Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 40000UZS
Hajmi 999.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 06 Aprel 2026
Kengaytma doc
Bo'lim Diplom ishlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Boshlang’ich sinflarda o’zlashtirmovchilikni yuzaga keltiruvchi omillar

Sotib olish
1
O’ZBЕKISTON  RЕSPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA'LIM VAZIRLIGI
PЕDAGOGIKA FAKULTЕTI
“ MAKTABGACHA TARBIYA VA BOSHLANG’ICH TA’LIM ” KAFEDRASI
“Boshlang’ich sinflarda  o’zlashtirmovchilikni yuzaga keltiruvchi
omillar” mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
Bajardi:   Boshlang ich   ta lim   va   sport“ ’ ’
tarbiyaviy   ish   ta lim   yo nalishi	
” ’ ’
bitiruvchisi    4 kurs talabasi 
______________
ILMIY RAHBAR:
_________________
TЕRMIZ – 20 25 2
MAVZU: BOSHLANG’ICH SINFLARDA
O’ZLASHTIRMOVCHILIKNI YUZAGA KELTIRUVCHI
OMILLAR
REJA:
KIRISH
  I   N A ZARIY QISM  
1.1 O’zlashtirmovchi   o’quvchilar   muammosining   pedagogika   va
psixologiyada   o’rganilishi
1.2    O’zlashtirmovchilikni vujudga keltiruvchi omillar haqida
1.3     Boshlang ich   sinflarda     o zlashtirmovchilikning     oldini   oli’ ’ sh ga
yo naltirilgan tadbirlar	
’
II  AMALIY QISM
2.1   .   O zlashtirmovchilikni   vujudga   keltiruvchi   omillarni   eksperimental	
’
o rganish	
’
2.2   Ortiqchasini   o chirish ,   Muhim   belgini   ajratish	
“ ’ ” “ ”
metodikalaridan foydalanish orqali o zlashtirmaslik sabablarini aniqlash	
’
2.3  T ajriba va natijalar tahlili
XULOSA VA TAVSIYALAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’
ILOVALAR 3
KIRISH
Mavzuning     dolzarbligi.   Respublikamizda     ta`lim   va     tarbiya     borasida
amalga   oshirilayotgan   islohotlarning   tub mohiyati    bilimdon, aqlan    rivojlangan ,
ongli,   zamonaviy     dunyoqarashga     ega,     jismonan     sog`lom,     axloqan     pok,     erkin,
ijodkor   ,     komil   insonni     shakllantirishdan     iborat.   Mamlakatimizda   sog'lom   va
barkamol   avlodni   tarbiyalsh,   farzandlarimizni   ijodiy   va   intellektual   salohiyatini
ro'yobga   chiqarish,   ularni   XXI   asr   talablariga   to'liq   javob   beradigan   shaxslar   qilib
voyaga yetkazish barchamizning ezgu vazifamiz.
Har     tomonlama     yetuk,     sog`lom,       mustaqil     fikrlovchi     shaxslarni
tarbiyalashda    boshlang`ich      sinflarda     beriladigan     ta`lim    va     tarbiyaning     roli
beqiyosdir,  chunki  o`quvchi  oladigan  bilimlari,   ko`nikma  va   malakalariga   asos
xuddi  shu   boshlang`ich  sinflarda  qo`yiladi. Bu  haqda  yurtboshimiz   I.A.Karimov
1997-yilda     bo`lib   o`tgan     Oliy     Majlisning     IX     sessiyasida     so`zlagan     nutqlarida
quyidagilarni     ta`kidlagan     edilar:       Eski     ta`lim     tiziminig     eng     yomon   qusuri“
boshlang`ich     ta`limga     ikkinchi     darajali     ish   deb   qaratyotganligimizdadir   .   Ochiq
aytishimiz     kerak,    bilimi   sayoz     o`qituvchilar     ham     boshlang`ich   sinfga     dars
beraveradi  	
…
Vaholanki,       bolaning     dunyoqarashi     va     salohiyati         shakllanadigan
boshlang`ich     sinflarga     eng     yetuk   ,     eng     tajribali     murabbiylar     biriktirib
qo`yilishini   oddiy   mantiqini  o`zi  talab  etadi. ”
        Baxtga     qarshi     har     bir     sinfda       3-4   ta     bo`lsada,     o`zlashtirmoqchi
o`quvchilar  mavjud.  Bunday  o`quvchilarning   bilish  jarayonlari   orqaga  qolibgina
qolmay,   bevosita     sinfdoshlarining     ham     o`zlashtirishlariga,   bilim     asoslarini
egallashlariga     ma`lum   darajada     salbiy     ta`sir     ko`rsatadi.     Xuddi     shu   sababli,
boshlang`ich       sinflardagi     o`zlashtiruvchi     o`quvchilarning     psixologik
xususiyatlarini  o`rganishi  va  uni  korreksiya  qilish  dolzarb  masala  hisoblanadi. 4
     Bugungi kunga  kelib, ta lim sohasida o zlashtirish  xususida keng fikrlar’ ’
bayon   etilmoqda.   O zlashtirish       tushunchasi   o z   mohiyatiga   ko ra   kompleks	
’ ’ ’
muammo   bo lib,   u   jamiyatning   iqtisodiy   siyosiy,   ma rifiy,   madaniy	
’ ’
tarbiyalanganligi, maktab o qituvchilarining zamonaviy o qitish vositalari, usullari,	
’ ’
tamoyillari   bo yicha   atroflicha   bilimga   ega   ekanliklari,   yoshlarning   o qish-	
’ ’
o rganishga   ishtiyoqmandligi   bilan   uzviy   bog liq   hodisadir.     Mustaqil	
’ ’
mamlakatimizning   erkin   fuqarolari   tilimiz   va   tariximizning   inson   hayotidagi
ahamiyatini,     milliy   va   umuminsoniy   qadriyatlarini   har   qachongidan   aniqroq,
to laroq   his   qila   boshlashdi.     Maktab   hayotida   tub   o zgarishlar   yuz   berdi,
’ ’
o qituvchilar   faoliyati   sifat   jihatdan   yangilanish   bosqichini   o z   boshidan
’ ’
kechirmoqda.   Mamlakatimizning   iqtisodiy   taraqqiyotida,   jamiyat   a zolarining	
’
fikrlashida,   tarbiyachilarining     faoliyatida,   yoshlarni   fan-texnika,     kasbga
chanqoqligida paydo bo lgan tub o zgarishlar o zlashtirish muammosini atroflicha	
’ ’ ’
asoslash     har     tomonlama   tadqiq   qilish   ehtiyojining   yanada   oshganlidan   dalolat
beradi.     Bolalarning   o zlashtirishlarini   ta minlash     uchun   ularga   didaktik   ta sir
’ ’ ’
tadbirlarini ishlab chiqishga ehtiyoj tug ildi. 	
’
        Iqtisodiy     va     siyosiy     sohalardagi       barcha       islohotlarning     pirovard
maqsadi     yurtimizda     yashayotgan     barcha     fuqorolar     uchun     munosib   hayot
sharoitlarini       tashkil     qilib   berishdan     iboratdir   .   Aynan   shuning     uchun     uchun
ma`naviy     jihatdan     mukammal     rivojlangan     insonni     tarbiyalash     ma`lum     va
maorifni   yuksaltirish   milliy   uyg`onish     xosiyatini   ro yobga   chiqaradigan yangi	
’
avlodni       voyaga   etgazish     davlatimizning     eng   muhim     vositalaridan     biri   bo`lib
hisoblanadi. 
       Umumiy   va   maxsus   bilimlarga     ega   ongli, tafakkuri   bilan   turli    izm	
“ ”
lardan   ozod , zamonaviy   dunyoqarashiga,   milliy   va   umuminsoniy   qadriyatlarga
voris   bo`lgan   insonlarga  fuqorolik  jamiyatini   barpo  etishga   va  shakllantirishga
qodir     bo`ladi.     Ushbu     fikrlardan   ko`rinib   turibdiki,   shaxsda   bilim,     dunyoqarashi,
e‘tiqodining     kerakli   materiallarni   to plash va   psixologik   tahlil   asosida   bayon	
’
etish     b oshlang`ich     sinflarda     o`zlashtirmovchilikka     ta`sir     etuvchi     omillarni
aniqlash, chora tadbirlar tizimini ishlab  chiqish  shaxs  kamolotining  asosiy  mezoni 5
sanaladi.     Shu     bois     o`quvchilardagi     o`zlashtirmovchilik     muammosini     o`rganish
muhim  sanaladi.        
Bitiruv malakaviy  ishinining    maqsadi:
Ushbu     ishdan     ko`zlangan     bosh     maqsad     boshlang`ich     sinf     o`quvchilari
darslarni     o`zlashtira     olmasliklarining     pedagogik     va     psixalogik     sabablarni
aniqlash     va   o`zlashtirmovchiligini     bartaraf     etish     bo yicha     korreksion     dastur’
ishlab  chiqishdan  iborat.   
Bizning ilmiy  farazimizga  ko`ra:
1)   Bolaning  maktabda   o`qishga   psixalogik  jixatdan  tayor   bo`lmasdan  turi
kelishi. 
2)   O`quvchilarda     ixtiyoriy     diqqat,     assosinativ     xotira,   taafakkur
aneratsiyalari  hamda  ijobiy  o`quv  motivatsiyasinig  sust  shakllanganligi  .
3) Ota  Onaning  farzandi  o`qishini  nazorat qilmasligi  hamda o`qituvchining	
–
bunday       o`quvchilar     bilan   indivudual       shug`ullanmasligi   .     Agar     bunday
o`quvchilar   bilan  maxsus  indivudual  va  guruhiy  shugullansa,  bilim  jarayonlari
rivojlantirilsa , o`zlashtirmaslikning  kamayishga  olib kelishi  mumkin. 
Bitiruv malakaviy  ishining  vazifalari.
Belgilangan     maqsad     va     ilmiy     farazlardan     kelib     chiqqan   holda   ,   tadqiqot
ishini olib  borish  uchun  quyidagi  vazifalarni  belgiladik:
1)   Tadqiqot     ishi     mavzusiga     doir       maxsus     adabiyotlar     bilan     tanishib,
tegishli    materiallarni to plash va psixolik pedagogik tahlil asosida bayon etish.	
’
2)   Boshlang`ich     sinflarda     o`zlashtirmovchilikka     ta`sir     etuvchi     omillarni
aniqlash.   3)   O`zlashtirmovchi     o`quvchilar       bilan     olib     boriladigan     korreksion
dastur  ishlab  chiqish.
  4)   Tadqiqot     ishi   muammosiga     mos     metodika     tanlash,   aniqlovchi,
shakllantiruvchi,   nazorat  tajribalarini  o`tkazish. 
  5)Boshlang`ich   sinflarda   o`zlashtirmovchi   o`quvchilarning   psixologik
xususiyatlarini     o`rganish       maqsadi,   mazmuni     va     tadqiqot     ishining         amaliy
axamiyati  yuzasidan  psixologik  pedagogik  tavsiyalar  ishlab  chiqarish. 	
– 6
          Belgilangan     vazifalar     har   tamonlama     yetuk,     ijodiy     va     mustaqil
fikrlovchi     insonni     o`rganish,   tarbiyalash,   o`quvchi     va     yoshlarni   aqliy   faolligini
yukksaltirish     muammolari     bilan     uzviy     bo`g`liqligi     tufayli     muhim     ahamiyatga
egadir.  Malakaviy  bitiruv  ishining  predmeti.
        Ushbu   bitiruv   malakaviy   ishining   predmeti:   boshlang`ich sinflardagi
o`zlashtirmovchi  o`quvchilarning  psixologik  xususiyatlarini o`rganishdan  iborat.
     Bitiruv malakaviy  ishining  ob‘yekti .
Ushbu     ish     yuzasidan     psixologik-pedagogik     tadqiqotlar   Termiz   shahridagi
13- maktab boshlang`ich  sinf  o`qituvchilari.  
        Bitiruv malakaviy  ishda  qo llanilgan  metodlar .’
1) Kuzatish metodi   orqali   o`zlashtirmovchi   o`quvchilar   dars   jarayonida
va  tanaffuslarda  kuzatiladi. 
2) Suhbat     metodi     orqali     o`zlashtirmovchi       o`quvchilarning     xarakter
xususiyatlari,  o`qishga  munosabatlarini  o`rganish .
3) Ortiqcha so`zni  o`chirish  metodikasi  yordamida   tafakkur  jarayonlarni
o`rganish.
4) Muhim     belgini     ajratish             metodikasi     yordamida       tafakkur
jarayonlarni  o`rganish .
Bitiruv malakaviy  ishining  amaliy ahamiyati.
   O`quvchilarning o`zlashtirmasligi  oldini olish  uchun chora tadbirlar  tuzish,
ularning     psixalogik     xususiyatlarini     o`rganish,   amalyotda    ushbu   yuriqnomalardan
foydalanish  ishining  amaliy  ahamiyatini  belgilaydi. 
Bitiruv  malakaviy  ishining  tuzulishi.
Ushbu     malakaviy     ish     reja     asosida     yoritilgan     bo lib   ,   kirish,   ikki   bob,	
‘
paragraflar, xulosa  va  tavsiyalardan  tuzilgan. 
      Birinchi:   bobda     o`zlashtirmovchi     o`quvchilar     psixalogiyasining
o`rganishi , o`zlashtirmovchilikni  keltirib  chiqaruvchi  omillar umumlashtirilgan.   
Ikkinchi:   bobda       o`zlashtirmovchi     o`quvchilar     tafakkuri     o`rganilgan,
natijalar  tahlil qilingan,  foydalanilgan  metodikalar, adabiyotlar  ro yxati, xulosa va	
’
tavsiyalar keltirilgan. 7
1.1. O`zlashtirmovchi   o`quvchilar   muammosining   pedagogika   va
psixologiyada o`rganilishi.
        Har   bir   alohida   olingan     o`zlashtirmovchilikning     vujudga     kelishi     tarixi
har     xildir.   Bu   shaxsning     indivudual       xususiyatlari     va     atrofdagilar     bilan
munosabatlariga,  xususiyatlariga bog`liqdir. 
P.P.Blanskiy   Qiyin   o`quvchhilar   asarida     psixik   va     jismoniy“ ”
tayyorgarlikning  turli  xususiyatlarning  birikuvi  quyidagi  tiplarga  ajratilgan. 
                  P.P.Blanskiy     birinchi     o`rinda     jsmoniy     sog`liqga     e’tibor     bergan   .
Muallif     ishlarida     psixologik     xususiyatlarga     yetarlicha     e’tibor   berilmagan.
P.P.Blanskiy     o`zlashtirmaslikka     olib     keladigan   .   Asosiy     sababni     ajratib
ko`rsatgan.   Birinchidan,   o`quvchi   sog`lig iga   bog`liq,   ikkinchidan   o`zini   to`g`ri	
’
tashkil   eta   olmaslik,   uchinchidan,   o`qishga   qiziqishining     yo qligi,   to rtinchidan,	
’ ’
o`quvchining  bo yi  rivojlanganligi. 	
’
    P.P. Bl o nskiy  o`zlashtirmovchi  o`quvchilarni  quyidagi  tiplarga  ajratadi:
 1.Tip o`zlashtirmovchi   o`quvchilarga  taxminan 50% jismonan bush va aqliy
rivojlangan  o`quvchilar  kiradi. 
11.Tip o`zlaashtirmovchi o`quvchilarning  taxminan  25%  jismonan   kuchsiz. 
111.Tip  o`zlashtirmovchi  o`quvchilarning   taxminan 10% jismonan  normal,
lekin  aqlan  rivojlanmagan  o`quvchilar .
 1V. Tip  o`zlashtirmovchi  o`quvchilarning  taxminan  15% oilaviy  sharoitga
ko`ra   maktabdan ajralib qolgan o`quvchilar.
     Shunday qilib, o`quvchilar  tiplari  klassifikatsiyasini asosiy  ikkinchi  ichki
sababga   ko`ra,   jismoniy   bush   va aqliy   rivojlanmagan. Muammosini   o`rganishda
muhim     hissa     bo lib   qo`shildi.   L.S.Slavinanig     O`zlashtirmovchi     o`quvchilar	
’ “
turli  guruhlarga bo`lingan .	
” 8
1. O`qishga  nisbatan  noto g`ri  munosabat shakllangan  o`quvchilar .’
2. Materiallarni  qiyinchilik  bilan  o`zlashtiruvchi  o`quvchilar.
3. O`quv  ishida  malaka va usullari  shakllangan. 
4. Mehnat  qila  olmaydigan  o`quvchilar. 
5. Bilim  va o`qishga  malaka  va  usullari  shakllangan .
       Bunda   turli   guruhdagi    o`quv   o`quvchilar    shaxsining  har    xil tamonlari
orasidagi  munosabat  tug`risidagi  munosabat  tug`risidagi  savol  ochiq  qoladi. 
Avvalo o`zini kuchsiz  boshqarish, o`z  psixik  jarayonlari  boshqara olmaslik,
o`quv     ishining     oqilona     usullari     shakllanmaganligini     ,   o`quv     masalalarini
ychishda     o`ylashni     istamaslik     ,bilimlarini     shartli     o`zlashtirishi     xos.     Bunday
o`quvchilar    aqliy   ishdan  qochishga     intilib, faol  fikrlash  zaruratidan   ularni     xalos
qiladigan  har- xil  aylanma  yo`llarni  izlaydilar.
      O`zlashtirmovchi     o`quvchilar     aqliy     taraqqiyot     darajasining     sezilarli
pasayishi  doimiy  intellektual  zo`riqmaslik, o`zini- o`zi  boshqarish  natijasi  bo`lishi
mumkin.
          N.Amenchinskaya   o`tkazgan     tatqiqotlaridan     mal`um     bo`lishicha,
o`lashtirmovchi    o`quvchilar    diqqati  , xotirasida    quyi    ko`rsatgichlar    olinishi,   bu
psixik  jarayonlarida  patalogik  o`zgarishlarning  natijasi  emas , balki  to`gri  ishlash
odatlarining  mavjud  emasligi  bilan  bog’liqdir.     
           N. A. Menchinskaya  o`zlashtirmovchi  o`quvchilar   tipologiyasini    ishlab
chiqishda,   birinchidan,   tafakkur     faoliyati     xususiyatlari   ,   ikkinchidan,     shaxsning
yo`nalishiga     e`tibor     berdi.     Muallif     o`quv     faoliyatini     tashkil     qila     olish
ko`nikmasini   barcha   o`zlashtirmovchi   o`quvchilarga xos bo`lgani   uchun   tiplarga
ajratish  mezoni  sifatida  qaraydi. 
        Shunday   qilib,   o`zlashtirmovchi   o`quvchilarni   tiplarga   ajratishda   shaxs
xususiyatlarining  ikki  asosiy  kompleksining  turli  birikmasi  asos  qilib  olinadi.
Birinchisi- tafakkur  faoliyatining  xususiyatlari  bilan  bog liq.          	
’
Ikkinchisi-o`quvchining     i c h ki   pozitsiyasini   o`qishga   munosabatning	
“ ”
bildiruvchi  shaxsining  yo nalganligi bilan bog`liq. 	
’ 9
1.Tafakkur  faoliyatining  quyi  darajasi  o`qishga  nisbatan  ijobiy   munosabat
va  o`quvchi  holatining  saqlanishi  birikishi mumkin.
2.Tafakkur     faoliyatining   yuqori     darajasi     o`qishga     nisbatan     salbiy
munosabat     q i sman     yoki     to liq     o`quvchi     holatining     yo qolishi     bilan“ ”	’ ’
birikishi  mumkin .
3.Tafakkur   faoliyatining     quyi     darajasi     o`qishga     nisbatan     yoki     to liq	
’
o`quvchi   h o l atining   yo qolishi bilan  birikishi  mumkin. 	
“ ”	’
     Ajratilgan xususiyatlar  birikmasining o`ziga  xosligi  o`zlashtirmovchilikni
yo qotish  yo llarini  aniqlab beradi.	
’ ’
        Birinchi   tipga     kiritilgan     o`quvchilarning     ba`zi     umumiy     xususiyatlari
mavjud.   Ularga   tafakkur   operatsiyalarini   umumlashtirish   va   boshqalarning   bo yi	
’
rivojlanganligida     namoyon     bo ladigan     quyi     o quvchilikka     xos     bunday	
’ ’
o quvchilar   uchun   o`quv     materiallarini     o`zlashtirish     jiddiy     qiyinchiliklarni	
’
chiqaradi.  
Aqliy masalarini yechishda ularda  m a h suldor  bo lmagan  yondashuv 	
“ ”	’
vujudga keladi, ulardan  foydalanishga  intiladilar. Bundan  o`quvchilar  guruhi
uchun  o`qishidagi muvaffaqiyatsizlik  axloqiy  nizo  manbayi   hisoblanmaydi. Ular:
M e n    masalalarni  yecha   olmayman,   Men  uchun ona tili  qiyin ,  deb   xotirjam	
“ ” ”
aytadilar.     Bunday   nizolarning   mavjud     emasligini     o`qishga   nisbatan     ijobiy
yo`nalishi   va     o`quvchi     holatining   saqlanishga   olib   keladi.   Shu   bilan   birga   ularda
bilimlarga       nisbatan     qiziqishning     yo qligi,   maktabda     o zlashtiriladigan,   har	
’ ’
qanday   bilimlarga     nisbatan   qiziqishning     yo qligiga   xos.   Ular     kelajak     rejalarini	
’
o`qishi bilan  bog`lamaydilar.
   O`zlashtirmovchi  o`quvchilarning  ikkinchi tipi.
  Bu  tipga    kiruvchi    o`quvchilarda    tafakkur    faoliyatining yuqori     sifati
o`qishga  nisbatan  salbiy  munosabat  bilan  birikadi.
Bunday o`quvchilar   maktabga yaxshi   tayyorlani, yaxshi   o`qish   istagi   bilan
kelishadi. Ammo  ularning o`qish  ishlari  sifatiga, faqat o`zlariga yoqqan narsa  bilan
shug`ullanishiga o`rganib qolganligi salbiy   ta`sir   ko`rsatadi. Bunday o`quvchilarda 10
ta`lim jarayonida  o`z -o`zini tashkil qilish, u yoki bu  fan  unga yoqish, yoqmasligiga
bog`liq bo ladi.’
     Bunday nizo intellektual   imkoniyatlarning   o`quv ishlarida kam ro yobga	
’
chiqarilishi tufayli sodir bo ladi. 	
’
        Agar     bunday   nizo   ta`limning     dastlabki     bosqichlarida     vujudga   kelsa,
faqatgina  o`qishga nisbatan salbiy munosabatni  keltirib qolmay, balki o`quvchining
sinf  jamoasidan  begonalashuviga ham olib keladi. 
    Bu holat  bir qator  salbiy axloqiy  sifatlarning  vujudga kelishiga olib keladi.
Z.I.Kalimkova     o`zlashtirmaslik     asosida     nima   turishiga   qarab,     o`zlashtirmovchi
o`quvchilarni  ikki tipga ajratadi. 
1.Pedagogik qarovsiz bolalar .
2.O`quvchanligi quyi o`quvchilar.
        Birinchi     tipga   noqulay   pedagogik     sharoitlar     tufayli     o`qishda     orqada
qoladigan o`quvchilar kiradi. 
        Ikkinchi     tipga   o`zlashtirmaslik     ijtimoiy     pedagogik     va   biologik
omillarning  noqulay  ta`siri  bilan  bog`liq  o`quvchilar kiradi.  
        Uquvchanligi     quyi     o`quvchilar.     Bu   tipga     pedagogik   qarovsizligi   quyi
o`quvchanlik,  ya’ni  bilimi     faoliyati    uchun     aql  sifatlarining    noqulay    shakllanishi
bilan  qo yilgan  o`quvchilar  kiradi. Ular quyidagi guruhlarga ajratilgan: 	
’
A) Zaif bolalar 
B) Asabiy bolalar 
C) Psixik taraqiyotda  vaqtincha orqada qolgan bolalar 
D) Chapaqay   bolalar .
Bunday   o`quvchiga     qo llaniladigan   choralar     ham   bir     xil   .   Bolaning     ota-	
’
onasi     maktabga     chaqirilib,   o`g`li   yoki   qizi     bilan     shug`ullanayotganligi     haqida
ma`lumot  qilinadi. Yoki o`qituvchi   oqibati  haqida   o`ylamasdan o`quvchini  butun
sinf     oldiga   baqirib     haqoratlaydi,     izza   qiladi.   Ko pchilik     tajribali     o`qituvchilar	
’
o`quvchilar   ko p kasal    bo luvchi   zaif   bolalar organizmi   darmonsizligi   tufayli	
’ ’
ishga va o`qishga   qobiliyatlari  pasayadi.  11
Biror     narsadan     qattiq     qo rqan     bolalarda     asabiylashish     alomatlari,’
duduqlanish       bo ladi.   Bunday   bolalar     bilan     o`qituvchi   maxsus     shug`ullanishi	
’
kerak. 
O`quvchilar     o`zlashtirmasligining     sabablaridan     biri   -   ko pincha,   bolaning	
’
psixik  taraqqiyotdan  vaqtincha  orqada qolishi  bilan   bog`liq.O`zlashtirmaslik  50%
psixik  taraqqiyotda  orqada  qolish  bilan ,  24% xulq  atvorning  buzilishi, 4% aqliy	
–
yetishmaslik  va  nutqning  rivojlanmaganligi  bilan  bog`liq. 
    Psixik  taraqiyotda  vaqtincha orqada  qolish  bolada  turli  sabablarga  ko`ra
vujudga kelishi  mumkin . Bunday  omillarning  markaziy  nerv sestimasiga  noqulay
ta`sir   etishi   natijasida   eng   nozik   insoniy funksiyalarning   taraqqiyoti   to xtaydi.	
’
Bola  qanchalik  kichik  bo`lsa, bu omillar  shunchalik  ahamiyatlidir.
Xuddi     shu     sabablarga     ko`ra     mehribonlik     uylarida   kun-u   tun     ishlaydigan
bog`cha  va yaslilarda tarbiya oladilar.
Ko pincha     o`qituvchilar     o`zlashtirmovchi   o`quvchi     bilan     mashg`ulotlar	
’
o`tkazdilar. Ayrim hollarda  o`qituvchilar  sababini  tushunmasdan  o`zlashtirmovchi
o`quvchilarni     q o bilayatsizlar ,   a q l i   etishmaydiganlar   safiga     kiritib	
“ ” “ ”
qo yadilar. Tez orada o`qituvchilar o`quvchilarga e tibor  bermay   qo yadilar.	
’ ’ ’
Keyinchalik     bunday     o`quvchilarda     maktabga     nisbatan   salbiy   tushunchalar
rivojlanadi va shakllanadi.   Bunday o quvchilarga mahsuldor   usullar   qo llanilsa,	
’ ’
umumta`lim  maktabida  bemalol  o`zlashtiruvchi o`quvchilar  qatorida bo`ladilar.
A.I.Murachkoviskiy   o`zlashtirmovchi     o`quvchilar     tiplarini     ajratishda
quyidagilarga etibor beradi:
    Birinchidan,  aqliy  faoliyat  xususiyati bilan bog`liq.
    Ikkinchidan, shaxsning  yo nalganligi  o`quvchining  ichki holati , o`qishga	
’
munosabati  yuqorida  ifodalanishi mumkin. 
1. Aqliy  faoliyatning quyi darajasi o`qishga iobiy  holatini  saqlaydi.
2. Aqliy   faoliyatning     yuqori   darajasi   o`qishga     salbiy     munosabat   bilan
birikishi  natijasida  o`quvchi  h o l ati  qisman yoki  to`liq yo qolishi   ro y beradi.	
“ ”	’ ’
        Ajratilgan     xususiyatlar     birikishidagi     o`ziga     xoslik     o`zlashtirmovchi
o`quvchilar tipi  va  o`zlashtirmaslikni  yuqotishini belgilaydi. 12
                 A .I. Murachkoviskiy  har   bir  tip ichida   quyidagi  ikki    belgi    asosida
turlarini  belgilaydi:
A)   O`quvchilar   o`qishdagi     muvaffaqiyatsizlikni     to ldirilgan     vositalar’
mavjud  emasligi.
      T.B   Stultinos  bo`sh o`zlashtiruvchi  o`quvchilarning  quydagi  to`rt  tipini
ajratgan: 
Birinchi     tip   tasodifiy     uzoq     vaqt     kasal     bo lishi     hisobiga     orqada	
– ’
qoladiganlar .
Ikkinchi  tip   eslab  qoladiganlar.
–
Uch inchi  tip   yuzaki  faol o`smirlar, tafakkur  operatsiyalarini  egallaganlar.
–
       T .A. Vlasova ,   M.S. Tevenir   tadqiqotlarida   me’yordan   og`gan   bolalar
o`rganiladi. Ular  bunday  bolalarni  quyidagi  ikki  guruhga  ajratadilar:
Birinchi     guruhga       jismoniy     va   aqliy     taraqiyoti     sust     bolalar     kiradi.
