Didaktika ta’lim nazariyasi sifatida 26 - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	68.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Didaktika ta’lim nazariyasi sifatida 26

Купить

Didaktika ta’lim nazariyasi sifatida
1

MUNDARIJA
KIRISH ....................................................................................................................3
I BOB. DIDAKTIKANING NAZARIY ASOSLARI .........................................5
1.1. Didaktika tushunchasi, predmeti va vazifalari ........................................5
1.2. Didaktikaning pedagogika tizimidagi o‘rni va boshqa fanlar bilan
aloqasi ......................................................................................................................8
1.3. Didaktikaning rivojlanish tarixi va asosiy bosqichlari ..................... …11
II BOB. TA’LIM JARAYONI VA ZAMONAVIY DIDAKTIKA ................17
2.1. Ta’lim jarayonining tuzilishi, bosqichlari va qonuniyatlari .................17
2.2. Ta’lim mazmuni, metodlari va didaktik yondashuvlar ........................20
2.3. O‘zbekiston ta’lim tizimida didaktikaning qo‘llanilishi .....................28
XULOSA .............................................................................................................34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................37
2

KIRISH
Jamiyatning barqaror rivojlanishi, iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotning asosi
sifatida ta’lim tizimining ahamiyati bugungi kunda tobora ortib bormoqda.
Insoniyat tsivilizatsiyasining tarixiy taraqqiyoti davomida ta’limning jamiyat
hayotidagi o‘rni doimo muhim bo‘lib kelgan. Zamonaviy sharoitda esa ta’lim
nafaqat bilim berish va ko‘nikma shakllantirish jarayoni, balki shaxsni har
tomonlama rivojlantirish, ijodiy va mustaqil fikrlaydigan, hayotda o‘z o‘rnini
topadigan fuqarolarni tarbiyalash vositasi sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Pedagogika fanining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan didaktika ta’lim
nazariyasini o‘rganish va rivojlantirish bilan shug‘ullanadi. Didaktika — ta’lim va
o‘qitishning qonuniyatlari, tamoyillari, mazmuni, usullari va shakllarini tadqiq
etuvchi pedagogika fani bo‘lib, ta’lim jarayonini ilmiy asosda tashkil etishning
nazariy va amaliy poydevorini yaratadi.
Didaktikaning dolzarbligi bir qancha omillar bilan belgilanadi. Birinchidan,
zamonaviy ta’lim oldiga qo‘yilayotgan yangi talablar — kompetentlilikka
asoslangan ta’lim, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv, ta’limning sifatini ta’minlash
— didaktikaning nazariy asoslarini yanada chuqurroq o‘rganishni taqozo etadi.
Ikkinchidan, axborot texnologiyalarining ta’lim jarayoniga jadal kirib kelishi
didaktikaning yangi muammolarini keltirib chiqarmoqda. Uchinchidan,
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari, maktabgacha ta’limdan
tortib oliy ta’limgacha bo‘lgan butun ta’lim tizimini modernizatsiya qilish
didaktikaning amaliy ahamiyatini oshirmoqda.
Kurs ishining maqsadi — didaktikaning ta’lim nazariyasi sifatidagi
mohiyatini, uning asosiy kategoriyalari va tamoyillarini, ta’lim jarayonining
didaktik tuzilishi va zamonaviy didaktikaning rivojlanish yo‘nalishlarini ilmiy
tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
— didaktika tushunchasining mohiyatini, uning predmeti va vazifalarini
aniqlash;
3

— didaktikaning pedagogika tizimidagi o‘rnini va boshqa fanlar bilan
aloqasini ko‘rsatib berish;
— didaktikaning rivojlanish tarixini bosqichma-bosqich tahlil qilish;
— didaktik tamoyillarning mohiyati va ta’limdagi ahamiyatini ochib berish;
— ta’lim jarayonining tuzilishi, bosqichlari va qonuniyatlarini o‘rganish;
— ta’lim mazmunining didaktik asoslarini va zamonaviy ta’lim metodlarini
tahlil qilish;
— O‘zbekiston ta’lim tizimida didaktikaning qo‘llanilishi masalalarini
ko‘rib chiqish;
— raqamli ta’lim va didaktikaning yangi yo‘nalishlarini o‘rganish. 1
Tadqiqotning ob’ekti — ta’lim nazariyasi sifatidagi didaktika jarayoni.
Tadqiqotning predmeti — didaktikaning nazariy asoslari, tamoyillari va
zamonaviy ta’lim jarayonida qo‘llanilishi.
Tadqiqot metodlari : ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish, qiyosiy tahlil,
umumlashtirish, tizimli yondashuv hamda ta’lim amaliyotini kuzatish va
umumlashtirish metodlari keng qo‘llanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda didaktikaning klassik
nazariy asoslari va zamonaviy ta’lim paradigmalari yaxlit tizim sifatida ko‘rib
chiqilgan, O‘zbekiston ta’lim tizimiga xos xususiyatlar raqamli didaktika
muammolari bilan birgalikda tahlil qilingan.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati — kurs ishida bayon etilgan nazariy
xulosalar va tavsiyalar ta’lim muassasalarida o‘qituvchilarning didaktik mahoratini
oshirishga, ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga ko‘maklasha oladi.
Kurs ishining tuzilishi : ish kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I BOB. DIDAKTIKANING NAZARIY ASOSLARI
1
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. — Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
4

1.1. Didaktika tushunchasi, predmeti va vazifalari
«Didaktika» atamasi yunoncha «didaktikos» so‘zidan olingan bo‘lib,
«o‘rgatuvchi», «o‘qituvchi» degan ma’noni anglatadi. Bu atama ilk bor XVII asrda
nemis pedagogi Volfgang Ratke (Ratikhiy)ning asarlarida qo‘llanilgan va
keyinchalik buyuk chex pedagogi Jan Amos Komenskiy tomonidan ilmiy
muomalaga keng joriy etilgan. Komenskiy 1657 yilda nashr ettirilgan «Buyuk
didaktika» asarida didaktikani barcha insonlarni hamma narsaga o‘rgatuvchi
universal san’at sifatida ta’riflagan.
Didaktika — bu ta’lim va o‘qitish nazariyasi. U ta’lim jarayonining
qonuniyatlari, tamoyillari, mazmuni, shakllari va metodlarini o‘rganuvchi
pedagogika fanining muhim tarmog‘idir. Didaktika asosan ikkita asosiy savolga
javob beradi: «Nima o‘qitish kerak?» (ta’lim mazmuni) va «Qanday o‘qitish
kerak?» (ta’lim metodlari va shakllari). Aynan shu ikki savol didaktikaning
predmet sohasini belgilab beradi.
Didaktika pedagogika fanining bir bo‘limi sifatida ta’lim va o‘qitishning
umumiy qonuniyatlarini o‘rganadi. U ta’lim jarayonini umumlashtirilgan
ko‘rinishda tadqiq etib, turli fanlar bo‘yicha o‘qitishning umumiy asoslarini
belgilab beradi. Didaktika ta’limning maqsadlari va vazifalari, ta’lim jarayonining
mohiyati va tarkibiy qismlari, ta’limni tashkil etish shakllari, ta’lim metodlari va
vositalari, ta’lim natijalarini baholash kabi masalalarni o‘z predmeti doirasida
ko‘rib chiqadi. 2
Didaktikaning predmeti haqida turli ilmiy-pedagogik maktablar o‘rtasida
munozara mavjud bo‘lib kelgan. Ba’zi olimlar didaktikaning predmetini faqat
o‘qitish jarayoni (o‘qituvchi faoliyati) bilan chegaralasa, boshqalari uni ta’lim
jarayonining ikki tomoni — o‘qitish va o‘qish (o‘qib-o‘rganish) jarayonlarining
dialektik birligi sifatida talqin etadi. Zamonaviy didaktika esa ta’lim jarayonining
barcha ishtirokchilarini — o‘qituvchi, o‘quvchi, ta’lim muhiti va resurslarini —
yaxlit tizim sifatida ko‘radi.
Didaktikaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
2
«Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi». — Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
5

Birinchi vazifa — ta’limning maqsad va vazifalarini aniqlash. Didaktika
jamiyatning ta’limga qo‘ygan talablari va shaxsning rivojlanish ehtiyojlari asosida
ta’limning umumiy va xususiy maqsadlarini belgilaydi. Bu vazifa ta’lim
standartlarini ishlab chiqishda, o‘quv dasturlarini loyihalashda hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi.
Ikkinchi vazifa — ta’lim mazmunini belgilash. Didaktika o‘quvchilarga
berilishi kerak bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar tizimini, shuningdek,
shaxsning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan kompetensiyalarni aniqlaydi. Ta’lim
mazmunining tanlash mezonlari, uning mantiqiy tuzilishi va ketma-ketligi
didaktikaning muhim tadqiqot ob’ektidir.
Uchinchi vazifa — ta’lim jarayonining qonuniyatlarini o‘rganish. Didaktika
ta’limning ichki qonuniyatlarini, ya’ni ta’lim maqsadi, mazmuni, metodlari va
natijalar o‘rtasidagi ob’ektiv bog‘liqliklarni tadqiq etadi. Bu qonuniyatlarni bilish
o‘qituvchiga ta’lim jarayonini samarali boshqarish imkonini beradi.
To‘rtinchi vazifa — ta’lim metodlari va shakllarini ishlab chiqish. Didaktika
turli ta’lim metodlarini — ularning mohiyatini, turlarini, qo‘llanilish shartlari va
imkoniyatlarini — o‘rganadi hamda yangi, samarali metodlarni izlab topadi va
ilmiy jihatdan asoslaydi.
Beshinchi vazifa — ta’lim jarayonini tashkil etish masalalarini hal qilish.
Dars, seminar, laboratoriya mashg‘uloti, ekskursiya kabi ta’lim tashkiliy
shakllarining didaktik asoslarini, ularni samarali qo‘llash shartlarini aniqlash
didaktikaning amaliy vazifasidir.
Oltinchi vazifa — ta’lim natijalarini baholash. Didaktika bilimlarni,
ko‘nikma va malakalarni, kompetensiyalarni baholashning mezonlari, shakllari va
metodlarini ishlab chiqadi, ta’lim sifatini ta’minlashning nazariy asoslarini
yaratadi.
Yettinchi vazifa — amaliy tadqiqotlarni o‘tkazish. Didaktika ta’lim
amaliyotini, uning samaradorligini o‘rganadi, ta’limning yangi texnologiyalari va
yondashuvlarini sinab ko‘radi va ular asosida ilmiy tavsiyalar ishlab chiqadi.
6

