jarayonlari quyi rivojlangan, muloqotga kirishishda qiyinchilik

sezadilar.

Sinaluvchilarnig ortiqchasini o chirish metodikasi bo’yicha olgan natijalari.

72

№ O’zlashtirmovchi
o’quvchilar. O’zlashtiruvchi
o’quvchilar
X= 28,2 X = 70,4
Jadvaldan ko’rinib turibdiki , o’zlashtiruvchi o’quvchilar natijalarning o’rtacha
arifmetigi qiymati 70,2 , o’zlashtirmovchi o quvchilar guruhida o rtacha arifmetik
qiymat 28,4 ga teng.
Biz ushbu guruhlarda Muhim belgini ajratish metodikasidan ham taqqoslar

olib bordik. Biz bunda o zlashtirmovchi o quvchilarnig tafakkur uslubi, ya ni aniq

va mavhum tafakkurning ustunligini aniqlamoqchi bo ldik. Dastlab o zlashtiruvchi

o quvchilar guruhida ushbu metodikani ham o tkazdik.

Muhim belgini ajratish bo yicha 51,9% sinaluvchilar yuqori ko rsatgich,

40,7% sinaluvchilarimiz o rta, 7,4% sinaluvchilarimiz past ko rsatgichga ega

bo ldilar. Ushbu metodikani o zlashtirmovchi o quvchilar guruhida ham o tkazib

ko rdik. Sinaluvchilarga tayyor blankalarni tarqatib, ko rsatmalar berildi.

O zlashtirmovchi o quvchilar orasida berilgan topshiriqning mohiyatini

tushunmaslik, topshiriqlarning bajarilish tartibini qayta - qayta so rash hollari

kuzatildi. Ayrim o quvchilar esa topshiriq mohiyatini tushunmasalarda, hatto

so ramadilar ham.

Sinaluvchilarimizning natijalarini tahlil qilishda har birlarining xatolarini
tahlil qildik va ulardagi munosabatni kuzatdik. Ba zi o quvchilar xatolarini anglab

yetdilar, ba zilarida bu holat kuzatilmadi.

Metodika 4 ta savoldan iborat bo lganligi uchun sinaluvchilarimiz

topshiriqlarni bajarish uchun kam vaqt sarflashdi. Ushbu metodikani bajarishda
o quvchilar ko pi xatoliklarga yo l qo yishdi. Ulardan topshiriqlarni qay tarzda

73
bajarishganligini, muhim belgini qanday ajratishganligini suhbat orqali aniqlab
qoldik. Sinaluvchilarning aksariyati ushbu savollarimizga qiynalmasdan, fikrlarini
izohlab berishdi. Ulardan olingan natijalarni quyidagi diagramma shaklida
tasvirladik.
Tajribalarimiz natijalarida shu xulosaga keldiki, o zlashtirmovchi
o quvchilarning aksariyatida muhim belgini ajratish qobiliyati sust rivojlangan.

Lekin sinaluvchilarning bir qismi topshiriqlar mohiyatini to g ri anglab
, muhim
belgini ajrata olyaptilar. Bunday o quvchilarning o zlashtirmasligiga tafakkur

jarayonidagi kamchiliklar sabab bo lmay, balki bola bilan ota onaning

shug ullanmasligi yoki e tiborning yo qligi, shuningdek individual

shug ullanmaslik oqibatida o zlashtirmovchiga aylangan.

Muhim belgini ajratish metodikasi bo yicha o zlashtiruvchi va

o zlashtirmovchi o quvchilardan olingan natijalarning qiyosiy tavsifi quyidagicha.

№ O’zlashtiruvchi
o’quvchilar O’zlashtirmovchi
o’quvchilar.

X. 85 X.30

XULOSA VA TAVSIYALAR
O’zlashtirmaslikni vujudga keltiruvchi omillar, o’zlashtirmovchi
o’quvchilarning psixologik xususiyatlarini o rganish ta lim jarayonida o quvchi

o zlashtirmasligining oldini olishga yo naltirilgan chora tadbirlar tizimini ishlab

chiqish imkonini beradi. O zlashtirmaslikning oldini olish bo yicha tadbirlar tizimi

har bir o quvchi real o quv imkoniyatlarining barcha asosiy tarkibiy qismlarini

74
kompleks rivojlantirishga, ya ni shaxsning intellektual, irodaviy, hissiy sohalarini
bir vaqtda rivojlantirishga, uning ta lim va tarbiyasini ta minlash, o qishga va

jamoaga ijobiy munosabatini rivojlantirish, uning ishga qobiliyatini shakllantirishga
yo naltirilgan bo lishi kerak. O quvchi real o quv imkoniyatlaridan birining

shakllanishi muhimligini yetarlicha baholamaslik, bu tizimning yaxlitligiga salbiy
ta sir ko rsatadi. Natijada o zlashtirmaslikning muvafaqqiyatli oldini olishga olib

kelmaydi.
Bunday kompleks yondashuv maktabda, sinfda, guruhiy va tarbiyaviy
tadbirlar birgalikda olib borilgandagina amalga oshirilishi mumkin.
O tkazilgan nazariy va eksper
i mental tadqiqotlar asosida quyidagi xulosaga
keldik :
1. O zlashtirmovchi o quvchiga qo yiladigan baho uning shaxsi

shakllanishiga ta sir qiladi.