Tadqiqotchilarning  takidlashicha, ularning   taraqqiyotda  orqada  qolishining sababi
-   bosh   miya   po stlog`ida       peshona   qismining   sekin   yetilishi     bilan   bog`liq.	
’
O`qishda     orqada   qolib,ular   yanada   asabiy     bo`lib,     o`qituvchilar     uchun     yanada
qiyinchilik tug diradi.	
’
        Mualliflar   yuqorida     klassifikatsiyasi     asosida     taraqqiyotda     chetlashgan
bolalar     bilan     ishlaydigan     o`qituvchilar     uchun   qimmatli     tavsiyalar       ishlab
chiqadilar .
Yuqorida     biz     keltirgan     o`zlashtirgan     o`quvchilarning     tiplarini   bilish
o`quvchilarga  individual yondashuvini  amalga oshirishga  katta yordam beradi.
    Psixolog  va pedagoglar  o`zlashtirmaslikning  ko`plab  sabablarini,  tiplarini
aniqlaganlari     hamda     ikkinchi   yilga   qoldirilishi     va   ommaviy     o`zlashtirmaslikni
yo qotishi  bo yicha  didaktik  tarbiyaviy  ishning  tashkiliy  pedagogik  shakl  va	
’ ’ –
uslublarning guvohi  bo ldik. 	
’
        Pedagogik     olimlar   va     o`qituvchilarning     uzoq     vaqt     o`zlashtirmaslikni
bartaraf  etishga  ishonchli  o`quv  tarbiya  jarayonining xususiyatlarini o`rgandilar. 	
– 13
        Psixologlar     o`quv     jaryonida   namoyon   bo`ladigan     o`zlashtirmovchi
o`quvchilarning shaxs xususiyatlariga, ular   o`quv   faoliyatinig   o`ziga xosliklarning
aniqlashga e’tibor  qaratadilar. 
        O`zbekistonlik     psixologlardan     Y.   F.G`oziyev,   S.A.   Axunjanova,   T.M.
Adizova,   Y.Z.   Usmonova,     A.X.Yugay,   T.K.To laganovalarning   ishlarida     ham’
tahlil qilingan. 
Lekin   ularning     hech   birida   aynan     boshlangich     sinflardagi
o`zlashtirmovchilik   muoammosi     maxsus   ilmiy   tadqiqot   predmeti   sifatida   tahlil
etilmaganini  takidlash joiz. 
       Uzoq   vaqt o`zlashtirmaydigan   o`quvchilar shaxsi   xususiyatlarini   chuqur
o`rganish,   qanday   pedagogik   sharoitlarda   qiyinchiliklarini   bartaraf     etishga   yordam
beradi. Maktab dasturini muvaffaqiyatli o`zlashtirishga yordam beradi.
         -Bugungi kunga kеlib, ta'lim sohasida o`zlashtirish xususida kеng fikrlar
bayon   etilmoqda.   «O`zlashtirish»   tushunchasi   o`z   mohiyatiga   ko`ra   komplеks
muammo   bo`lib,   u   jamiyatning   iqtisodiy   jihatdan   rivojlanganligi,   mamlakat
fuqarolarining siyosiy, ma'rifiy, madaniy tarbiyalanganligi, maktab o`qituvchilarining
zamonaviy   o`kitish   vositalari,   usullari,   tamoyillari   bo`yicha   atroflicha   bilimga
egaliklari,   yoshlarning   o`qish-o`rganishga   ishtiyoqmandligi   bilan   uzviy   bo?liq
hodisadir.
Mustaqil   mamlakatimizning   erkin   fuqarolari   tilimiz   va   tariximizning   inson
hayotidagi   ahamiyatini,   milliy   va   umuminsoniy   qadriyatlarni   har   qachongidan
aniqroq,   to`liqroq   his   qila   boshlashdi,   maktab     hayotida   tub   o`zgarishlar   yuz   bеrdi,
o`qituvchilar   faoliyati   sifat   jihatdan   yangilanish   bosqichini   o`z   boshidan
kеchirmokda,   o`zbеk   bolasining   aql-   zakovatini   jahon   afkor   ommasi   tan   oladigan
bo`ldi.   Yoshlarimiz   jahon   olimpiadalarida   qatnashib,   faxrli   o`rinlarni   egallay
boshladi.
  Zamonaviy   ta'limni   tashkil   etish   nazariyasi   va   amaliyotida   ham   qator   sifat
o`zgarishlari sodir bo`ldi: ta'limning samaradorligini oshirish va sifatini yaxshilashga
oid   kеng   qamrovli   didaktik   va   mеtodik   tadqiqotlar   o`tkazilmoqda;                     ta'lim 14
jarayonining   davriyligi   ilmiy-   didaktik   jihatdan   asoslanib,   o`qituvchilar   faoliyatida
munosib o`rin ola boshladi;
ta'lim   jarayonini   tashkil   etish,   boshqarish,   nazorat   qilishning   intеrfaol
usullaridan foydalanish odat tusini oldi; 
ta'lim   natijalarini   sinashda   rеyting   usuliga,   bilim,   malakalarni   tеstlashtirishga
yanada ko`proq rioya qilinadigan bo`ldi.
Mamlakatimizning   iktisodiy   taraqqiyotida,     jamiyat   a'zolarining   fikrlashida,
tarbiyalovchilarning   pеdagogik   faoliyatida,   yoshlarning   fan-   tеxnika,   kasbga
chanqoqligida   paydo   bo`lgan   tub   o`zgarishlar   o`zlashtirish   muammosini   atroflicha
asoslash,   har   tomonlama   tadqiq   qilish   ehtiyojinipg   yanada   oshganligidan   dalolat
bеradi.   Bolalarning   o`zlashtirishlarini   ta'minlash   uchun   ularga   didaktik   ta'sir
tadbirlarini   ishlab   chiqishga   ehtiyoj   tu?iladi.   Didaktik   ta'sir   tadbirlari   bolalarning
davlat   ta'lim   standartlari   darajasida   o`zlashtirishlarini   ta'minlash,   ularni   o`zlari
erishgan   yutuqlardan   tеz-tеz   xabardor   etish,   o`qituvchi   va   o`quvchilarning   ortiqcha
charchashlarining  oldini   olish,  vaqtdan samarali  foydalanish  talablariga ko`ra ishlab
chiqiladi.   Buni   bir   qator   olimlar   izlanishlarida   ko`rish   mumkin.   Jumladan,
Ya.A.Komеnskiy' o`zining didaktik qarashlarida ta'lim jarayonini ham tarkiban, ham
ta'lim jarayoni sub'еktlari jihatidan tahlil qilgan. Pеdagogik tizim, uning uqtirishicha,
uch tarkibiy qismdan iborat:
 o`huv matеriali — bilimlarning o`qituvchidan o`quvchilarga harakati; 
o`tsuvchi — bilimlarni idrok etguvchi va o`zlashtiruvchi; 
o`tsituvchi — bilimlarni bolalarga еtkazuvchi. 
Bilimlarni   bolalarning   puxta   o`zlashtirishi   uchun   Ya.A.Komеnskiy   ilk   bor
didaktik ta'sir tadbirlari tizimini ham aniqlagan edi: 
sinfda o`rganilgan mavzular bo`yicha еtarli mashq o`tkazish;
          yangi   o`quv   matеrialini   oldin   o`rganilgan   mavzularga   aloqadorlikda
o`rgatish; o`rganilgan mavzularni vaqti-vaqti bilan takrorlab turish; 
          oldin   o`rganilgan   matеriallarni   takrorlab,   yangi   mavzuni   tushuntirishga
o`tish. 15
Yu.K.Babanskiyning   yozishicha,     zamonaviy   o`qituvchi   faoliyatida
bolalarning   o`zlashtirishiga   to`sqinlik   qiladigan   qator   zaif   tomonlar   bor:   ta'lim
jarayonining dolzarb muammolarini ko`ngildagidеk hal qila olmaslik, bolalarni o`quv
prеdmеtlariga   qiziqtira   bilmaslik,   rivojlantiruvchi   va   tarbiyalovchi   ta'lim
tamoyillarini   komplеks   amalga   oshira   olmaslik,   o`quvchilarda   o`quv   mеhnati
usullarini   shakllantirmaslik   o`qitish   mеhnatiniig   zaif   tomonlari   hisoblanadi;   ta'limni
tashkil  etishda ham o`qituvchilar faoliyatining qator zaif  tomonlari  mavjud. Bunday
kamchiliklar   qatoriga   to`liq   o`zlashtirmaslik   sabablarini   ajrata   olmaslik,   bolalarga
shaxе va individual jihatdan yondasha bilmaslik, o`quv prеdmеtlararo aloqani tashkil
etishdagi   qiyinchilik,   ta'limni   turli   usul   va   vositalar   yordamida   qiziqarli   o`tkazishni
to`liq   amalga   oshirmaslikni   ham   kiritish   mumkin.   O`qitish   faoliyatidagi   mavjud
kamchiliklarni) bartaraf etish bolalarning o`zlashtirishlari uchun zamin yaratadi. 
Ta'lim jarayonida amal qilinadigan va o`huvchilarning o`zlashtirishiga monеlik
qiladigan sabablar ham bisyor. Ana shunday sabablar katoriga:
— o`quvchi intеllеktining еtarli darajada rivojlanmaganligi;
— bolalarda   fikrlash   shakllari   —   prеdmеtli,   obrazli,   simvolli   fikrlash
shakllarining ayrimlari talab darajasida taraqqiy qilmaganligi;
— bilim, ko`nikma, malaka, ijodiy faoliyat tajribasi va tabiat, jamiyat, ong
hodisalariga munosabatning еtarli taraqqiy etmaganligi;
—bolada o`quv mеhnati usullari va malakalarning past rivojlanganligi;
— jismoniy   taraqqiyotdagi   ayrim   dеffеktlar   (ko`zi   ojizlik,   quloqning   past
eshitishi, duduqlik, ayrim tovushlarni talaffuz eta olmaslik);
— o`qish, mеhnat va turmushga bo`lgan ayrim salbiy qarashlar;
— bola   tarbiyasidagi   ayrim   nuqsonlar   (o`zi   va   o`zgalarga   turlicha   qarash,
o`z   tili,   tarixi,   Vatan   qadriga   еtmaslik,   o`ziga   ortiqcha   baho   bеrish,   o`z   sha'nini
bilmaslik, o`zgalarni mеnsimaslik va hokazo)ni kiritish mumkin.
O`zlashtirish nazariyasi namoyondalari (B.Blum, J.Kerrol, J.Blok, L.Andеrson
va boshqalar) o`rganiladigan mavzuga oid bilimlarni o`quv elеmеntlariga ajratish, har
bir   o`kuv   elеmеntiga   mos   ta'lim   maqsadlarini   bеlgilash,   o`rganiladigan   murakkab
hodisalarni   bеlgilash,   o`rganiladigan   murakkab   hodisalarni   imkon   qadar 16
osonlashtirish,   axborotlarning   bolalar   faoliyatida   optimal   takrorlashni   ta'minlash,
ta'limning   borishiga   o`zgartish,   tuzatish,   qo`shimchalar   kiritish,   bolalarni   o`zlari
erishgan natijadan tеz-tеz xabardor qilib turish kabi qator tеxnologik talablarga rioya
qilib,   ta'lim   jarayonini   tashkil   etish,   boshqarish,   nazorat   qilish   amaliyotini   nazariy
jihatdan asoslashdi.
Hozirgi   paytda   J.Kerrol,   B.Blum   izlanishlarida   tavsiflangan   o`zlashtirish
muammosi   Buyuk   Britaniya,   Braziliya,   Bеlgiya,   Indonеziya,   Avstraliya,   Yaponiya,
Janubiy Korеya kabi mamlakatlarning maktablarida   kеng qo`llanilmoqda.
Ta'lim jarayonini loyihalash jihatidan qaraganda o`zlashtirish muammosi:
|—dars o`tiladigan sinf o`quvchilarining o`zlashtirish layoqatlari,
bilim darajalarini aniqlash;
— ta'limni boshqarish o`lchovlari (u yoki bu mavzuga ajratilgan o`quv
soatlari), ta'limni tashkil etish tеmpini qayd etish;
— o`quv matеriali tarkibini tahlil qilib, o`kuv elеmеntlarini
ajratish,   har   bir   o`quv   elеmеntini   to`liq   o`zlashtirish   uchun   sarf   qilinadigan
vaqt, tеstlar to`plamini bеlgilash;
—bolalarni (o`qish-o`rganishda) ra?batlantirish vositalarini tanlash;
—yo`l-yo`lakay ta'limga kiritiladigan o`zgartish, qo`shimcha,
tuzatishlarni qayd etish;
—ta'lim   jarayoni   loyihasini   (dars   konspеkti   yoki   ta'lim   etaloni)   tayyorlash
tadbirlari tizimini qamrab oladi.
Ta'lim jarayonini bеvosita tashkil etish, boshqarish va nazorat qilish jarayonlari
ta'lim   mazmunini   o`zlashtirishning   bola   uchun   shaxsiy   qimmatini   oshirish,
o`zlashtirishni   individuallashtirish,   diffеrеntsial   tashkil   etishga   qaratiladi.   Ta'limni
bеvosita amalga oshirish jarayonidagi tadbirlar tizimi:
—bolalarni   o`z   maqsadlarini   mustaqil   tanlashga   odatlantirish   (ta'lim   maqsadi
va ta'lim natijalari o`zaro taqqoslab o`rgatiladi);
—sinf   jamoasiga   to`liq   o`zlashtirish   mеtodikasi   bo`yicha   bajariladigan   o`quv
yumushlari va ularni bajarish tartibini o`rgatish; 17
—o`quv   prеdmеtiga   oid   o`quv   elеmеntlarini   bolalar   bilan   birgalikda   tahlil
qilish;
—bolalarni   ta'limda   faol   ishtirok   etishga   odatlantirish   (mavzular   to`liq
o`zlashtirilgach,   yakuniy   baho   qo`yiladi,   erishilgan   natija   bеlgilangan   o`lchovlarga
taqqoslanib   aniqlanadi;   sinfda   a'lo   baholarga   o`qiydigan   o`quvchilar   miqdori   o`rta
yoki   yaxshi   baholarga   o`qiydigan   o`quvchilarga   nisbatan   ko`p   bo`lishi   zarur,
bolalarga   o`zlari   istaguncha   maslahat   va   yordam   bеriladi,   oldingi   mavzuni   jamoa
a'zolari to`liq o`zlashtirgach, navbatdagi o`quv matеrialini o`rganishga o`tiladi);
— joriy   nazoratda   yakunlovchi   baho   qo`yilmaydi   (joriy   va   oraliq   nazorat
bolalarni   ogohlantirish,   ularning   to`liq   o`zlashtirishda   qaеrga   kеlib   qolganliklarini
tushuntirish vazifasini bajaradi);
— asosiy   o`kuv   muammolariga   altеrnativ   muammolar   tayyorlash   (agar
bolalar   asosiy   muammoni   bajarishda   qiynalishsa,   uni   osonroq   muammo   bilan
almashtirish oldindan bеlgilab qo`yiladi) kabi o`quv yumushlarini qamrab oladi.
Bolalarning o`zlashtirishiga ijobiy yoki salbiy ta'sir qiladigan omillar nihoyatda
ko`p:   sеzgi   organlari   faoliyatidagi   turli   dеffеktlar   —   ko`rish,   eshitish   o`quvlarining
normal   taraqqiyoti   bolalarning   o`zlashtirishiga   ijobiy   ta'sir   qilsa,   ularning   anormal
taraqqiyoti   o`zlashtirishga   salbiy   ta'sir   qiladi.   Shuningdеk,   oliy   nеrv   tizimidagi
nuqsonlar   —   qo`zg’alish   va   tormozlanish   hodisalari   o`rtasidagi   mutanosiblik   yoki
nomutanosiblik ham o`zlashtirishga ijobiy yoki aks ta'sir qiladi. O`quvchining so?li?i,
tish,   quloq,   bosh   o?riqlari,   shamollash,   tеmpеratura   kabi   hodisalar   ham   to`liq
o`zlashtirishga mo'nеlik qiladi. Ana shy sabablarga ko`ra biologik xususiyatlarga oid
hodisalar  o`rtasida  korrеlyatsiya  eng yuqori  bo`ladi. Sihat-salomatlik  o`zlashtirishga
ijobiy, uning tеskarisi — kasallik esa o`zlashtirishga salbiy ta'sir qiladi.
Shaxsning   biologik   xususiyatlarini   hisobga   olib,   biologik   omillarni   bitta
umumlashgan   korrеlyativ   —   "ishchanlik"   atamasi   bilan   qayd   etamiz.   O`quvchining
ishchanligi eng yuqori o`zlashtirish asosi  ekanligi fanda ham, pеdagogik amaliyotda
ham   allaqachon   o`z   isbotini   topgan.   “Ishchanlik"ning   antipodi   —   erinchoqlik,
dangasalik   bolalarning   o`zlashtirishda   orqada   qolib   kеtishida   еtakchi   sababiga
aylanishi ham mumkin. "Ishchanlik" korrеlyativi bolaning sihat-salomatligi, ko`rish, 18
eshitish,   kinеstеzik   sеzgilarining   normal   taraqqiyoti   oliy   nеrv   tizimining   talab
darajasida shakllanganligini qayd etish uchun ishlatiladi.
O`zlashtirishning   psixik   omillari   ham   ancha   topiladi:   xotiraning   zaifligi,
tafakkur   taraqqiyotidagi   kamchiliklar,   ortiqcha   his-hayajonga   bеrilish,   uyatchanlik,
ta'sirchanlik   kabi   omillar   ma'lum   darajada   to`liq     o`zlashtirishga   monе'lik   qiladi.
Xotiraning   zaifligini   bartaraf   etish   uchun   mustahkamlovchi   mashqlar   o`tkaziladi.
Bolalar   tafakkuridagi   kamchiliklarni   yo`qotish   uchun   ularga   aqliy   faoliyat   usullari
tahlil, qayta birlashtirish, taqqoslash, guruhlarga ajratish, umumiy xulosalar chiqarish
yo`llari o`rgatiladi.
       O`zlashtirishda o`quvchining intеllеktual taraqqiyoti еtakchi  omil sanaladi.
O`quvchilarning   intеllеktual   taraqqiyotini   ko`zlab,   ikkita   daxldor   bo?lanishga
ajratamiz:   fikrlash   jarayonlari   —   tahlil,   qayta   jamlash,   taqqoslash,   guruhlarga
ajratish,   umumlashtirish   jarayonlari   mohiyatini   o`rganish.   Fikrlash   jarayonlari
mohiyatini   o`rganish   bolalarni   to`liq   o`zlashtirishga   еtaklovchi   asosiy   omillardan
hisoblanadi. Fikrlash jarayonlari xususida o`rganilgan bilimlar o`quvchilarda har bir
o`kuv   matеrialida   uning   asosiy   va   ikkilamchi   bеlgilarni   ajratish   layoqatlarini
o`stiradi.   O`quv   matеrialining   asosiy   va   ikkilamchi   bеlgilarni   ajrata   oladigan
o`quvchi   uni,   ya'ni   o`rganilgan   o`quv   matеrialini   juda   ko`p   mavzular   orasida   taniy
oladi.  Zеro,  o`rganilayotgan  ob'еktning   asosiy   va  ikkilamchi   bеlgilarini  ajrata  bilish
rivojlangan   fikrlashning   taraqqiyotini   ham   ko`rsatadi;   bolalarda   fikrlash   sifatlarini
tarbiyalash   —   bеrilgan   o`quv   holatida   o`z   maqsadini   mustaqil   bеlgilash,   tanqidiy
fikrlash, faktlarga mos atama tanlash, o`z fikrlarini qisqartirib yoki kеngaytirib aytish,
munosabat bildirish, fikrlash tеzligi — zukkolik kabilar fikrlash jarayonining sifatlari
sanaladi.
Xulosa   qilib   aytganda,   o`zlashtirmaslik   sabablari   sifatida   o`quvchi
intеllеktining   еtarli   rivojlanmaganligi,   fikrlash   shakllarining   kam   taraqqiy   etganligi,
o`quv   prеdmеtlariga   qiziqmaslik,   o`quv   mеhnati   usullarining   taraqqiyotida
kamchiliklar,   bolalarning   jismoniy   taraqqiyotidagi   ayrim   еtishmovchiliklar,   o`qish,
mеhnatga   salbiy   munosabatda   bo`lish   kabilar   ajratilgan   edi.   Bolalarda   o`qish-
o`rganishga oid ijobiy munosabatni tarbiyalash, bolalarning jismoniy taraqqiyotidagi
kamchiliklarni   bartaraf   etish,   ularda   aqliy   faoliyat   usullarini,   shuningdеk,   aqliy
mеhnat usullarini shakllantirish  o`quv prеdmеtlariga ra?batlantirish, bola intеllеktini 19
taraqqiy   ettirish   yo`llari   bilan   aksariyat   o`kuvchilarning   to`liq   o`zlashtirishlariga
erishish   mumkin.   Binobarin,   o`zlashtirish   didaktik   hodisa   sifatida   bolalarda   o`qish-
o`rganishga   ijobiy   munosabatni   tarbiyalashga,   bolalarning   jismoniy   taraqqiyotida
kamchiliklarni   bartaraf   etishga,   o`quvchilarda   aqliy   faoliyat   va   aqliy   mеhnat
usullarini rivojlantirishga, bola intеllеktini taraqqiy  ettirishga, ularni o`qish-o`rganish
mеhnatiga ra?batlantirishga bo?liq
I .2    O`zlashtirmovchilikni   vujudga   keltiruuvchi   omillar   haqida.
Boshlang ich’   sinf   o quvchilar   shaxsining   shakllanishi   o quv   faoliyati	’ ’
kichik   maktab   yoshidagi   o quvchi   uchun   nafaqat   bilish   jarayonlarining   yuqori
’
darajada   rivojlanishi,   balki   shaxsiy   xususiyatlarini   rivojlantirish   uchun   ham
imkoniyat   yaratadi.Yetakchi   bo lgan   o quv   faoliyatidan   tashqari   boshqa	
’ ’
faoliyatlar   o yin,   muloqot   va   mehnat   faoliyati   ham   o quvchi   shaxsi   rivojiga	
’ ’
bevosita   ta sir   ko rsatadi.   Bu   faoliyatlar   asosida   muvaffaqiyatga   erishish
’ ’
motivlari   bilan   bogliq   bo lgan   shaxsiy   xususiyatlar   tarkib   topa   boshlaydi.   O quv	
’ ’
faoliyati kichik maktab yoshidagi bolalarda o qishda ma lum yutuqlarga erishish	
’ ’
ehtiyojini   qondirishga,   shuningdek,   tengdoshlari   orasida   o z   o rniga   ega	
’ ’
bo lishiga   imkoniyat   ham   yaratadi.   Aynan   ana   shu   o rin   yoki   mavqega   erishish	
’ ’
uchun ham bola yaxshi o qish uchun harakat qilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar	
’
doimiy   ravishda   o zlari   erishgan   muvaffaqiyatini   boshqa   tengdoshlari	
’
muvaffaqiyati   bilan   solishtiradilar.   Ular   uchun   doimo   birinchi   bo lish   nihoyatda	
’
muhim.   Kichik   maktab   davrida   bolalardagi   musobaqaga   kirishish   motivi   tabiiy
psixologik   ehtiyoj   hisoblanib,   bu   motiv   ularga   kuchli   emotsional   zo riqishni	
’
beradi.   Bu   xususiyatlar   aslida   bog’cha   davridan   boshlab   yu zaga   kela   boshlaydi   va
kichik   maktab   davrida,   shuningdek   o smirlik   davrida   ham  	
’ yaqqol   ko zga	’
tashlanadi. Kichik   maktab   yoshidagi   bolalar   kattalarning   u   haqidagi   fikr   va   bergan
baholariga   qarab,   o zlariga  	
’ o zlari  	’ baho   beradilar.   O quvchining  	’ o ziga-o zi	’ ’
beradigan bahosi,   asosan, to g’ridan-to g ri  	
’ ’ ’ o qituvchining  	’ beradigan bahosiga
va   turli   faoliyatlaridagi   muvaffaqiyatlariga   bog’liq.   Kichik   maktab   yoshidagi
o quvchilarda 	
’ o z-o ziga 	’ ’ beradigan  baholari  turlicha -  yuqori, adekvat  - mos yoki 20
past   bo lishi   mumkin.  ’ Bu   yoshdaga   bolalarda   mavjud   bo lgan	’
ishonuvchanlik,ochiqlik ,   tashqi   ta sirlarga   beriluvchanlik,   itoatkorlik   kabi	
’
xususiyatlari   ularni   shaxs   sifatida   tarbiyalash   uchun   yaxshi   imkoniyat   yaratadi.
Kichik   maktab   yoshi  davrini  bolaning  turli   faoliyatlarda  muvaffaqiyatga  erishishini
belgilab   beruvchi   asosiy,   shaxsiy   xususiyatlarni   yuzaga   kelish   va   mustahkamlash
davri   deb   hisoblash   mumkin.   Bu   davrda   muvaffaqiyatga   erishish   motivlari   tarkib
topishi   bilan   bir   qatorda,   mehnatsevarlik   va   mustaqillik   kabi   sifatlar   rivojlanadi.
Kichik maktab   yoshidagi o quvchilarda mehnatsevarlik, 	
’ asosan, o qish va mehnat	’
faoliyatida   rivojlanadi   va   mustahkamlanadi.   Mehnatsevarlik   bolada   o zi	
’
qilayotgan   mehnati   unga   zavq   bergan   taqdirdagina   yuzaga   keladi.   Bolada
mustaqillik  xususiyatining   shakllanishi   asosan   kattalarga   bog’liq.   Agar   bola   haddan
ziyod   ishonuvchan,   itoatkor,   ochiq     xususiyatli   bo lsa,   unda  	
’ asta-   sekinlik     bilan
bo ysunuvchanlik,   tobelik   xususiyati  	
’ mustahkamlana   boradi.   Biroq   bolani   vaqtli
mustaqillikka   undash,   unda   ba zi  	
’ salbiy   xislatlarning   shakllanishiga   ham   olib
kelishi   mumkin,   chunki   hayotiy   tajribalari,   asosan,   kimlargadir   taqlid   qilgan   holda
o zlashtiradi.  	
’ Mustaqillikni   shakllantirish   uchun   bolaga   mustaqil   bajaradigan
ishlarni   ko proq   topshirish   va  	
’ unga   ishonch   bildirish   nihoyatda   muhimdir.
Shuningdek,   shunday   bir   ijtimoiy   psixologik   muhit   yaratish   kerakki,   unda   bolaga
biror   bir   mas ul  	
’ vazifani   mustaqil   bajarishni   topshirish,   bu   ishni   bajarish
jarayonida   bola   o zini tengdoshlari, kattalar va  	
’ boshqa   odamlarning   lideri   deb   his
qilsin. Ana shu his bolada mustaqil bo lishga undovchi 	
’ motivlarni yuzaga  keltiradi.
BAHO O'QUVCHI 0 ZLASHTIRISHIGA TA SIR QILADIMI?	
‘ ’
Aylana yoki uchburchak... u bolani xafa qilmaydi
Ilmira   Hasanova,   Sergeli   tumanidagi   104-   maktabning   bosh lang'ich   sinf
o'qituvchisi:
—Birinchi   sinf   o'quvchisining   har   qanday   intilishini   qadrlash   lozim.
Dabdurustdan   yomon   bahosi   bilan   maktabga   endigina   qadam   qo'ygan   bolaning
orzularini bir zumda yo'qqa chiqarishga hech bir o'qituvchining haqqi yo'q. Shuning 21
uchun   har   bir   bolaga   individual   yondashib,   o'qish   istagidagi   barcha   harakatlarini
rag'batlantirish zarur. Bu borada joriy qilingan ball sistemasida baholash eng oqilona
yo'ldir. Biroq birinchi sinf o'quvchisiga «1» baho emas, ball deb tushuntirsangiz-da, u
baribir baho deb tushunadi. Shuning uchun har  gal  birinchi  sinfni  qabul  qilganimda
ularni maktab ta limiga moslashgunlaricha baholamayman. Balki rag'batlantiraman.’
Ya ni, gul   «5», gulning yaprog'i   «4», shunchaki aylana   «3», uchburchak 	
’ — — — —
«2»ni   anglatadi.   Rangli   uchburchakni   qo'lga   kiritgan   o'quvchimga   bu   uchburchak
«ikki»ni   anglatadi   deb   hech   qachon   izoh   bermayman.   Har   bir   predmet   ball
hisoblanishini,   faqat   ular   yaxshi   yoki   sustroq   javob   berilganiga   qarab   turlicha
bo'lishini   tushuntirganman.   Shuning   uchun   turli   rangdagi   aylana   yoki   uchburchak
olgan bolalarim ham xafa bo'lishmaydi. Uning o'rniga «gul»ni qo'lga kiritish istagida
yaxshiroq   harakat   qiladi.   1-   sinfda   bolani   ana   shunday   rag'bat   usuliga   o'rgatib,
ikkinchi sinf  boshidan raqamli  baholashga ko'niktirish, ularning o'qishga bo'lgan ilk
qiziqish va ishtiyoqini so'ndirmaslik uchun xizmat qiladi.