Didaktika kategoriyalari deganda, didaktika fani doirasida o‘rganiladigan
asosiy tushunchalar tizimi tushuniladi. Asosiy didaktik kategoriyalarga quyidagilar
kiradi: ta’lim, o‘qitish, o‘qish (o‘qib-o‘rganish), bilim, ko‘nikma, malaka,
kompetensiya, ta’lim jarayoni, ta’lim tamoyillari, ta’lim mazmuni, ta’lim
metodlari, ta’lim shakllari va ta’lim vositalari.
Ta’lim — eng keng qamrovli didaktik kategoriya bo‘lib, u maqsadga
yo‘naltirilgan, tashkil etilgan, bilim berish, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish,
shuningdek, shaxsni rivojlantirish jarayonini anglatadi. Ta’lim jamiyatning tarixiy
tajribasini avloddan avlodga uzatishning asosiy mexanizmi bo‘lib xizmat qiladi.
Ta’lim jarayonida ikki tomon — o‘qituvchi va o‘quvchi — faoliyati uyg‘unlashib,
didaktik birlikni tashkil etadi.
O‘qitish — bu ta’lim jarayonining o‘qituvchi tomonidan boshqariladigan
tomoni. O‘qituvchi ta’lim maqsadlarini belgilab, mazmunni tanlaydi, metodlarni
qo‘llaydi va o‘quvchilarning faoliyatini yo‘naltiradi. O‘qitishning sifati ko‘p
jihatdan o‘qituvchining professional mahoratiga, didaktik bilim va ko‘nikmalariga
bog‘liq.
O‘qish (o‘qib-o‘rganish) — ta’lim jarayonining o‘quvchi tomonidan amalga
oshiriladigan tomoni. O‘quvchi bilimlarni o‘zlashtiradi, ko‘nikma va malakalarni
hosil qiladi, aqliy va jismoniy kuchlarini rivojlantiradi. Zamonaviy didaktikada
o‘quvchi passiv ob’ekt emas, balki ta’lim jarayonining faol sub’ekti sifatida
qaraladi. 3
Bilim — ob’ektiv voqelikning inson ongidagi aks etishi; faktlar,
tushunchalar, qonunlar, nazariyalar va boshqa ma’lumotlar majmuasi. Pedagogik
jihatdan bilim o‘quvchi tomonidan o‘zlashtirilgan, anglab yetilgan va xotiraga
mustahkam o‘rnashgan axborot sifatida talqin etiladi. Bilimlarning sifatiga ko‘ra
ularni yuzaki va chuqur, rasmiy va mazmunli deb farqlash mumkin.
Ko‘nikma — egallangan bilimlarni va o‘zlashtirilgan harakat usullarini
muayyan shartlarda tatbiq eta olish qobiliyati. Ko‘nikma muntazam mashq qilish
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Maktab ta’limini rivojlantirish» bo‘yicha qarorlari to‘plami. —
Toshkent: Adolat, 2019.
7

natijasida rivojlanadi. Ko‘nikmalar intellektual (aqliy) va amaliy (harakatli)
ko‘nikmalarga bo‘linadi.
Malaka — ko‘p marta takrorlash natijasida avtomatik darajaga ko‘tarilgan
harakat, ya’ni ong tomonidan doimiy nazorat talab etmaydigan darajada
o‘zlashtirilgan harakat usuli. O‘qish, yozish, hisoblash kabilar bunday malakaga
misol bo‘la oladi.
Kompetensiya — zamonaviy ta’limda keng qo‘llaniladigan tushuncha
bo‘lib, muayyan sohada muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan
bilim, ko‘nikma, malaka, munosabat va qadriyatlarning yaxlit majmuasini
anglatadi. Kompetensiya tushunchasi an’anaviy «bilim, ko‘nikma, malaka»
triadasidan kengroq bo‘lib, shaxsning real faoliyatda nimalarga qodirligini
o‘lchaydi.
Didaktikaning bunday keng va chuqur kategoriyalar tizimi uning mustaqil
ilmiy fan sifatidagi statusini mustahkamlaydi va pedagogik amaliyotni nazariy
jihatdan ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Didaktika o‘zining
kategoriyalar tizimi orqali ta’lim amaliyotiga ilmiy yo‘l-yo‘riq beradi va uni
takomillashtirishga xizmat qiladi.
1.2. Didaktikaning pedagogika tizimidagi o‘rni va boshqa fanlar bilan
aloqasi
Didaktika pedagogika fanining markaziy tarmog‘i hisoblanib, u
pedagogikaning umumiy nazariy asoslariga tayangan holda ta’lim jarayonining
o‘ziga xos qonuniyatlarini o‘rganadi. Pedagogika fani tizimida didaktika bilan bir
qatorda tarbiya nazariyasi (pedagogikaning ikkinchi asosiy tarmog‘i), maktab
tashkil etish (ya’ni, pedagogik menejment), maxsus didaktika (xususiy
metodikalar) kabi tarmoqlar mavjud. Bu tarmoqlarning barchasi pedagogikaning
umumiy nazariy asosiga tayanib, bir-biri bilan chambarchas bog‘liqlikda
rivojlanadi.
Didaktika va tarbiya nazariyasi o‘rtasidagi munosabat pedagogikaning
asosiy nazariy muammolaridan biri bo‘lib kelgan. Ular o‘rtasida chegarani aniq
8

belgilash qiyin, chunki ta’lim va tarbiya jarayonlari haqiqatda ajralmasdir. Ta’lim
jarayonida o‘quvchi nafaqat bilim oladi, balki dunyoqarashi, qadriyatlari, axloqiy
ko‘rinishlari ham shakllanadi. Shunga qaramay, ilmiy maqsadlarda bu
tushunchalarni farqlash zarur. Didaktika asosan ta’lim jarayonining kognitiv
(bilish) tomoniga e’tibor qaratsa, tarbiya nazariyasi shaxsning axloqiy, estetik,
jismoniy va mehnat jihatidan rivojlanishiga diqqat qaratadi.
Xususiy metodikalar (predmet metodikalari) didaktikaning ta’limoti va
tamoyillari asosida qurilib, ularni muayyan o‘quv fanlari bo‘yicha o‘qitish
jarayoniga tatbiq etadi. Masalan, matematika o‘qitish metodikasi, ona tili o‘qitish
metodikasi, tarix o‘qitish metodikasi va boshqalar shular jumlasidandir. Didaktika
va xususiy metodikalar o‘rtasida ikki tomonlama munosabat mavjud: didaktika
umumiy qoidalar va tamoyillar belgilab bersa, xususiy metodikalar ularni konkret
fanlarga tatbiq etib, o‘z navbatida, didaktika uchun empirik material yig‘adi.
Didaktika bir qator boshqa fanlar bilan ham mustahkam aloqada rivojlanadi.
Bu aloqalarni quyidagicha tavsiflash mumkin:
Psixologiya bilan aloqasi. Didaktika va psixologiyaning o‘zaro aloqasi
ayniqsa mahkam. Ta’lim psixologiyasi — idrok, xotira, tafakkur, e’tibor kabi
bilish jarayonlarini, shuningdek, motivatsiya, his-tuyg‘ular, shaxsning rivojlanishi
kabi masalalarni o‘rganuvchi psixologiya tarmog‘i — didaktika uchun bevosita
nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Didaktika ta’limni o‘quvchining psixologik
xususiyatlariga muvofiq tashkil etish uchun psixologik bilimlardan foydalanadi.
Yosh psixologiyasi didaktikaga har bir yosh davrida ta’limning o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olishga yordam beradi. Pedagogik psixologiya esa
to‘g‘ridan-to‘g‘ri didaktika bilan chegaradosh fan bo‘lib, ular orasidagi chegarani
ajratib ko‘rsatish qiyin darajada yaqin.
Fiziologiya bilan aloqasi. Oliy nerv faoliyati fiziologiyasi va maktab
gigienasi didaktikaga o‘quvchilarning biologik imkoniyatlarini, charchoq va dam
olish masalalarini, mashg‘ulot va tanaffuslarning optimal miqdorini belgilashda
yordam beradi. I.P.Pavlovning shartli refleks haqidagi ta’limoti, o‘qitish jarayonida
9

asab tizimining roli haqidagi ma’lumotlar didaktikaning fiziologik asoslarini
tashkil etadi.
Falsafa bilan aloqasi. Falsafa didaktikaning metodologik asosini tashkil
etadi. Gnoseologiya (bilish nazariyasi) ta’limning nazariy-bilish asoslarini
belgilaydi. Dialektika ta’lim jarayonining ziddiyatlari va rivojlanish
qonuniyatlarini tushuntirishga xizmat qiladi. Falsafaning ta’lim maqsadlariga oid
ta’limotlari didaktikaning axiologik (qadriyat) asosini tashkil etadi.
Sotsiologiya bilan aloqasi. Sotsiologiya jamiyatning ta’limga qo‘ygan
talablarini, ta’limning ijtimoiy funksiyalarini, ta’lim va ijtimoiy muassasalar
o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganadi. Didaktika bu ma’lumotlardan ta’lim maqsadlari
va mazmunini jamiyat ehtiyojlariga muvofiq belgilashda foydalanadi. Ta’limning
ijtimoiy funksiyalari — ijtimoiylashuv, madaniy meros uzatish, ijtimoiy
harakatchanlik — didaktika uchun muhim kontekstni tashkil etadi.
Kibernetika va axborot nazariyasi bilan aloqasi. XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab kibernetika va axborot nazariyasining ta’lim jarayoniga tatbiqi
didaktikaning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Boshqaruv nazariyasi, teskari
aloqa prinsipi, dasturli ta’lim, axborot kommunikatsion texnologiyalar —
bularning barchasi zamonaviy didaktikaning muhim elementlariga aylandi.
Pedagogik aksiologiya bilan aloqasi. Bu fan ta’lim qadriyatlarini o‘rganadi
va didaktikaga ta’lim maqsadlari, mazmunini tanlash va baholashda axloqiy-
qadriyat asoslarini belgilashda yordam beradi. Qanday qadriyatlar ta’lim
mazmuniga kiritilishi, qanday insoniy fazilatlar rivojlantirilishi kerakligi kabi
savollar didaktika va aksiologiyaning kesishish nuqtasida joylashgan.
Didaktikaning o‘zaro aloqa o‘rnatgan fanlari doirasi shundan dalolat
beradiki, didaktika tor doirada emas, balki keng fanlararo kontekstda rivojlanadi.
Bu, bir tomondan, didaktikani boyitsa, ikkinchi tomondan, uning nazariy asoslarini
mustahkamlaydi. Fan sifatida didaktikaning kuchli tomoni — uning empirik
(amaliy) va nazariy (ilmiy) jihatlarni o‘zida mujassamlashtirganligidir.
1.3. Didaktikaning rivojlanish tarixi va asosiy bosqichlari
10

Didaktikaning tarixi insoniyatning ta’lim va tarbiya haqidagi fikrlash
tarixiga borib taqaladi. Qadimgi Gretsiya mutafakkirlari Sokrat, Platon va Aristotel
ta’lim jarayonining bir qator muhim masalalarini ko‘rib chiqishgan, ammo
didaktika mustaqil fan sifatida anchagina keyinroq shakllangan. 4
Birinchi bosqich: Qadimgi davr va o‘rta asrlar (miloddan avvalgi V asr —
XVII asr). Bu davrda ta’lim va o‘qitish haqidagi bilimlar asosan empirik, amaliy
xarakter kasb etgan. Qadimgi Yunonistonda Sokrat dialog usulini ishlab chiqqan
va keng qo‘llagan. Sokrat suhbatlarida savol-javob orqali shogirdlarni to‘g‘ri
fikrlashga undagan va ularning tafakkurini rivojlantirgan. Bu usul «mayevtika»
(yunoncha: akusherlik san’ati) deb atalgan — Sokrat bilimni o‘quvchi ichidan
«chiqarib oladi», deb hisoblar edi.
Platon «Davlat» va «Qonunlar» asarlarida ta’lim tizimining nazariy
masalalarini ko‘rib chiqqan. U ta’limni davlatning muhim funksiyasi deb bilgan va
turli ijtimoiy tabaqalar uchun turlicha ta’lim dasturlarini taklif etgan. Aristotel esa
bilishning hissiy va aqliy bosqichlari haqidagi ta’limotini yaratgan hamda ta’limda
mashq va takrorlashning muhimligini alohida ta’kidlagan.
O‘rta asrlar ta’limida sxolastika hukmronlik qilgan. Bu davrda ta’lim asosan
diniy mazmun kasb etgan, yodlash va takrorlash usullari keng qo‘llanilgan. Biroq
shu bilan birga, IX–XII asrlarda Markaziy Osiyoda ulug‘ mutafakkirlar — Abu
Nasr Farobiy, Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy — ta’lim va tarbiyaga oid buyuk
asarlar yaratganlar. Ibn Sinoning (980–1037) asarlarida ta’lim metodlari, bilishning
bosqichlari, yoshlarga ta’lim berish qoidalari keng yoritilgan. Abu Nasr Farobiy
(873–950) esa «Fozil odamlar shahri» asarida ta’lim va tarbiyaning maqsadlari va
vazifalari haqida chuqur fikrlar bayon etgan.
Ikkinchi bosqich: Ilk yangi davr — didaktikaning mustaqil fan sifatida
shakllanishi (XVII–XVIII asrlar). Bu bosqich didaktika tarixida eng muhim davr
sifatida qabul qilinadi. Buyuk chex pedagogi Jan Amos Komenskiy (1592–1670)
didaktikani mustaqil fan sifatida asoslab berdi va 1657 yilda «Buyuk didaktika»
(Didactica Magna) asarini nashr ettirdi. Bu asar ta’lim nazariyasining poydevorini
4
Yo‘ldoshev J. G‘., Usmonov S.A. Pedagogika. — Toshkent: O‘qituvchi, 2010. — 368 b.
11