2. Bo sh o zlashtiruvchi o quvchining kichik muvaffaqqiyatini ham

hammaning oldida maqtash, ozgina yuqori baholash, uni yangi muvaffaqqiyatlarga
undaydi.
3. Ko pchilik o qituvchilar o zlashtirmaslikning vujudga kelishida

ko proq ota ona aybdor deb o ylashadi. Demak ota onaning farzandlari bilan

uyda shug ullanmasliklari, nazorat qilmasliklari, o tilgan mavzularning uy

vazifalarida mustahkamlanmasligi o zlashtirmovchilikni keltirib chiqaruvchi yetarli

omildir.
4. Boshlang ich sinflarda o zlashtirmaslikning vujudga kelishi bolaning

psixik jarayonlarining yetarlicha rivojlanmaganligi bilan bog liq.

5. O zlashtirmovchi o quvchilar narsa va hodisalar orasidagi muhim belgini

ajratish, predmetlarni , bir umumiy guruhga umumlashtirishga qiynalishadi.
6. O zlashtirmovchi o quvchilarda diqqat, xotira, tafakkur qiyin rivojlangan

bo lib, bunday o quvchilar individual shug ullanishga ehtiyoj sezadilar.

7. O zlashtirmaslikni keltirib chiqaruvchi omillardan yana biri bolaning

maktabda o qishga psixologik jihatdan tayyor bo lmay kelishidir.

75
8. O zlashtirmovchi o quvchilarda ijobiy o quv motivatsiyasi
shakllanmagan. Ma lumki, psixologik jixatdan tayyorgarlikning asosiy tarkibiy

qismi motivatsion tayyorgarlikdir.
9. Maxsus tashkil etilgan mashg ulotlarda bo sh o zlashtiruvchi

o quvchilarni bilim jarayonlarini rivojlantirish orqali o zlashtirmaslikni bartaraf

etish mumkin.
10. O zlashtirmovchilikni bartaraf etishda o quvchi, psixolog va ota

onalar hamkorlikda ish olib borishlari muhim omil hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO Y
X ATI
1. I.A.Karimov Barkamol avlod O zbekiston taraqqiyotining poydevori . Toshkent

2. I.A.Karimov O zbekiston XXI asr bo sag asida Toshkent 1997 y.

76
3. I.A.Karimov O zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo lida .
Toshkent O zbekiston 1995 y.

4. Ta lim to g risidagi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Toshkent 1997

y.
5. Goliza M.V. “Возристная и педагогичеслая психология”
6. Gafarov A.E, “ Pedagogik amal i yot ” . Toshkent 2002 y.
7. Gurova A. “Диагностика психочесткого разбитая детей”.
8. Davletmin M.G. To’ychieva S.M “Umumiy psixologiya” Toshkent 2002 y.
9. Davletmin M.G. Yosh davrlari va pedagogik psixologiya . Toshkent 2004 y.

10. Krutenskiy V.V Pedagogik psixologiya”.

Toshkent 1979 y.
11. Petrovskiy Umumiy psixologiya . Toshkent

1992 y.
12. To laganova G.K. Tarbiyasi qiyin uslubiy

psixologiyasi .

13. Nimatova Z.T. Psixologik xizmat O zMCH

2005 y.
14. Nimatova Z.T, Xalilova N.I. Psixokorrektsiya .

Toshkent 2006 y.
15. Fridman L.M, Volkov K.N . “Психоческая
паука”учителя . M.1985 g.
16. SHerimbetova Z.SH. Nishonova Z.T.
“O’zlashtirmovchi o’quvchilarning tiplari. Maktab va Hayot 2006 №6
17. Sherimbetova Z.SH. “Boshlang’ich sinflardagi
o’zlashtirmovchi o’quvchilarni tuzatish usullari.” Maktab va Hayot 2001 y.
18. SHerimbetova Z.SH. “O’quvchi nega
o’zlashtirmaydi? “Boshlang’ich ta’lim. 2002 y. №1
19. G’oziyev .G’. “Psixologiya” Toshkent 1994 y.
20. G’oziyev E.G’ “Umumiy psixologiya” 1 – 2
tom. Toshkent 2003 y.

77
Internet saytlari
Pedagog.uz
Psixol.uz
Google.uz

MUNDARIJA
KIRISH
I N A ZARIY QISM .
1.3 O zlashtirmovchi o quvchilar muammosining pedagogika va

psixologiyada o rganilishi
..
1.4 O zlashtirmovchilikni vujudga keltiruvchi omillar haqida
.
1.3 Boshlang ich sinflarda o zlashtirmovchilikning oldini oli
sh ga
yo naltirilgan tadbirlar
..
II AMALIY QISM
2.1 . O zlashtirmovchilikni vujudga keltiruvchi omillarni eksperimental

o rganish
..
2.2 Ortiqchasini o chirish , Muhim belgini ajratish

metodikalaridan foydalanish orqali o zlashtirmaslik sabablarini

aniqlash .

2.3 T ajriba va natijalar tahlili ...

78
XULOSA VA TAVSIYALAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ..
ILOVALAR

Купить

Информация о документе

Продавец

Boshlang’ich sinflarda o’zlashtirmovchilikni yuzaga keltiruvchi omillar

Похожие документы