Bu   tajribaning   kichik   o quvchi   uchun   yoqimli   va   ruhini   cho'ktirmaydigan	
‘
tomonlari borligiga ota-onalar fikrlari bilan tanishganimda amin bo'ldim.
— O g lim   birinchi   sinfni   muvaffaqiyatli   boshladi.   Harflar   tugab,   vazifalar	
‘ ‘
ko'paygani   sayin   u   «ikki»,   «uch»   ball   olib   keladigan   bo'ldi.   Natijada   uyga   berilgan
topshiriqlarni   ham   bajarishga   hafsala   qilmay   qo'ydi.   Bir   kuni   «dardi»ni   aytdi:  	
—
She rni yaxshi aytib bersam ham baribir ustoz menga «uch» qo'yadi. Yodlamasam,	
’
«ikki» qo'yadi. Farqi nima?
Shundan   keyin   farzandimning   oladigan   bahosi   bilan   bog'liq   ruhiy   holatlariga
qat iy e tibor qaratdim. Vaziyat taqozosi bilan Ilmira Hasanova
’ ’   ishlaydigan maktab
joylashgan   tumanga   ko'chib   keldik   va   o'g'lim   o'qishni   shu   sinfda   davom   ettirdi.
Boshida sinf jamoasiga ko'nikishga qiynalgan bo lsa-da, o'g'lim  deyarli «gul» yoki	
‘
«yaproq»   olib   keladi.   Savollarga   beradigan   javoblarida   qat iylik,   o'ziga   ishonch	
’
tug'ildi   bolamda.   Hozir   vazifalarni   ham   mustaqil   bajaradi,   maktabga   avvalgidek
erinib   yoki   xohlamasdan   emas,   aksincha,   orziqib   ketadi.   Farzandimning   o'quvchilik
taqdirida yuz bergan bunday o'zgarish keyinchalik ham menga saboq bo'ladi,   deydi	
—
Muxtasar Jo'rayeva. 22
Baho o qishga undashi kerak‘
Yunusobod   tumanidagi   302-   umumta lim   maktabi   boshlang'ich   sinf	
’
o'qituvchisi Sanoat Nurmatova esa boshqacharoq tajribasi bilan o'rtoqlashdi.
— Darsga tayyorlanmagan bolani yaxshiroq harakat qildirish, mas uliyatni	
’
chuqurroq   his   qilishi   uchun   ham   har   doim   a lo   baho   qo'yib   bo'lmaydi.   Har   bir	
’
o'quvchini   mehnatiga   yarasha   baholash   kerak.   Har   qanday   vaziyatda   ham   bola
rag'batlantirib   turilsa,   tushkunlikka   tushmaydi.   Uning   o'rniga   xatolarini
takrorlamaslikka   tirishadi.   Buning   uchun   quyidagi   usuldan   foydalanaman:   hafta
mobaynida   «to rt»   olmagan   o'quvchiga   yulduzcha   sovg'a   qilaman.   Agar   bir-ikkita	
‘
«to rt»   olsa-da,   bolaning   intilishlari   namunali   bo'lsa,   uni   ham   yulduzcha   bilan	
‘
siylayman. Bir oy oxirida 4ta yulduzcha, ya ni har haftada yulduzcha olgan bolaga	
’
kitob   sovg a   qilaman.   Buni   ko rgan   sinfimdagi   yaxshi   yoki   o'rta   o'qiydigan	
‘ ‘
o'quvchilar   ham   qiziqadi,   havas   qiladi   va   o'zlari   ham   qatorasiga   rag'batlarni   qo'lga
kiritishga   harakat   qiladi.   Chunki   o'quvchi   uchun   o'qituvchining   e'tibori   hamma
narsadan ustun turadi.
— O'quvchilarim hozirda 4- sinfda o'qiyapti. Baho bolaga u yoki bu tarzda
ta sir   ko'rsatadi.   Menimcha,   har   bir   baho   o'qituvchi   tomonidan   izohlanishi   kerak.	
’
«Mana   bugun   juda   yaxshi   o qiding,   so'zlarni   ham   burro-   burro   talaffuz   qilding,	
’
shuning   uchun   «besh»   bilan   baholanasan»,   deyilganda   o'quvchi   o'ziga   nisbatan
alohida   e tiborni   his   qiladi.   Xuddi   shunday   har   bir   «ikki»   izohlanishi   kerak.	
’
Masalan,   diktantdan   «2»   olgan   bolaga   nisbatan   «Sunnatilla,   sen   mana   bu   so'zlar
imlosini   yaxshi   bilar   eding.   Lekin   darsda   diqqatingni   bir   joyga   jamlamaganing
uchunmi, nimagadir  xatolikka  yo'l  qo'yibsan.  Kel, yana bir  bor  o'tgan mavzulardagi
grammatik   qoidalarni   yodga   olamiz.   O'ylaymanki,   har   bir   yo'l   qo`yilgan   xatoni
tuzatasan...»   kabi   tadbir   tutilganda   bola   nima   uchun   past   baho   olganining   isbotini
ko'radi va qayta shu natijani takrorlamaslikka urinadi. Shuningdek, o'tgan mavzularni
mustahkamlashga o'qituvchining e tibori jalb qilinadi. Yana sinfdan tashqari o'qish	
’
mashg'ulotlaridan   o'quvchidagi   yaxshi   rivojlanmagan   malakalarni   shakllantirish
maqsadida foydalanaman. Qayta-qayta mashq qildirish natijasida o'quvchining bilim
darajasi   oshadi   va   tabiiyki,   baholari   ham   ko'tariladi”,     deb   masalaga   yondashadi	
— 23
Mirzo   Ulug'bek   tumanidagi   112-   maktab   bosh lang'ich   sinf   o'qituvchisi   Muhabbat
Umarova.
Baho nisbiy narsami?
Biz   o'quvchiga   baho  nisbiy   narsa,   olingan   bilimlar   muhim   deya   tushuntiramiz.
Biroq   boshlang'ich   sinf   o'quvchisi   uchun   kundalikka   qo'yilgan   baho   haqiqiydek
hisoblanadi. Shuning uchunmi  sinfdagi  «a lochi» maqomiga ega bolalar ko'p qo l’ ‘
ko'tarib,   ko'p   javob   berib,   ko p   baho   olishni   istaydi.   Bunday   vaziyatda   olingan	
‘
bilimlar   mukammal   bo'larmikan?   Baho   yuqori   bo lsa-yu,   bilim   sayoz   bo lsa-chi?	
‘ ‘
Faol bo lmasa-da, berilgan har bir savolga to'g'ri javob beradigan kamtar bolalarga	
‘
tengdoshlarining o'zidan so'zamolligi tufayli o'zib ketishi malol kelmaydimi? Bu kabi
muammolar xususida Ilmira Hasanova shunday deydi:
— O'qituvchi   har   bir   darsda   imkoni   boricha   butun   sinf   jamoasini   baholay
olishi   kerak.   Hech   bo'lmaganda,   bolaning   darsga   qanday   tayyorgarlik   ko'rganini
nazorat   qila   olishi   darkor.   Shundagina   har   bir   o'quvchi   berilgan   vazifaga   jiddiy
qaraydi.   Yana   sinfdagi   yetakchi   bolalarda   o'zlarini   ko'rsatish,   birinchi   bo`lish   istagi
yuqori bo`lganligi uchun ham ular topshiriqlarni dars jarayonining o'zidayoq bajarib,
tezda   baholanishni   xohlaydilar.   Biroq   bunda   o'zlashtirish   sayoz   bo'lib   qolishi
mumkin. Chunki  tez qabul  qilingan ma lumotlar  inson xotirasidan  qisqa  muddatda	
’
o'chib ketadi. Shuning uchun, boladagi har bir qilingan harakatni hurmat qilgan holda
unchalik faol bo'lmagan bolalarni ham bahslarga, savol- javoblarga ko'proq jalb qilish
kerak.   Ularni   ham   fikri   teran,   har   qanday   vaqtda   vazifaga   yechim   izlaydigan   faol
o'quvchiga   aylantirishda   o'qituvchi   ter   to'kishiga   to'g'ri   keladi.   Shu   mehnat   ortidan
esa, albatta, sinf jamoasining ko'rsatkichlari yuqori bo'lishiga erishiladi.
Bola olayotgan har bir bahoda ota-ona omilining o rni bo’lishi zarur. Ayniqsa,	
‘
har   bir   qo'yilgan   «2»   dan   ota-ona   xabar   topishi,   kerak   bo'lsa,   o'qituvchi   tomonidan
aytilishi   kerak.   Bu   o'quvchining   yo'l   qo'yayotgan   kamchiligini   to'g'rilashga   va
ruhining tushib ketmasligiga xizmat  qiladi. Ota-onalarning bu o'rinda bolani  asossiz
ravishda «nimaga ikki olding?» deb koyiyverishidan hech qanday naf yo'q...
Xuddi shu o'rinda bizga psixolog maslahati yordamga keladi: 24
— Boshlang'ich sinf o'quvchisi uchun tanqid yoqimsiz narsadir. Xuddi shu
kabi   «ikki»   ham   u   uchun   muvaffaqiyatsizlik,   ojizlik   belgisidek   tuyuladi.   Shu   bois
birinchi  sinf o'quvchisiga  «2» baho qo'yilmasa maqsadga  muvofiq bo'ladi. Yoki  har
bir past bahoni ham bolaning ko'nglini o'ksitmagan holda, ehtiyotkorlik bilan qo'yish
zarur. Sababi birgina baho o'quvchining umumiy bilim olish darajasiga ta sir qilmay’
qolmaydi.   Yoxud   matematikadan   misol   yechishga   qobiliyati   zo'r   bolani   she rni	
’
ifodali   o'qib   bera   olmaslikda   ayblab,   u   fandan   «5»,   bu   fandan   «2»   qo'yilsa,
o'quvchida   fanlarni   ajratish   hissi   paydo   bo'ladi.   Bora-bora   shu   bola   «adabiyotdan
mening   iqtidorim   yo'q»,   deb   o'ziga-   o'zi   xulosa   chiqarishi   mumkin.   Bu   esa
gullamoqchi   bo'lgan   gulni   uzib   olish   bilan   barobardir,     deydi   Shayxontohur	
—
tumanidagi 167- maktab psixolog Sevara Anorboyeva.
Turli   qarashlar,   yondashuvlardan   ko'rinadiki,   qo'yilayotgan   har   bir   ijobiy   va
salbiy   bahoning   o'quvchiga,   uning   o'zlashtirishiga   ta siri,   albatta,   bo'ladi.   Shunday	
’
ekan,   muhtaram   o'qituvchilarimiz   bilim   olishga   qiziqish   aynan   boshlang'ich   sinfdan
boshlanishini  nazardan qochirmagan holda har bir bolani  munosib taqdirlasalar, shu
bolalar   kelajakda   ham   olgan   mukammal   bilimlari   tufayli   munosib   mavqelarga
sazovor bo'ladilar, deb umid qilamiz.
Inson   borliqning   bir   bo'lagi   sifatida   undagi   har   bir   voqelikka   o'ziga   xos
mulohaza   bilan   yondashsa,   ko'rgan,   eshitgan   voqealarini   ziyraklik   bilan   mulohaza
qilsa,   o'qish   qobiliyatiga   ega   bo'lsa,   ijodiy   fikrlasa,   uning   tafakkuri   qarashlarida
yangilik, samara bo'lishi muqarrar. Bunday jarayonda mustaqil ta'limdan foydalanish
asosiy   omillardan   biri   hisoblanadi.   Ona   tili   darslarida   va   darsdan   tashqari
mashg'ulotlarda   mustaqil   ta'limdan   foydalanish   o'quvchilarda   bilim,   ko'nikma,
malakalarni   shakllanishida   juda   katta   ahamiyatga   egadir.   O'quvchilaming   mustaqil
fikr   yuritishi,   aqliy   va   ijodiy   faollikka   undash,   erkin   fikr,   kasbiy   mas'uliyat
elementlarini his qilishga qaratilgan jarayondir.
Boshlang'ich   sinf   ona   tili   darslarini   mustaqil   ta lim   asosida   o'qitish   ta'lim	
’
tizimining   asosiy   tamoyillaridan   biri   hisoblanadi.   Mustaqil   bilim   egallashda   amal
qilinadigan qonun-qoidalarga aniqlik kiritish lozim bo'ladi. Umumdidaktik prinsiplar
qatorida mustaqil ta'lim tamoyillari quyidagicha ishlab chiqildi. Ular: 25
- ta'limning insonparvarlik va demokratik ruhda amalga oshirilishi;
-bilim oluvchi shaxsiga yo'naltirilganligi;
- bilimlami o'zlashtirishda individual va jamoaviy yondashuv;
- o'quv materialini modullar asosida o'zlashtirish;
- o'quvchilaming   mustaqil   ijodiy   fikrlashi,   og'zaki   va   yozma   nutqini
rivojlantirish;
- o quvchilar nutqining ifodaliligini oshirib borish;’
- oddiydan murakkablik darajasiga borish;
- mustaqil   ishlash   ko'nikma   va   malakalarini   bosqichma-bosqich   shakllantirish
kabilarni o'z ichiga oladi.
Mazkur   tamoyillar   asosida   o'quvchilaming   mustaqil   bilim   olishlari   har   bir
o'quvchi tomonidan
o'zlashtirilgan bilimlarni to'g'ri va foydali amalga oshirilishiga ta'sir ko'rsatadi.
Mustaqil   ta'lim   o'quvchilaming   ona   tilini   o'qitish   sohasidagi   bilimlarini
oshirishga,   ulami   mustaqil   va   ijodiy   fikrlashga   o'rgatadi.   Boshlang'ich   sinf
o'quvchilariga   darsda   va   darsdan   tashqari   mustaqil   ishlarni   bajarish   uchun   vazifalar
beriladi.   Bu   esa   o'z   navbatida   ona   tilini   o'qitish   tizimida   o'quv-tarbiya   jarayonining
muhim shakli sifatida katta ahamiyat kasb etadi.
Boshlang'ich   sinf   o'quvchilarining   ona   tili   bo`yicha   bilimlarini   kengaytirish   va
chuqurlashtirish,   hayotga   ongli   munosabatni   shakllantirish,   ta'limning   tarbiyaviy
tamoyilini   kuchaytirish,   qiziqishini   oshirish,   mustaqil   va   ijodiy   fikrlashga   o'rgatish
aynan   mustaqil   ta'lim   asosida   amalga   oshiriladi.   Bunday   ishlar   o'z   shakli   va
mazmuniga   ko'ra   xilma-xil   bo'lib,   bevosita   asosiy   darslarning   davomi   hisoblanadi.
Shu   bilan   birga   mustaqil   ta'limda   amalga   oshirish   qiyin   bo'lgan   vazifalarni   hal
qilishga keng yo'l ochiladi. Ona tili darslarida mustaqil ta'limning turli xil usullaridan,
ya'ni ta'lim texnologiyalaridan foydalanish mumkin.
O'quvchilarda   mustaqil   ishlash,   avvalo,   unga   tayyorlash   o'qituvchi   tomonidan
materiallarni muammoli tarzda bayon etilishi kabi yo'llar bilan hosil qilinadi. Bunda
quyidagi   topshiriqlarni  muntazam  ravishda   tavsiya  etish   mumkin:   materialni  darslik
asosida   o'rganish,   namunaviy   mustaqil   mashqiar,   yangi   turdagi   topshiriqlar, 26
o'zlashtirilgan   usullarni   amalda   qo'liashga   oid   vazifalami   bajarish,   ijodiy   ishlami
o'rgatishni o'z ichiga oladi.
O'quvchilar bilan o'qituvchi o'rtasida yo'l qo'yilishi lozim bo'lgan amaliy mashq
usullaridan biri  bu  yozma  bahs  usulidir. Bunday  usulda  muloqot   o'matish  natijasida
o'quvchilaming erkin tarzda mustaqil  fikrini ifodalash imkoniyati kengayadi, yozma
nutqi   rivojlanadi.   Og'zaki   muloqot   jarayonida   bayon   qila   olmagan   fikriarni   bemalol
yozma shaklda bildirish uchun sharoit yaratiladi.
Bugungi   kunda  maktab   o'quvchilarining  yozma   nutqini   qoniqarli   ahvolda   deya
olmaymiz.   Ular   o'z   fikrlarini   hamma   vaqt   ham   mantiqiy   izchillikda   bayon   qila
olmaydilar. Ayni bir vaqtning o'zida bu usulni o'quvchilar bilan o'qituvchi hamda bir
guruhdagi o'quvchi bilan o'quvchi orasida qo'llash mumkin. Bu bosqichda o'quvchilar
o'z   fikrlarini   yozma   tarzda   bayon   qila   olishlari   lozim.   Matnda   ulardan   o'zlarining
shaxsiy  nuqtai  nazarlarini  aniq  ifodalashlari  talab  etiladi.  Matn orqali  boshqalaming
fikrlari, nuqtai nazarlariga ijobiy ta'sir ko'rsatishlari kerak.
O'quvchining   o'quv   faoliyatini   individuallashtirish   imkoniyati   sifatida
quyidagilarni ko'rsatish mumkin:
a) matn   ustida   ishlay   olishi;   b)   o'z   fikrini   mantiqiy   izchillikda   bayon   eta
bilishi;   v)   kattalarning   nuqtai   nazarlariga   asoslanib   turib   ishlay   olish   ko'nikmasi   va
hokazo.
Yuqoridagilardan   ko'rinib   turibdiki,   o'quvchilarda   faqatgina   ona   tili   darsliklari
bilan   cheklanib   qolmasdan   hamkorlikda   o'qitish   texnologiyasidan   ham   fbydalanish
maqsadga muvofiqdir.
Ona   tili   fanini   chuqur   o'zlashtirishda   hamkorlikda   o'qitish   usullari   bizga
yaqindan yordam beradi.
Ona tili darsini boshlashdan oldin o'quvchilami bir necha guruhga ajratib, mavzu
bo`yicha   tuzilgan   o'quv   topshiriqlari   asosida   ularning   mustaqil   va   ijodiy   ishlarini
tashkil   qilish   mumkin.   Har   bir   topshiriq   bo'yicha   savol-javob   o'tkazilib,
o'quvchilaming javoblari tegishli ballar bilan baholab boriladi.
Hamkorlikda o'qitish texnologiyasining guruhlarda o'qitish usulidan foydalanib,
o`tiladigan darsning borishini quyidagicha loyihalash tavsiya etiladi: 27
1.Tashkiliy qism.
2.O'tgan mavzu yuzasidan   o'quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
3.O'quvchilami dars mavzusi, maqsadi, borishi bilan tanishtirish.
4.Yangi mavzuni o'rganish.
a)o'quvchilarni   guruhlarga   ajratib,   guruh   a'zolari   tomonidan   bdgilangan   o'quv
topshiriqlarini mustaqil ravishda sifatli bajarilishiga erishish;
b) o'quv materialini yaxlit holda qayta ishlab chiqilishini amalga oshirish.
5.Yangi mavzu yuzasidan guruhlar o'rtasida savol-javob, o'quv bahsi o'tkazish.
6. Mavzu matnida berilgan o'quv mashg'ulotini uyushtirish.
7.Test savollari yordamida o'quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
8.Yangi mavzuni qayta ishlash va yakunlash.
9.Uyga vazifa berish.
Guruhlar o'rtasidagi o'quv bahsi,
munozara o'quvchilar jamoasining hamkorlikda bajargan mustaqil  faoliyatining
natijasi, yakuni sanaladi.
Masalan: Mavzu: Nutq, gap va so'z.
Darsning maqsadi: a) bilimlarni mustahkamlash, o'quvchilar faolligini oshirish,
mantiqiy fikrlashlarini rivojlantirish; b) hamjihatlikda ishlashga o'rgatish.
Darsning metodi: interfaol.
Darsning jihozi: tarqatma materiallar.
Darsning borishi:
O'quvchilar   6   guruhga   bo'linadilar.   Har   qaysi   guruhda   5-6   tadan   o'quvchi
bo'ladi. Ular quyidagi qoidalarga rioya qiladilar:
- intizomli bo'lish;
- bir-birlarini hurmat qilish, faollik ko'rsatish, hamkorlikda ishlash;
- do'stining fikrlarini qadrlash;
- vaqtdan unumli foydalanish;
O'quvchilarni guruhlarga bo'lish.
O'quvchilar   stoldagi   rasmli   kartochkalardan   xohlaganlarini   tanlab   oladilar   va
o'zlarining qaysi guruhga mansubliklarini rasmlar orqali (ovozsiz) topib oladilar. 28
1-guruh: mevalar - olma, nok, uzum, olcha.
2-guruh: sabzavotlar - sabzi, karam, kartoshka, piyoz.
3-guruh: don ekinlari - mosh, gurnch, no'xot, loviya, makkajo'xori.
4-guruh: daraxtlar - terak, tol, chinor, archa, majnuntol.
5-guruh: poliz ekinlari: - qovun, tarvuz, handalak, qovoq, bodring.
6-guruh: dorivor o'simliklar - yalpiz, ismaloq, otquloq, isiriq, beda.
O'quvchilar guruhlarini topib, belgilangan joyga doira shaklida o'tiradilar.
Darsning birinchi topshirig'i e lon qilinadi.’
1-topshiriq. Kartochkalardagi   so'zlarni  ma'no  jihatdan   bir-biriga  bog'lab,   she'r
hosil   qilish.   Bunda   davlatimiz   madhiyasi   uchun   yaratilgan   she'rdan   foydalanish
mumkin. Madhiyaning birinchi to'rtligini naqorati bilan 1-, 2-, 3-guruhlarga, ikkinchi
to'rtiigini   naqorati   bilan   4-,   5-,   6-   guruhlarga   tarqoq   holda   kartochkalarda   beriladi.
Guruhlar topshiriqni bajarib bo'lgach, chapak chalib, ishni tugatganlarini bildiradilar.
Shundan so'ng quyidagi savollar orqali o'quvchilarga murojaat qilinadi:
- Topshiriq berilganda o'zingizni qanday his qildingiz?
- Topshiriqni bajarayotganingizda qanday qiyinchiliklarga duch keldingiz?
- Bajarib bo'lganingizdan so'ng o'zingizni qanday his qildingiz?
- Ish taqsimotini qanday yo'lga qo'ydingiz?
- Madhiya matnini nimalar orqali hosil qildingiz?
2-topshiriq.  Berilgan  so'zlar   ishtirokida  matn  tuzish.  Guruhlarga  aralash  so'zlar
yozilgan konvertlar tarqatiladi. Bu so'zlar bilan qiziqarli hikoya tuziladi.
1-guruhga: fil, sichqon, mazali non, qush, qochdi.
2-guruhga: olma, mallasoch, qayiq, tush, afsus.
3-guruhga: taksi, teatr, pul, sahna, xolam, uyalib qoldik.
4-guruhga: hayvonot bog'i, muzqaymoq, onam.
5-guruhga: kino, qor odam, bolakay, bo'ri.
6-guruhga: akam, tufli, koptok, oyna, xoda.
Guruhlar chapak chalish orqali ish yakunlanganligini bildiradilar va navbat bilan
tuzgan   matnlarini   o'qib   eshittiradilar.   Topshiriqni   bajarganlariga   qarab   guruhlar
rag'batlantirib boriladi. 29
3-topshiriq.Test bilan ishlash. (Hamma guruhga bir xildagi 4 ta test topshiriladi).
1. Nutq nima?
a) gap;
b) tugallangan fikrning yozma shakli;
d) tugallangan fikrning og'zaki shakli.
2. Qaysi qatordagi gapda so'zlar tarkibi to'g'ri berilgan?
a) non yopiladi tandirda;
b) tandirda non yopiladi;
d) non - tandirda yopiladi.
3. So'z nimalardan tashkil topadi?
a) harflardan;
b) bo'g'inlardan;
d) gaplardan.
4. Qaysi qatordagi so'zlar xatosiz yozilgan?
a) paroxod, yalpiz;
b) paroxot, yalpiz;
d) paraxod, yalpiz.
4-topshiriq.Sovg'alar topshirish.
Guruhlar   bir-birlarini   baholaydilar   va   esdalik   uchun   sovg'a   beradilar.   Har   bir
guruh   qanday   ishlagani,   ish   davomida   o'zlarini   qanday   tutganligi,   dars   qoidasiga
qanday rioya qilganliklari haqida fikrlar bildiradi.
Darsni yakunlash (baholash).
Har   bir   guruh   o'zining   eng   faol   qatnashgan,   bilimdon   va   zukko   a'zolarini
baholaydi.
Darsni yakunlash,   mustahkamlash:
1.Guruhingiz a'zolaridan mamnunmisiz?
2.Topshiriq bajarayotganda qanday xatoliklarga yo'l qo'yganingizni bilasizmi?
3.Bugungi darsdan nimalar oldingiz?
4.Qanday tushuncha hosil qildingiz?
5.Bugungi interfaol usuldagi darsni qanday baholaysiz? (a'lo, qoniqarli). 30
Xulosa   shuki,   boshlang'ich   sinfda   ona   tili   darslarida   va   darsdan   tashqari
mashg'ulotlarda   mustaqil   ta'limdan   foydalanish   ta'lim   samaradorligini   oshirishda
asosiy omildir.
   6-   11  yoshli  bolalar  o zlarning ’ individual  xususiyatlarini  anglay  boshlaydilar.
Bolaning   o z-o zini   anglashi   ham   jadal   rivojlana   boradi   va  	
’ ’ musgahkamlana
boshlaydi.   Bu davrda bolalar o zlarining  	
’ ismlariga yanada ko proq  	’ ahamiyat  bera
boshlaydilar   va   ularning   ismlari   tengdoshlari   va   atrofdagilari   tomonidan   ijobiy
qabul   qilinishiga   harakat   qiladilar.   Bolani   o zining   tashqi  	
’ ko rinishi   va   gavda	’
tuzilshiga   beradigan   bahosi   ham   o z-o zini   anglashida   ahamiyati   juda   kata.	
’ ’
Kichik   maktab   davrining   oxiriga   borib   bolalar,   ayniqsa,   qizlar   o zlarining   yuz-	
’
tuzilishlariga   alohida   e tibor  	
’ bera   boshlaydilar.   Kichik   maktab   yoshidagi
o quvchining o quv faoliyati jarayonida  	
’ ’ o zidagi  	’ xulq-atvorni va   faoliyatni   o zi	’
tomonidan   muvofiqlashtirish   qobiliyati   rivojlanadi,   ongli   ravishda   bir   fikrga   kela
olish qobiliyati rivojlanadi, o z faoliyatini o zi uyushtirishga, hamda bilim olish	
’ ’
jarayoniga   bo lgan   qiziqishining   qaror   topishiga   yordam   beradi.   O quvchi   xulq	
’ ’
atvorining motivlashtirishi  ham o zgaradi. Bunda do stlari va jamoaning fikrlari	
’ ’
asosiy   motivlar   bo lib   qoladi.  	
’ Axloqiy   his   tuy g	’ ular   va   shaxsning   irodaviy
xususiyatlari shakllanadi.
5-6   yoshlarda   ko zga   tashlangan   bolalarning   xususiyatlari   yillar   davomida	
’
rivojlanadi   va   mustahkamlanadi,   o smirlik   davrining   boshlariga   kelib.   juda	
’
ko pgina   ngaxsiy   fazilatlar   shakllanib   bo ladi.  	
’ ’ Bolalarning   individualliklari
ularning   bilish   jarayonida   ham   ko rinadi,   Bu   davrda   bolalarning   bilimlari	
’
kesh’ayadi   va   chuqurlashadi,   ko nikma   va   malakalari   takomillashadi.   3-4	
’
sinflarga   borib,   aksariyat   bola.\arda   umumiy   va   maxsus   layoqatlar   ko zga	
’
tashlanadi.   Kichik   maktab   davrida   hayot   uchun   nihoyatda   ahamiyatli   bo lgan
’
muvaffaqiyatga   erishish   motivi   mustahkamlanadi,   bu   esa   o z-   o zidan   boshqa	
’ ’
layoqatlarni jadal rivojlanishiga olib keladi.
Bu   yoshdagi   bolalarda   idrok,   diqqat,   xotira,   tafakkur   va   nutq   to liq	
’
shakllanib   bo L1 ani   uchun   ham   ularga   ta lim   berishda   kattalarga	
’ ’ ’
qo llaniladigan   uslublardan   foydalanish   mumkin,   Kichik   maktab   yoshidash	
’ 31
bolalar   psixik   rivojlanigpiga   ularning   atrofidagi   odamlar,   ota-onasi   va   ayniqsa
o qituvchi   bilan   bo ladigan   munosabati   orqali   erishish   mumkin   3-4   sinflarga’ ’
borib bola uchun uning o rtoqlari bilan munosabatining ham ahamiyati ortadi. Bu	
’
munosabatlardan kattalar ta lim-tarbiya maqsadlarida foydalanishlari mumkin. Bu	
’
yoshdagi   bolalar   soatlab   yolg’iz   holda   sevimli   maxshulotlari   bilan
shug ullanishlari   mumkin   va   shu   asosda   ularda   mehnatsevarlik   va   mustaqillik	
’
fazilatlari shakllanadi.