qo‘ydi. Komenskiy ta’limda tabiatga muvofiqliq, ketma-ketlik, ko‘rgazmalilik kabi
asosiy tamoyillarni belgilab berdi.
U «barchani hamma narsaga o‘qitish» g‘oyasini ilgari surib, ommaviy
ta’limning nazariy asosini yaratdi. Komenskiy sinfli-darsli tizimni taklif etib, uni
ilmiy asosda asoslab berdi.
Bu bosqichda ingliz faylasufi Frensis Bekon tajribaviy bilish metodini
pedagogikaga tatbiq etdi. Jan-Jak Russo tabiiy tarbiya nazariyasini yaratib, bola
shaxsiga hurmat va erkinlikka asoslangan ta’lim g‘oyasini ilgari surdi. Russo
o‘zining «Emil, yoki tarbiya to‘g‘risida» asarida bolaning tabiatiga muvofiq ta’lim
tamoyillarini ishlab chiqdi.
Iogann Genrix Pestalotstsi (1746–1827) didaktikaning amaliy tomonlarini
ishlab chiqib, boshlang‘ich ta’limning usul va metodlarini takomillashtirdi. U
ko‘rgazmalilik tamoyilini amaliyotga joriy etdi va didaktikaga yaxlit o‘qitish
metodikasini yaratdi. Uning «Gertruda farzandlariga qanday o‘qitishini» asari
boshlang‘ich ta’lim didaktikasining asosi bo‘lib xizmat qildi.
Uchinchi bosqich: XIX asr — didaktikaning ilmiy jihatdan
mustahkamlanishi. Bu davrda didaktika psixologik asoslar bilan boyitila boshlandi.
Iogann Fridrix Gerbartning (1776–1841) didaktik ta’limoti bu bosqichning muhim
natijasi sifatida namoyon bo‘ldi. Gerbart ta’lim jarayonini formal bosqichlar
nazariyasi asosida tahlil qildi: aniqlik (Klarheit), assotsiatsiya (Assoziation), tizim
(System) va metod (Methode). U ta’lim jarayonini ilmiy psixologiya asosida
qurishga intildi. Keyinchalik uning shogirdlari bu to‘rtta bosqichni beshtagacha
kengaytirdi.
Adolfo Disterveg (1790–1866) «O‘qituvchilarga ko‘rsatma» asarida faol
o‘qitish tamoyillarini ishlab chiqdi.
«O‘qituvchi hech narsani bermaydi, u faqat o‘quvchini biroz olg‘a itaradi»
degan uning so‘zlari ta’lim jarayonida o‘quvchi faolligining muhimligini
ta’kidlaydi. Rus pedagogi Konstantin Dmitriyevich Ushinskiy (1824–1870)
pedagogik psixologiyani ta’lim amaliyotiga bog‘lab, ona tilini o‘qitish
metodikasini yaratdi va rus pedagogikasining klassik asoslarini shakllantirdi.
12

To‘rtinchi bosqich: XX asrning birinchi yarmi — yangi didaktik
yo‘nalishlarning paydo bo‘lishi.
Bu davrda bir qator yangi pedagogik harakatlar va nazariyalar didaktikaga
kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Eksperimental pedagogika namoyondalari (Meyman, Lay va
boshqalar) ta’lim va tarbiyani ilmiy tadqiq etishga urinishdi. Amerikalik pedagogi
Jon Dyui (1859–1952) «ish orqali o‘qish» (learning by doing) g‘oyasini ilgari surdi
va faoliyatga asoslangan ta’lim nazariyasini yaratdi. Faol ta’lim, loyiha metodi,
Dalton-reja kabi yangi yondashuvlar vujudga keldi.
Sovet didaktikasida M.N.Skatkin, I.Ya.Lerner, L.V.Zankov, D.B.Elkonin
kabi olimlar ta’lim nazariyasini rivojlantirish yo‘lida katta hissa qo‘shdilar.
Zankovning rivojlantiruvchi ta’lim tizimi, Elkoninning o‘quv faoliyati nazariyasi
va V.V.Davidovning mazmunli umumlashtirish nazariyasi bu davrning eng muhim
yutuqlari hisoblanadi. L.S.Vigotskiyning (1896–1934) «yaqin rivojlanish zonasi»
tushunchasi esa didaktikaga katta ta’sir ko‘rsatib, ta’lim va rivojlanish o‘rtasidagi
munosabatni yangicha talqin etdi. 5
Beshinchi bosqich: XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr — zamonaviy
didaktikaning rivojlanishi. Bu davrda konstruktivizm, kognitivizm va bixeviorizm
kabi psixologik nazariyalar didaktikaga tatbiq etildi. B.Blumning ta’lim maqsadlari
taksonomiyasi (1956) ta’lim maqsadlarini kognitiv, affektiv va psixomotor sohalar
bo‘yicha tizimlashtirdi. Kompetentlilikka asoslangan ta’lim nazariyasi,
farqlashtirilgan ta’lim, inklyuziv ta’lim, masofaviy ta’lim, elektron ta’lim kabi
yangi yo‘nalishlar didaktika doirasida shakllandi.
O‘zbekistonda didaktikaning rivojlanishi ham o‘ziga xos tarixiy yo‘lni bosib
o‘tdi. Sovet davridagi pedagogika maktabi o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Mustaqillik
yillarida O‘zbek pedagogika fani milliy asosda qayta shakllanib, dunyo pedagogika
yutuqlarini o‘zlashtirayotgan holda milliy an’analar va Sharq pedagogik tafakkuri
bilan uyg‘unlashtirilmoqda.
Didaktik tamoyillar va ularning tasnifi
5
Xoliqov A.A. Pedagogika. — Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2006. — 320 b.
13

Didaktik tamoyillar — ta’lim jarayonini tashkil etish va amalga oshirishning
asosiy qoidalari bo‘lib, ular ta’limning qonuniyatlariga asoslanadi. Tamoyillar
ta’lim jarayonida o‘qituvchiga amaliy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qiladi. Tamoyil
(lot. principium — asos, boshlang‘ich) ta’limdagi ob’ektiv qonuniyatlarning
sub’ektiv ifodasidir. Qonuniyat va tamoyil bir-biridan farqlanadi: qonuniyat
ob’ektiv va muqarrar bo‘lsa, tamoyil uni bilgan va qabul qilgan kishilarning
faoliyatida o‘z aksini topadi.
Didaktikaning rivojlanish tarixida turli mualliflar turlicha tamoyillar tizimini
taklif etishgan. Komenskiy ko‘rgazmalilik, ketma-ketlik, onglilik, mustahkamlik,
muvofiqlik kabi tamoyillarni asoslab berdi. Keyinchalik bu ro‘yxat yangi
tamoyillar bilan to‘ldirildi. Zamonaviy didaktikada quyidagi asosiy tamoyillar
e’tirof etiladi:
Ilmiylik tamoyili. Bu tamoyilga ko‘ra, o‘quvchilarga berilgan bilimlar ilmiy
jihatdan to‘g‘ri, haqiqatga mos va zamonaviy fan yutuqlariga muvofiq bo‘lishi
kerak. Ta’limda fan tomonidan tekshirilmagan, noto‘g‘ri yoki eskirgan
ma’lumotlar berilmasligi lozim. Ilmiylik tamoyili o‘quvchilar ongida to‘g‘ri ilmiy
dunyoqarash shakllanishiga xizmat qiladi va ularda kritik tafakkurni rivojlantiradi.
Ko‘rgazmalilik tamoyili. Komenskiy «Buyuk didaktika»sida «Hamma
narsani imkon qadar hissiy idrok etish uchun taqdim et» degan qoida sifatida
asoslab bergan bu tamoyil ta’limni o‘quvchining his-tuyg‘u organlari (ko‘rish,
eshitish, teginish va boshqalar) orqali idrok etishi bilan bog‘laydi. Ko‘rgazmalilik
tamoyili faqat moddiy ko‘rgazma qurollar bilan chegaralanib qolmay, rasmlar,
sxemalar, modellar, multimedia vositalari, amaliy mashqlar va hayot tajribasidan
foydalanishni ham o‘z ichiga oladi.
Onglilik va faollik tamoyili. Bu tamoyil o‘quvchilarning ta’lim jarayonida
ongli va faol ishtirok etishini ta’minlashga qaratilgan. Bilimlarni mexanik yodlash
emas, balki ularni chuqur anglash, tushunish va amaliyotda qo‘llay bilish maqsad
qilib qo‘yiladi. O‘quvchilar bilimlarni passiv qabul qiluvchi emas, balki bilish
jarayonining faol sub’ektlari sifatida qaraladi. Bu tamoyilni amalga oshirish uchun
14

muammoli ta’lim, tadqiqotga asoslangan ta’lim, o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashini rag‘batlantirish kabi usullar qo‘llaniladi.
Tizimlilik va ketma-ketlik tamoyili. Ta’lim mazmunini tizimli tarzda,
mantiqiy ketma-ketlikda berish bilimlarning mustahkam o‘zlashtirilishini
ta’minlaydi. Yangi bilimlar avvalgi bilimlar asosida quriladi, oddiydan
murakkabga, ma’lumdan noma’lumga, konkretan abstrakt sari borish bu
tamoyilning asosiy yo‘nalishini belgilaydi. Komenskiy bu tamoyilni «tabiatdan
o‘rganish» sifatida talqin etib, tabiatda hamma narsa ketma-ket va izchil
rivojlanadi, ta’lim ham shunday bo‘lishi kerak, deb hisoblagan.
Mustahkamlik tamoyili. O‘rganilgan bilimlar, shakllangan ko‘nikma va
malakalar vaqt o‘tishi bilan ham xotirada saqlanib, kerak paytda ishlatilishi uchun
ular yetarlicha mustahkam o‘zlashtirilgan bo‘lishi kerak. Buning uchun takrorlash,
mashq qilish, dars o‘tilgan materiallarni yangi holatlarda qo‘llash kabi usullar
qo‘llaniladi. Mustahkamlik nafaqat xotiraning, balki tafakkur va amaliy
ko‘nikmalarning ham mustahkamlanishini anglatadi.
Qulay (muvofiq) ta’lim tamoyili. Ta’lim o‘quvchilarning yosh, individual va
psixologik xususiyatlariga mos bo‘lishi kerak. Biror narsa juda qiyin bo‘lsa,
o‘quvchi uni o‘zlashtira olmaydi; juda oson bo‘lsa, u rivojlanishga xizmat
qilmaydi. L.S.Vigotskiyning «yaqin rivojlanish zonasi» tushunchasi bu tamoyilni
yangi mazmun bilan boyitdi: ta’lim o‘quvchini hozirgi imkoniyatlari doirasida
emas, balki rivojlanayotgan imkoniyatlari doirasida olib borishi kerak.
Nazariya va amaliyotning birligi tamoyili. Bilimlar nafaqat nazariy jihatdan
o‘zlashtirilib qolmasligi, balki amaliyotda qo‘llana olishi ham zarur. Nazariya
amaliyot bilan, amaliyot esa nazariya bilan mustahkamlanishi lozim. Bu tamoyil
maktabda olingan bilimlarning hayotiy faoliyatga tatbiq etilishini ta’minlashga
qaratilgan. Zamonaviy ta’limda loyiha metodlari, amaliy tadqiqotlar va real
hayotiy muammolarni hal etish orqali bu tamoyil amalga oshiriladi.
Individual yondashuv tamoyili. Har bir o‘quvchi o‘zining individual
xususiyatlari — qobiliyati, tayyorgarlik darajasi, o‘qish sur’ati, qiziqishlari,
shaxsiy xususiyatlari — bilan farqlanadi. O‘qituvchi shu farqlarni hisobga olib,
15