        Umuman     ta`limga,   xususan,     boshlangich     ta`limga   e’tibor     yurtimizda
mustaqillikdan  so`ng  jiddiy  ijobiy tomonga  o’zgaradi.  
        Prezidentimiz     boshlang`ich     sinflarda     yituk,   eng   tajribali   murabbiylar
ishlashi     lozimligini   alohida     uqtiradi   va     qator   savollarni   o`rtaga     tashlagan   edi:
Zamonaviy     boshlang`ich     ta`limning     o`zi     nima?   Bola     1-4   sinflarda   qanday
bilimlarga     ega   bo`lishi   kerak?   Bu     muoammolar     shubhasiz     ilmiy   pedagogik	
–
tadqiqotlar asosida  o`z   yechimi   topadi. Chunki, boshlang`ich ta`limda   ilmiy bilim
asoslaridan     yetarli     ma`lumotlar     berilmasa,   uning     keyingi     rivojlanishi   davrida
buning   o`rnini     to`ldirib   bo`lmaydi.   Kichik     maktab   boshlang`ich     ta`lim     kamolot
bosqichi  yoki pedagogik  psixologiya fan sohalari   nuqtai  nazardan  shaxs rivojida
eng ma`suliyatli  va  muhim  rivojlanishi davrlaridan  birini  tashkil  etadi.
        Tafakkur     psixalogiyasining     nuqtai-nazaridan     kichik   maktab     yoshidan
boshlab o`quvchilarning  aqliy  faoliyati  turli bilim jarayonlarning  sinovlaridan  o`ta
boshlaydi.   Chunki   ta`lim   aqliy     taraqqiyotini     kompelks     ravishda,   ya’ni     har
tamonlama  rivojlanishiga ma`naviy  negiz, asos  hozirlaydi.
        Maqsadga     muvofiq   o`qish     faoliyati     kichik     maktab     yoshdagi
o`quvchilarning     aql-idrok,   sezgirligi     kuzatuvchanligi,uquvliligi,   esda     olib   qolish,
esga     tushurish     imkoniyatlarini     rivojlantirish     uchun     muhim     shart-sharoitlar
yaratadi,bolalarda  o`qish yozish, hisoblash  malakalarini  shakllantiradi. 
        Bundan     tashqari,   mazkur   ta`lim     jarayonida     ularning     bilimlari   qo llash	
’
kengayadi,   bilishga   qiziqishlari   ortadi.Ijodiy     izlanish     qobiliyati     rivojlanadi,ularda
tafakkurning     faolligi     mustaqilligi,   mahsuldorligi     ortadi,   aqliy   imkoniyatni     ishga
solish  vujudga keladi.  32
O`quv   fanlariga     ijobiy   munosabat,   qattiq   shug`ullanishi   niyati,   jamoatchilik
oldiga     ma`suliyati   his     qilishi,   bilim   olishning     ijtimoiy   ahamiyatini     anglash
tuyg`ulari  tarkib topadi.
     Endi    o`z   xohish irodasi    bilan zarur   ma`lumotlar    to plashga, o`z   oldiga’
aniq   maqsad     va   vazifa     qo yishga   harakat     qiladi.   Bolaning     ana   shu     faolligi	
’
xotirasining   muayyan   darajada   rivojlanganligini   bildiradi.Oqilona   tashkil etilgan
ta`lim     jarayoni     mazkur     yoshdagi   bolaning   aqliy     rivojlanishiga     katta   ta`sir
ko`rsatadi.
Maktab  ta`limi o`quvchining  turmush tarzini, ijtimoiy  mavqieni , sinf  jamoasi
va oila  muhitidagi o`rnini o`zgartiradi.
        Uning    vazifasi   o`qishdan,  bilim,  olish     ko`nikma  va  malakalarini   egallash,
o`zlashtirishdan     iborat   bo ladi.Kichik     maktab   yoshdagi     bolaning     muhim
’
xususiyatlaridan  biri, unda o`ziga xos ehtiyojlarning  mavjudligidir.Bu ehtiyojlar  o`z
mohiyatiga ko`ra  muayyan bilim ko`nikma va malakalarini egallashga harakat qiladi.
Kichik   maktab     yoshdagi   bola   o`zining     tub   mohiyati   va   vazifasini     tushunib
yetmaydi,   balki     hamma     maktabga   borishi     kerak   deb   tushunadi.Kattalarning
ko`rsatmalariga   amal   qilib,     tirishqoqlik     bilan     mashg`ulotlarga     kirishib
ketadi   .Oradan   ma`lum   vaqt   o`tgach,   shodiyona     lahzalarining   tassuroti   kamayishi
bilan     maktabning     tashqi     belgilari     o`z     ahamiyatining     yo qota     boradi   va   bola	
’
o`qishning   kundalik   aqliy   mehnat   ekanligini   angladi. Shunda bola aqliy mehnat
ko`nikmasiga ega  bo`lmasa, uning  o`qishdan  ko`ngli  soviydi.
        Ta`limning     mazmuni   o`quvchining     bilimlarini     egallashga   qiziqishi     o`z
aqliy     mehnat     natijasidan     qanoatlanish     hissi     bilan   uzviy     bog`liqdir   .Bu     his
o`qituvchining     rag`batlantirish   bilan   amalga   oshiriladi   va   o`quvchida     samaraliroq
ishlash  moyili istagini shakllantiradi. Bolada  paydo  bo`lgan  faxrlanish  o`z kuchiga
ishonch     hisslari     bilimlarni     o`zlashtirish     va   malakalarini   rivojlanishiga     xizmat
qiladi. Kichik   maktab   yoshidagi    bolalarni   o`qitish   jarayoni, o`quv   faoliyatining
asosiy   kamponetlari:   O`quv     vaziyatlari,   o`quv     harakatlari,   nazorat     etishi     va
baholash   bilan   tanishtirishdan boshlanadi.Bu   borada   barcha predmetli   harakatlar
aqliy rivojlantirishga qulay  bo lgan sharoitda amalga  oshirilishi juda muhim. 	
’ 33
    Agar  bola o`quv xarakatlarini noto g`ri bajarsa, bu uning o`quv harakatlarini’
nazorat   va baholash   bilan   bog`liq   harakatlarini   xususiyatlarini   ma`lum darajada
shakllantirishdan   dalolat   beradi.   O`quv   vaziyatlarida     bolalar     ayrim   turdagi
masalalarni    yechish     yo llari    bilan   tanishadilar,  ularni  egallagan     zahoti  aniq  bir	
’
masalalarni  yechishda  amaliy foydalanadilar .
        Ta lim   asosida   jamiyat   rivojlanishining   obektiv   ehtiyojlari   turadi.   Ta lim	
’ ’
insonning   mehnat   olamiga   samaraliroq   kirishini,   jamiyat   hayotiga   qo shilishini	
’
ta minlaydi.   Mustaqillikka   erishib,   erkin   bozor   munosabatlari   asosida   demokratik	
’
huquqiy   davlat   sifatida   shakllanish   yo liga   o tgan   O zbekistonda   hozirgi	
’ ’ ’
bosqichda   Xalq   ta limi   tizimiga,   yosh   avlodda   mustaqillik   va   faollikni,	
’
ishbilarmonlik va tadbirkorlikni shakllantirishga jiddiy e tibor berilmoqda.	
’
        Ta lim   -   jarayon   bo lib,   u   natija   va   tizimdir.   Ta lim   jarayon   sifatida	
’ ’ ’
bilimlar,   ko nikma   va   malakalarning   ma lum   yig indisini,   faoliyat   va
’ ’ ’
munosabatlarning   tegishli   tajribasini   o zlashtirishga   qaratilgan   maxsus   ishlarning	
’
tashkil   qilinishidir.   Ta lim   natija   sifatida   bilimlarni,   faoliyat   va   munosabatlar	
’
tajribasini   o zlashtirishda   erishilgan   darajadir.   Ta lim   tizim   sifatida   davlat	
’ ’
muassasalari   va   boshqarish   organlarining   majmuasi   bo lib,   ular   doirasida   insonni	
’
tarbiyalash   jarayoni   amalga   oshiriladi.   Shu   tariqa,   ta lim   doimo   bir   yo la	
’ ’
tarbiyalash jarayonini ham, o qitish jarayonini ham ifodalaydi.	
’
      Yosh avlod haqida gap borar ekan, shaxsning kamol topishi, o z mavqeyini	
’
anglash va o zini ko rsatish masalalari birinchi o rinda turadi. Bu masalalar butun	
’ ’ ’
jamiyat   va   maxsus   yaratilgan   ijtimoiy   institutlar   va   insonning   o zi   tomonidan	
’
tasodifiy   ravishda   ham,   maqsadga   muvofiq   yo sinda   ham   hal   qilinishi   mumkin.	
’
Ta lim   tizimida   shaxsning   ijtimoiylashuvi,   kasbni   egallashi   va   moslashuvi	
’
jarayonlarini maqsadga muvofiq tarzda boshqarishga ham da vat etilgan.	
’
        Boshlang ich   maktab   har   qanday   holda   ham   o quvchilarda   bilimlarni	
’ ’
shakllantirishda va ularning qobiliyatlarini aniqlashda asosiy rol o ynaydi va undan	
’
keyin   ham   shunday   bo lishi   kerak.   Ammo   boshlang ich   maktabdagi   barcha	
’ ’
o qituvchilar   bolalarning   qobiliyatlarini   aniqlash   va   rivojlantirish   uchun   tegishli	
’ 34
ishlarni   amalga   oshirayotirmi?.   Masalan,   nima   uchun   yuqori   sinflarda   a lo   bahoga’
o zlashtiradigan bolalar soni kamayib bormoqda?	
’
          Maktabni  bitta yoki  ikkita o quvchi  a lo baholar  bilan bitirishini  qanday	
’ ’
tushunish   kerak?   Iste dodli,   qobiliyatli   bolalar   yo qmi,   yoki   o qitish   jarayoni	
’ ’ ’
shunchalik   samarasiz   bo lib   qolganmi?.   Bularning   sababi   nima?.   Sababi   ko p.	
’ ’
Birinchidan, boshlang ich sinf o qituvchisi bolalar bilan induvid	
’ ’ u al ish olib borish
imkoniyati   cheklangan.   Sinflarda   bo sh   o zlashtiradigan   o quvchilarga   alohida	
’ ’ ’
e tibor berish zarur. Ikkinchidan, mazkur o qituvchilarning metodik saviyasi yetarli	
’ ’
emas. Sinfdagi umumiy ishlar jarayonida qobiliyatli bolalarning ijodiy imkoniyatlari
cheklanib qolmoqda.Ular o z qobiliyatlarini ko rsata olmayotir. O qituvchi kuchi	
’ ’ ’
va   e tibori   butun   sinfga   qaratilib,   qobiliyatli   bolalar   ko zga   tashlanmayotir.	
’ ’
Umumiy aytganda, xususan, bolalarni saralash va o qitishga boshqacha yondashish	
’
bilan ularning ijodiy qobiliyatlarini ro yobga chiqarish kerak».      	
’
      Ana anaviy dars o tish jarayonida ko proq ma ruza, savol-javob, amaliy	
’ ’ ’ ’
mashq   kabi   metodlardan   foydalaniladi.   Shu   sababli   bu   hollarda   an anaviy   dars	
’
samaradorligi   ancha   past   bo lib,   o quvchilar   ta lim   jarayoning   passiv	
’ ’ ’
ishtirokchisiga aylanib qoladilar. Bolalarda betinim jiddiy dars beraverish, ustma-ust
nazariy   bilimlar,   qoidalar   bilan   qurollantiraverish   ularni   o qishdan   bezdirib	
’
qo yadi.   Kichik   maktab   yoshidagi   bolalarida   bunday   hol   ko p   uchraydi.   Buning	
’ ’
oldini olish uchun nima qilish kerak?. An anaviy dars shaklini saqlab qolgan holda	
’
dars   jarayoni   oqilona   tashkil   etilishi,   o qituvchi   tomonidan   o quvchilarning   bilim	
’ ’
olishga   bo lgan   qiziqishlarini   orttirib,   ularning   ta lim   jarayonida   faolligi   muttasil	
’ ’
rivojlantirib   turilishi,   o quv   mavzuni   kichik-kichik   bo laklarga   bo lib   ularning	
’ ’ ’
mazmunini   ochishda   bahs-munozara,   aqliy   hujum,   kichik   guruhlarda   ishlash,   rolli
o yinlar   metodlarini   qo llash,   rang-barang   qiziqtiruvchi   misollar   keltirish,	
’ ’
o quvchilarni amaliy mashg ulotlarni mustaqil bajarishga undash, har xil baholash
’ ’
usullari va ta lim vositalaridan joyida va o z vaqtida foydalanish talab etiladi. 	
’ ’
            Pedagogik   texnologiyaning   keng   miqyosda   ta lim   jarayoniga   tadbiq	
’
etilayotganligining   boisi   shundaki,   unda   o quv   maqsadlariga   garovli   erishiladi.	
’
Texnologik   yondashuvning   eng   avvalo   yuzakichilikka   emas,   balki   rejalashtirilgan 35
natijani   amalga   oshirish   imkonini   beruvchi   samarali   yondashuv   ekanligini   anglagan
o qituvchilar   uni   o z   faoliyatlariga   tadbiq   etmoqdalar.Jumladan,   II-darajali’ ’
«Sog lom avlod uchun» ordeni nishondori, oliy toifali o qituvchi H.Rahmatullaeva	
’ ’
innavatsion   pedagogik   texnologiyalarning   afzalligi   haqida   shunday   deydi:
«O qitishning   innavatsion   pedagogik   texnologiyalarini   ta lim   jarayoniga   tadbiq	
’ ’
etayotganligi   bois   o quvchilarning   dars   o zlashtirishi   sifati   oshib   bormoqda.	
’ ’
Bolalarda   erkin   fikrlash,   o z   fikrini   mustaqil   bayon   etib   berish,   ko proq   bilishga	
’ ’
intilish   ortmoqda,   ular   xotirasida   o tilgan   mavzular   ko proq   saqlanib   qolishga	
’ ’
erishmoqdaman».
      An anaviy   o quv   jarayonida   asosiy   omil-pedagog   (va   uning   faoliyati)	
’ ’
hisoblansa,   pedagogik   texnologiyada   birinchi   o rinda   o qish   jarayonidagi	
’ ’
o quvchilar   faoliyati   qo yiladi.   Bu   esa   o quvchining   nafaqat   ta lim   jarayoni	
’ ’ ’ ’
ob ekti,   balki   uni   ta lim   jarayonining   faol   sub ekti   sifatida   namoyon   bo lishiga
’ ’ ’ ’
imkon beradi.
   Prezidentimiz   I.A   Karimov   milliy   mafkura   masalalariga   to xtalar   ekan,	
’
«fikrga   qarshi   fikr,   g oyaga   qarshi   g oya,   jaholatga   qarshi   ma rifat»   zarurligini	
’ ’ ’
uqtiradi   va   o qitish   erkin   fikrli   kishilarni   tarbiyalashga   qaratilgan   bo lishi,   bu	
’ ’
islohatlarni   amalga   oshirishda   innavatsion   pedagogik   texnologiyalardan   samarali
foydalanish lozimligini ta kidlab o tadi. 	
’ ’
      O sib kelayotgan yosh avlodda mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirish,	
’
sog lom   va   barkamol   naslni   tarbiyalab   yetishtirish   murabbiylarning   muhim	
’
burchidir.   Chunki   mustaqil   fikrlovchi   o quvchilargina   kelajakda   har   tomonlama	
’
yetuk,   barkamol   insonlar   bo lib   yetishib,   mustaqil   respublikamizni   ilg or   jahon	
’ ’
davlatlari   qatoriga   olib   chiqadilar.Shu   o rinda   Z.Nishonovaning   «Mustaqil	
’
fikrlashga   o rgatish»   nomli   maqolasidagi   quyidagi   fikrlarni   keltirib   o tish	
’ ’
o rinlidir:   «Hozirgi   davr   o qitish   tizimi   ham   ko proq   xotirani   rivojlantirishga	
’ ’ ’
qaratilgan. Biroq ayrim o qituvchilarda bugun bir mavzuni tushuntirib, tayyor holda	
’
o quvchilarga   yetkazib   berib,   ertasiga   shu   mavzuning   mazmunini   so rashi   yoki	
’ ’
she rni   yod   olishga   berish   hollari   ko proq   uchraydi.   Bunday   darsda   hech   qanday	
’ ’
muammoli   vaziyat   yaratilmaydi   va   buning   natijasida   o quvchilarning   mustaqil	
’ 36
fikrlashiga imkon berilmaydi. O qituvchilarning o zlari o quvchilarning mustaqil’ ’ ’
fikr   yurita   olmasligini   bilishadi.   Lekin   qanday   qilib   o quvchida   mustaqil   fikr	
’
yuritish   qobiliyatini   shakllantirish   mumkin?   -   deb   berilgan   savolga   javob   berishga
qiynaladilar».
            J.Tolipovaning   fikricha:   «Fikr-bu   insonning   faoliyati,   iqtidor,   qudrati   va
bilimini   namoyon  etadigan   ma naviy,   ahloqiy,  insoniy   sifatidir.  Fikr   rivoji   jamiyat	
’
ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo lganligi uchun,	
’
o quvchilarning   kelgusida   jamiyatda   o z   o rnini   to g ri   topishi,   ijodiy   va	
’ ’ ’ ’ ’
ijtimoiy faol bo lishini nazarda tutgan holda o qitish jarayonida ularning mustaqil	
’ ’
va ijodiy fikr yuritish ko nikmalarini rivojlantirish zarur»dir.	
’
   Ayni   kunda   respublikamiz   ta lim   fidoiylari   dars   berishning   o quvchilarni	
’ ’
mustaqil   fikrlashga  undovchi   usul  va  uslublarini   joriy qilishmoqda.  «Aqliy  hujum»,
«Muzyorar», «Intervyu», «Debat», «Bahs-munozara», «Guruhlarga bo lib ishlash»,	
’
«B,   B,   B»,   «Klaster»,«Chigil   yozdi»,   «Konferentsiya»   kabi   ko plab   dars   berish	
’
usullari   bugungi   kunda   o qituvchilarimiz   tomonidan   samarali   qo llanib	
’ ’
kelinmoqda.
      O zbekistonda   xizmat   ko rsatgan   xalq   ta limi   xodimi   S.Turg unov	
’ ’ ’ ’
boshlang ich ta lim muammolarini tahlil qilib, bu borada o z fikrini bayon qiladi:	
’ ’ ’
«Mamlakatimiz   mustaqil   bo lguncha   o qituvchining   ishi   ham,   ijodkorligi   ham	
’ ’
chegaralangan   edi.   O qituvchi   dars   o tish   metodikasida   berilgan   dars   etaplariga	
’ ’
qat iy   rioya   qilgan   holda   konspekt   tuzib,   shu   rejaga   asoslangan   holda   dars	
’
o tmog i lozim edi.	
’ ’
        Yurtimiz   mustaqillikka   erishgach,   barcha   sohalardagi   kabi   maorifda   ham
islohotlar   keng   ko lamda   olib   borilmoqda.   Ta limning   uzluksizligini   ta minlash	
’ ’ ’
maqsadida   bolalar   bog chasidan   boshlab   oliy   maktabgacha   e tibor   kuchaytirilib,	
’ ’
dastur   va   darsliklar   yangilanmoqda,   yangi-yangi   dars   o tish   usullari   vujudga	
’
kelmoqda.   O qituvchi   ijodkorligi   oshirildi,   bu   esa   ta lim-tarbiya   borasida	
’ ’
anchagina siljishni vujudga keltirdi. Noan anaviy darslar:	
’   ertak,sayohat, musobaqa,
bozor, sport, o yin turlaridan foydalanib yaratilgan darslar durust samara bermoqda.	
’ 37
Bu   o quvchilarning   darsga   bo lgan   qiziqishlarini   oshirmoqda,   o qituvchining’ ’ ’
ijodkorligini charxlab bormoqda».
      Xo sh, zamonaviy boshlang ich ta limning o zi nimadan iborat bo lishi	
’ ’ ’ ’ ’
kerak?.   Bola   1-4   sinflarda   qanday   bilimlarga   ega   bo lishi   lozim?   Bolalarda	
’
qachondan   boshlab,   qanday   qilib,   qanday   usul   va   uslubda   ta lim   berish   kerak?   Bu	
’
masalalarga javob topishimiz zarur.
  Boshlang ich   ta lim   konsepsiyasida   boshlang ich   ta limning   maqsad   va	
’ ’ ’ ’
vazifalari aniq belgilab berilgan. Chunonchi: bolalarning ongi va tafakkurida mavjud
bo lgan   yashirin   imkoniyatlarni   aniqlash   va   rivojlantirish   kichik   maktab   yoshidagi	
’
bolalarda   ta limning   dastlabki   davridan   boshlab   yangi   imkoniyatlarni   o quv	
’ ’
materialini   muvaffaqiyatli   o zlashtirishgagina   emas,   balki   hayotiy   muammolarni	
’
yechishga ham tayyorlaydi, o quvchilarda o rganish va ta lim jarayoniga bo lgan
’ ’ ’ ’
qiziqishini oshiradi.
         Mazkur maqsad va vazifalarni chuqur tahlil qilib, quyidagicha talqin qilish
mumkin.   Demak,   har   bir   bolada   yashirin   holda   yuragining   tubida   biror   narsaga
qiziqish,   intilish   ya ni   boshqacha   qilib   aytganda,   iqtidor   kurtaklari   bo ladi,   ularni	
’ ’
aniqlash   hamda   rivojlantirish   kerak.   Bu   jarayon   esa   juda   murakkabdir.   Ana   shu
murakkabligi   bilan   boshlang ich   ta lim   boshqa   ta lim   bosqichlaridan   ajralib	
’ ’ ’
turadi.   Chunki   boshlang ich   ta limda   fanlarning   asosi–alifbo   o rgatiladi.	
’ ’ ’
Boshlang ich ta limda o rgatiladigan fanlar alifbosi DTSda belgilab berilgan, shu	
’ ’ ’
asosida   darslarda   har   bir   o quvchi   o zlashtirishi   zarur   bo lgan   bilimlar   doirasi	
’ ’ ’
o rgatiladi.   Agar   o quvchi   4   yil   mobaynida   shu   fanlar   alifbosini   o zlashtira	
’ ’ ’
olmasa,   u   ta limning   keyingi   bosqichida   o qishni   davom   ettira   olmaydi.   Demak,	
’ ’
biz   o quvchilarning   turli   o quv   faoliyatlarini,   usullarini   o zlashtirishlariga	
’ ’ ’
imkoniyat va shart-sharoit yaratib berishimiz lozim.
        Pedagogik     psixologiyaning     asosiy     talablarida   boshlang`ich   sinf     ta`limi
dasturlardagi  ko`pgina mavzu va  bo`limlarni  o`rgatish  bolalarni ma`lum bir sinfga
taaluqli   namunalarini   o`zlashtirishga   yo naltirishi   orqali   tashkil   etishi   kerak   deb	
’
ta’kidlanadi.Tadqiqotlarning     ko`rsatishicha   boshlahg`ich   sinf   o`quvchilarning
masalalarini   echishdagi   ayrim   yo l   va   tumanlarni   yetarlicha   egallanmaganligi     bu	
’ 38
tushuncha   va   yo llarini   shakllantirishda     bolalar   barcha   kerakli   o`quv   xarajatlarini’
bajarishga o`rgatilmaganligining natijasidir .
       O`quv jarayonida foydalanishning   ahamiyati   katta.Ovoz chiqarib mulohaza
yuritish,   asoslanib   berish     aqliy   sifatlarini   o`stirishga   xizmat   qilib,   kishi   o`z
mulohazalari va hatti-harakatini tahlil  etishi va  anglashini  rivojlantiradi. 
        Kichik     maktab   yoshidagi   o`quvchilarda   aqliy   o`quv   materiallarini
o`zlashtirishi     imkoniyatlarini     ancha   yuqori     hisoblanadi.To g`ri   tashkil   etilgan	
’
ta`limda     bu   yoshdagi   o`rta   maktab     dasturida   ko rsatilgan     bilimlarga   nisbatan	
’
ko`proq  bilimlarni tushunishlari va o`zlashtirishlari mumkin.Kichik maktab yoshdagi
bolalarning   o`ziga   xos   xususiyatlaridan   yana   biri   shundaki,     shu   davrdan     boshlab
o`quv materiallarini  o`zlashtirmaslikning  dastlabki  belgilari  ko`zga tashlanadi.
    N . S. Leytes  o`quvchilikning birmuncha o`zgarishi yosh bilan bog`liq holda
bo`ladi.   Birinchi   bor   maktabga   kelgan   bola   hali   o`zini   anglashi   va   o`z   hati
harakatlarini   aniq   bilishi   qiyin   .Faqat     o`qituvchigina     bolaga     me’yorlar   qo yishi	
’
ularning  hamisha  xatti-harakatlarini  baholashi mumkin.
        Boshlang`ich     sinfda   o`quvchilar   o`qituvchi   tamonidan     qo yiladigan	
’
shartlarni   qabul   qiladilar   va   ularning     qoidalariga     to`la   amal   qilishiga     harakat
qiladilar.   Bola     uchun     o`qituvchi     uning     psixologik     holatini     belgilab   beruvchi
asosiy   figura     hisoblanib,   bu   holat   uning     nafaqat     sinfdagi,     balki   umumiy
tengdoshlari     bilan     bo`ladigan   munosabatiga,   bu   munosabat     esa     o`z   o`zidan	
–
oilasidagi  munosabatlariga  ham  ta`sir ko`rsatadi. Kichik maktab yoshdagi  o`quvchi
faolligining   asosan     uch   xil   ko`rinishi   mavjud   bo`lib,   bular     jismoniy   psixik   va
ijtimoiy faoliyatidir.
    Jismoniy  faollik sog`lom avlodlarning  harakat qilishiga bo`lgan turli mavjud
to`siqlarni   engishidagi     tabiiy   ehtiyojidir.Bu   yoshdagi   bolalar   nihoyatda   serharakat
bo`ladilar,     bu   jismoniy   harakat     bolaning   atrofdagi     narsalarga     qiziqishi   bilan
qarayotganligi,ularni   o`rgatishga     harakat   qilayotgani   bilan   bog`liqdir.   Bolaning
jismoniy   va   psixik     faolligi   o`zaro   bog`liqdir.   Chunki,     psixik   sog`lom   bola
harakatchan bo`ladi, charchagan siqilgan bola esa hech narsa bilan qiziqmaydi. 39
Psixik     faollik-bu     normal   rivojlanayotgan     bolaning     atrof   olamdagi–
predmetlarni, insoniy   munosabatlarni    bilimiga   nisbatan qiziqishidir. Psixik faollik
deganda,   bolani   o`zini     bilimiga     nisbatan     ehtiyoji   ham   tushuniladi.   Boshlang`ich
sinf     o`quvchisi     uchun     eng   qiyin     qoida     bu   dars     vaqtida     jim   o`tirishdir.
O`qituvchilar     o`quvchilarning     doimo   jim     o`tirishlariga   harakat     qilishadi,   ammo
harakatli   passiv,     quvvati     kam   bo lgan    o`quvchigina     dars   jarayonida     uzoq   vaqt	
’
jim o`tira   oladi. O`quv   jarayonidagi   kuzatuvlar   shunga   olib   keladiki, aynan   ana
shunday   passiv,   qamquvvat   o`quvchilar   ham   ko`pincha   o`zlashtirishdan   orqada
qoladilar . 
        Chunki     bunday     o`quvchilar     kamdan   kam     holatda     o`qituvchiga     savol
beradilar,   tushunmagan     narsalarni     so rashga     tortinadilar,   o`qituvchi     bilan	
’
muomala-munosabatiga     kirishishda   masofa     saqlaydilar.Maxsus     psixalogiya   va
psixadiagnostika     fanlari   nuqtari   nazaridan   boshlang`ich     ta`lim     yoshdagi
o`quvchilarni aqliy rivojlanishiga   ko`ra   muayyan   toifalarga   saralaydigan   maxsus
muassasalarga     yuboradigan   davr     bo`lib     hisoblanadi.   Shu   bois,   aqliy   jihatdan
me’yorda   bo lmagan   bolalarning   90%  idan   ortig`i    aynan   boshlang`ich   ta`lim	
’
davrida  ko`zga tashlanadi. 
Statistik   ma`lumotlarga   qaraganda , yer  yuzida 5%ga qadar   shaxslarda   turli
jismoniy  va ruhiy  nuqsonlar  uchraydi .
        Ayrim     hududlarda     bu   ko rsatgich   12%ga   qadar     ko`tariladi   .Jismoniy	
’
nuqsonlarga   ko`rish ,eshitish, nutq va harakat   tizimlardagi   mavjud maxsus   o`quv
rejalar    va    dasturlar    asosida     maxsus     sharoitlarda,   tegishli     tayyorgalikdan  o`tgan
o`qituvchilar     tomonidan   o`qitiladi.   Aqliy   nuqsonlari   bor   bolalarga         aqli   zaiflar
(debil, imbetsil va idiot  darajalari) va psixik rivojlanishi suslangan bolalar kiritiladi.