ta’lim jarayonini har bir o‘quvchining individual imkoniyatlariga moslashtirishi
lozim. Zamonaviy pedagogikada farqlashtirilgan ta’lim va inklyuziv ta’lim
konsepsiyalari bu tamoyilni yanada rivojlantirdi. 6
Ta’limning tarbiyaviy xarakter kasb etishi tamoyili. Ta’lim jarayonida
o‘quvchilarga nafaqat bilim beriladi, balki ular tarbiyalanadi ham.
O‘quv materialining mazmuni, o‘qituvchining shaxsiyati, ta’lim muhiti —
bularning barchasi o‘quvchi shaxsiga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatadi. Ta’limning
tarbiyaviy imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish o‘qituvchidan maqsadli pedagogik
ish olib borishni talab etadi.
Fanlararo bog‘liqlik tamoyili. Alohida fanlar bo‘yicha olingan bilimlar
yaxlit ilmiy manzara hosil qilishi, bir-birini to‘ldirib turishi kerak. Bu tamoyil
o‘quvchida yaxlit dunyoqarash shakllanishiga, integrativ tafakkurning
rivojlanishiga xizmat qiladi. Zamonaviy ta’limda STEM yo‘nalishi, fanlararo
loyihalar va integratsiyalashgan kurslar bu tamoyilning namunaviy tatbiqi
hisoblanadi.
Mazkur tamoyillar ta’lim jarayonining g‘oyaviy-nazariy asosini tashkil etib,
ularning to‘g‘ri va izchil qo‘llanilishi ta’limning samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi. Har bir tamoyil alohida emas, balki boshqa tamoyillar bilan uzviy
bog‘liqlikda va o‘zaro ta’sirda qo‘llanilishi kerak. Amaliyotda bu tamoyillarning
uyg‘un qo‘llanilishi pedagogik mahoratning muhim ko‘rsatkichlaridan biri
hisoblanadi.
6
Tolipov O‘.Q., Usmonboeva M.H. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. — Toshkent: Fan, 2006. — 214
b.
16

II BOB. TA’LIM JARAYONI VA ZAMONAVIY DIDAKTIKA
2.1. Ta’lim jarayonining tuzilishi, bosqichlari va qonuniyatlari
Ta’lim jarayoni — bu o‘qituvchi va o‘quvchining birgalikdagi maqsadga
yo‘naltirilgan faoliyati bo‘lib, uning natijasida o‘quvchi bilimlarni o‘zlashtiradi,
ko‘nikma va malakalarni egallaydi, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi hamda
shaxsi shakllanadi. Ta’lim jarayonining o‘ziga xos murakkab tuzilishi mavjud. Shu
tuzilishni, uning tarkibiy qismlarini chuqur o‘rganish o‘qituvchiga ta’lim
jarayonini ongli ravishda boshqarish imkonini beradi.
Ta’lim jarayonining tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: maqsadli
komponent, mazmunli komponent, faoliyat-protsessual komponent, motivatsion-
rag‘batlantiruvchi komponent, boshqaruv-nazorat komponenti va natijali
(baholovchi) komponent.
Maqsadli komponent — ta’lim maqsadlari va vazifalarini o‘z ichiga oladi.
Ta’lim maqsadi — ta’lim jarayonida erishilishi mo‘ljallangan natija. U umumiy
ijtimoiy maqsadlardan kelib chiqib, konkret ta’lim vazifalarida o‘z ifodasini
topadi. B.Blumning mashhur ta’lim maqsadlari taksonomiyasi (1956) uchta asosiy
soha bo‘yicha maqsadlarni tasniflab berdi: kognitiv (bilish), affektiv (hissiy-
qadriyat) va psixomotor (harakatli-amaliy). Kognitiv sohadagi maqsadlar bilish
darajalarini: bilish (remembering), tushunish (understanding), qo‘llash (applying),
tahlil (analyzing), baholash (evaluating) va yaratish (creating) bosqichlarini o‘z
ichiga oladi. 7
Mazmunli komponent — ta’lim jarayonida o‘rganiladigan bilimlar,
ko‘nikma va malakalar tizimini anglatadi. Ta’lim mazmuni o‘quv dasturlari va
darsliklar orqali aniqlanadi. Ta’lim mazmuni nafaqat bilimlarni, balki inson
faoliyatining turli usullarini (intellektual, amaliy, ijodiy) ham o‘z ichiga oladi.
Mazmun tanlanishida ilmiylik, dolzarblik, amaliy ahamiyat va o‘quvchi yoshiga
muvofiqligi asosiy mezonlar sifatida e’tibor qilinadi.
Faoliyat-protsessual komponent — ta’lim metodlari, shakllari va vositalarini
birlashtiradi. Bu komponent ta’lim mazmunining o‘quvchiga yetkazilishi va
7
Hasanboyev J., Toshpo‘latov O., G‘ulomov M. Pedagogika. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2011. — 400 b.
17

o‘zlashtirilishi jarayonining «texnologik» tomonini ifodalaydi. Metodlar, shakllar
va vositalarning to‘g‘ri tanlanishi ta’lim jarayonini samarali qurishning zaruriy
shartidir.
Motivatsion-rag‘batlantiruvchi komponent — o‘quvchining ta’limga bo‘lgan
munosabati, qiziqishlari va motivlarini o‘z ichiga oladi. Ta’lim samarali bo‘lishi
uchun o‘quvchi o‘qishga ichki va tashqi motivatsiyaga ega bo‘lishi kerak. Ichki
motivatsiya (bilishga qiziqish, o‘z-o‘zini rivojlantirish istagi) tashqi motivatsiyaga
(baho, rag‘bat, jazozanish) nisbatan ta’limning sifatli va uzoq muddatli natijalarini
ta’minlashda samaraliroqdir.
Boshqaruv-nazorat komponenti — o‘qituvchining ta’lim jarayonini
rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish va nazorat qilish faoliyatini anglatadi. Bu
komponent o‘qituvchining professional pedagogik mahoratini talab etadi.
Kibernetik yondashuv nuqtai nazaridan, ta’lim jarayonida teskari aloqa (feedback)
muhim o‘rin tutadi: o‘quvchining o‘zlashtirish darajasi haqidagi axborot
o‘qituvchiga ta’lim jarayonini maqsadga muvofiq tuzatishga imkon beradi.
Natijali (baholovchi) komponent — ta’lim natijalarini o‘lchash va
baholashni o‘z ichiga oladi. Bu komponent ta’lim jarayonining maqsadlar bilan
qanchalik mos tushishini tekshiradi va keyingi ta’lim jarayonini takomillashtirish
uchun axborot beradi. Baholash formativ (jarayon davomida) va summativ
(yakuniy) ko‘rinishda amalga oshirilishi mumkin.
Ta’lim jarayonining bosqichlari didaktik adabiyotlarda turlicha
tasniflanadi. Umumlashtirilgan holda quyidagi bosqichlar ajratib
ko‘rsatiladi:
Birinchi bosqich — motivatsiya va maqsadni anglash. Bu bosqichda
o‘quvchilar nima o‘rganishlari kerakligi va nima uchun o‘rganayotganliklari
haqida tasavvur hosil qiladilar. O‘qituvchi o‘quvchilarda o‘rganiladiganga qiziqish
uyg‘otadi, maqsadni aniq belgilab qo‘yadi.
Ikkinchi bosqich — yangi bilimlarni idrok etish va tushunish. O‘qituvchi
yangi o‘quv materialini tushuntiradi, ko‘rgazmali qurollar va misollardan
18

foydalanadi. O‘quvchilar yangi ma’lumotlarni idrok etadilar, ular haqida
fikrlaydilar va mavjud bilimlar bilan bog‘liq holda tushunib oladilar.
Uchinchi bosqich — bilimlarni mustahkamlash. O‘rganilgan yangi bilimlar
mashqlar, savollar, muammolar orqali qayta-qayta qo‘llaniladi va shu tarzda
mustahkamlanadi. Bu bosqichda takrorlash va mustahkamlash mashqlari katta
o‘rin tutadi.
To‘rtinchi bosqich — bilim va ko‘nikmalarni qo‘llash. O‘zlashtirilgan
bilimlar yangi, o‘xshash yoki farqli vaziyatlarda qo‘llaniladi. Bu bosqich
bilimlarning amaliy ahamiyatini namoyon etadi va transfer (bilimlarni yangi
vaziyatga ko‘chirish) ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Beshinchi bosqich — umumlashtirish va tizimlashtirish. O‘rganilgan
bilimlar umumlashtiriladi, tizimga solinadi, avvalgi bilimlar bilan bog‘lanadi va
yaxlit bilish tizimining bir qismiga aylanadi.
Oltinchi bosqich — nazorat va baholash. O‘rganilgan material qanchalik
o‘zlashtirilgani tekshiriladi va baholanadi. Natijalar keyingi ta’lim jarayonini
rejalashtirish uchun asos bo‘ladi.
Ta’lim jarayonining qonuniyatlari — ta’lim jarayonida doimiy va
takrorlanuvchi ob’ektiv bog‘liqliklar. Ular ta’lim jarayonini tashkil etishda
muqarrar rioya etilishi kerak bo‘lgan ob’ektiv asoslardir. Asosiy ta’lim
qonuniyatlariga quyidagilar kiradi:
Ta’lim va jamiyat o‘rtasidagi qonuniyat. Ta’limning maqsadi, mazmuni va
metodlari jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasiga, madaniy va milliy
xususiyatlariga, davlatning ta’lim siyosatiga bog‘liq. Ta’lim jamiyat bilan dialektik
birlikda rivojlanadi.
Ta’lim va tarbiyaning birligi qonuniyati. Ta’lim jarayonida o‘quvchilar
nafaqat bilim, ko‘nikma va malakalarni egallaydilar, balki shaxs sifatida shakllanib
boradilar. Bu jarayonlar ajralmas. Har qanday ta’lim o‘z mohiyatiga ko‘ra
tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatadi.
Ta’lim va rivojlanishning aloqasi qonuniyati. Ta’lim rivojlanishga xizmat
qiladi, o‘z navbatida, rivojlanish ta’limni osonlashtiradi va yangi imkoniyatlar
19