Psixik rivojlanishi suslangan bolalar yaqqol ko zga tashlanmas ekan, boshlang ich	
’ ’
ta limda ishlayotgan tajribali o qituvchilar bunday bolalarni darhol ilg ab oladilar.	
’ ’ ’
       Mamlakatimiz va  chet-el  olimlarining   o tkazgan tadqiqotlari  asosida  PRS	
’
bolalar   toifasini shartli ravishda ikki guruhga ajratish  mumkin. 
          1-guruhdagi   PRS     bolalarga   shaxsning   hissiy-irodaviy   sohalaridagi
kamchiliklar,     faoliyatni   ihtiyoriy   boshqarishning     qisman   izdan   chiqishi   mavjud 40
bo lgan   o quvchilar   kiritiladi.   Bu   guruhga   kiruvchi   bolalarda   tafakkur   va   nutq’ ’
kamchiliklari   kamroq       zarazlangan   bo lib,   deyarli   ko zga   tashlanmaydi.   Uning	
’ ’
ko rinishi shaxsn hissiy-irodaviy  holatlariga bog liq kechadi.	
’ ’
        Psixik   rivojlanishi       sustlashgan   bolalarning       ikkinchi   guruhiga   kiruvchi
bolalarda   qisman   aqliy       yetishmovchiliklar   uchraydiki,   bu   kamchiliklar     shaxsning
hissiy-irodaviy sohalari   va bilim faoliyatini boshqarishidagi yetishmovchiliklar bilan
qo shilib   ketadi.   Aqli   zaiflik     qo pol   tafakkur     kamchiligi   bo lganligi   bois,
’ ’ ’
boshlang ich   sinfda   ishlayotgan   tajribali   o qituvchilar     bunday   bolalarni   darhol	
’ ’
ilg ab   oladilar.   Ammo   PRS   bolalarini   o zining   qator,   murakkab   xususiyatlariga	
’ ’
ko ra   ta lim-   tarbiya   bilan   mashg ul   bo lgan   pedagoglarning   barchasi   ham
’ ’ ’ ’
farqlay   olmaydi.Tibbiy   klinik   jihatdan   PRS     bolalarini   tasnif   qilinganda,   bola
miyasida     minimal-   kichik,   kam   darajada   asoratlar   qoldirishi   bu   turga   xos     asosiy
belgidir.Ammo bu asorat aqli zaiflikka olib keluvchi salbiy jarohatlardan  bir muncha
yuzakidir.Shu bois PRS   bolalarining aksariyati  aqli zaiflikka kiritilmaydi.
   Afsuski,  hozirgi kunda ta lim- tarbiya maskanlarida, xususan, boshlang ich	
’ ’
sinflarda   ishlayotgan   hamma   o qtuvchi   va   tarbiyachilar   ham   PRS   bolalar   haqida
’
yetarli malumotga ega  emaslar. Shu bois, boshlang ich sinflarda mehnat qilayotgan	
’
mutaxasislar   aksariyat hollarda barcha  bolalarga bir  xilda munosabatda bo ladilar.	
’
Buning oqibatida  PRS bolalar toifasiga  kiruvchi  o quvchi   bilim olishda o zining	
’ ’
aqlan  va jismonan   me yoridan keyin tengdoshlaridan orqada qoladilar.Buni ruhan	
’
sezgan   PRS   bola   ich   ichidan   ezilib   yuradi.Buning   natijasida     ular   bora-   bora
–
sinfdoshlariga qo shilmaydigan yoki  ijtimoiy  xulq   me yorlariga xilof  ishlar qila	
’ ’
boshlaydilar. Sun iy tarzda sinfda o zlashtirmaydigan o quvchilar soni ortadi,  bu
’ ’ ’
muommoni o z vaqtida oldini olish zarur.	
’ 41
1.3       Boshlang ch     sinflarda     o zlashtirilmaslikning   oldini   olishga’ ’
yo naltirilgan tadbirlar. 	
’
O quvchilar	
’   o zlashtirmasligining   oldini   olishga   yo naltirilgan   maktabda	’ ’
o tkaziladigan tadbirlar.	
’
        Maktab   jamoasining   o quvchilar   o zlashtirilmasligining   oldini   olish	
’ ’
bo yicha   olib   boriladigan   ishlarning   muvaffaqiyatining   ma muriyat,   kasaba	
’ ’
uyushmasi va  Kamalak  bolalar tashkilotining qobilyatiga bog liq bo ladi.	
“ ”	’ ’
       O zlashtirilmaslikning oldini olishga yo naltirilgan umum ta lim maktab	
’ ’ ’
ta dbirlariga quyidagilar kiradi.	
’
1.O zlashtirilmaslikning   oldini   olish   bo yicha   pedagogika   va   psixologiya	
’ ’
fanlarining ilg or tajribalarini, tavsiyalarini maktab jamoasida umumiy o rganishni	
’ ’
tashkil etish.
        Bu   masalalarni   pedagogik   jamoa   yig ilishlarida,   o quvchilar	
’ ’
konfrensiyalarida   muhokama   qilish   maqsadga   muvofiq   metodik   birlashmalarning
yig ilishlariga   mustaqil   o rganish   yo li   bilan   muhokama   qilinishi   mumkin.   Bu	
’ ’ ’
ishda   o quvchilar   o zlashtirmaslikning   oldini   olish   bo yicha   maktab	
’ ’ ’
o quvchilarining va alohida o quvchilarning muvaffaqiyatli faoliyati haqida gazeta	
’ ’
va   jurnallardan   maqolalarni   targ ib   qiluvchi   stendlar,   ko rgazmalar,   ota     onalar	
’ ’ –
faol o quvchilar uchun seminarlar tashkil etish katta yordam beradi.	
’
2.   O quvchilarning   o qishga   bo lgan   hohishi,   uni   bartaraf   etish   yo llari	
’ ’ ’ ’
haqida   shu   sinfda   dars   beradigan   barcha   o qituvchilar   va   psixologlarning   o zaro	
’ ’
fikrlashishi, ya’ni psixologik   pedagogik konsilumni tashkil etish.	
– 42
3.   Barcha   maktablar   miqyosida   sinflar   aro   o zlashtirilmaslikning   sabablarini’
tahlil   qilish   orqali   umumlashtirish,   ular   orasidan   mazkur   maktab   uchun   xoslarini
aniqlash,   o quvchilar   o zlashtirmasligini   oldini   olish   maqsadida   o quv   tarbiya	
’ ’ ’
jarayonining  takomillashtirish  bo yicha maktabdagi  ishlarning  bosh  bo g inlarini	
’ ’ ’
va asosiy bosqichlarini ajratish.
4.   O zlashtirilmaslikning   oldini   olishga   qaratilgan   tadbirlarni   muvaffaqiyatli	
’
amalga   oshirish   uchun   va   o quv   materiallarining   bazasini   aniqlash   bo yicha	
’ ’
ishlarni   aniqlash,   bo sh   o zlashtiruvchi   o quvchilarning   idrok   qilishlariga   imkon	
’ ’ ’
beruvchi diagnostik materiallarni tayyorlash.
5.   O quvchilarni   o qishga   munosabatiga   salbiy   ta sir   etuvchi   omillar   va	
’ ’ ’
hodisalarni   aniqlash   maqsadida   maktab   joylarida   joylarni   o rganish.   Bunday	
’
hodisalarni   bartaraf   etish   uchun   hokim i yat   va   jamoat   tashkilotlari   bilan   aloqa
o rnatish..	
’
6.   Birinchi   ishga   qabul   qilishayotgan   o quvchilarni   psixologik   ko rikdan	
’ ’
o tkazish, o qishga tayyorlashlari bilan turli mashg ulotlar o tkazish.	
’ ’ ’ ’
7.   O quvchilarning   ish   qobilyatlarini   mustahkamlash   va   ularni   real   o quv	
’ ’
ishtiyoqlarini   rivojlantirish   uchun   maktablarda   qishki   va   yozgi   sog lomlashtirish	
’
lagerlari va sport guruhlarini tashkil etish.
8.   O quvchilar   o zlashtirmasligini   oldini   olish   bo yicha   tadbirlar   tizimini	
’ ’ ’
amalga   oshirish   uchun   maktab   ishida   doimo   nazorat   qilish.   Buning   uchun
quyidagilarni amalga oshirish lozim.
A)   Psixologik   pedagogik konsilum natijalarinio quvchilarning qo shimcha	
– ’ ’
fandan o zlashtirayotganligini aniqlash yozma ish natijalarini tekshirish.	
’
B)   Dars   jarayonida   o qituvchi   tomonidan   o zlashtirishning   odini   olish	
’ ’
usullaridan   foydalanayotganligiga   e tibor   berish,   murakkab   mavzularga   e tibor	
’ ’
berish,   muhimini   ajratish,   o quvchilarning   yangi   materiallarini   tushunganligini	
’
tekshirish.   Doimiy   mustahkamlash   va   taqdirlash,   xatolar   ustida   ishlash,   o qishda	
’
alohida qobiliyatini, o quvchilarga individual yondashuv va boshqalar.	
’ 43
V)   O quvchilarning yillik, chorak va har kungi o zlashtirish yozma ishlari va’ ’
diagnostik   ishlarini   doimiy   tahlil   qilish.   Kamchiliklar,   ularni   yo qotish   bo yicha	
’ ’
tadbirlar tizimini aniqlash.
G)   Qishkio quvchilarining o zlashtirish va tarbiyalanganligi nuqtai nazaridan	
’ ’
ularni maxsus hisobda nazorat qilish.
D)   O quvchilar   faoliyatidagi   kamchiliklarni   o rganish,   o zlashtirish	
’ ’ ’
materiallarini   egallash   maqsadida   o quvchilarning   faoliyatini   o zlari   tahlil	
’ ’
qilishlarini yaxshilash.
            Ilg or  o quvchilar   ishidagi   tajribalarni  umumlashtirish  va  eksperimental	
’ ’
tadqiqotlardan   ma lum   bo lishicha   o zlashtirmaslikning   oshirilishi   bo yicha	
’ ’ ’ ’
umumlashtirish   ta birlaridan   tashqari   dastlabki   jamoalardan   sinflararo   guruhiy   va
’
individual profilaktik tadbirlar ham zarur.
        Boshlang ch     sinflarda     o zlashtirilmaslikning   oldini   olishga	
’ ’
yo naltirilgan   tadbirlar   tizimini   ishlab   chiqish,   avvalo,       kichik   maktab   yoshidagi	
’
o quvchilar aqliy taraqqiyotining o ziga xos xususiyatlarini yaxshi  bilishni taqozo
’ ’
etadi. 
  Bu   davrga   kelib   bola   atrofidagilar   bilan   bola   insoniy   munosabatlar   tizimida
ham   alohida   o rin   egallayotganini,   ota-onasi,   yaqinlari,   atrofdagilari   unga   yosh	
’
boladek   emas,   balki   o z   vazifalari,   majburiyatlari   bor   bo lgan,   o z   faoliyat	
’ ’ ’
natijasiga   ko ra   hurmatga   sazovor   bo lishi   mumkin   bo lgan   alohida   shaxs	
’ ’ ’
sifatida   munosabatda   bo ladilar.   Buning   natijasida   bog lanish   o z-o zidan	
’ ’ ’ ’
oilasi,   sinfi   va   boshqa   jamoalardagi   o z   o rnini     anglay   boshlaganini   ko rish	
’ ’ ’
mumkin.   Bu   davrda   bolaning   "   Men   shuni   xohlayman"   motividan   "Men   shu ni
baja r im kerak'  motivi ustunlik qila boshlaydi. Maktabda birinchi sinfga kelgan har
bir   o quvchida   psixik   zo riqish   k	
’ ’ u chayadi.   Bu   nafaqat   uning   jismoniy
salomatligida,   balki   xatti-harakatida   ham,   ya ni   ma'lum   darajada   qo rquvni	
’ ’
kuchayishi,   irodaviy   faolikning   susayishida   namoyon   bo`ladi.   O zaro	
’
munosabatda   ma lum   bir   natijalarga   erishgan,   o zi   xohlayotgan   narsalarni	
’ ’
hamda, o z oilasida o zi egallagan o rnini aniq biladigan bo ladi. Shuningdek,	
’ ’ ’ ’
u   o zini-o zi   boshqarish   malakasiga   ega   bo ladi,   vaziyat   va   holatga   qarab   ish	
’ ’ ’ 44
yurita oladi. Bu yoshdagi  bolalar  xatti-harakatlari  va motivlari  ularning o zlariga’
beradigan baholariga harab   "Men yaxshi bolaman”   emas,  balki  bu xatti-harakatlar
o zgalar   ko z   o ngida   qanday   namoyon   bo lishiga   qarab   baholashini   tushuna	
’ ’ ’ ’
boshlaydilar.
Maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi.
Maktabga   kelish   arafasida   bolaning   so z   boyligi   o z   fikrini   bayon   eta	
’ ’
oladigan   darajada   ortadi.   Agar   bu   yoshdagi   normal   rivojlanayotgan   bola   o z	
’
nutqida   500-600   so zni   ishlatsa,   olti   yoshli   bola   3000-7000   so zni   ishlatadi.	
’ ’
Boshlang ich   sinf   yoshidagi   bolalar   nutqi   asosan   ot,   fe’l,   sifat,   son   va	
’
bog`lovchilardan   iborat   bo ladi.   Bu   yoshdagi   bolalar   o z   nutqlarida   qaysi	
’ ’
so zlarni   ishlatgani   afzal	
’ - u,   qaysilarini   ishlatish   mumkin   emasligini   farqlay
oladilar. 6-7 yoshli bola o z jumlalarini  murakkab grammatik tizimda tuza oladi.	
’
Bola   butun   bolalik   davrida   nutqni   jadal   ravishda   egallab   borib,   nutqni
o zlashtirishi ma lum bir faoliyatga aylana boradi. 7-9 yoshli bolalarning o`ziga	
’ ’
xos yana bir xususiyati bola nutqida o z fikrini bayon etibgina qolmay, balki o z	
’ ’
suhbatdoshining diqqatini o ziga jalb qilish uchun ham gapiradilar.	
’
Birinchi  sinfga kelgan bola predmetlarning rangi, shakli  va kattaligini, ularni
makonda   joylashishini   bilish   bilan   birga   ularni   taqqoslay   oladi.   Maktabda
muvaffaqiyatli   o qigani   uchun   bolada   sensor   rivojlanganlik   darajasini   yuqori	
’
bo lishi juda muhim. Maktab yoshiga kelib, normal rivojlanayotgan bola rasm va	
’
suratlar real hayotni aks ettirayotganligini yaxshi tushunadilar. Shuning  uchun   ham
surat   va   rasmlarda   nimalar   aks   etganini   real   hayotga   taqqoslagan   holda   bilishga
harakat   qiladilar.   Bolalar   rasmlarda   atrof-hayotdagi   narsalarni   kichiklashtirib
tasvirlanganligini anglay biladilar.
10   yoshdagi   o quvchilar   idroki,   uning   xatti-harakati,   o qish   va   mehnat	
’ ’
faoliyati   bilan   bevosita   bogliqdir.   O quvchi   o`zining   ehtiyoji,   mayli,   qiziqishi   va	
’
intilishi   turmush   sharoitiga   mos,   shuningdek   o qituvchi   tavsiya   etgan   narsalarni	
’
idrok qiladi.
Bu   davrda   yozma   nutq   ham   shakllana   boshlaydi.   Yozma   nutq   jumlalarni 45
to gri   tuzish   va   so zlarni   to gri   yozishga   ma lum   talablar   qo yilganligi   bilan’ ’ ’ ’ ’
xarakterlanadi.   Bola   so zlarni   qanday   eshitgan   bo lsa,   shundayligicha	
’ ’
yozilmasligini bilishi, ularni to gri talaffuz etishga va yozishga o rganishi zarur.	
’ ’
Yozma   nutqni   egallashi   asosida   bolalarda   turli   matnlar   haqidagi   ma lumotlar	
’
yuzaga   keladi.   Bu   davrda   yozma   nutq   endigina   shakllana   boshlaganligi   bois,
bolada   hali   o zi   yozgan   fikrlarni,   so z   va   harflarni   nazorat   etish   malakasi   hali	
’ ’
rivojlanmagan bo`ladi. Lekin unga ijod qilish imkoniyati beriladi. Ushbu mustaqil
ijodiy   ish   maktab   yoshidagi   o quvchilarga   berilgan   mavzuni   anglash,   uning	
’
mazmunini   aniqlash,   fikrini   bayon   etish   uchun   ma lumot   to`plash,   muhim	
’
jihatlarini   ajratib   olish,   uni   ma lum   ketma-ketlikda   bayon   etish,   reja   tuzish	
’
malakasini   yuzaga   keltiradi.   Jumlalarni   to gri   tuzish,   aynan   shu   mazmunga   mos	
’
so zlarni   o`qish   va   ularni   to gri   yozish,   tinish   belgilarini   to gri   qo yish,  	
’ ’ ’ ’ o z	’
holatlarini   topa   olish   va   to grilash   aqliy   rivojlanishning   ko rsatkichlaridan	
’ ’
hisoblanadi.   O qish   faoliyati   kichik   maktab   yoshidagi   o`quvchining   aql-idroki,	
’
sezgirligi,   kuzatuvchanligi,   eslab   qolish   va   esga   tushirish   imkoniyatlarining
rivojlanishi   uchup   muhim   shart-sharoitlar   yaratadi,   hisoblash   malakalarini
shakllantiradi. Ta lim jarayonida ularning bilimlar ko`lami kengayadi, qiziqishlari	
’
ortadi,   ijodiy   izlanish   qobiliyati   rivojlanadi,   ularda   tafakkurning   faolligi,
mustaqilligi ortadi, aqliy imkoniyatini ishga solish vujudga keladi. Mazkur yoshda
bolalar o`z idroklarining aniqligi, ravonligi, o tkirligi bilan boshqa yosh davrdagi	
’
insonlardan keskin farq qiladi. Ular har bir narsaga berilib, o ta sinchkovlik bilan	
’
qarashlari sababli idrokning muhim xususiyatlarini o zlashtirish imkoniyatiga ega	
’
bo ladilar.	
’
Bu   tasvirlar   bolalarda   estetik   va   badiiy   didni   rivojlantir a di.   Chunki   bola   shu
rasmlar orqali olam go zalligini, uning turfa ranglardan iborat ekanligini anglaydi,	
’
ajratadi va o z munosabatini bildira oladi.	
’
Tafakkurning   rivojlanishini   kichik   maktab   yoshidagi   bola   psixikasining
sog`lomligida,   uning   bilish   faolligida   ko rish   mumkin.  	
’ Bolaning   qiziquvchanligi,
asosan,   atrof-olamni   bilish,   o rganishga   qaratilgan   bo ladi.   Bola   o ynab   turib,	
’ ’ ’
olam   sir-sinoatlari,   sabab-hodisalari   va   bogliqlaridan   xabardor   bo lishga   intiladi.	
’ 46
Masalan,   bola   o zi   mustaqil   ravishda   qanday   predmetlar   suvda   cho kishi,’ ’
qaysilari esa so`ziishini tadqiq qila oladi. Bola aqliy munosabatlarda faol bo lsa, u	
’
shunchalik ko p savol beradi va	
’   bu savollar, asosan, xilma -  xil bo`ladi.   Bolani qor,
yomgir   qanday   yog`ishi,   quyosh   kechasi   qayerda   bo lishi,   mashina   qanday   qilib	
’
yurishi,   yerdan   osmongacha   bo`lgan   masafoni   bilishi   juda   qiziqtiradi.   Bu     ularning
«Nima   uchun?»,   «Qanday   qilib?»,   «Nima   orqali?»   kabi   savollariga   javob   olishga
qaratilgan   bo ladi.   Bu   yoshdagi   bolalar   asosan   o zlari   ko rib   turgan   narsa	
’ ’ ’
haqida chuqurroq fikr  yurita oladilar.   Bu   yoshdagi  bolalar   tafakkurining asosiy turi
obrazli tafakkurdir.
10   yoshli   bola   mantiqiy   fikrlay   oladi,   lekin,   bu   yosh   asosan   ko rganlariga	
’
tayanib   ta lim   oli	
’ sh ga   senzitiv   bo lgan   davr  	’ hisoblanadi.   So zsiz  	’ bugungi
jamiyatimizda   bolalarning   aqliy   rivojlanishi   yangi   bilimlarni   tuzilish   tipiga   ham
bogliq   bo lib,	
’   ular   ma lum   darajada   shakllangan   kishilar  	’ tomonidan   tuziladi.
Chunki,   aqliy   rivojlanish   ijtimoiy   omillar   bilan   belgilanadi.   I ndivid   ijtimoiy
munosabatlar   bilan   o zgaradi.   Bolaning  	
’ maktabda   muntazam   ravishda   o qishga	’
o tishi   uning   atrof-hayotdagi   narsa-hodisalarga   nisbatan   fikrini   va	
’
munosabatlarini   o zgarishiga   olib  	
’ keladi.   Kichik   maktab   yoshdagi
o quvchilarning   tafakkuri  	
’ mantiqiy   fikrlash,   mulohaza   yuritish,   hukm   va   xulosa
chiqarish ,   taqqoslash   tahlil   qilishni   turli   usullarini   qo llashdek   o ziga   xos	
’ ’
xususiyatlari bilan maktabgacha yoshdagi bolalar va o`smirlardan farq  qiladi.
        Ta lim  	
’ jarayonida tafakkur operatsiyalariga,   mustaqil  fikrlashga  o rgatish	’
kichik maktab yoshdagi o quvchilarni kamol toptirishning garovidir.	
’
O quv   faoliyati   psixik   funksiyalarni   yuqori   rivojlanganlik  	
’ darajasini   talab
etadi.   Bolaning   diqqati,   xotira   va   tasavvuri   mustaqil   tus   ola   boshlaydi.   Lekin,
odatdagi   holat   va   vaziyatlarda   bolaga   o z   psixik   funksiyalarini   yuqori   darajada	
’
tashkil etish hali birmuncha murakkabdir.
        10-11   yoshli   bolalar   bilish   jarayonlaridagi   ixtiyoriylik   irodaviy   zo riqish	
’
asosidagina,   bola   o zini   atrofdagilarning   talabi   yoki   shaxsiy   harakatga	
’
intilgandagina yuzaga, kelishi mumkin. 47
Boshlangich   sinf   o quvchilarida   diqqatni   irodaviy   zo r   berish   bilan’ ’
boshqarish   va   vaziyatga   moslash   imkoniyati   yaxshi   bo lmaydi.   Buning   asosiy	
’
sababi, ularda ixtiyoriy diqqatning kuchsizligi va beqarorligidir. Bolalarda ixtiyorsiz
diqqat   ko`proq   rivojlangan   bo ladi.   Boshlang ich   sinf   o quv   materiallarining	
’ ’ ’
yaqqolligi,   yorqinligi,   jozibadorligi,   o`quvchida   beixtiyor   his-tuyg'ular   uyg`otadi,
irodaviy zo riqishsiz, 	
’ osongina fan asoslarini egalash   imkonini beradi.
1-2   sinf   o quvchilari   diqqatining   o ziga   xos  	
’ ’ xususiyatlaridan   biri   -   uning
ye tarlicha  barqaror   emasligidir. Shuning uchun ham ular o z diqqatlarini muayyan	
’
narsalarga qarata olmaydilar va diqqat ob ektlar ustida uzoq tura olmaydi.	
’
Ta lim	
’   jarayoni   kichik maktab   yoshidagi   o quvchilarning ixtiyoriy,	’   barqaror,
mustahkam, kuchli, faol ongli diqqatni rivojlantirishga qulay shart-sharoit yaratadi,
Bilim   olish   jarayonida   mustaqil   aqliy   mehnat   qilish,   misol-masalalar   yechish,
mashqlar  bajarish,   takrorlash irodaviy zo r berish jarayonida ixtiyoriy, ongli 	
’ diqqat
tarkib topadi.
Bu   yoshdagi   bolada   ixtiyoriy   diqqatni   to plash,  	
’ tashkil   qilish,   uni   taqsimlash,
ongli   ravishda   boshqarish o`quvi shakllana boshlaydi. Kichik maktab yoshdagi  bola
ma lum darajada o z faoliyatini  	
’ ’ o zi mustaqil	’   rivojlantira oladi. U   o`z rejasini,   u
yoki   bu   ishni   qanday   ketma-ketlikda   bajarishini   so z   bilan   ifodalab   bera   oladi.	
’
Rejalashtirish  so zsiz  bolaning diqqatini  tashkil  eta oladi va  	
’ rivojlantiradi.   Ularda
ixtiyorsiz   diqqat   ustunlik   qiladi.   Kichik   maktab   yoshidagi   bolalar   so zsiz   o z	
’ ’
diqqatlarini aqliy  masalalarga   qarata oladilar, lekin bu juda katta irodaviy kuchni va
yuqori motivatsiyalarni tashkil etalishini talab qiladi.
Bolaning   h ayoli   tevarak-atrof   taassurotlari,   tasviriy   san-at   asarlarini   ye tarli
darajada   aks   ettirishda   vujudga keladi.   Siymolar, shartli belgilar,   tabiat   manzaralari
jamlanib, o quvchilarda hayol paydo 	
’ bo ladi.	’
O`quv   faoliyati   bolanngi   berilgan   o quv   materiallarini   esda  
’ saqlab   qolishini
talab   etadi.   O qituvchi   o quvchisiga   nimalarni   eslab   qolishi  	
’ ’ zarurligi   haqida
ko rsatmalar   beradi	
’ .   O quvchi  	’ nimani     eslab   qolishi   kerakligini   takrorlaydi,   uni
tushunib   olishga   harakat   qiladi.   Lekin   bu   yoshda   ixtiyorsiz   xotira,   shubhasiz, 48
ustunlik   qiladi.   Bolaning   xotirasida   saqlab   qolishini   asosan   uning   ishga   bo lgan’
qiziqishi   belgilab   beradi.   O quv   materialini   tushunish	
’ ,   eslab   qolishning   asosiy
sharti hisoblanadi.
Dars   jarayonida   o`qituvchi   turli   vaziyatlarni   tasavvur   qilishni   so`raydi.   Bu
holat   albapd,   biron-bir   yordamchi   qurollar-predmetlar,   maketlar,   sxemalar   bo lgan	
’
taqdirdagina   o quvchi   tasavvurini	
’   rivojlantirishi   mumkin.   Aks   holda   bu   yoshdagi
bolalar mustaqil tasavvur  qilishga  qiynaladilar.
        Psixolog   Piaje   tadqiqotlarida   6-   7   yoshli   bolalardan   turli   xil   balandlikdan
idishlardagi suv  miqdorini  belgilash so ralgan. 	
’ Bolalar   suv miqdorini bir-biri bilan
teng bo lgan idishlarda ko rganlaridan so nggina  o z  	
’ ’ ’ ’ javoblari   noto griligini	’
bilganlar. Kichik maktab  davrida  tasavvur, asosan, bolalar rasm chizayotganlarida,
shuningdek   ertak   va   hikoyalar   to qiyotganlarida   rivojlanadi.   Kichik  	
’ maktab
yoshidagi   bolalar   tasavvuri   juda   keng   va   xilma   xil   bo ladi.   Ayrim   o quvchilar	
’ ’
real borliqni tasavvur etsalar,  boshqalari   esa fantastik obraz va vaziyatlarni  tasavvur
etadilar.   Shu   bois   kichik   maktab   yoshidagi   bolalarni   realistlar   va   fantazyorlarga
ajratish   mumkin.   Bolalar   ko pincha   o zlariga   ma lum  	
’ ’ ’ siymolar,   syujetlardan
foydalangan   holda   yangi   obrazlarni   tasavvur   qiladilar,   yaratadilar.   Bu   tasavvurlar
zamirida   ularning   qo rquvni   yengishi	
’ ,   do st   topishi,   xursandchilik   hislari	’   yotadi.
Bundan   tashqari   tasavvur   etish   natija   olib   keluvchi   faoliyat   sifatida   ham   namoyon
bo lishi   mumkin.   Bola   real  	
’ hayotda   qi yinchiliklarga   duch   kelib,   ulardan   chiqib
keta   olmagan   holatda   ko pincha   hayolga   beriladi.   Masalan,   mehribonlik   uyida	
’
tarbiyalanayotgan bola o zining hamma havas qiladigan oilasi, uyi bo lishini, bu
’ ’
uyga   o grilar   kelib   qolsa,   u   qahramonlik   qilishini   tasavvur   qiladi.   O z	
’ ’
tasavvurida   yaxshi   yoki   yomon   holatlarni   boshidan   kechirgan   bola   o zining	
’
kelgusi   xatti-   harakatlari   motivatsiyasi   uchun   zamin   tayyorlaydi.   Kattalarga
nisbatan   tasavvurning   bolalar   hayotida   ahamiyati   juda   katta.   Bola   tasavvur   qilib
atrof-hayotni   chuqurroq   bila   boshlaydi,   o z-o zining   shaxsiy   tajribasidan	
’ ’
tasavvur   yordamida   chetga   chiqa   oladi,   ijodiy   layoqati   rivojlanadi,   shaxsiy
xususiyatlarining rivojlanishiga xizmat qiladi.