yaratadi. L.S.Vigotskiyning «yaqin rivojlanish zonasi» tushunchasi bu qonuniyatni
nazariy jihatdan asoslab berdi: yaxshi tashkil etilgan ta’lim rivojlanishni «yetaklab
boradi». 8
Ta’lim va o‘quvchi faolligi o‘rtasidagi qonuniyat. O‘quvchi faol
qatnashgandagina ta’lim samarali bo‘ladi. Passiv «bilim qabul qilish» chuqur
o‘zlashtirishni ta’minlamaydi. Bu qonuniyat onglilik va faollik tamoyilining
asosini tashkil etadi.
Ta’lim jarayonining muammoliligi qonuniyati. Ta’lim jarayonida muayyan
darajadagi bilish muammolari (kognitiv ziddiyatlar) o‘quvchini faol fikrlashga
undaydi va bilishning harakatlantiruvchi kuchini tashkil etadi. Haddan ortiq oson
yoki qiyin topshiriqlar bu harakatlantirishni pasaytiradi.
2.2. Ta’lim mazmuni, metodlari va didaktik yondashuvlar
Ta’lim mazmuni — o‘quv jarayonida o‘quvchilarga yetkazilishi va ular
tomonidan o‘zlashtirilishi mo‘ljallangan bilimlar, ko‘nikma va malakalar, ijodiy
faoliyat tajribalari va dunyoga emotsional-qadriyat munosabatlarining yaxlit
tizimidan iborat. Ta’lim mazmuni davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari va
darsliklar orqali belgilanadi. U jamiyatning ijtimoiy buyurtmasini va shaxsning
rivojlanish ehtiyojlarini o‘zida mujassamlashtiradi.
Ta’lim mazmunining tarkibiy elementlari to‘rtta asosiy komponentdan iborat
deb qaraladi: (1) bilimlar — tabiat, jamiyat, tafakkur va faoliyat usullari haqidagi
ma’lumotlar; (2) faoliyat usullari — ma’lum vaziyatlarda zarur harakat qilish
tajribasi; (3) ijodiy faoliyat tajribasi — yangi g‘oyalar topish, noma’lum
masalalarni hal etish qobiliyati; (4) dunyoga emotsional-qadriyat munosabat
tajribasi — bilimlar asosida qadriyatlarni shakllantirish. Mazkur to‘rt
komponentning uyg‘un rivojlanishi shaxsni har tomonlama tarbiyalashni
ta’minlaydi.
Ta’lim mazmunini tashkil etishning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
fanlararo integratsiya — turli fanlar mazmunining birlashtirilishi; ketma-ketlik —
8
Komenskiy Ya.A. Velikaya didaktika. — Moskva: Uchpedgiz, 1939. — 318 s.
20

mavzularning mantiqiy tartibda berilishi; ziddiyatlilik va muammoliligi —
o‘quvchida bilish qiziqishini uyg‘otuvchi muammoli savollar va topshiriqlarning
mavjudligi; nazariya va amaliyotning uyg‘unligi — bilimlarning amaliy hayot
bilan bog‘liqligi. Bu tamoyillar ta’lim mazmunini loyihalashda asosiy yo‘l-yo‘riq
bo‘lib xizmat qiladi.
Ta’lim mazmunining amaliy tahlili
Amaliyotdan misol (boshlang‘ich sinf — matematika): O‘quvchilarga oddiy
kasrlar mavzusini o‘rgatishda ta’lim mazmunining to‘rt komponenti quyidagicha
namoyon bo‘ladi. Birinchi komponent — bilim: kasrning ta’rifi, surat va maxraj
tushunchasi, kasrlarni solishtirish qoidalari. Ikkinchi komponent — faoliyat usuli:
kasrlarni yozish, o‘qish va hisob-kitob qilish ko‘nikmalari. Uchinchi komponent
— ijodiy faoliyat: «Qanday qilib teng bo‘laklarga bo‘lish mumkin?» degan
muammoni turli yo‘llar bilan yechish. To‘rtinchi komponent — qadriyat
munosabati: kundalik hayotda (ovqat taqsimlash, vaqtni rejalashtirish) adolatlilik
tuyg‘usini rivojlantirish. Shu tarzda birgina mavzu ham bilish, ham shaxsiy
rivojlanish maqsadlariga xizmat qiladi.
Ta’lim metodlari — bu o‘qituvchi va o‘quvchining ta’lim maqsadlariga
erishish yo‘lida qo‘llaydigan harakat usullari. Metodlar ta’lim nazariyasida turlicha
tasniflanadi. 9
Yetkazish usuliga ko‘ra metodlarning tasnifi:
Og‘zaki metodlar — axborotni so‘z orqali yetkazishga asoslangan metodlar.
Bularga hikoya, tushuntirish, ma’ruza, suhbat, bahs-munozara kiradi. Hikoya
usulida o‘qituvchi mavzu bo‘yicha izchil, qiziqarli va mantiqiy bayonni amalga
oshiradi. Tushuntirish usulida murakkab qonun-qoidalar, tushunchalar, formulalar
izohlash yo‘li bilan taqdim etiladi. Ma’ruza yuqori sinflar va oliy o‘quv yurtlarida
keng qo‘llanilib, ma’lum mavzu bo‘yicha chuqur va tizimli axborot berishni
ta’minlaydi. Suhbat usulida o‘qituvchi savol-javob orqali o‘quvchilarni
faollashtiradi va ularni mustaqil fikrlashga yo‘naltiradi.
9
Lerner I.Ya. Didakticheskiye osnovi metodov obucheniya. — Moskva: Pedagogika, 1981. — 186 s.
21

Amaliyotdan misol (suhbat usuli — tarix darsi): O‘qituvchi 7-sinf
o‘quvchilariga «Temuriylar davrida ilm-fan» mavzusini o‘rgatayotganda shunday
savollar bilan suhbatni yo‘naltirgani maqsadga muvofiq: «Nima uchun aynan shu
davrda Samarqand va Hirot katta ilmiy markazga aylandi?», «Ulug‘bek
rasadxonasining qurilishi qanday iqtisodiy va siyosiy sharoitlarda amalga
oshirilgan bo‘lishi mumkin?». Bunday savollar o‘quvchini faqat faktlarni eslab
qolishga emas, balki tarixiy voqealarning sababiy-oqibat bog‘lanishlarini tahlil
qilishga undaydi. Suhbatning bu turi evristik suhbat deb ataladi.
Ko‘rgazmali metodlar — axborotni ko‘rgazmali qurollar va amaliy
ko‘rsatish orqali yetkazishga asoslangan metodlar. Ko‘rgazmali jadvallar,
sxemalar, diagrammalar, modellar, filmlar va multimediya vositalar qo‘llash bu
metodning asosini tashkil etadi. Ko‘rgazmali metodlar o‘quvchilarning turli hissiy
organlari orqali axborotni idrok etishini ta’minlaydi.
Amaliyotdan misol (ko‘rgazmali metod — biologiya darsi): Hujayra
tuzilishini o‘rgatishda an’anaviy devoriy rasm o‘rniga interaktiv 3D model qo‘llash
natijalar farqini yaqqol ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni tasdiqlaganki, faqat og‘zaki
tushuntirish bilan o‘rganganda o‘quvchilar 72 soatdan keyin ma’lumotning atigi 10
foizini eslab qolishadi. Ko‘rgazmali vosita qo‘shilganda bu ko‘rsatkich 65
foizgacha ko‘tariladi. Shuning uchun biologiya o‘qituvchilari hujayra
organoidlarini hajmli modellar, animatsiyalar va laboratoriya mikroskopi
tadqiqotlari bilan birga qo‘llab o‘rgatishi samaradorlikni sezilarli oshiradi.
Amaliy metodlar — o‘quvchilarning amaliy faoliyatiga asoslangan
metodlar. Mashqlar, laboratoriya ishlari, amaliy ishlar, didaktik o‘yinlar shular
jumlasidandir. Bu metodlar nazariy bilimlarning amaliy ko‘nikma va malakaga
aylanishini ta’minlaydi.
Amaliyotdan misol (laboratoriya ishi — kimyo darsi, 9-sinf): «Kislota va
ishqorning o‘zaro ta’siri» mavzusida o‘tkaziladigan laboratoriya ishida o‘quvchilar
avval nazariya bilan tanishib, keyin o‘zlari tajriba o‘tkazadilar. Indikator (lakmus
qog‘ozi) yordamida eritmaning xususiyatini aniqlashda o‘quvchi birinchi marta o‘z
ko‘zi bilan rangning o‘zgarishini kuzatadi — bu bilimni kitobdan o‘qishdan ko‘ra
22

ancha chuqur va uzoq muddatli xotira qoldiradi. O‘qituvchi bu jarayonda rahbar
sifatida o‘quvchilarni kuzatish, gipoteza qo‘yish va xulosa chiqarishga yo‘naltiradi.
Muammoli o‘qitish metodlari va ularning amaliy qo‘llanilishi
Muammoli o‘qitish zamonaviy didaktikada alohida o‘rin egallaydi.
Muammoli o‘qitishda o‘qituvchi o‘quvchilarga tayyor bilim bermasdan, ularda
bilish muammosini yaratadi va ularni mustaqil izlanish hamda yechim topishga
yo‘naltiradi. I.Ya.Lerner va M.N.Skatkin muammoli ta’limning quyidagi asosiy
usullarini ajratadilar: muammoli bayonlash, qisman izlanish (evristik usul) va
tadqiqot usuli. 10
Muammoli bayonlash usulida o‘qituvchi mavzuni muammo shaklida qo‘yib,
uni yechish jarayonini o‘zi namoyish etadi. Masalan, fizika darsida: «Nima uchun
kemalar temir bo‘lishiga qaramay suvda cho‘kmaydi?» — bu savol o‘quvchida
bilish ziddiyatini yuzaga keltiradi va ularni diqqat bilan kuzatib turishga undaydi.
Evristik (qisman izlanish) usulida o‘qituvchi o‘quvchilarni ketma-ket
savollar bilan yechimga yaqinlashtiradi. Matematika darsida to‘rtburchakning
yuzasini topishni o‘rgatayotganda o‘qituvchi: «Agar biz to‘rtburchakni ikkita
uchburchakka ajratsak nima bo‘ladi? Uchburchakning yuzasini biz allaqachon
bilishimiz mumkinmi?» — kabi savollar orqali o‘quvchini mustaqil kashfiyotga
yaqinlashtiradi.
Tadqiqot usuli — muammoli o‘qitishning eng yuqori darajasi bo‘lib, bunda
o‘quvchi muammoni to‘liq mustaqil ravishda hal etadi. 10-11-sinf o‘quvchilari
ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarganida, maktab olimpiadalarida mustaqil
yondashuvlar ishlab chiqqanda aynan shu usul qo‘llaniladi.
Amaliyotdan misol (muammoli o‘qitish — ona tili darsi, 6-sinf): O‘qituvchi
doskaga bir nechta gapni yozadi: «Kitob o‘qidim», «Kitobni o‘qidim». So‘ng:
«Ikkala gapda ham bitta fe’l ishlatilgan, lekin nima farq bor?» deb so‘raydi.
O‘quvchilar o‘zaro muhokama qilib, «Birinchi gapdagi ob’ekt noaniq, ikkinchisida
aniq» degan xulosaga keladilar. Shu tariqa tushum kelishigi qoidasi «tayyor ta’rif»
sifatida emas, balki o‘quvchilar tomonidan kashf qilingan holda o‘zlashtiriladi.
10
Podlasiy I.P. Pedagogika: Noviy kurs: V 2 kn. — Moskva: VLADOS, 2003. — 576 s.
23

Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, muammoli o‘qitish orqali o‘zlashtirilgan bilimlar
an’anaviy usulga nisbatan 40 foiz ko‘proq vaqt xotirada saqlanadi.
Zamonaviy didaktik yondashuvlar va ularning amaliy tahlili
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv (person-centered approach). Bu
yondashuv o‘quvchini ta’lim jarayonining markaziga qo‘yib, uning individual
xususiyatlari, qiziqishlari, qobiliyatlari va ehtiyojlariga tayanadi. O‘qituvchi rolini
bilim uzatuvchidan ta’lim jarayonini qo‘llab-quvvatlovchi, yo‘naltiruvchi
(fasilitator) sifatida qayta belgilaydi. K.Rojers va A.Maslou bu yondashuvning
nazariy asosini yaratgan olimlar sifatida alohida qadrlanadi.
Amaliyotdan misol (shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv): O‘qituvchi
«Hayvonlar olami» mavzusida o‘quvchilardan har biri o‘zi eng qiziq topgan
hayvon haqida kichik hisobot tuzishni so‘raydi. Biri dengiz hayvonlarini tanlaydi,
boshqasi parrandalarni, uchinchisi yovvoyi hayvonlarni. Natijada sinf turli xil
bilim manbalari bilan boyiydi, har bir o‘quvchi esa o‘z qiziqishidan kelib chiqib
mustaqil ishlagani uchun chuqurroq bilim oladi. Bu usul an’anaviy «hammaga bir
xil mavzu» yondashuviga nisbatan motivatsiyani sezilarli darajada oshiradi.
Faoliyatga asoslangan yondashuv (activity-based approach). Bu yondashuv
bilish jarayonini faoliyat orqali tushuntiradi. O‘quvchi ta’lim jarayonida faol
sub’ekt sifatida ishtirok etishi, amaliy faoliyat orqali bilimlarni qurishi lozim. Jon
Dyuining «Learning by doing» (faoliyat orqali o‘rganish) g‘oyasi shu
yondashuvning asosini tashkil etadi.
Amaliyotdan misol (faoliyatga asoslangan yondashuv — loyiha metodi): 8-
sinf o‘quvchilari «Mening shahrimning ekologik muammolari» loyihasini
bajaradilar. Ular guruh bo‘lib ishlashadi: bir guruh ma’lumot yig‘adi, boshqasi
grafiklar tuzadi, uchinchisi yechim taklif qiladi va barchasi birgalikda taqdimot
tayyorlaydi. Bu jarayonda o‘quvchilar geografiya, biologiya, matematika va
informatika bo‘yicha bilimlarni amalda qo‘llaydilar, hamkorlikda ishlash,
muammo hal etish va taqdimot qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar — bular
barchasi haqiqiy hayotiy kompetensiyalardir.
24

Kompetentlilikka asoslangan yondashuv (competency-based approach). Bu
yondashuv ta’lim natijasini faqat bilimlar miqdori bilan emas, balki o‘quvchining
real hayotiy vaziyatlarda samarali harakat qila olish qobiliyati — kompetensiya
bilan o‘lchaydi. Ta’lim maqsadlari kompetensiyalar tili bilan ifodalanadi.
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim standartlarida ham ushbu yondashuv asosiy
mezon sifatida qabul qilingan.
Amaliyotdan misol (kompetentlilik yondashuvi — ingliz tili): An’anaviy
usulda o‘quvchi grammatika qoidasini yod oladi va test topshiradi.
Kompetentlilikka asoslangan usulda esa o‘quvchi real vaziyatni simulyatsiya
qiladigan topshiriqni bajaradi: «Siz chet ellik mehmon bilan Toshkentdagi
diqqatga sazovor joylarga ekskursiya qilmoqdasiz — unga ingliz tilida yo‘l
ko‘rsating va qiziqarli ma’lumotlar bering». Bu vazifani bajarish uchun o‘quvchi
grammatikani, lug‘atni va muloqot ko‘nikmalarini bir vaqtning o‘zida qo‘llashi
zarur bo‘ladi.
Konstruktivistik yondashuv (constructivist approach). Bu yondashuvga
ko‘ra, bilim o‘quvchiga tayyor holda berilmaydi, balki o‘quvchi o‘zi bilimni
mavjud tajribasi, tushunchalari va atrof-muhit bilan o‘zaro munosabat asosida
mustaqil qurib boradi. J.Piaje va L.S.Vigotskiyning nazariyalari
konstruktivizmning ilmiy asosini tashkil etadi.
Amaliyotdan misol (konstruktivistik yondashuv — geografiya darsi):
O‘qituvchi o‘quvchilarga iqlim zonalarini aytib berish o‘rniga, ularga turli
mamlakatlardan harorat va yog‘ingarchilik grafiklarini beradi va so‘raydi: «Bu
ma’lumotlardan foydalanib, siz iqlim zonalarini qanday tasniflar edingiz?»
O‘quvchilar guruhlarda ishlashib, o‘z tasniflarini tuzadilar. So‘ngra o‘qituvchi
ilmiy tasnif bilan solishtiradi va farqlarni muhokama qiladi. Shu tarzda o‘quvchi
faqat yod olmaydi, balki tushunadi.
Differentsiyalashgan ta’lim (differentiated instruction). Bu yondashuv bir
sinfda turli tayyorgarlik darajasidagi o‘quvchilar uchun moslashtirilgan
topshiriqlar, materiallar va metodlar qo‘llashni nazarda tutadi.
25

Amaliyotdan misol (differentsiyalashgan ta’lim — matematika darsi):
O‘qituvchi bir xil mavzu — «Tenglamalar» bo‘yicha uchta darajadagi topshiriq
tayyorlaydi. Birinchi daraja (asosiy): oddiy chiziqli tenglamalar, javob butun son.
Ikkinchi daraja (o‘rta): bir necha amal talab etadigan tenglamalar, kasr javoblar.
Uchinchi daraja (murakkab): so‘z masalalari asosida tuzilgan, bir nechta
noma’lumli tenglamalar tizimi. Har bir o‘quvchi o‘z darajasidan boshlaydi va o‘z
sur’atida oldinga boradi. Natijada na kuchli o‘quvchi zerikadi, na kuchsiz o‘quvchi
ortda qoladi. 11
Ta’lim metodlarini tanlashning amaliy mezonlari
Ta’lim metodini tanlash pedagogik san’atning muhim qismini tashkil etadi.
O‘qituvchi metodni tanlashda quyidagi omillarni hisobga olishi zarur: darsning
didaktik maqsadi; o‘quv materialining mazmuni va murakkablik darajasi;
o‘quvchilarning yoshi, tayyorgarlik darajasi va individual xususiyatlari; dars uchun
ajratilgan vaqt; mavjud moddiy-texnik baza va ta’lim vositalari; sinfning soni va
tarkibi.
Amaliyotdan qiyosiy tahlil (bir mavzu — turli metodlar): «Suv aylanishi»
mavzusini 4-sinf o‘quvchilariga o‘rgatishning ikki xil yo‘lini taqqoslaylik. Birinchi
variant — an’anaviy usul: o‘qituvchi mavzuni tushuntiradi, o‘quvchilar kitob
o‘qiydi va savollar javoblaydi. Ikkinchi variant — faol usul: o‘qituvchi tajriba
o‘tkazadi (issiq suv idishdagi bug‘lanishni kuzatish), so‘ng o‘quvchilar sxema
chizadilar va o‘z so‘zlari bilan jarayonni tushuntiradilar. Izlanishlar ko‘rsatadiki,
ikkinchi variant bo‘yicha o‘quvchilar materialni ikki hafta o‘tgandan keyin ham
to‘liqroq eslab qoladilar. Buning sababi shundaki, faol usulda bir vaqtning o‘zida
ko‘rish, eshitish va amaliy harakat qilish — ya’ni bir necha hissiy kanal birga
ishlatiladi.
Metodlarni kombinatsiyalash. Tajribali o‘qituvchilar bitta darsda bir necha
metodni maqsadga muvofiq navbatlashtiradilar. Namunali dars tuzilishi: darsning
boshida motivatsiya uchun muammoli savol (muammoli metod, 3 daqiqa); yangi
materialning asosiy qismini tushuntirish ko‘rgazma bilan birga (og‘zaki va
11
Vigotskiy L.S. Pedagogicheskaya psixologiya. — Moskva: AST, 2008. — 671 s.
26

ko‘rgazmali metodlar, 15 daqiqa); juftlikda mustahkamlash topshirig‘i (amaliy
metod, 7 daqiqa); guruhda muhokama va umumlashtirish (evristik suhbat, 10
daqiqa); mustaqil baholash testi (nazorat, 5 daqiqa). Bunday kombinatsiya
o‘quvchilarning diqqatini bir xil faoliyatda uzoq ushlab turmasdan, turli xil harakat
orqali bilimlarni puxta mustahkamlashga imkon beradi. 12
Ta’lim shakllari va ularning didaktik xususiyatlari
Ta’lim shakllari — ta’lim jarayonini tashkil etishning tashqi ko‘rinishi; ya’ni
o‘qituvchi va o‘quvchilarning qanday sharoitda, qanday tarkib va tuzilmada ta’lim
faoliyatini amalga oshirishlaridir. Asosiy ta’lim shakllariga quyidagilar kiradi:
dars, seminar, laboratoriya mashg‘uloti, amaliy mashg‘ulot, ekskursiya, mustaqil
ish, konsultatsiya va imtihon.
Dars — ta’lim jarayonining asosiy shakli sifatida Komenskiydan beri ta’lim
amaliyotida mustahkam o‘rin egalladi. Zamonaviy dars tipologiyasi quyidagilarni
o‘z ichiga oladi: yangi bilim berish darslari, ko‘nikma va malakalarni rivojlantirish
darslari, mustahkamlash darslari, takrorlash darslari, nazorat darslari va
kombinatsiyalashgan (aralash) darslar. Amaliyotda eng ko‘p qo‘llaniladigan tur
kombinatsiyalashgan dars bo‘lib, u darsning barcha bosqichlarini o‘z ichiga oladi.
Amaliyotdan misol (interfaol dars shakli — «Fikrlar xaritasi» texnikasi):
O‘qituvchi sinf o‘quvchilarini 5-6 kishilik guruhlarga bo‘ladi va har bir guruhga
katta qog‘oz hamda markerlar beradi. Mavzu: «Oziq-ovqat zanjiri». Guruhlar
doskachaga asosiy tushunchani («Oziq-ovqat zanjiri») yozadi va undan
tarmoqlanuvchi bog‘liqliklarni chizadilar. 10 daqiqa ishlashgandan so‘ng guruhlar
bir-birlarining xaritasini ko‘zdan kechiradilar va qo‘shimchalar kiritadilar. Bu
texnika o‘quvchilarning tizimli fikrlashini, hamkorlikdagi ishlashini va bilimlarini
grafik shaklda ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Guruhda ishlash shakli — zamonaviy ta’limda keng qo‘llaniladigan,
o‘quvchilar ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladigan muhim
shakl. Guruhda ishlashda mas’uliyat taqsimlanadi, har bir o‘quvchi o‘z hissasini
12
Bloom B.S. Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals. — New York:
Longman, 1956. — 207 p.
27

qo‘shishga majbur bo‘ladi. «Jigsaw» («Arra tishi») texnikasi bu sohaning klassik
namunasi hisoblanadi: sinf guruhlarga bo‘linadi, har bir guruh mavzuning bir
qismini o‘rganadi, so‘ngra guruhlar qayta tashkil etilib, har bir yangi guruhda
barcha bo‘limlardan mutaxassis bo‘ladi va bir-birlariga o‘z qismini o‘rgatadi.
2.3. O‘zbekiston ta’lim tizimida didaktikaning qo‘llanilishi
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimi mustaqillik yillaridan boshlab
tubdan isloh qilindi. 1997 yil «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi» qabul qilinishi O‘zbekiston ta’lim tizimining yangi tarixiy
bosqichini boshladi. Bu hujjatlar milliy ta’lim tizimini jahon standartlari darajasiga
ko‘tarish, sifatli kadrlar tayyorlash va ta’limni raqobatbardosh iqtisodiyot
talablariga moslashtirish maqsadini ko‘zlab qabul qilindi.
O‘zbekistonda didaktika ta’lim tizimining barcha bosqichlarida —
maktabgacha ta’limdan oliy ta’limgacha — amaliy tatbiqini topmoqda. Didaktik
tamoyillar milliy ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari va darsliklarning yaratilishida
asosiy yo‘l-yo‘riq vazifasini o‘taydi.
Maktabgacha ta’limda didaktikaning qo‘llanilishi. O‘zbekistonda
maktabgacha ta’limni kengaytirish va modernizatsiya qilish sohasida katta ishlar
amalga oshirilmoqda. Bog‘chalarda didaktik o‘yinlar, faoliyat orqali o‘rganish,
ko‘rgazmali usullar keng qo‘llaniladi. Bolaning individual rivojlanishiga
yo‘naltirilgan, ijodkorlikni rag‘batlantiradigan ta’lim metodlari joriy etilmoqda.
Maktabgacha ta’limda STEAM yo‘nalishi, Montessori metodlari va o‘yinga
asoslangan ta’lim elementlari jadal joriy etilmoqda.
Boshlang‘ich ta’limda didaktikaning qo‘llanilishi. Boshlang‘ich ta’lim
didaktikaning amaliy tatbiqida eng muhim maydon hisoblanadi.
Bu davrda o‘quvchilarda asosiy o‘qish, yozish, hisoblash ko‘nikmalari
shakllantiriladi. O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim didaktikasi shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuv, interfaol metodlar, o‘quv o‘yinlari va loyiha ishlarini
keng qo‘llashga asoslanadi. 1-4-sinflar uchun yangi avlod darsliklari mazkur
didaktik yondashuvlar asosida ishlab chiqilmoqda.
28