    O quv faoliyatiniyag xususiyatlari	
’ 49
        Kichik   maktab   yoshidagi   bola   o qituvchisi   bilan   yaxshi   emotsional’
munosabatda   bo`ladi.   Shu   davrgacha   bevosita   kattalar   rahbarligida   u   yoki   bu
axborotlarni   o zlashtirib   kelgan   bo lsa,   endi   o z   xohish   irodasi   bilan   zarur	
’ ’ ’
ma lumotlar   to plashga,   o z   oldiga   aniq   maqsad   va   vazifa   qo yishga   harakat	
’ ’ ’ ’
qiladi.   Bolaning   ana   shu   faolligi   xotirasini   muayyan   darajada   rivojlanganligini
bildiradi.   Oqilona   tashkil   qilingan   ta lim   jarayoni   mazkur   yoshdagi   bolalarning	
’
tafakkurini   jadal   rivojlantiradi.   Bu   yoshdagi   bola   boshqa   davrlarga   nisbatan
ko proq   narsani   o zlashtiradi.   Maktab   ta limi   o quvchining   turmush   tarzini,	
’ ’ ’ ’
ijtimoiy   mavqeini,   sinf   jamoasi   va   oila   muhitidagi   o rnini   o zgartiradi.   Uning	
’ ’
vazifasi   o qishdan,   bilim   olish,   ko nikma   va   malakalarni   egallash,	
’ ’
o zlashtirishdan iborat bo lib qoladi.	
’ ’
Kichik maktab yoshidagi  bolaning muhim xususiyatlaridan biri, unda o ziga	
’
xos   ehtiyojlarning   mavjudligidir.   Bu   ehtiyojlar   o z   mohiyatiga   ko ra   muayyan	
’ ’
bilim,   ko nikma   va   malakalarni   egallashga   qaratilmay,   balki   faqat   o quvchilik	
’ ’
istagini   aks   ettirishdan   ham   iboratdir.   Shu   ehtiyojlar   asosida   o z   portfeliga,	
’
shaxsiy   o quv   qurollariga,   dars   tayyorlash   stoliga,   kitob   qo yish   javoniga   ega	
’ ’
bo lish,   kattalardek   har   kuni   maktabga   borish   istagi   yotadi.   Kichik   maktab	
’
yoshidagi   bola   o zining   tub   mohiyati   va   vazifasini   tushunib   yetmaydi,   balki	
’
hamma maktabga borishi kerak deb tushunadi. Kattalarning ko rsatmalariga amal	
’
qilib   tirishqoqlik   bilan   mashg`ulotlarga   kirishib   ketadi.   Oradan   ma lum   vaqt	
’
o tgach,   shodiyona   lahzalarning   taassuroti   kamayishi   bilan   maktabning   tashqi	
’
belgilari  o z ahamiyatini yo qota boradi va bola o`qishni  kundalik aqliy mehnat	
’ ’
ekanligini  anglaydi. Shunda bola aqliy mehnat ko nikmasiga ega bo`lmasa uning	
’
o qishdan ko ngli soviydi, unda umidsizlik hissi vujudga keladi. O qituvchi esa	
’ ’ ’
bunday holning oldini olish uchun bolaga ta limning o yindan farqi, qiziqarliligi	
’ ’
haqida   ma lumotlar   berishi   va   uni   shu   faoliyatga   tayyorlashi   kerak.   Ta limning	
’ ’
mazmuni   o quvchining   bilimlarni   egallashga   qiziqishi,  
’ aq l iy   m e hnati   natijasid a
qanoatla n ish   hissi   bilan   uzviy   bog ` li q dir.   Bu   his   o qituvchining	
’   rag`'baglantirishi
bilan   amalga   oshiriladi   va   o quvchida	
’   samaraliroq   ishlash   moyili,   istak   va
ishtiyoqini shakllantiradi. Bolada paydo bo lgan faxrlanish, o z kuchiga ishonch	
’ ’ 50
hislari   bilimlarni   o zlashtirish   va   malakalarni   rivojlantirish’ ga   xizmat   qiladi.
Kichik   maktab   yoshidagi   bolalarni   o qitish  	
’ jarayoni,   o quv  	’ faoliyatining   asosiy
komponentlari:   o quv	
’   vazifalari,   o quv   harakatlari,   nazorat   etish   va   baholash	’
bilan   (V.V.Davidov   bo yicha)   tanishtirishdan   boshlanadi.   Bu   borada   barcha	
’
irodmetli   harakatlar   aqliy   rivojlantirishga   qulay   bo lgan   sharoitda   amalga	
’
oshirilishi  juda  muhim. Agar  bola o quv  harakatlarini   noto gri  bajarsa  bu uning	
’ ’
o quv   harakatlarini   yo   nazorat   va   baholash   bilan   bogliq   harakatlarni   bilmasligi,	
’
yoki   ularni   yaxshi   egallamaganligidan   bo lishi   mumkin.   Bolaning   mustaqil	
’
ravishda   bajargan   harakatlari   natijalarini   o z   xatti-harakatlari   xususiyatlari   bilan	
’
taqqoslay   olishlari unda o z-o zini nazorat etish xususiyatlarini ma lum darajada	
’ ’ ’
shakllanganidan   dalolat   beradi.   O quv   vaziyatlarida   bolalar   ayrim   turdagi	
’
masalalarni   yechish  yo llari  bilan  tanishadilar  va ularni   egallagan  zahoti  aniq bir	
’
masalalarni   yechishda   amaliy   foydalanadilar.   Pedagogik   psixologiyaning   asosiy
talablarida   boshlangich   sinf   ta limi   dastu	
’ rlaridagi   ko pgina   mavzu   va	’
bo limlarni   o rgatish   bolalarni   ma lum   bir   sinfga   taalluqli   namunalarini	
’ ’ ’
o zlashtirishga  
’ yo naltirish   orqali   tashkil   etilishi   kerak   deb   ta kidlanadi.	’ ’
Tadqiqotlarning   ko rsatishicha,   boshlang`ich
’   sinf   o quvchilarining  	’ masalalarni
ye chishdagi ayrim yo l va tushunchalarni ye	
’ tarlicha   anglamaganligi bu tushuncha
va yo llarni shakllantirishda bolalar barcha	
’ kerakli   o quv   harakatlarini	’
bajarishga   o rgatilmaganligining   natijasidir.   O quv   faoliyatida   nazorat   va   o z-	
’ ’ ’
o zini   nazorat  	
’ etish   kichik   maktab   yoshidagi   o quvchilarda   o`quv   harakatlarini	’
mustaqil   rejalashtirishi   va   bajarishni   shakllanishida   juda   muhimdir.   Bolalar
tafakkuri   va   nutqining   rivojlanishida   ovoz   chiqarib   mulohaza   yuritishning   va   bu
uslubdan   o`quv   jarayonida   foydalanishning   ahamiyati   katta.   Ovoz   chiqarib
mulohaza   yuritish   va   o z   yechimini   asoslab   berish   aqliy   sifatlarni   o sishiga	
’ ’
xizmat   qilib,   kishi   o z   mulohazalari   va  xatti-harakatini   tahlil   etishi   va   anglashini	
’
rivojlantiradi.   Kichik maktab   yoshidagi   o quvchilarda   aqliy   va   o quv  	
’ ’ materialini
o`zlashtirish   imkoniyatlari   ancha   yuqori   hisoblanadi.   To`g`ri   tashkil   etilgan
ta limda   bu  	
’ yoshdagi   bolalar   o rta  	’ maktab   dasturida   ko rsatilgan   bilimlarga	’
nisbatan   ko proq   bilimlarni   tushunishlari   va   o zlashtirishlari   mumkin.  	
’ ’ Kichik 51
maktab   yoshidagi   bolalarning o ziga xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, shu’
davrdan boshlab, o`quv materialini o`zlashtirmaslikning   dastlabki   belgilari ko zga	
’
tashlanadi.   O zlashtirmasliknish   asosiy   sabablari:   bu   aqliy  	
’ taraqqiyot   va
o`quvchanlikning   birmuncha   orqada   qolishidir .   P   S.Aeyte   mulohazalariga   ko ra	
’
inson   yoshi   ulg aygan   sari   aqliy   rivojlanish   darajasi   birmuncha   ko tariladi,	
’ ’
uquvchanlik   esa   birmuncha   pasayadi.   Kichik   maktab   yoshidagi   bolalarning
uquvchanligi,   albatta,   o smir   va   o spirinlarga   nisbatan   yuqori,   lekin   o smir   va	
’ ’ ’
o spirinlarning   aqliy   rivojlanganlik   boshlang ich   sinf   o quvchilariga   nisbatan	
’ ’ ’
yuqoridir.   O qituvchining   muomala   va   munosabat   uslubi   o quvchining   xatti-	
’ ’
harakatiga ta sir ko rsatadi, o qituvchining dars jarayonida har bir o quvchiga
’ ’ ’ ’
ta sir   ko rsatishi   uchun   qulay   imkoniyati   bor.   O quv   faoliyatining   boshlanishi	
’ ’ ’
jarayonida   bolalarning   kattalar   va   tengdoshlari   bilan   qiladigan   muomala-
munosabatlari   yangicha   tus   ola   boshlaydi.   "Bola-kap a"   munosabati   "   bola   -   ota-
ona "   munosabatidan   tashqarida   yuzaga   keladi.   Chunki,   o qituvchi   bolaga,   ota-	
’
onaga   nisbatan   ko proq   ravishda   normativ   talablar   qo yadi.   Birinchi   bor	
’ ’
maktabga kelgan bola hali o zini to liq anglashi va o zi xatti-harakatlarini aniq	
’ ’ ’
bilishi   qiyin.   Faqat   o qituvchigina   bolaga   me yorlar   qo yishi,   ularning   xatti-	
’ ’ ’
harakatlarini   baholashi   mumkin,     xatti-harakatlarini   boshqalar   bilan
moslashtirishga   sharoit   yaratishi   mumkin.   Boshlangich   sinfda   o quvchilar	
’
o qituvchi   tomonidan   qo yiladigan   yangi   shartlarni   qabul   qiladilar   va   ularning	
’ ’
qoidalariga   to la   amal   qilishga   harakat   qiladilar.   Bola   uchun   o qituvchi   uning	
’ ’
psixologik   holatini   belgilab   beruvchi   asosiy   figura   hisoblanib,   bu   holat   uning
nafaqat   sinfdagi,   balki,   umuman   tengdoshlari   bilan   bo ladigan   munosabatiga,   bu	
’
munosabat   esa   o z-   o zidan   oilasidagi   munosabatlariga   ham   ta sir   ko rsatadi.	
’ ’ ’ ’
Shuningdek, bu munosabatlar uning o quv faoliyati muvaffaqiyatini ham belgilab	
’
beradi.   O qituvchining   o quvchilarga   ta sir   ko rsatishi   va   munosabatiniig	
’ ’ ’ ’
quyidagi   uslublari   mavjud.   Avtoritar   uslub:   bu   qattiqqo`llik   bo lib,   bunda	
’
o qituvchi   so zsiz   o ziga   bo ysunishlarini   talab   etadi.   Lekin,   nima   uchun	
’ ’ ’ ’
qattiqqo llik   o quvchilarini   qilayotganini   yoki   o quvchilariga   nima   uchun	
’ ’ ’
o zlarini   shunday   tutishlari   lozimligini   tushuntirib   bermaydi,   shuningdek,	
’ 52
o quvchilarni   o z   xatti-harakatlarini   mustaqil   boshqarishga   ham   o rgatmaydi.’ ’ ’
O qituvchi   dars   davomida   o quvchilardan   jim   o tirishini,   savollarga   doimo
’ ’ ’
qo l   ko tarib,   o qituvchining   ruxsati   bilan   javob   berishini,   o qituvchining
’ ’ ’ ’
ko rsatmalarini   so zsiz   bajarishini   talab   etadi.
’ ’   Bunday   pedagoglar
o quvchilarning qiziqishlari asosida emas, balki asosan o quv rejasi asosida dars
’ ’
o tadilar.   Dars   davomida   ham   bahs-munozara   uchun   deyarli   imkoniyat
’
yaratilmagan   holda   asosan   o qituvchining   fikri   singdiriladi.   O quvchilari   bilan	
’ ’
muomala munosabatda ham ularning individual psixologik xususiyatlari jumladan,
nerv tizimining qo zgaluvchanlik darajasini  ham  e tiborga olmaydilar. Bu uslub	
’ ’
o qituvchini   sinfdan,   o quvchidan   uzoqlashtiradi.   Emotsional   sovuqlik   sinfda	
’ ’
intizomli   o quvchida   yakkalanish,   xavotirlik,   himoya   qilinmaganlik   hissini   ham	
’
yuzaga keltiradi. Bu uslub sinfda yuqori o zlashtirish ko rsatkichini	
’ ’     berish, lekin
bu   yakkalashtirish,   asosan,   xotira   evaziga   bo lib	
’ ,   lekin   mustaqil   tafakkur,
ijodkorlik,   hozirjavoblik   kabi   xususiyatlarni   rivojlanishdan   ortda   qolishiga   sabab
bo`ladi, unda  doimiy xavotirlik   o ziga nisbatan 	
’ ishonchsizlikni  keltirib  chiqaradi.
Impvrativ   uslub   o qituvchining   o`quvchilari   o qituvchi   sinfda  	
’ ’ bo lmagan	’
vaqtlarda   o z-o zini   boshqarish   malakasi   bo`lmaganligi   uchun	
’ ’   ham   intizomga
mutlaqo   bo ysunmaydilar.   Bu,   asosan,   to polonda   namoyon   bo ladi.   Bu   uslub
’ ’ ’
o qituvchining   mustahkam   irodasini   ko rsatadi,   lekin   bu   irodada   o quvchiga	
’ ’ ’
nisbatan muhabbat hamda o quvchining  	
’ "ustozim meni yaxshi ko radi"	’   degan fikri
emas, balki qo rquv hissi mavjuddir.	
’
Demokratik   uslub   o qituvchi   bilan   o`quvchi   o rtasida   do`stona   munosabat	
’ ’
o rnatilishiga   asos  	
’ bo ladi	’ .   Darsdagi   intizom   majburiy   emas,   balki
muvaffaqqiyatga erishish garovi   sifatida   bolalar   ijobiy  emotsiyani,   o ziga	
’   ishonch,
o z  	
’ muvafaqqati,   yutuqlaridan   quvonishi ,   do stlari  	’ bilan   faoliyatda   hamkorlik
hissini   beradi.   Demokratik   uslub   bolalarni   birlashtiradi.   Shu   bilan   birga   o zining	
’
faoliyati   natijalariga   qiziqish   uyg`otgan   holda   o zi  	
’ uchun   o zi	’   harakat   qilishi
lozimlgini   anglatadi.   O zini-o`zi   boshqarishga,   o z  	
’ ’ xatti-harakatini   o zi   nazorat	’
qilishga   o rgatadi.  	
’ Har bir   ishga   mas`uliyat   bilan yondoshuv hissi  o qituvchining	’
shu   yoshdagi   bolalar   bilan   demokratik   muomala   munosabati   asosidagina 53
shakllanadi.   Liberal   uslub   kasbiy   layoqati   yo q   bo lgan   o qituvchilarga   xos’ ’ ’
bo lgan   uslubdir.  	
’ Bunday   o qituvchi  	’ dars   jarayonini   yaxshi   tashkil   eta   olmaydi.
Bunday darslarda har bir  bola o z tarbiyalanganlik darajasiga qarab o`zini  tutadi.	
’
Bola   o z   majburiyatlarini   yaxshi   his   qilmaydi	
’ .   Muomala   munosabatdagi   liberal
uslub   p sixologiya   va   pedagogika   fanlariga   mutlaqo   zid   uslub   hisoblanib,   bolalar
shaxsini   shakllantirish   va   tarbiyalash   jarayonida   bu   usulni   qo llab   bo lmaydi.	
’ ’
Shunday   qilib   boshlang`ich   sinf   o quvchilari   bilan   muomola-munosabatdagi	
’
interativ   uslub,   asosan,   ma`lum   bir   chegaralarga   asoslangan   holda   bola   shaxsi
rivojida   salbiy   ta sir   ko rsatadi.   Demokratik   uslub	
’ ’   o`qituvchidan   muomala-
munosabatda   juda   katta   kasbiy mahoratni    
talab   etgan   holda,   bola   shaxsining ijobiy
tomonlarini   rivojlantiruvchi  yagona uslub   hisoblanadi. Liberal  uslub   esa o quvchini	
’
emotsional   zo riqtirmaydi,   lekin   uning   shaxsi   rivojiga   ham  	
’ samarali   ta sir	’
ko rsatmaydi.  	
’ O qituvchining munosabat uslubi	’   o quvchining  	’ faolligiga   bevosita
ta sir 	
’ ko rsatadi.	’
Kichik   maktab   yoshidagi   o quvchi   faolligining   asosan  	
’ uch   xil   ko rinishi	’
mavjud bo lib bular 	
’ jismoniy,   psixik  va   ijtimoiy  faollikdir.
Jismoniy faollik   –   sog`lom   organizmning harakat qilishga bo lgan  	
’ turli   mavjud
to siqlarni ye	
’ ngishdagi   tabiiy   ehtiyojidir.   Bu   yoshdagi   bolalar   nihoyatda serharakat
bo ladilar. Bu
’   jismoniy  harakat bolaning   atrofdagi narsalarga qiziqish bilan  qarashi,
ularni o rganishga harakat  	
’ qilayotgani   bilan ham   bog`liqdir.   Bolaning   jismoniy   va
psixik   faolligi   o zaro   bog liqdir.   Chunki,   psixik   sog`lom   bola   harakatchan	
’ ’
bo ladi, charchagan, siqilgan bola esa deyarli hech narsa bilan qiziqmaydi. Psixik	
’
faollik  -   bu  normal  rivojlanayotgan  bolaning  atrof-olamdagi  predmetlarni,  insoniy
munosabatlarni bilishga nisbatan qiziqishdir. Psixik faollik deganda, bolani o zini	
’
bilishga   nisbatan   ehtiyoji   ham   tushuniladi.   Maktabga   birinchi   bor   kelgan   bolada
qator   qiyinchiliklar   yuzaga   keladi.   Ularga,   avvalo,   bir   qancha   maktab   qoidalariga
bo ysunishi   qiyin   kechadi.   Boshlangach   sinf   o quvchisi   uchun   eng   qiyin   qoida	
’ ’
bu   dars   vaqtida   jim   rtirishdir.   O qiguvchilar   o quvchilarning   doimo   jim	
’ ’
o tirishiga   harakat   qxglishadi,   lekin   kamharakatli,   passiv,   quvvati   kam   bo lgan	
’ ’
o quvchigina dars jarayoiida uzoq vaqt jim o tira oladi. o quvchini qanday qilib
’ ’ ’ 54
maktab qoidalariga bo ysunishga o rgatish mumkin? Bu borada o qit}'vchinish'’ ’ ’
o quvchilari bilan qiladigan muomala-munosabat uslubining ahamiyati juda katta.	
’
Kichik   maktab   yoshidagi   o quvchilarning   muhim   xususiyatlaridan   biri   ulardagi	
’
o qituvchiga   ishonch   hissi   bo lib,   bunda   o qituvchining   o quvchiga   ta sir	
’ ’ ’ ’ ’
ko rsagish  imkoniyati  juda katgadir  Bola o qituvchini  aql  sohibi,  ziyrak.  sezgir,
’ ’
mehribon   inson   deb   biladi.   O qituvchining   obro si   oldida   ota-onalar,   oilaning	
’ ’
boshqa   a zolari,   qarindosh   uruglarining   nufuzi   keskin   kamayadi.   Shu   sababli,	
’
bolalar   o qituvchining   har   bir   so zini   qonui   sifatida   qabul   qiladilar.   Demak,
’ ’
kichik   maktab   yopshdagi   o quvchilar   rivojida   yetakchi   bulgan   o quv   faoliyati	
’ ’
o qituvchi shaxsi va o quvchi bilan munosabat uslubining ahamiyata juda katta.	
’ ’
Boshl ang ich sinf o quvchilari shaxsining shakllanishi	
’ ’
O quv   faoliyati   kichik   maktab   yoshidagi   o quvchi   uchun   nafaqat   bilish	
’ ’
jarayonlarining   yuqori   darajada   rivojlanishi,   balki   shaxsiy   xususiyatlarini
rivojlantirish   uchun   ham   imkoniyat   yaratadi.   Yetakchi   bo lgan   o quv	
’ ’
faoliyatidan   tashqari   boshqa   faoliyatlar-   o yin,   muloqot   va   mehnat   faoliyati   ham	
’
o quvchi   shaxsi   rivojiga   bevosita   ta sir   ko rsatadi.   Bu   faoliyatlar   asosida	
’ ’ ’
muvaffaqiyatga   erishish   motivlari   bilan   bog’liq   bo lgan   shaxsiy   xususiyatlar	
’
tarkib   topa   boshlaydi.   O quv   faoliyati   kichik   maktab   yoshidagi   bolalarda	
’
o qishda   ma lum   yutuqlarga   erishish   ehtiyojini   qondirishga,   shuningdek,	
’ ’
tengdoshlari orasida o z o rniga ega bo lishiga imkoniyat ham yaratadi. Aynan	
’ ’ ’
ana   shu   o rin   yoki   mavqega   erishish   uchun   ham   bola   yaxshi   o qish   uchun	
’ ’
harakat   qilishi   mumkin.   Bu   yoshdagi   bolalar   doimiy   ravishda   o zlari   erishgan	
’
muvaffaqiyatini   boshqa   tengdoshlari   muvaffaqiyati   bilan   solishtiradilar.   Ular
uchun   doimo   birinchi   bo lish   nihoyatda   muhim.   Kichik   maktab   davrida	
’
bolalardagi   musobaqaga   kirishish   motivi   tabiiy   psixologik   ehtiyoj   hisoblanib,   bu
motiv ularga kuchli emotsional zo riqishni beradi. Bu xususiyatlar aslida bog’cha	
’
davridan   boshlab   yuzaga   kela   boshlaydi   va   kichik   maktab   davrida,   shuningdek,
o smirlik davrida ham	
’   yaqqol   ko zga tashlanadi. Kichik	’   maktab yoshidagi bolalar
kattalarning   u   haqidagi   fikr   va   bergan   baholariga   qarab,   o zlariga	
’   o zlari  	’ baho
beradilar.   O quvchining  	
’ o ziga-o zi  	’ ’ beradigan   bahosi ,   asosan,   to g ridan-	’ ’ 55
to g ri  ’ ’ o qituvchining  	’ beradigan   bahosiga   va   turli   faoliyatlaridagi
muvaffahiyatlariga   bog’liq .   Kichik   maktab   yoshidagi   o quvchilarda  	
’ o z-o ziga	’ ’
berddigan   baholari   turlicha -   yuqori, adekvat   - mos yoki past   bo lishi mumkin.	
’   Bu
yoshdaga   bolalarda   mavjud   bo lgan   ishonuvchanlik,   ochiqlik	
’ ,   tashqi   ta sirlarga	’
beriluvchanlik, itoatkorlik kabi xususiyatlari ularni shaxs sifatida tarbiyalash uchun
yaxshi imkoniyat yaratadi. Kichik   maktab yoshi davrini bolaning turli faoliyatlarda
muvaffaqiyatga erishishini belgilab beruvchi asosiy, shaxsiy xususiyatlarni yuzaga
kelish   va   mustahkamlash   davri   deb   hisoblash   mumkin.   Bu   davrda   muvaffaqiyatga
erishish   motivlari   tarkib   topishi   bilan   bir   qatorda,   mehnatsevarlik   va   mustaqillik
kabi   sifatlar   rivojlanadi.   Kichik   maktab   yoshidagi   o quvchilarda   mehnatsevarlik,	
’
asosan,   o qish   va   mehnat   faoliyatida   rivojlanadi   va   mustahkamlanadi.	
’
Mehnatsevarlik   bolada   o zi   qilayotgan   mehnati   unga   zavq   bergan   taqdirdagina	
’
yuzaga   keladi.   Bolada   mustaqillik   xususiyatining   shakllanishi   asosan   kattalarga
bog’liq.   Agar   bola   haddan   ziyod   ishonuvchan,   itoatkor,   ochiq   xususiyatli   bo lsa,	
’
unda   asta-   sekinlik   bilan   bo ysunuvchanlik,   tobelik   xususiyati	
’   mustahkamlana
boradi.   Biroq   bolani   vaqtli   mustaqillikka   undash,   unda   ba zi  	
’ salbiy   xislatlarning
shakllanishiga   ham   olib   kelishi   mumkin,   chunki   hayotiy   tajribalarni,   asosan,
kimlargadir   taqlid   qilgan   holda   o zlashtiradi.	
’   Mustaqillikni   shakllantirish   uchun
bolaga mustaqil bajaradigan ishlarni ko proq topshirish va  	
’ unga   ishonch bildirish
nihoyatda   muhimdir.   Shuningdek,   shunday   bir   ijtimoiy   psixologik   muhit   yaratish
kerakki,   unda   bolaga   biron   bir   mas ul  	
’ vazifani   mustaqil   bajarishni   topshirish,   bu
ishni   bajarish   jarayonida   bola   o zini  tengdoshlari, kattalar  va	
’   boshqa   odamlarning
lideri   deb   his   qilsin.   Ana   shu   his   bolada   mustaqil   bo lishga   undovchi  	
’ motivlarni
yuzaga   keltiradi.
11   yoshli   bolalar   o zlarining	
’   individual   xususiyatlarini   anglay   boshlaydilar.
Bolaning   o z-o zshsh   anglashi   ham   jadal   rivojlana   boradi   va  	
’ ’ mus е ahkamlana
boshlaydi .   Bu   davrda   bolalar   o’zlarining   ismlariga   yanada   ko’nroq   ahamiyat   bera
boshlaydilar   va   ularning   ismlari   tengdoshlari   va   atrofdagilari   tomonidan   ijobiy
qabul   qilinishiga   harakat   qiladilar.   Bolani   o’zining   tashqi   ko’rinishi   va   gavda
tuzilishiga   beradigan   bahosi   ham   o z-o zini   anglashida   ahamiyati   juda   kata.	
’ ’ 56
Kichik   maktab   davrining   oxiriga   borib   bolalar,   ayniqsa,   qizlar   o zlarining   yuz-’
tuzilishlariga   alohida   e tibor	
’   bera   boshlaydilar.   Kichik   maktab   yoshidagi
o quvchining o quv faoliyati jarayonida	
’ ’   o zidagi  	’ xulq-atvorni   va   faoliyatni   o zi	’
gomonidan   muvofiqlashtiryash   qobiliyati   rivojlanadi,   ongli   ravishda   bir   fikrga   kela
olish qobiliyati rivojlanadi, o z faoliyati	
’ n i   o	’ zi uyushtirishga hamda bilim oli sh i
jarayoniga   bo lga	
’ n   qiziqishining   qaror   topishiga   yordam   beradi.   O quvchi   xulq	’
atvorining motivlashtirishi  ham o zgaradi. Bunda do stlari va jamoaning fikrlari	
’ ’
asosiy   motivlar   bo lib   qoladi.   Axloqiy   his   tuyg’ular   va   shaxsning   irodaviy	
’
xususiyatlari   shakllanadi.   5-6   yoshlarda   ko zga   tashlangan   bolalarning	
’
xususiyatlari yillar davomida rivojlanadi va mustahkamlanadi, o smirlik davrining	
’
boshlariga kelib, juda ko pgina shaxsiy fazilatlar shakllanib bo ladi. Bolalarning	
’ ’
individualliklari   ularning  bilish   jarayonida  ham   ko rinadi.  Bu   davrda   bolalarning	
’
bilimlari k uch ayadi va chuqurlashadi, ko nikma va malakalari takomillashadi. 3-4	
’
sinflarga   borib,   aksariyat   bola l arda   umumiy   va   maxsus   layoqatlar   ko zga	
’
tashlanadi.   Kichik   maktab   davrida   hayot   uchun   nihoyatda   ahamiyatli   bo lgan
’
muvaffaqiyatga   erishish   motivi   mustahkamlanadi,   bu   esa   o z-o zidan   boshqa	
’ ’
layoqatlarni   jadal   rivojlanishiga   olib   keladi.   Bu   yoshdagi   bolalarda   idrok,   diqqat,
xotira,   tafakkur   va   nutq   to liq   shakllanib   bo lgani   uchun   ham   ularga   ta lim	
’ ’ ’
berishda   kattalarga   qo llaniladigan   uslublardan   foydalanish   mumkin.   Kichik	
’
maktab   yoshidagi   bolalar   psixik   rivojlanishiga   ularning   atrofidagi   odamlar,   ota-
onasi,   ayniqsa,   o qituvchi   bilan   bo ladigan   munosabati   orqali   erishish   mumkin.	