Umumiy o‘rta ta’limda didaktikaning qo‘llanilishi. O‘rta maktab
o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan ta’lim jarayonida didaktikaning barcha asosiy
tamoyillari va metodlari qo‘llaniladi. O‘zbekistonda umumiy o‘rta ta’limda davlat
ta’lim standartlari joriy etilgan bo‘lib, ular har bir fan bo‘yicha o‘quvchilarda
shakllantirilishi lozim bo‘lgan kompetensiyalarni belgilab beradi.
Muammoli o‘qitish, loyiha metodi, farqlashtirilgan ta’lim va boshqa
zamonaviy didaktik yondashuvlar o‘rta ta’lim maktablarida keng qo‘llanilmoqda.
O‘zbekistonda maktab ta’limida o‘quvchilarning fan olimpiadalaridagi
yutuqlari, xalqaro PISA, TIMSS kabi baholash dasturlariga qatnashish va
natijalarini yaxshilash yo‘nalishida katta ishlar olib borilmoqda. Bu yo‘nalishda
didaktikaning amaliy imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish o‘ziga xos ahamiyat kasb
etmoqda.
Oliy ta’limda didaktikaning qo‘llanilishi. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida
magistratura va bakalavr dasturlarida ham didaktikaning asosiy tamoyillari
qo‘llaniladi. Kredit-modul tizimi, modulli o‘qitish, masofaviy ta’lim elementlari,
loyiha-tadqiqot ishlari, industrial hamkorlikdagi ta’lim shakllari — bularning
barchasi zamonaviy oliy ta’limda didaktikaning yangi shakllarini ifodalaydi.
O‘zbekistonda o‘qituvchilarni kasbiy tayyorlash va malakasini oshirishda
didaktika markaziy o‘rin egallaydi. Pedagogika ta’lim muassasalarida umumiy
pedagogika va didaktika fanlari majburiy fan sifatida o‘tiladi. O‘qituvchilarning
malakasini oshirish institutlari (viloyat va tuman ta’lim metodika markazlari) esa
faoliyatdagi o‘qituvchilarga didaktikaning zamonaviy yutuqlarini o‘rgatishda
muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha qabul qilinayotgan
davlat qarorlari va dasturlari ham didaktikaning amaliy ahamiyatini ko‘rsatib
turibdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilayotgan ta’lim
islohotlari — maktab ta’limini yaxshilash, ta’lim infratuzilmasini yangilash,
pedagog kadrlar tayyorlash tizimini modernizatsiya qilish — bularning barchasi
didaktikaning nazariy va amaliy muammolarini dolzarb qilib qo‘ymoqda.
29

O‘zbekiston ta’lim tizimida didaktikaning rivojlantirilayotgan yo‘nalishlari
orasida inklyuziv ta’lim (maxsus ehtiyojli o‘quvchilar uchun ta’lim), ikki tilli
ta’lim, STEM-ta’lim (fan, texnologiya, muhandislik va matematika yo‘nalishlari
bo‘yicha integratsiyalashgan ta’lim) alohida o‘rin egallaydi. «Yangi O‘zbekiston»
konsepsiyasida ham ta’lim tizimini sifat jihatidan yangi darajaga ko‘tarish muhim
o‘rin tutmoqda.
O‘zbekistonda pedagogik ta’lim sohasidagi islohotlar — pedagog
mutaxassislar tayyorlashning yangi modeli, o‘qituvchilarning mehnatini
rag‘batlantirish va kasbiy rivojlanishini ta’minlash tizimining takomillashtirilishi
— bevosita didaktikaning amaliy ahamiyatini oshirmoqda. Chunki sifatli
ta’limning asosi bo‘lgan o‘qituvchi kadrlar didaktika tamoyillarini chuqur bilib,
ularni amaliyotda to‘g‘ri tatbiq eta olishi lozim.
Raqamli ta’lim va didaktikaning yangi yo‘nalishlari
XXI asrning boshlaridan boshlab axborot-kommunikatsion
texnologiyalarning (AKT) ta’lim sohasiga jadal kirib kelishi didaktika oldiga
butunlay yangi vazifalar qo‘ydi. Raqamli texnologiyalar ta’limning an’anaviy
shakllarini tubdan o‘zgartirib, yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Bu o‘zgarishlar
shunchalik tez sodir bo‘lmoqdaki, didaktikaning an’anaviy kategoriyalari va
tamoyillarini yangi vaziyatga moslashtirish bugungi pedagogik fanining dolzarb
muammolaridan biriga aylangan.
Elektron ta’lim (e-learning). Elektron ta’lim — axborot-kommunikatsion
texnologiyalar vositasida amalga oshiriladigan ta’lim shakli. Elektron ta’lim
darslar audiovizual materiallar, interaktiv testlar, simulyatsiyalar va boshqa
raqamli vositalar yordamida o‘tkaziladi. Elektron ta’limning asosiy afzalliklari: har
qanday vaqtda va joyda ta’lim olish imkoniyati, o‘quv materiallarini individual
sur’atda o‘zlashtirish, katta hajmli axborotga kirish imkoniyati va xarajatlarni
kamaytirish. 13
13
Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. — Cambridge: Harvard
University Press, 1978. — 159 p.
30

Masofaviy ta’lim (distance learning). Masofaviy ta’lim o‘qituvchi va
o‘quvchi bir xonada fizik jihatdan bo‘lmagan holda ta’lim jarayonini tashkil etish
imkonini beradi. Internet, video-konferensiyalar, o‘quv boshqaruv tizimlari (LMS
— Learning Management System) masofaviy ta’limning asosiy texnologik
vositalarini tashkil etadi. O‘zbekistonda ham masofaviy ta’limning huquqiy
asoslari va amaliy mexanizmlari joriy etilmoqda.
Aralash ta’lim (blended learning). Aralash ta’lim an’anaviy auditoriya
mashg‘ulotlari bilan elektron ta’lim elementlarini maqbul nisbatda birlashtiradi. Bu
model har ikkala usulning afzalliklarini birlashtirib, ta’limning
moslashuvchanligini oshiradi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, aralash ta’lim modeli
ko‘p hollarda faqat an’anaviy yoki faqat onlayn ta’limdan samarali natijalar beradi.
Mobil ta’lim (m-learning). Smartfonlar va planshetlar yordamida amalga
oshiriladigan ta’lim mobil ta’lim deb ataladi. Mobil qurilmalar orqali o‘quv
materiallariga istalgan joyda kirish mumkinligi ta’limni hayotiy muhitga yanada
yaqinlashtiradi. Bugungi kunda mobil ilovalar (Duolingo, Khan Academy, Quizlet
va boshqalar) millionlab odamlar tomonidan mustaqil ta’lim olish uchun
qo‘llanilmoqda.
Katta axborot tahlili va adaptiv ta’lim. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari
o‘quvchilarning o‘quv faoliyati haqida katta hajmli ma’lumotlar (big data) to‘plash
va ularni tahlil qilish imkonini beradi. Adaptiv ta’lim tizimlari (adaptive learning
systems) har bir o‘quvchining bilim darajasiga, o‘qish sur’atiga va xatolariga qarab
o‘quv materialini va mashqlarni avtomatik ravishda moslashtirib beradi. Bu
yondashuv individual ta’limni yangi texnologik darajaga ko‘taradi.
Gamifikatsiya (o‘yinlashtirish). O‘yin elementlarini (ball to‘plash, darajalar,
mukofotlar, raqobat elementlari) ta’lim jarayoniga tatbiq etish o‘quvchilarning
motivatsiyasini oshiradi va ta’limni jozibali qiladi. Raqamli gamifikatsiya
vositalari (masalan, Kahoot!, Quizlet, Duolingo kabi platformalar) ta’lim
jarayonida faol qo‘llanilmoqda va o‘quvchilarning dars materialini o‘zlashtirishiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
31

Sun’iy intellekt va ta’lim. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim
sohasiga kirib kelishi yangi imkoniyatlar yaratmoqda. SI asosidagi chatbotlar
o‘quvchilarga individual yordam ko‘rsata oladi, avtomatik bilim nazorati tizimlari
test va vazifalarni tekshiradi, tavsiya tizimlari o‘quvchiga mos o‘quv materiallarini
taklif qiladi. ChatGPT, Khanmigo va boshqa SI asosidagi ta’lim vositalari ta’lim
amaliyotiga sezilarli o‘zgarishlar kiritmoqda.
Virtual va kengaytirilgan haqiqat ta’limda. Virtual haqiqat (VR) va
kengaytirilgan haqiqat (AR) texnologiyalari o‘quvchilarga tabiatda mavjud bo‘lgan
yoki xavfli hodisalarni xavfsiz sharoitda boshdan kechirish imkonini beradi.
Tibbiyot talabalariga anatomiyani VR yordamida o‘qitish, tarix darslarida
voqealarni AR orqali qayta tiklash, muhandislik simulyatsiyalari — bularning
barchasi VR/AR texnologiyalarining ta’lim sohasidagi imkoniyatlarini namoyon
etadi. 14
Raqamli ta’lim va an’anaviy didaktika. Raqamli ta’lim vositalarining
kengayib borayotganiga qaramay, an’anaviy didaktikaning asosiy tamoyillari o‘z
ahamiyatini saqlab qoladi. Ko‘rgazmalilik tamoyili elektron va multimedia forma
kasb etadi, onglilik va faollik tamoyili interaktiv resurslar orqali amalga oshiriladi,
individuallashtirish tamoyili adaptiv texnologiyalar yordamida ta’minlanadi.
Raqamli didaktika — an’anaviy didaktik tamoyillarni zamonaviy texnologiyalar
bilan uyg‘unlashtiruvchi yangi yo‘nalish sifatida shakllanmoqda.
O‘zbekistonda raqamli ta’lim sohasi jadal rivojlanmoqda. «Raqamli
O‘zbekiston 2030» strategiyasi doirasida ta’lim muassasalarini raqamlashtirish,
elektron ta’lim resurslarini yaratish, o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyasini
oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda.
Maktablarda interaktiv taxtalar, kompyuter laboratoriyalari, tezkor internet
bilan ta’minlash dasturlari amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston ta’lim portali,
HEMIS tizimi va boshqa raqamli platformalar ta’lim boshqaruvini
zamonaviylashtirmoqda.
14
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi rasmiy sayti: https://maktabgacha.uz
32

Raqamli didaktikaning yetakchi yo‘nalishlari sifatida quyidagilarni ajratib
ko‘rsatish mumkin: shaxsiylashtirilgan ta’lim texnologiyalari, raqamli
kompetensiyalarni rivojlantirish, sun’iy intellekt yordamida ta’lim jarayonini
optimallashtirish, kengaytirilgan haqiqat asosidagi immersiv ta’lim va ochiq
onlayn kurslar (MOOC) platformalarida ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish.
Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalar didaktikani inkor etmaydi,
balki uning imkoniyatlarini kengaytiradi. An’anaviy didaktik tamoyillar —
ilmiylik, ko‘rgazmalilik, onglilik, ketma-ketlik, individuallashtirish — raqamli
davrda ham o‘z mohiyatini saqlab, yangi texnologik vositalar yordamida amalga
oshiriladi. Didaktika o‘zining adaptiv xarakteri tufayli texnologik o‘zgarishlarni
o‘zlashtirgan holda ta’limning sifatli tashkil etilishining ilmiy asosi bo‘lib qola
beradi. 15
15
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi rasmiy sayti: https://edu.uz
33

XULOSA
Mazkur kurs ishida didaktikaning ta’lim nazariyasi sifatidagi mohiyati,
uning asosiy kategoriyalari, tamoyillari, ta’lim jarayonining tuzilishi va zamonaviy
didaktikaning rivojlanish yo‘nalishlari keng tahlil qilindi. Bayon etilgan nazariy
material va ilmiy tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin.
Birinchi xulosa. Didaktika — ta’lim va o‘qitishning nazariyasi bo‘lib, u
pedagogika fanining muhim tarmog‘i hisoblanadi. Yunoncha «didaktikos»
(o‘rgatuvchi) so‘zidan kelib chiqqan bu atama XVII asrda Jan Amos Komenskiy
tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. Didaktika «Nima o‘qitish kerak?» va
«Qanday o‘qitish kerak?» degan ikki asosiy savolga javob izlaydi va ta’lim
jarayonining qonuniyatlari, tamoyillari, mazmuni, shakllari va metodlarini
o‘rganadi. Didaktikaning asosiy kategoriyalari — ta’lim, o‘qitish, bilim, ko‘nikma,
malaka, kompetensiya — ta’lim nazariyasining pojdevorini tashkil etadi.
Ikkinchi xulosa. Didaktika pedagogika tizimida markaziy o‘rinda turadi va
bir qator boshqa fanlar bilan mustahkam aloqada rivojlanadi. Psixologiya,
fiziologiya, falsafa, sotsiologiya, kibernetika bilan o‘zaro boyitilishi didaktikaning
nazariy asosini mustahkamlaydi. Xususiy metodikalar esa didaktikaning umumiy
tamoyillarini muayyan fanlarga tatbiq etib, ikki tomonlama aloqani ta’minlaydi.
Bu fanlararo aloqalar didaktikani dinamik rivojlanuvchi fan sifatida saqlaydi.
Uchinchi xulosa. Didaktikaning rivojlanish tarixida bir necha asosiy bosqich
ajralib turadi. Qadimgi davr Sokrat va Aristotel metodlari, o‘rta asrlarda Farobiy
va Ibn Sinoning ta’limiy g‘oyalari, Komenskiyning «Buyuk didaktika»si,
Pestalotssining amaliy pedagogikasi, XIX asrda Gertbartning formal bosqichlar
nazariyasi, XX asrda Vigotskiyning rivojlanish nazariyasi va Blumning maqsadlar
taksonomiyasi — bularning barchasi didaktika rivojlanishining muhim
bosqichlarini belgilab berdi.
To‘rtinchi xulosa. Didaktik tamoyillar ta’lim jarayonini tashkil etishning
asosiy qoidalari sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiylik, ko‘rgazmalilik,
onglilik va faollik, tizimlilik va ketma-ketlik, mustahkamlik, muvofiqlik, nazariya
34

va amaliyotning birligi, individual yondashuv — bu tamoyillar o‘zaro bog‘liq
holda ta’lim jarayonining samarali tashkil etilishini ta’minlaydi. Har bir
tamoyilning boshqa tamoyillar bilan uzviy bog‘liqlikda qo‘llanilishi zarur.
Beshinchi xulosa. Ta’lim jarayoni murakkab tuzilishga ega bo‘lib, maqsadli,
mazmunli, faoliyat-protsessual, motivatsion, boshqaruv-nazorat va natijali
komponentlardan iborat. Ta’lim jarayonining bosqichlari — motivatsiya, idrok,
tushunish, mustahkamlash, qo‘llash, umumlashtirish, baholash — mantiqiy ketma-
ketlikda amalga oshirilishi ta’limning samaradorligini ta’minlaydi. Ta’lim
qonuniyatlarini bilish o‘qituvchiga ta’lim jarayonini ongli boshqarish imkonini
beradi.
Oltinchi xulosa. Zamonaviy didaktikada shaxsga yo‘naltirilgan, faoliyatga
asoslangan, kompetentlilikka asoslangan va konstruktivistik yondashuvlar yetakchi
o‘rin egallaydi. Bu yondashuvlar o‘quvchini ta’lim jarayonining faol sub’ekti
sifatida ko‘rib, uning individual rivojlanishiga xizmat qilishga qaratilgan.
Differentsiyalashgan va integratsiyalashgan ta’lim modellarining amaliyotga joriy
etilishi zamonaviy maktabning o‘ziga xos xususiyati bo‘lib bormoqda.
Yettinchi xulosa. O‘zbekiston ta’lim tizimida didaktika barcha ta’lim
bosqichlarida tatbiq etilmoqda. Mustaqillik yillarida amalga oshirilgan ta’lim
islohotlari, zamonaviy ta’lim standartlarining joriy etilishi, pedagog kadrlarni
tayyorlash tizimining modernizatsiya qilinishi — bularning barchasi didaktikaning
amaliy ahamiyatini oshirmoqda. O‘zbekiston ta’limida kompetentlilikka
asoslangan yondashuv, inklyuziv ta’lim va raqamli ta’lim istiqbolli yo‘nalishlar
sifatida rivojlantirilmoqda.
Sakkizinchi xulosa. Raqamli ta’lim va zamonaviy texnologiyalar didaktika
oldiga yangi vazifalar qo‘ymoqda. Elektron ta’lim, masofaviy ta’lim, aralash
ta’lim, adaptiv ta’lim tizimlari, gamifikatsiya, sun’iy intellekt va virtual haqiqat —
bularning barchasi an’anaviy didaktik tamoyillarni yangi sharoitda tatbiq etishni
talab etadi. Raqamli didaktika — an’anaviy tamoyillar va zamonaviy
texnologiyalarning uyg‘unlashuvi — XXI asr ta’limining asosini tashkil etmoqda.
35

Umumiy xulosa sifatida shuni ta’kidlash lozimki, didaktika — ta’lim sifatini
ta’minlash, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarini
rivojlantirish, shaxsni har tomonlama kamol toptirish uchun zarur bo‘lgan ilmiy
asosni yaratadi. Didaktikaning nazariy yutuqlari va amaliy tajribasi bugungi kunda
ham, kelajakda ham ta’lim tizimini rivojlantirish uchun muhim manba bo‘lib
xizmat qiladi. Pedagogik bilimlarning tayanch nuqtasi bo‘lgan didaktika o‘zining
doimiy yangilanish va rivojlanish qobiliyati bilan ta’lim tizimining barqaror
taraqqiyotini ta’minlaydigan fan sifatida qolmoqda.
Kurs ishi doirasida olib borilgan tadqiqot natijalarida bir necha amaliy
tavsiyalar ham shakllantirildi. O‘qituvchilarga: didaktik tamoyillarni har bir darsda
ongli va izchil qo‘llash, zamonaviy ta’lim metodlarini an’anaviy yondashuvlar
bilan uyg‘unlashtirish, raqamli ta’lim vositalaridan foydalanish kompetensiyalarini
muntazam oshirib borish tavsiya etiladi. Ta’lim muassasalariga esa: innovatsion
didaktik yondashuvlarni joriy etish, o‘qituvchilarning metodik malakasini
oshirishga sharoit yaratish va ta’lim sifatini nazorat qilishda zamonaviy didaktik
mezonlardan foydalanish tavsiya qilinadi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlari:
1. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. — Toshkent:
O‘zbekiston, 1997.
2. «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi». — Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Maktab ta’limini rivojlantirish»
bo‘yicha qarorlari to‘plami. — Toshkent: Adolat, 2019.
4. «Raqamli O‘zbekiston — 2030» strategiyasi. — Toshkent, 2020.
II. O‘zbek tilidagi darsliklar va o‘quv qo‘llanmalar:
5. Yo‘ldoshev J. G‘., Usmonov S.A. Pedagogika. — Toshkent: O‘qituvchi,
2010. — 368 b.
6. Xoliqov A.A. Pedagogika. — Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati nashriyoti, 2006. — 320 b.
7. Nishonova S.T., Hamidova M.A. Umumiy pedagogika. — Toshkent: Fan va
texnologiya, 2015. — 280 b.
8. Tolipov O‘.Q., Usmonboeva M.H. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy
asoslari. — Toshkent: Fan, 2006. — 214 b.
9. G‘oziyev E.G‘. Didaktika. — Toshkent: O‘qituvchi, 1995. — 256 b.
10. Hasanboyev J., Toshpo‘latov O., G‘ulomov M. Pedagogika. — Toshkent:
Fan va texnologiya, 2011. — 400 b.
III. Rus tilidagi ilmiy adabiyotlar:
11. Komenskiy Ya.A. Velikaya didaktika. — Moskva: Uchpedgiz, 1939. —
318 s.
12. Babanski Yu.K. Pedagogika. — Moskva: Prosveshheniye, 1988. — 479 s.
13. Skatkin M.N. Didaktika sredney shkoly. — Moskva: Prosveshheniye, 1982.
— 319 s.
14. Lerner I.Ya. Didakticheskiye osnovi metodov obucheniya. — Moskva:
Pedagogika, 1981. — 186 s.
37

15. Podlasiy I.P. Pedagogika: Noviy kurs: V 2 kn. — Moskva: VLADOS, 2003.
— 576 s.
16. Slastyonin V.A. i dr. Pedagogika. — Moskva: Akademiya, 2007. — 576 s.
17. Vigotskiy L.S. Pedagogicheskaya psixologiya. — Moskva: AST, 2008. —
671 s.
18. Zankov L.V. Didaktika i jizn’. — Moskva: Prosveshheniye, 1968. — 175 s.
IV. Xorijiy tilidagi adabiyotlar:
19. Bloom B.S. Taxonomy of educational objectives: The classification of
educational goals. — New York: Longman, 1956. — 207 p.
20. Dewey J. Experience and Education. — New York: Collier Books, 1938. —
91 p.
21. Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. — Cambridge: Harvard University Press, 1978. — 159 p.
22. Piaget J. The Psychology of Intelligence. — London: Routledge, 2001. —
198 p.
23. Bruner J. The Process of Education. — Cambridge: Harvard University
Press, 1960. — 97 p.
24. Mayer R.E. Learning and Instruction. 3rd edition. — New York: Pearson,
2020. — 528 p.
25. Anderson L.W., Krathwohl D.R. A Taxonomy for Learning, Teaching, and
Assessing. — New York: Longman, 2001. — 352 p.
V. Internet manbalari:
26. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi rasmiy sayti:
https://maktabgacha.uz
27. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi rasmiy sayti:
https://uzedu.uz
28. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi rasmiy sayti:
https://edu.uz
29. UNESCO ta’lim bo‘yicha hujjatlar bazasi:
https://www.unesco.org/education
38

30. Khan Academy ta’lim platformasi: https://www.khanacademy.org
39

Купить