’ ’
3-4   s in flarga   borib   bola   uchun   uning   o r	
’ t oqlari   bilan   munosabatining   ham
ahamiyati   ortadi.   Bu   munosabatlardan   kattalar   ta lim-tarbiya   maqsadlarida	
’
foydalanishlari   mumkin.   Bu   yoshdagi   bolalar   soatlab   yolgiz   holda   sevimli
maxshulotlari   bilan   shug ullanishlari   mumkin   va   shu   asosda   ularda	
’
mehnatsevarlik va mustaqillik fazilatlari shakllanadi. 
Takrorlash va muhokama qiljsh uchun savollar:
Kichik maktab yoshidagi o quvchilarning o ziga xos psixologik	
’ ’
xususiyatlari.
1. Maktabga ijtimoiy -psixologik moslashuv yo llari qanday?	
’ 57
2. Bolalar   intellektual   rivojlanishida   kichik   maktab   davrining
ahamiyati.
3. O quv jarayoni davomida yuzaga keladigan muammolar;’
4. Kichik   maktab   davridagi   bolalar   shaxsi   rivojida   yuzaga   keladigan
yangilanishlar.
O zlashtirmaslikning oldini olish uchun sindda o tkaziladigan tadbirlar	
’ ’ .
        Sinfda   o tkaziladigan   tarbiyaviy   ta sir   o qituvchilar,   ota     onalar,	
’ ’ ’ –
jamoatchilik   v a   o quvchilar   tashkilotlarining   kuchlarini   o quvchilarning   o qish
’ ’ ’
muv a faqqiyatiga   tarbiyaning   ta sirini   oshirish   maqsadida   birlashtirish   bilan	
’
bog liq.   O qishda   qiynalayotgan   bolalarga   nisbatan   qulay   ahloqiy   iqlim   yaratish	
’ ’
muhimdir.  Bunda  birinchi   navbatda  bolaning  ustidan  kulish,  haqoratlashlariga  yo l	
’
qo ymaslik, ta sirini antipedagogik usullarga yo l bermaslik zarur. 	
’ ’ ’
     Bunday iqlim yakdil tashkil e tilgan jamoadagina yaratish mumkin. Shuning	
’
uchun   ham   o zlashtirmaslikning   oldini   olishning   muhim   tarbiyaviy   ta sirlaridan	
’ ’
biri   o quvchilar   jamoasida   birdamlikni   tarbiyalash,   o qishga   nisbatan   ijobiy	
’ ’
munosabatni   tarbiyalashda   yoshlar   tashkilotining   rolini   oshirish   bo yicha   tadbirlar	
’
tashkil e tish muhim hisoblanadi.	
’
            Jamoa   barcha   tarbiyaviy   kuchlarning  maqsadga   yo naltirilgan  ta siri   va	
’ ’
birlashishi   natijasida  bo sh  o zlashtiruvchi   o quvchi  o zini-o zi  tarbiyalashi  va	
’ ’ ’ ’ ’
o qishga qiziqishi oshadi.	
’
            O quvchilarni   o zlashtirmaslik  sabablari   haqidagi   psixologik  pedagogik	
’ ’
konsimum   xulosasi   bilan   tanishtirib   borish   maqsadga   muvofiq,   uy   vazifalarini
bajarishning   oqilona   yo llarini   ko rsatish,   uy   vazifalarini   bajarishga   ketadigan	
’ ’
vaqtni domo tahlil qilish zarur.
       Boshlang ich sinflarda o quv ishlarini tashkil etish elementlarini egallash	
’ ’
bo yicha   maxsus   mashg ulotlar   tashkil   e tilishi   maqsadga   muvofiq.	
’ ’ ’
O quvchilarning   o z   kun   tartibini   oqilona   tashkil   e tishga   o rgatish,   uyda   va
’ ’ ’ ’
maktabda mustaqil o quv ishlarini asosiy bosqichlarini ajratish, kitob bilan to g ri	
’ ’ ’
ishlash, o quv va mehnat topshiriqlarini bajarishda domiy o z o zini tekshirishni,	
’ ’ ’ 58
amalga   oshirishga   qaratish   lozim.   Diqqat,   xotira,   tafakkur   kabi   bilish   jarayonlarini
rivojlantirish yo llari bilan o quvchilarni tushuntirish muhim.’ ’
       Tarbiyaviy ishlar vositasida o zlashtirilmaslikning oldini olish sinf jamoasi	
’
hayotini   shunday   tashkil   etish   bilan   bog liqki,   bunda   har   bir   o quvchi,   ayniqsa,	
’ ’
bo sh   o zlashtiruvchi   o quvchio rtoqlari   bilan   doimiy   aloqani   his   qiladi.   Ular	
’ ’ ’ ’
bilan muloqotga ehtiyoj sezadi. Bu esa sinfdan tashqari ishlarning har xil shakllarini
tashkil   etish   va   har   xil   o quvchini   maktabdagi   o zini   o zi   boshqarish   organlari	
’ ’ ’
tizimiga jalb etishni anglatadi.
          Bunday   ishlarni   tashkil   etishda   o g il   va   qiz   bolalarning   qiziqishlari	
’ ’
hisobga   olinishi,   o quvchilarda   mustaqillikni   rivojlantirishga   olib   keladi.   Bu   ishda	
’
o quvchilarga   ota   onalari   yordam   berishi   mumkin.   O quv   yili   boshida   bo sh	
’ ’ ’
o zlashtiruvchi o quvchilar ota   onalar bilan yaqin aloqa  o rnatish uchun barcha
’ ’ – ’
chora   tadbirlarini   ishlab   chiqish   ,   ularning   uylariga   borish,   farzandlari
o zlashtirmasliklarini   oldini   olish   bo yicha   hamkorlikda   ishlarini   ishlab   chiqish
’ ’
lozim. Oilaning tarbiyaviy ta siri mahsuldorligini oshirish maqsadida   ota   onalar	
’ –
majlislarida   bolalarning   har   tomonlama   rivojlanishi   va   tarbiyasidagi   ularning   rolini
oshirish haqidagi masalalarni muhokama qilish zarur.
       O qishda orqada qolishning oldini olish  olish bo yicha sinfdagi tadbirlar	
’ ’
individual   ishlar   bilan   olib   borish     lozim.   Bo sh   o zlashtiruvchi   o quvchilarning	
’ ’ ’
o quv   ishlarni   oqilona   rejalashtirish   va   tashkil   etishda   ko nikma   va   malakalarini	
’ ’
rivojlantirishga,   muhimini   ajratish   ko nikmasiga   o qishda   o z   o zini   nazorat	
’ ’ ’ ’
qilish   uy   vazifalarini   bajarishga,   oraliq   va   mustaqil   ishni   shakllantirishga   e tibor	
’
berish lozim.
            Maxsus   to garaklardan   ma lum   bo lishicha   boshlang ich   sinflarda   uy	
’ ’ ’ ’
vazifalarini   bo sh  o zlashtiruvchi   o quvchilarni   nisbatan  ko proq  yordam  yo li	
’ ’ ’ ’ ’
bilan yechimda o quvchilar qiynaladigan savollarni o zlashtirishini, albatta, nazorat	
’ ’
qilinishi zarur. Dars qoldirgan o quvchining o tilgan mavzuni o zlashtirilganligini	
’ ’ ’
nazorat qilish lozim.
Bo sh   o zlashtiruvchi   o quvchilar   bilan   o tkaziladigan   guruhiy   va	
’ ’ ’ ’
individual tadbirlar. 59
        Boshlang ich   sinf   o quvchisi   tarbiyaviy   ta sirlarni   tanlashda,   bo sh’ ’ ’ ’
o zlashtiruvchi   o quvchi   ham   jamoat   topshiriqlaridan   chetga   qolmasligi,   balki	
’ ’
bunday   topshiriqlarga   faol   ishtirok   etishiga   e tibor   qaratmog i   lozim.	
’ ’
O quvchilarda   bu   topshiriqlarni   bajarish   jarayonida   ongli   tartib   intizom   va	
’
javobgarlik hissi shakllanadi.
         Bo sh o zlashtiruvchi o quvchilarda o qishga qiziqishni ortirish uchun	
’ ’ ’ ’
turli   xil   ommaviy   tadbirlarga   jalb   etish   lozim,   bu   ularda   irodaviy   sifatlarni
shakllantiradi.
              Jamoat   tashkilotlari   bilan   hamkorlikda   bo sh   o zlashtiruvchi	
’ ’
o quvchilarda   o qishda   har   xil   turdagi   yordam   uyushtirishi   lozim.   Bunda   yaxshi	
’ ’
o qiydigan   bolalarga   biriktirishi,   har   xil   fanlar   bo yicha   maslahatchilar   guruhini
’ ’
tashkil   e tish   lozim.   O qish   va   jamoat   faoliyatlarida   bo sh   o zlashtiruvchi	
’ ’ ’ ’
o quvchilarning kichik muvaffaqiyatiga ham e tibor berish, maqtash muhim.	
’ ’
             Ba zi  hollarda topshiriqlarni  almashtirib turib, oldindan turlicha yordam	
’
ko rsatib, o ziga ishonch va hissiy faollikka undash uchun o qishda va mehnatda	
’ ’ ’
muvaffaqiyat   vaziyatlarini   yaratish   ham   mumkin.   Javobgarlik   va   tartib     intizom	
–
evaziga   bazi   o quvchilarning   o zlashtirishi   yaxshilanayotganligini   doimo	
’ ’
ta kidlash lozim. Bo sh o zlashtiruvchi o quvchilar, tarbiyasi qiyin o quvchilar	
’ ’ ’ ’ ’
bilan   ishlashda   ba zi   hollarda   majburlash   va   bo ysunish   choralarini   qo llashlari	
’ ’ ’
mumkin, lekin ulardan foydalanish vaqti   vaqti bilan bo lib, tarbiyaviy ta sirining	
– ’ ’
boshqa   usullari   bilan   birgalikda   olib   boriladi.   Talabchanlik,   adolatli,   to g ri   va	
’ ’
me yoriy bo lish lozim.	
’ ’
       Bo sh o zlashtiruvchi o quvchi shaxsining irodaviy intelektual va hissiy	
’ ’ ’
sohalarida   o zaro   muvofiqlik   yo qligini   hisobga   olib,   topshiriqlarini   va   o z  
’ ’ ’ –
o zini   tarbiyalash   vositalarini   topishda   har   kuni   yordam   ko rsatish   lozim.   Bu	
’ ’
ishlarni   xulosa   qilganda   jamoa   oldida   qo llab   quvvatlash   orqali   ularni	
’
rag batlantirishi mumkin.	
’
                      O quvchilarda   o zlashtirmaslikni   bartaraf   etish   bo yicha	
’ ’ ’
tadbirlar tizimi. 60
            Bo sh   O zlashtiruvchi   o quvchi   o qishdan   orqada   qolishini   bartaraf’ ’ ’ ’
etishga   yo naltirilgan   tadbirlar   tizimi   har   doim   ham   maqsuldor   bo lavermaydi.	
’ ’
O quvchilarni   chuqur   va   to liq   o rganishning   yetishmasligi,   yashash   joyining	
’ ’ ’
o zgarish va boshqa bir qator sabablarga ko ra o quvchilarda dastlab vaqtinchalik,
’ ’ ’
keyinchalik barqaror o zlashtirmaslik sodir bo ladi.	
’ ’
            Bunday   hollarda   o quvchilar   o zlashtirmasliklarining   oldini   olish   chora	
’ ’
tadbirlari bilan bir  qatorda uni  yo qotishga qaratilgan tadbirlar  ham zarur bo ladi.	
’ ’
Agar o zlashtirmaslikning oldini olish bo yicha tadbirlar umum sinfiy va guruhiviy	
’ ’
xarakterga   ega   bo lsa,   o zlashtirmaslikni   bartaraf   etishga   qaratilgan   tadbirlar	
’ ’
individual xarakterga ega bo ladi.	
’
      Psixologik   pedagogik konsimumda o zlashtirmaslik sabablari muhokama	
– ’
qilingach,   hozirgi   vaqtdagi   asosiy   sabablar   aniqlanadi.   O quvchi	
’
o zlashtirmasligining  asosiy  sababini   bilish  ko pincha  pedagogik   ta sir   vositalari	
’ ’ ’
orasidagi   qo llashini   tanlash,   qisqa   vaqt   ichida   ijodiy   natija   beradigan   o qishdan	
’ ’
orqada   qolishini   asosiy   sababini   yo qotishga   qaratilgan   usullarni   tanlash   imkonini	
’
beradi.
O zlashtirmaslik   hodisasi   bilimlar   hamda   maxsus   ko nikma   va   malakalar	
’ ’
mavjudligiga   uzulish   bilan   tavsiflanar   ekan,   tanlanadigan   chora     tadbirlar   tuzish	
–
dasturdagi   mavzularni   o zdashtirishdagi   uzulishlarni   bartaraf   etishga   qaratilishi	
’
maqsadga muvofiq.
            O quvchilar   bilimidagi   bo shliqni   to ldirishga   qaratilgan   chora   va	
’ ’ ’
tadbirlarni tuzish maxsuldor bo lishi uchun bilim va ko nikmalardagi bo shliqning	
’ ’ ’
chuqurligi   va   xarakterini   birinchi   navbatda   aniqlash   zarur.   Bu   maqsadda   kursning
qaysi   bo limlari   o zlashtirilmasligini,   bu   bo limdagi   qaysi   tushunchalar   bo sh	
’ ’ ’ ’
o zlashtirmaslikning,   tushunchaning   qaysi   elementlari   yaxshi   o zlashtirilmagan,	
’ ’
amaliyotda   misollar   yechishda,   mashqlar   bajarishda,   o rganilgan   ko nikmalarni	
’ ’
amaliyotda qo llashda qanday bo shliqlar borligi aniqlanadi.	
’ ’
              Bilimdagi   bo shliqlarni   to ldirishda   programmalashtirilgan   tipdagi	
’ ’
mashqlar   katta   ahamiyatga   ega.   Muammoni   kichik   qismlarga   bo lish,   har   biri	
’ 61
to g ri   o zlashtirilganligini   nazorat   qilish,   barcha   muammoni,   o qishda   orqada’ ’ ’ ’
qolish sababini bartaraf etishda mahsuldor hisoblanadi.
          Ko pincha  o zlashtirlovchi  o quvchilar  o qida  orqada  qolishda   o quv	
’ ’ ’ ’ ’
ishlari   o rgatishning   rolini   tushunmaydilar.   Ular   o zlarining   o zlashtirmaslik	
’ ’ ’
sababini dangasalik yoki materialni yaxshi eslab qola olmaslikdan izlaydilar. Ba zan	
’
o qituvchilar   ham   o quv   ishlarini   sekin   bajarish,   dasturdagi   zarur   materiallarni	
’ ’
yodlay olmaslik deb baholab, xatoga yo l qo yadilar.	
’ ’
     II.  AMALIY QISM
2.1. O zlashtirmaslikni vujudga keltiruvchi eksperemintal o rganish va	
’ ’
natijalar tahlili.
O quv   tarbiya   jarayonini   tashkil   etishga   ishonchli   o quv   tarbiya   jarayonini	
’ ’
tashkil etishning qulay yo llarini izlashga majbur etadi.	
’
          O quvchilar   o zlashtirmasligiga   bag ishlangan   psixologik   tadqiqotlarni,	
’ ’ ’
ilmiy   maqolalarni   tahlil   qilish   shuni   ko rsatadiki,   bu   muammoni   hal   qilish   uchun	
’
ko p   ishlar   qilingan.   Lekin   o qishdagi   qiyinchiliklarni   keltirib   chiqaradigan	
’ ’ 62
sabablar   o zlashtirmaslikni   yo qotish   va   uning   oldini   olishga   yo naltirilgan’ ’ ’
tadbirlar, chora- tadbirlar, ya ni o zlashtirmaslikning oldini olish yo llari haqidagi	
’ ’ ’
savollar bu muammoga qayta-qayta murojaat qilishga undaydi. O zlashtirmaydigan	
’
o quvchilar   shaxsini   o rganish,   qanday   pedagogik   sharoitlarda   qiyinchiliklarni	
’ ’
bartaraf   e tishga   maktab   dasturini   muvaffaqiyatli   egallashga   yordam   beradigan	
’
o quvchi shaxsidagi o zgarishini o rganadigan tadqiqotlar zarurligini taqazo etadi.	
’ ’ ’
          Pedagog   olimlar   o zlashtirmaslikning   ko plab   sabablarini,	
’ ’
o zlashtirmovchi   o quvchilar   tiplarini   aniqlaganligi   hamda   ommaviy	
’ ’
o zlashtirmaslikning qanday usullar bilan yo qotish bo yicha didaktik, tarbiyaviy
’ ’ ’
ishning tashkiliy   pedagogik shakl va uslublari belgilaganligining guvohi bo ldik.	
– ’
Ularning fikricha, umum ta lim maktablarida o qiydigan barcha o quvchilar qulay	
’ ’ ’
tashqi   sharoitlar   mavjud   bo lganda   o qituvchilar   yordamida   dasturda   belgilangan
’ ’
talablarni   bajarishlari   mumkin.   Pedagog   olimlar   va   o quvchilarning   uzoq   vaqt	
’
o zlashtirmaslikni   bartaraf   etishga,   o zlashtirmaslikni   yo qotishga   imkon	
’ ’ ’
beradigan o quv tarbiya jarayoni xususiyatlarini o rganadilar.	
’ ’
            Psixologlar   o quv   jarayonida   namayon   bo ladigan   o zlashtirmovni	
’ ’ ’
o quvchilarning shaxs xususiyatlariga, ular o quv faoliyatining o ziga xosliklarini	
’ ’ ’
aniqlashga   e tibor   qaratadilar.   Bitiruv   malakaviy   ishlarining   nazariy   qismida	
’
o zlashtirmaslikka   sabab   bo luvchi   omillarni   ilmiy     pedagogik   va   psixologik	
’ ’ –
adabiyotlar   asosida   yoritib   berishga   urindik.   Bunda   boshlang ich   sinf	
’
o quvchilarining   o quv   xususiyatlari,   o zlashtirmaslik   sabablari,   ulardagi   psixik	
’ ’ ’
jarayonlarning   rivojlanishi   haqida   to xtalib   o tdik.   Boshlang ich   sinflardagi	
’ ’ ’
o zlashtirmovchi   o quvchilarni   o rganish   jarayonida   ularning   aqliy   rivojlanishi	
’ ’ ’
xususiyatlariga,   psixik   rivojlanishi   sustlashgan   bolalar   muammosiga,   maktabga
joylashuv   jarayoni   qiyin   ketadigan   ya ni   maktabda   psixologik   jixatdan   tayyor	
’
bo lmagan   bolalar   muammolariga   to xtalib,   aynan   shunday   muammolarning	
’ ’
mavjudligi   kichik   maktab   yoshidagi   o quvchilarda   o zlashtirmaslikning   kelib	
’ ’
chiqishiga   sabab   bo lishini   aytib   o tdik.   Boshlang ich   sinflarda	
’ ’ ’
o zlashtirmaslikning   vujudga   kelishiga   sabab   bo luvchi   omillar   uzoq   yillar   shu	
’ ’
sohada   ishlagan,   bevosita   bolalar   bilan   amaliy   faoliyatda   bo lgan,   o nlab	
’ ’ 63
o zlashtirmovchi o quvchilar bilan ishlagan va ularning o zlashtirmaslik sababini’ ’ ’
aniqlagan boshlang ich sinf o qituvchilariga anketa savollari bilan murojaat qildik.	
’ ’
Bunda   biz   Z.Nishanova   va   Z.Sherimbetovalarning   o zlashtirmaslik   vujudga	
’
keltiruvchi   omillar   anketa   savolnomasidan   foydalandik.   Termiz   shahridagi   13  	
–
umum   ta lim   maktabining   30   nafar   boshlang ich   sinf   o qituvchilariga   ushbu	
’ ’ ’
anketa   savollari ni   tarqatdik.   Ulardan   ko rsatilgan   omillardan   eng   muhim   deb	
’
hisoblanganlarini belgilashlarini iltimos qildik (so rovnomamiz ilovada keltirilgan).	
’
27% o qituvchilar bolaning o zlashtirmasligiga ta sir etuvchi asosiy omil sifatida	
’ ’ ’
ota   onalarning bola bilan shug ullanmasligini  ko rsatishgan.  O zlashtirmovchi	
– ’ ’ ’
o quvchi   uyda   ota     ona   nazoratining   yo qligi   tufayli   dars   tayyorlamaydi   yoki	
’ – ’
mustaqil ravishda dars tayyorlashga qobiliyati yo qligi tufayli ota  ona yordamiga	
’ –
muhtojdir.   Ota     onaning   vaqt   ajratmasligi,   bee tiborligi   yoki   o zlarining	
– ’ ’
pedagogik   savodsizligi   sababli   bunday   bolalar   o quv   jarayonining   mohiyatini	
’
chuqur   anglab   yetisholmaydilar,   o quv   topshiriqlarini   bajarmaydilar   va	
’
o zlashtirmodchi   o quvchilarga   aylanadilar.   37%   respondentlar	
’ ’
o zlashtirmaslikning   asosiy   omili   sifatida   psixik   jarayonlarning   yeta
’ r licha
rivojlanmaganligini   k o	
’ rsatishgan.   Bu   o zlashtirmaslikni   vujudga   kelishiga   sabab	’
bo lgan eng katta ko rsatgichni tashkil etadi.	
’ ’
                Odam   xotirasi   tufayli   ko nikma   va   malakalar   hosil   qiladi,   bilimini	
’
boyitadi   va   saviyasini   kengaytiradi.   O quvchi   tez   yod   olar   ekan,   demak   uning
’
xotirasi kuchli, sekin esda olib qolar ekan, uning xotirasi zaifroq.
               Psixik jarayonlarning rivojlanishi  yetarli  darajada emas deb hisoblangan
o quvchilar,   eng   avvalo,   bunday   o quvchilarning   xotirasida   nuqsonlar   bo lishi,	
’ ’ ’
xotira   jarayonlari,   xotiraning   o ziga   xos   xususiyatlarini,   xotira   tiplarini   nazarda	
’
tutganligini   bildirishdi.   Bunday   o quvchilar   ko rish   va   eshitish   xotiralari   past	
’ ’
darajala rivojlangan bo ladi.	
’
            Bundan   tashqari   bunday   o quvchilarning   tafakkur   jarayonlarida   ham	
’
kamchilik bo lib, ularda analiz,  sintez, taqqoslash,  umumlashtirish,  muhum  belgini	
’
ajratish   kabi   tafakkur   jarayonlari   sust   rivojlangan.   Bunday   o quvchilar   mustaqil	
’
fikrlashga qiynaladilar. 64
     Psixik jarayonlarning yetarlicha rivojlanmaganligi omiliga diqqatning yaxshi
taqsimlay   olmasligi,   ixtiyoriy  diqqatning   shakllanmaganligi,   ongli   ravishda   diqqatni
to plash   ,   taqsimlash   va   boshqaruv   o quvining   yo qligi   ham   kiradi.   Bundan’ ’ ’
tashqari   nutqning  yaxshi   rivojlanmaganligi,  idrokning  yaqqol  emasligi,  berilayotgan
topshiriqlarning mohiyatini anglay olmasligi, ijodiy hayolning mavjud emasligi ham
shunday omillar sarasiga kiradi.
            13%   respondentlarbolaning   maktabda   o qishga   yetarlicha   tayyor	
’
bo lmasligidan   kelishi   o zlashtirmaslikni   vujudga   keltiruvchi   omil   deb	
’ ’
hisoblashgan.   Bolaning   maktabga   tayyor   emasligi   nafaqat   olti   yoshlilar,   balki   yetti
yoshli   bolalar   orasida   ham   uchrab   turadi.   O quvchi   sonining   ko pligi   bola   bilan	
’ ’
individual shug ullanishga vaqt yetmasligi natijasida maktabga tayyor emas bolalar	
’
o zlashtirmovchi bolalar qatoriga kirib qoladilar.	
’
                Shuningdek   respondentlarimizdan   2,5%   o zlashtirmaslikning   vujudga	
’
kelishiga ta sir etuvchi omil sifatida bolaning ko p kasal bo lishini ko rsatishgan.	
’ ’ ’ ’
                Jismonan   sog lom   bo lmagan   bola   kam   quvvat   bo ladi,   psixik   faol	
’ ’ ’
bo lmaydi   deya   izohlashgan.   Bolaning   nosog lom   bo lishining   ko p   dars	
’ ’ ’ ’
qoldirishiga   sabab   bo ladi.   Bunday   dars   qoldirishlar   bolaning   fanlarni	
’
o zlashtirishiga ta sir qilmay qolmaydi. Ma lum muddatdagi o quv materiallarini	
’ ’ ’ ’
o zlashtirmaslik, muntazam o zlashtirmaslikka olib keladi deb baholashgan.
’ ’
            8,2%   respondentlar   bolaning   o zlashtirmaslik   omili   sifatida   bola   bilan	
’
individual   shug ullanishga   vaqt   yetmasligi,   bunday   imkoniyatning   yo qligini	
’ ’
ko rsatishgan. 	
’
          So rovnomani   o tkazish   davridagi   suhbatdoshlarimiz   bola   sonining	
’ ’
ko pligi   bola   bilan   individual   suhbatlashish   va   shug ullanishga   imkon   bermaydi.	
’ ’
Muloqatga   kirishuvi   qiyin   va   tortinchoq   bolalar   ham   individual   shug ullanishga	
’
ehtiyoj sezadilar deb hisoblaydilar. Agar har bir bola bilan individual shug ullanish	
’
imkoniyati mavjud bo lganda, o zlashtirmaslikning imkoniyati ham mavjud bo lar	
’ ’ ’
edi. 65
          Shuningdek   tajribali   o qituvchilar   bolada   qiziqishning   sustligi,   oilaviy’
sharoiti,   o quvchining   layoqatsizligi,   bolaning   ko p   dars   qoldirishi   ma lum	
’ ’ ’
darajada o zlashtirmaslik omili deb hisoblaydilar.
’
       So rovnomamizdagi ikkinchi savollar to plash  O zlashtirmovchilikning
’ ’ “ ’
vujudga     kelishiga   kimni   ko proq   aybdor   deb   hisoblaysiz?   deb   nomlanib,   bunda	
’
respendentlarimiz   o zlashtirmovchilikning   vujudga   kelishida   kimlarni   ko proq	
’ ’
aybdor deb hisoblashishlarini belgilashdilar.
              28%   respoindentlar   bolaning   o zlashtirmasligiga   ota     ona   aybdor   deb	
’ –
hisoblashishadilar  va shunday javob variantini belgilaganlar. Haqiqatdan ham ota 	
–
ona   farzandlarining   ta lim   tarbiyasiga   vaqt   topmasa,   uni   har   kuni   nazorat   qilmasa,	
’
kerakli   yordamni   bermasa,   bunday   o quvchi   tez   orada   o zlashtirmovchi	
’ ’
o quvchiga aylanib qoladi.	
’
      25,5% respoindentlaro zlashtirmaslikning vujudga kelishiga o quvchining	
’ ’
o zi   aybdor   deb   javob   berishdi.   Bunda   ko proq   o quvchining   o qishga	
’ ’ ’ ’
qiziqmasligi,   loqaydsizligi,   ijodiy   o quv   fikrlashlari   shaklllanmaganligi,	
’
o quvchining   bilish   jarayonining   yetarlicha   rivojlanmaganligi   tufayli   o quvchi	
’ ’
o zlashtirmovchilar qatoridan joy olishi ta kidlanadi.
’ ’
           14,5% sinaluvchilar o zlashtirmovchi o quvchilarning paydo bo lishiga	
’ ’ ’
o zlari,   ya ni   o qituvchilar   aybdor   deb   hisoblashadi.   Bu   fikrga   ham   qo shilish	
’ ’ ’ ’
mumkin,   shu   maqsaddaki   agar   o qituvchi   o quvchining   o zlashtirmayotganini	
’ ’ ’
ko ra   bila   turib,   u   bilan   individual   shug`ullanmasa   yoki   o qituvchi   pedagogik	
’ ’
qobilyatga   ega   bo lmasa,   u   holda   o quvchi   tez   orada   o zlashtirmovchi	
’ ’ ’
o quvchiga aylanib qoladi va o zlashtirmovchilar soni ortadi.	
’ ’
            0,5%  respendentlar   o quvchi   o zlashtirmasligiga  o rtoqlari  aybdor  deb	
’ ’ ’
hisoblaydilar.   Chunki   kichik   maktab   yoshidagi   o quvchilar   xarakteriga   xos	
’
xususiyatlaridan   biri   ular   ko proq   yaxshi   o zlashtiruvchi   sinfdagi   ilg or	
’ ’ ’
o quvchilarga   o xshashga   intilishadi.   Ulardan   birinchi   bo lish   istagi   kuchli	
’ ’ “ ” ’
bo ladi.
’
      2%  sinaluvchilar o zlashtirmovchi o quvchilarning vujudga kelishida kim	
’ ’
aybdorligini bilmaydilar. 66
            10,3%   o qituvchilar   bolaning   nosog lomligini   asosiy   sabab   deb’ ’
ko rsatishgan.   Bolaning   nosog lomligi   va   o quvchi   sonining   ko pligi	
’ ’ ’ ’
o zlashtirmaslikka katta ta sir ko rsatadi deb hisoblashgan.
’ ’ ’
           Shuningdek 9,3% o qituvchilar bola o zlashtirmasligiga sabab o quvchi	
’ ’ ’
sonining   ko pligi   deb   hisoblashadi.   Sinfda   bolalar   sonining   ko pligi   har   bir	
’ ’
o quvchi   bilan   individual   shug ullanish   imkonini   bermaydi,   qiyinchiliklar	
’ ’
tug diradi.	
’
          Biz   tadqiqot   o tkazgan   13   maktab   misolida   bu   muammo   bilan   qiziqib	
’
ko rdik. Aksariyat sinflarda 35 -40 nafargacha bolalar bo lib, bu o quvchilarning	
’ ’ ’
nazorat qilish va baholashda o qituvchilarga ma lum qiyinchiliklar tug diradi. 	
’ ’ ’
          4%   respoidentlar   o quvchi   o zlashtirmasligiga   sabab   qilib   iqtisodiy	
’ ’
sharoitni ko rsatishgan.	
’
           1,2% o qituvchilar o zlashtirmovchi o quvchilarning vujudga kelishiga	
’ ’ ’
hamma aybdor deb hisoblaydilar.
            Shunday   qilib,   o qituvchilarning   fikricha   o zlashtirmaydigan	
’ ’
o quvchilarning   vujudga   kelishida   ko proq   ota     ona,   o qituvchining   o zi,	
’ ’ – ’ ’
o quvchi   va   bolaning   nosog lomligi   aybdor   deb   hisoblashgan.   Umuman   olganda
’ ’
har   bir   o zlashtirmaslikning   paydo   bo lishida   alohida   xarakterga   ega   bo lib,	
’ ’ ’
o qituvchi   o quvchi   o zlashtirmasligining   asl   sababini   diagnostika   qilgandagina	
’ ’ ’
o quvchi   o zlashtirmovchiligini   korreksiya   qilish   osonroq   kechadi.
’ ’
O zlashtirmaslikning   vujudga   kelishiga   aybdor   shaxslar   savolnomamiz   natijalarini
’
diagramma shaklida ifodaladik
 
2.2. Ortiqchasini o chirish metodikasi.	
’
     Ortiqchasini o chirish metodikasi umumlashtirish va muhim belgini ajratish	
’
kabi   tafakkur   jarayonlari   darajasini   o rganish   uchun   qo llaniladi.   Bu   metodika	
’ ’ ni
ham ikki turi bor. Predmetli va sur atli.	
’
              Metodikaning   predmedli   turida     kuzatuvchi   material   alohida  qog`ozlarda
berilishi shart. Xar bir qog`ozda 4 ta predmet tasvirlangan. Rasmlar oq   qora yoki	
– 67
rangli bo`lishi kerak Sinaluvchi 4 ta predmetdan, umumiy belgi bo`yicha birlashuvga
uchtasini tiklashi kerak. Odatda sinaluvchiga quyidagicha ko`rsatilib beriladi.
       «Bu rasmlarga diqqat bilan qarang.  Bu yerda 4 ta predmet tasvirlangan. Siz
uchta   predmetni   birlashtirib   turadigan   umumiy   narsani   topib,   unga   nom   berishingiz
kerak».
                Tadqiqotga   birinchi   topshiriqni   sinaluvchi   bilan   bajarish,   keyin
sinaluvchilar   mustaqil   ishga   kirishadi.   Bu   metodikadan   bolalarni   va   kattalarni
tekshirish, ularning tafakkur jarayonlarini tekshirish maksadida foydalanish mumkin.
Metodikaning og`zaki varianti 11 -12 yoshli bolalar uchun qo`llash mumkin. Tajriba
o`tkazish   uchun   so`zlar   qatori   kerak   bo`ladi,   ya ni   so`zlar   qatori   yozilgan   maxsus’
qog`oz varag`i kerak bo`ladi.
             Sinaluvchiga ko`rsatma: Xar bir qatorda beshta so`z bor, to`rtta so`zni bir
guruhga kiritib,  bu guruhga nom bering, bir so`z ortiqcha bo`lib, uni o`chirish kerak.
        Quyidagi so`zlar qatorini keltirib o`tamiz.
        1. Stol, stul, krovat, pol, shkaf.
         endi bu yerdagi so`zlar guruhiga umumiy nom beramiz. Stol, stul, krovat,
shkaf     bu   mebel   guruhiga   kiradi.   «Pol»   so`zi   esa   bu   guruh   uchun   begona	
–
hisoblanadi va o`chirish lozim.
        2. Sut, qaymoq, qatiq, so`zima, go`sht.
                Sut,   qaymoq,   qatiq   va   so`zima   sut   mahsulotlari   hisoblanadi   va   ushbu
guruhga kiradi, bu guruh uchun begona so`z go`sht hisoblanadi  va so`zlar qatoridan
o`chiriladi.
       3. Botinka, etik, bog`ich, tufli , tapochka.
              Botinka,etik,   tufli,   tapochka   oyok   kiyimlar   hisoblanadi,   bu   guruh   uchun
begona so`z «bog`ich».
      4.  bolta, arra, bolg`a, mix, randa.
            Bolta,   arra,   bolg`a,   randa   uchun   umumlashtiruvchi   so`z   duradgorlik
asboblari. Bu guruh uchun ortiqcha so`z mix hisoblanadi.
      5. Shirin, issiq, achchiq, nordon, sho`r. 68
              Bu   guruhdagi   shirin,   achchiq,   nordon,   sho`r   so`zlari   uchun
umumlashtiruvchi nom   ma`za ,ta`m–
Bu guruh uchun begona so`z «issiq» so`zi hisoblanadi va o`chiriladi.
      6. Terak, tol, daraxt, archa, shaftoli.
            Bu   guruh   uchun   umumiy   nom     daraxtlar,   daraxt   so`zi   esa   umumiylikni	
–
bildiradi, mavhum bo`lganligi uchun ham o`chiriladi.
      7. Samolyot, arava, odam, kema, velosiped.
           Samalyot, arava, kema, velosiped so`zlari bitta guruhga kirib, bu guruh 	
–
transportlar   deb   nomlanadi.   «Odam»   so`zi   esa   bu   guruh   uchun   ortiqcha   so`z
hisoblanadi.
      8. Abror, Murod, Aziz, Asqarov, Nabi.
            Abror,   Murod,   Aziz   va   Nabi   bu   ismlar.   Bu   yerda   ortikcha   so`z   Asqarov
bo`lib, u  familiya hisoblanadi. Shuning uchun bu yerdan «Asqarov»so`zi o`chiriladi.
      9. Santimetr, metr, kilogramm, kilometr, millimetr.
      Santimetr, metr, kilometr, millimetr   uzunlik o`lchovlari. Bu yerda begona	
–
so`z kilogramm bo`lib   u og`irlik o`lchov birligidir.	
–
      10. Tokar, o`qituvchi, vrach, kitob, kosmonavt.
            Tokar,  o`qituvchi,   vrach,  kosmonavt   so`zlari   bitta  umumiy  guruhga  kirib,
kasbni   bildiradi.   Kitob   so`zi   esa   bu   qatordan   o`chiriladi,   chunki   kitob   predmetni
bildiradi.
     11. Palto, plash, ko`ylak, shim, tugma.
      Palto, plash, ko`ylak, shim, so`zlari kiyim-kechak guruhiga kiradi. Bu yerda
«tugma   so`zi»   o`chiriladi,   chunki   tugma   kiyim   boshlarning   faqat   tarkibiy   qismini
bilishi mumkin.
     12. Uy, orzu, mashina, sigir, daraxt.
          Ushbu   guruhdagi   uy,   mashina,   sigir,   daraxt   predmetlarni   bildiradi,   «orzu»
so`zi esa o`chiriladi.
            To`g`ri   va   noto`g`ri   javoblar   bilan   birga   sinaluvchi   qo`llanmani   qanday
tushunganligini,   eksperementlar   o`z   xatolarini   to`g`irlaganida   ularni   qay   darajada
anglaganligi   va   to`g`ri   tushunganligi   haqida   ham   qayd   etib   borish   lozim. 69
Sinaluvchining   topshiriqni   yechishda   o`z   usulini   tushuntirishga   xam   e tibor   berish’
kerak. 
           Ushbu metodika bo`yicha sinaluvchilarning tafakkur jarayonlari darajasini
baholashda   quyidagi   mezonga   asoslanadi.   Berilgan   12   ta   topshiriq   uchun   umumiy
ball   qilib   100   ballik   mezon   olindi.   Har   bir   to`g`ri   javob   uchun   8,3   ball   deb
belgilangan.
       1. 100 -  ball to`plagan sinaluvchilarda tafakkur jarayonlari darajasi yuqori.
2 .    ball to`plagan sinaluvchilarda tafakkur jarayonlari darajasi o`rta	
– .
              3.             ball   to`plagan   sinaluvchilada   tafakkur   jarayonlari   darajasi   past	
–
hisoblanadi.
                          Muhim belgini ajratish .
Bu   metodika  tafakkur   xususiyatlari,   predmetlarining  muhim   belgilarini   ajratish
qobilyatini   tekshirishda   ifodalaniladi.   Ajratilgan   belgilar   xarakteriga   ko`ra,   tafakkur
uslubi, ya ni aniq va mavhum tafakkurning ustunligi haqida bilish mumkin. Ushbu	
’
metodikani 3 -4 sinf o`quvchilarini tekshirishda qo`llash mumkin.
             Tajriba o`tkazish uchun maxsus qog`oz (blank) kerak bo`lib, unda so`zlar
qatori keltirilgan bo`ladi. Har bir katorda bitta asosiy so`z va qavs ichida bitta unga
tegishli   so`z   berilgan   bo`ladi.   Bu   so`zilardan   qavs   oldida   turgan   asosiy   so`zga
ko`proq   aloqador   bo`lgan   ikki   so`zining   tagiga   chizish   kerak.   Tayyor   blankalar
sinaluvchiga   tarqatilgach,   tajribaning   birini,   asosiy   talablar   sinaluvchiga   ko`rsatma
sifatida tushuntiriladi.
     1. Bog` (daraxt, bog`bon, kuchuk, yer, qo`rg`on).
Bunda bog` so`ziga ko`proq aloqador so`zlar   daraxt, bog`bon.	
–
     2. Daryo ( sohil, baliqchi, balik, suv, suv o`tlari).
Daryo so`ziga ko`proq aloqador so`zlar   baliq, suv so`zlari hisoblanadi.	
–
     3. Bo`lish (sinf, bo`linuvchi, qalam, bo`luvchi, qog`oz)
 Bo`lish so`ziga ko`proq aloqador so`zlar   bo`linuvchi, bo`luvchi so`zlaridir.
–
     4. Sport ( medal, orkestr, musobaqa, g`alaba, stadion)
Sport   so`ziga   ko`proq   aloqador   so`zlar     musobaqa,     stadion   so`zlari	
–
hisoblanadi. 70
       Topshiriqni bajarishda sinaluvchini ko`rsatmani tushunganligi, yo`l qo`ygan
xatolariga   e tibor   qilinadi.   Agar   sinaluvchi   topshiriqni   bajarish   shartlarini’
tushunmagan bo`lsa, tadqiqotchi dastlabki ikki misolda bajarish zarurligini ko`rsatib
beradi.
       Barcha hollarda sinaluvchining topshiriqni qanday bajarganligini muhokama
qilish   zarur.   M uhokama   jarayonida   sinaluvchi   q o shimcha   fikrlar   bildiradi,	
’
xatolarini   to g irlaydi   va   javoblarini   to g irlaydi.   Natijalar   sinaluvchining   aniq	
’ ’ ’ ’
vaziyatli  tafakkur  xususiyatlarini  aks   ettirish  bilan birga,  shoshmashosharlik   natijasi
bo lishi mumkin. Ba zi sinaluvchilar bilan muhokama jarayoni shuni ko`rsatadiki,	
’ ’
sinaluvchining   belgilagan   javoblari   aniq   tahlil   asosida   bo lmay   ,   balki   tasodifiy	
’
xarakterga   ham   egadir.   S h uning   uchun   ham   olingan   natijalar   asosida
sinaluvchilarning izoh berishi va muhokama qili ni sh i  zarur.
          Quyida   sinaluvchi   topshiriqni   bajarish   uchun   taqdim   etiladigan   maxsus
blankani keltiramiz.
     Ilovada keltirilgan.
     
2.3  T ajriba va natijalar tahlili
O zlashtirmaslikning   vujudga   kelishiga   sabab   bo luvchi   omillarni   aniqlash	
’ ’
bo yicha   o tkazgan   so rovnomamizda   respendentlarimizning     37%     psixik	
’ ’ ’
jarayonlarning   yetarlicha   rivojlanmaganligi   o zlashtirmaslikka   sabab   bo ladi   deb	
’ ’
hisoblashgan . SHu sababli biz tajriba predmetimiz ob ekti hisoblangan 13   o rta	
’ – ’ 71
umum   ta lim   maktabining   4     sinflarida   bilish   jarayonlarining   rivojlanishini’ –
o rganmoqchi   bo ldik.   Biz   dastlab   4     sinf   o qituvchilari   bilan   suhbatlashdik.	
’ ’ – ’
O zlashtirmovchi o quvchilarni o qituvchilar yodamida aniqlab oldik. Barcha 4 
’ ’ ’ –
sinflardagi   o zlashtirmovchi   o quvchilardan   bitta   sinfga   jamlab,   ularning   har	
’ ’
birlarining   o zlashtirmaslik   sabablari   bilan   qiziqib   ko rdik.   SHuningdek
’ ’
tadqiqotlarimizga   taqqoslash   maqsadida   4   a   sinf   o quvchilari   ham   jalb   etdik.	
“ ”	’
Dastlab   o zlashtiruvchi   o quvchilarda   ortiqchasini   o chirish   va   muhim	
’ ’ “ ’ ” “
belgini   ajratish   metodikalaridan   foydalanib   tajribalar   olib   bordik.   So zlar   qatori	
” ’
yozilgan   blankalarni   sinaluvchilarga   tarqatdik.   Ularga   ko rsatmalar   berdik.     Har	
’ “
bir qatorga beshta so z bor, to rtta so zni bir guruhga birlashtirib, bu guruhga nom	
’ ’ ’
bering,   bir   so z   ortiqcha   bo lib   uni   o chirish   kerak.   O quvchilar   topshiriqlarni	
’ ’ ’ ’
qiziqib   bajarishdilar.   Natijalarni   olayotganimizda   har   bir   sinaluvchi   bilan
qo llanmani   qanday   tushunganligini,   qayd   etdik.     Sinaluvchilarimiz   to g ri	
’ ’ ’
javoblarini   aksariyati   izohlab   bera   olishdi.   Metodikadagi   o chirilmagan   so zlarni	
’ ’
bir guruhga birlashtirib, ularni nomlay olishdi. Ushbu sinfdagi o quvchilar tafakkur	
’
jarayonlari   darajasini   o rganib   chiqdik.   Quyida   natijalar   tahlilini   keltiramiz.	
’
O zlashtiruvchi sinf o quvchilari topshiriqlarni bajarishda qiynalishmadi. Lekin bu	
’ ’
sinfda ham topshiriqlarni bajarishga qiynalgan o quvchilar bo ldi.	
’ ’
          Ushbu   metodikani   4     sinf   o quvchilari   orasida   o zlashtirmovchi	
– ’ ’
o quvchilardan   tashkil   etilgan   20     nafarlik   guruhda   ham   ushbu   metodikani	
’ –
o tkazdik.Olingan   natijalarni   baholashdan   oldin   har   bir   o quvchi   yo l   qo ygan
’ ’ ’ ’
xato-kamchiliklarni o rganib ko rdik. Ular javoblarni qay tarzda nimaga asoslanib	
’ ’
baholashganligiga   qiziqib   ko rdik.   Ushbu   suhbat   chog ida   ular   tafakkur	
’ ’
jarayonlaridagi   kamchiliklar   yuzaga   chiqib   qoldi.   O zlashtirmovchi	
’
o quvchilarning   aksariyati   ortiqcha   so z   nima   sababdan   bu   guruhga   kirmasligini	
’ ’
izohlab   berisha   olmadi.   Natijalar   tahlili   shuni   ko rsatdiki,   o zlashtirmovchi	
’ ’
o quvchilar tafakkur jarayonlari quyi rivojlangan, muloqotga kirishishda qiyinchilik	
’
sezadilar.
    
 Sinaluvchilarnig ortiqchasini o chirish metodikasi bo’yicha olgan natijalari.	
’ 72
 
№ O’zlashtirmovchi
o’quvchilar. O’zlashtiruvchi
o’quvchilar
X= 28,2 X = 70,4
Jadvaldan   ko’rinib   turibdiki   ,   o’zlashtiruvchi   o’quvchilar   natijalarning  o’rtacha
arifmetigi qiymati 70,2 , o’zlashtirmovchi o quvchilar guruhida o rtacha arifmetik’ ’
qiymat 28,4 ga teng.
      Biz ushbu guruhlarda  Muhim belgini ajratish  metodikasidan ham taqqoslar	
“ ”
olib bordik. Biz bunda o zlashtirmovchi o quvchilarnig tafakkur uslubi, ya ni aniq	
’ ’ ’
va mavhum tafakkurning ustunligini aniqlamoqchi bo ldik. Dastlab o zlashtiruvchi	
’ ’
o quvchilar guruhida ushbu metodikani ham o tkazdik.	
’ ’
        Muhim   belgini   ajratish   bo yicha   51,9%   sinaluvchilar   yuqori   ko rsatgich,	
’ ’
40,7%   sinaluvchilarimiz   o rta,   7,4%   sinaluvchilarimiz   past   ko rsatgichga   ega	
’ ’
bo ldilar. Ushbu metodikani o zlashtirmovchi o quvchilar guruhida ham o tkazib	
’ ’ ’ ’
ko rdik.   Sinaluvchilarga   tayyor   blankalarni   tarqatib,   ko rsatmalar   berildi.
’ ’
O zlashtirmovchi   o quvchilar   orasida   berilgan   topshiriqning   mohiyatini
’ ’
tushunmaslik,   topshiriqlarning   bajarilish   tartibini   qayta   -   qayta   so rash   hollari	
’
kuzatildi.   Ayrim   o quvchilar   esa   topshiriq   mohiyatini   tushunmasalarda,   hatto	
’
so ramadilar ham.	
’
            Sinaluvchilarimizning   natijalarini   tahlil   qilishda   har   birlarining   xatolarini
tahlil qildik va ulardagi munosabatni kuzatdik. Ba zi o quvchilar xatolarini anglab	
’ ’
yetdilar, ba zilarida bu holat kuzatilmadi. 	
’
            Metodika   4   ta   savoldan   iborat   bo lganligi   uchun   sinaluvchilarimiz	
’
topshiriqlarni   bajarish   uchun   kam   vaqt   sarflashdi.   Ushbu   metodikani   bajarishda
o quvchilar   ko pi   xatoliklarga   yo l   qo yishdi.   Ulardan   topshiriqlarni   qay   tarzda	
’ ’ ’ ’ 73
bajarishganligini,   muhim   belgini   qanday   ajratishganligini   suhbat   orqali   aniqlab
qoldik.   Sinaluvchilarning   aksariyati   ushbu   savollarimizga   qiynalmasdan,   fikrlarini
izohlab   berishdi.   Ulardan   olingan   natijalarni   quyidagi   diagramma   shaklida
tasvirladik.
      Tajribalarimiz   natijalarida   shu   xulosaga   keldiki,   o zlashtirmovchi’
o quvchilarning   aksariyatida   muhim   belgini   ajratish   qobiliyati   sust   rivojlangan.	
’
Lekin   sinaluvchilarning   bir   qismi   topshiriqlar   mohiyatini   to g ri   anglab	
’ ’ ,   muhim
belgini   ajrata   olyaptilar.   Bunday   o quvchilarning   o zlashtirmasligiga   tafakkur	
’ ’
jarayonidagi   kamchiliklar   sabab   bo lmay,   balki   bola   bilan   ota     onaning
’ –
shug ullanmasligi   yoki   e tiborning   yo qligi,   shuningdek   individual	
’ ’ ’
shug ullanmaslik oqibatida o zlashtirmovchiga aylangan.
’ ’
            Muhim   belgini   ajratish   metodikasi   bo yicha   o zlashtiruvchi   va	
’ ’
o zlashtirmovchi o quvchilardan olingan natijalarning qiyosiy tavsifi quyidagicha.	
’ ’
  
 
№ O’zlashtiruvchi
o’quvchilar O’zlashtirmovchi
o’quvchilar.
      
               X. 85               X.30
                                    
XULOSA VA TAVSIYALAR
O’zlashtirmaslikni   vujudga   keltiruvchi   omillar,   o’zlashtirmovchi
o’quvchilarning     psixologik xususiyatlarini o rganish ta lim jarayonida o quvchi	
’ ’ ’
o zlashtirmasligining oldini olishga yo naltirilgan chora   tadbirlar tizimini ishlab	
’ ’ –
chiqish imkonini beradi. O zlashtirmaslikning oldini olish bo yicha tadbirlar tizimi	
’ ’
har   bir   o quvchi   real   o quv   imkoniyatlarining   barcha   asosiy   tarkibiy   qismlarini	
’ ’ 74
kompleks   rivojlantirishga,   ya ni   shaxsning   intellektual,   irodaviy,   hissiy   sohalarini’
bir   vaqtda   rivojlantirishga,   uning   ta lim   va   tarbiyasini   ta minlash,   o qishga   va	
’ ’ ’
jamoaga   ijobiy   munosabatini   rivojlantirish,   uning   ishga   qobiliyatini   shakllantirishga
yo naltirilgan   bo lishi   kerak.   O quvchi   real   o quv   imkoniyatlaridan   birining	
’ ’ ’ ’
shakllanishi   muhimligini   yetarlicha   baholamaslik,   bu   tizimning   yaxlitligiga   salbiy
ta sir ko rsatadi. Natijada o zlashtirmaslikning muvafaqqiyatli oldini olishga olib
’ ’ ’
kelmaydi.
                Bunday   kompleks   yondashuv   maktabda,   sinfda,   guruhiy   va   tarbiyaviy
tadbirlar birgalikda olib borilgandagina amalga oshirilishi mumkin.
      O tkazilgan nazariy va eksper	
’ i mental tadqiqotlar asosida quyidagi xulosaga
keldik :
          1.   O zlashtirmovchi   o quvchiga   qo yiladigan   baho   uning   shaxsi	
’ ’ ’
shakllanishiga ta sir qiladi.
’
          2.   Bo sh   o zlashtiruvchi   o quvchining   kichik   muvaffaqqiyatini   ham
’ ’ ’
hammaning   oldida   maqtash,   ozgina   yuqori   baholash,   uni   yangi   muvaffaqqiyatlarga
undaydi.
          3.   Ko pchilik   o qituvchilar   o zlashtirmaslikning   vujudga   kelishida
’ ’ ’
ko proq ota   ona aybdor deb o ylashadi. Demak ota   onaning farzandlari bilan	
’ – ’ –
uyda   shug ullanmasliklari,   nazorat   qilmasliklari,   o tilgan   mavzularning     uy	
’ ’
vazifalarida mustahkamlanmasligi  o zlashtirmovchilikni keltirib chiqaruvchi yetarli	
’
omildir.
        4.   Boshlang ich   sinflarda   o zlashtirmaslikning   vujudga   kelishi   bolaning	
’ ’
psixik jarayonlarining yetarlicha rivojlanmaganligi bilan bog liq.	
’
    5. O zlashtirmovchi o quvchilar narsa va hodisalar orasidagi muhim belgini	
’ ’
ajratish, predmetlarni , bir umumiy guruhga umumlashtirishga qiynalishadi.
    6. O zlashtirmovchi o quvchilarda diqqat, xotira, tafakkur qiyin rivojlangan
’ ’
bo lib, bunday o quvchilar individual shug ullanishga ehtiyoj sezadilar.	
’ ’ ’
        7.   O zlashtirmaslikni   keltirib   chiqaruvchi   omillardan   yana   biri   bolaning	
’
maktabda o qishga psixologik jihatdan tayyor bo lmay kelishidir.	
’ ’ 75
          8.   O zlashtirmovchi   o quvchilarda   ijobiy   o quv   motivatsiyasi’ ’ ’
shakllanmagan.   Ma lumki,   psixologik   jixatdan   tayyorgarlikning   asosiy   tarkibiy
’
qismi motivatsion tayyorgarlikdir.
          9.   Maxsus   tashkil   etilgan   mashg ulotlarda   bo sh   o zlashtiruvchi	
’ ’ ’
o quvchilarni   bilim   jarayonlarini   rivojlantirish   orqali   o zlashtirmaslikni   bartaraf	
’ ’
etish mumkin.
          10.   O zlashtirmovchilikni   bartaraf   etishda   o quvchi,   psixolog   va   ota  	
’ ’ –
onalar hamkorlikda ish olib borishlari muhim omil hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO Y	
’ X ATI
1. I.A.Karimov  Barkamol avlod O zbekiston taraqqiyotining poydevori . Toshkent	
“ ”	’
2. I.A.Karimov  O zbekiston XXI asr bo sag asida  Toshkent 1997 y.	
“ ”	’ ’ ’ 76
3. I.A.Karimov   O zbekiston   iqtisodiy   islohotlarni   chuqurlashtirish   yo lida .“ ”	’ ’
Toshkent O zbekiston 1995 y.	
’
4. Ta lim to g risidagi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Toshkent 1997	
’ ’ ’
y.
5. Goliza M.V. “Возристная и педагогичеслая психология” 
6. Gafarov A.E,  “ Pedagogik amal i yot ” . Toshkent 2002 y.
7. Gurova A.  “Диагностика психочесткого разбитая детей”.
8. Davletmin M.G. To’ychieva S.M  “Umumiy psixologiya” Toshkent 2002 y.
9. Davletmin M.G.   Yosh davrlari va pedagogik psixologiya . Toshkent 2004 y. 	
“ ”
10.   Krutenskiy   V.V   Pedagogik   psixologiya”.	
”
Toshkent 1979 y.
11. Petrovskiy     Umumiy   psixologiya   .   Toshkent	
“ ”
1992 y.
12.   To laganova   G.K.   Tarbiyasi   qiyin   uslubiy	
’ “
psixologiyasi  .	
”
13. Nimatova   Z.T.   Psixologik   xizmat   O zMCH	
“ ”	’
2005 y.
14. Nimatova  Z.T,   Xalilova   N.I.   Psixokorrektsiya .	
“ ”
Toshkent 2006 y.
15. Fridman   L.M,   Volkov   K.N .   “Психоческая
паука”учителя . M.1985 g.
16. SHerimbetova   Z.SH.   Nishonova   Z.T.
“O’zlashtirmovchi o’quvchilarning tiplari. Maktab va Hayot 2006 №6
17. Sherimbetova   Z.SH.   “Boshlang’ich   sinflardagi
o’zlashtirmovchi o’quvchilarni tuzatish usullari.” Maktab va Hayot 2001 y.
18. SHerimbetova   Z.SH.   “O’quvchi   nega
o’zlashtirmaydi? “Boshlang’ich ta’lim. 2002 y. №1
19. G’oziyev .G’. “Psixologiya” Toshkent 1994 y.
20. G’oziyev   E.G’   “Umumiy   psixologiya”   1   –   2
tom. Toshkent 2003 y. 77
Internet saytlari
Pedagog.uz
Psixol.uz
Google.uz
                                            
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………
  I   N A ZARIY QISM   .……………………………………………………
1.3 O zlashtirmovchi   o quvchilar   muammosining   pedagogika   va	
’ ’
psixologiyada   o rganilishi	
’ ..	………………………………………………
1.4    O zlashtirmovchilikni vujudga keltiruvchi omillar haqida	
’ .	…………
1.3     Boshlang ich   sinflarda     o zlashtirmovchilikning     oldini   oli	
’ ’ sh ga
yo naltirilgan tadbirlar	
’ ..	……………………………………………………
II  AMALIY QISM
2.1   .   O zlashtirmovchilikni   vujudga   keltiruvchi   omillarni   eksperimental	
’
o rganish	
’ ..	…………………………………………………………………
2.2   Ortiqchasini   o chirish ,   Muhim   belgini   ajratish	
“ ’ ” “ ”
metodikalaridan   foydalanish   orqali   o zlashtirmaslik   sabablarini	
’
aniqlash .	
…………………
2.3  T ajriba va natijalar tahlili ...	
…………………………………………… 78
XULOSA VA TAVSIYALAR ……………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’ ..	…………………
ILOVALAR ………………………………………………………………
Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Сhet tillarini о'qitishdа masofaviy ta'lim texnologiyalarini qo'llash
  • Boshlang’ich sinf o’quvchilarida aqliy tarbiyani shakllantirish yo’llari
  • Bo’lajak o’qituvchida pedagogik texnikani shakllantirishda pedagogik mahorat fanining o’rni
  • BOSHLANGICH SINF OQUVCHILARINI OQITISHDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
  • Bo'lg'usi mehnat ta’limi o’qituvchilarini kasbiy salohiyatinii takomillashtirish mеxanizmi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский