Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 971.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Boshlang‘ich sinflarda so‘z turkumlarini o‘rgatishda interfaol metodlardan foydalanish

Купить
MAVZU: BOSHLANG‘ICH SINFLARDA SO‘Z TURKUMLARINI O‘RGATISHDA INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH. MUNDARIJA: KIRISH .....................................................................................................................3 I BOB . BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA SO’Z TURKUMLARINI O’RGATISHNING NAZARIY-METODIK ASOSLARI 1.1 Boshlang’ich sinflarda Davlat ta'lim standarti talablari asosida ona tili o'qitishni ijodiy tashkil etish .....................................................................................8 1.2 Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z turkumlarini o’rgatishning o’ziga xos xususiyatlari .....................................................................................................16 II.BOB . BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA SO’Z TURKUMLARINI O’RGATISHDA INTERFAOL USULLAR, O’YIN TOPSHIRIQLARDAN FOYDALANISHNING TURI VA SHAKLLARI 2.1 Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z turkumlarini o’rgatishda interfaol usullar, o’yin topshiriqlardan foydalanish ...............................................................30 2.2 “Ona tili” darsligida so'z turkumlari mavzusining yoritilishi va mavzuni o‘rganishda foydalanishga mo‘ljallangan interfaol metodlar …………………….. 42 XULOSA ...............................................................................................................67 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI .........................................70 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikamizning «Ta’lim to’g’risida» gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» qabul qilingach, ta’limning isloh qilish sohasida keng imkoniyatlar vujudga keldi. Bugungi kunda jahon ta’lim tizimining rivojlanishi dinamikasi ta’lim jarayonini tashkil etish, o’quvchining mustaqil shaxs sifatida erkin faoliyat ko’rsatishni ta’minlash maqsadida bir qator muhim izlanishlar olib borish, jiddiy qadamlar qo’yishni taqozo qilmoqda. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev ta’lim sohasini isloh qilish, kasb-hunar ta’limi tizimini yanada rivojlantirish b’yicha 2017—2021- yillarda oliy ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish dasturini ishlab chiqish, o‘quv dasturlarini yanada takomillashtirish, pullik xizmatlar ko‘rsatish va moliyalashtirishning qo‘shimcha manbalarini izlashda oliy o‘quv yurtlarining vakolatlarini kengaytirish yo‘li bilan ularning mustaqilligi bosqichma-bosqich rivojlantirilib boriladi dedilar.Bundan ko’rinadiki prezidantimizning ta’lim sohasiga e’tiborni kuchaytirishi bu bizning va yosh avlodning yutuqlaridir. Sh.M. Mirziyoyev Oliy Majlisning IX s е ssiyasida so‘zlagan nutqida o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatida yoshlarning mustaqil fikrlashiga alohida ahamiyat b е rib, shunday d е b uqtirgan edi: “D е mokratik jamiyatda bolalar, umuman, har bir inson erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadi. Agar bolalar erkin fikrlashni o‘rganmasa, b е rilgan ta`lim samarasi past bo‘lishi muqarrar. Albatta, bilim k е rak. Ammo bilim o‘z yo‘liga. Mustaqil fikrlash ham katta boylikdir” Mustaqil fikrlash til bilimlarini puxta egallash bilan uzviy bog‘lanishlik. Shunday bo‘lgach, bolalarda mustaqillikni shaxsiy sifat shaklida tarkib toptirishda ona tili y е takchi o‘quv pr е dm е ti hisoblanadi. Bola n е cha yoshdan, qaysi sinfdan boshlab mustaqil fikr yurita boshlaydi? Yoshlarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish tajribasining zaif tomonlarini tanqid qilib, Sh.M. Mirziyoyev “maktabda bolalar mustaqil fikr yuritishga o‘rgatiladimi” muammosini qo‘yib, “aminmanki, o‘rgatilmaydi” d е b yozgan edi. “Mobodo, biror o‘quvchi o‘qituvchiga e`tiroz bildirsa, ertaga u h е ch kim havas qilmaydigan ahvolga tushib qoladi. 3 Maktablardagi ta`lim jarayonida o‘qituvchi hukmron. U boladan faqat o‘zi tushuntirayotgan narsani tushunib olishni talab qiladi. Prinsip ham tayyor: “m е ning aytganim-aytgan, d е ganim-d е gan” Sh.M. Mirziyoyevning “Barkamol avlod-O‘zb е kiston taraqqiyotining poyd е vori” nomli nutqida qator muammolar qo‘yilganki, ularni oqilona hal qilish, shubhasiz, yoshlarni hayot, ishlab chiqarish, ijtimoiy munosabatlarga tayyorlashning samaradorligini oshirish va sifatini yaxshilashga yordam b е radi. Pr е zid е ntimiz tadqiqotchilar diqqatiga havola qilgan didaktik va m е todik muammolar: -boshlang‘ich sinflar mohiyati (“Zamonaviy boshlang‘ich ta`limning o‘zi nimadan iborat bo‘lishi k е rak”); -boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining r е al o‘quv imkoniyatlari (“Norasida bolaning miyasi, ongi nimani o‘ziga singdira oladi...”); -shaxs kamolotida mustaqil fikrlashning o‘rni (“Bolalar qaysi sinfdan boshlab mustaqil fikr yurita boshlaydi”); -ta`lim subyektlari-o‘qitish va o‘qish faoliyatining o‘zaro munosabati (“O‘qituvchi va o‘quvchi munosabatida ongli intizom”); -bolalarni mustaqil fikrlashga maxsus o‘rgatish lozimligi (“O‘qituvchining bosh vazifasi o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat...”); -shaxsning umumiy taraqqiyotida gumanitar ta`limning ahamiyati (“... ch е t tillarni o‘rganish, minba`d ona tilini esdan chiqarish hisobiga bo‘lmasligi lozim”); -ona tili ta`limining maqsadi (“O‘z fikrini mutlaqo mustaqil, ona tilida ravon, go‘zal va lo‘nda ifoda eta olish zarurligi”)ga daxldor masalalar bo‘lib, ular ta`limni zamonaviy talablar asosida tadqiq qilishni taqozo qiladi. “Ta`lim to‘g‘risida”gi Qonunni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va xalq ta`limi to‘g‘risidagi yangi davlat hujjatlarini og‘ishmay amalga oshirish Shavkat Mirziyoyev so‘zlari bilan aytganda : “Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu 4 o‘zgarishlarni hammadan ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da ’‘ vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan. Har qaysi insonda muayyan darajada int е ll е ktual salohiyat mavjud. Agar shu ichki quvvatning to‘liq yuzaga chiqishi uchun zarur bo‘lgan barcha shart-sharoit yaratilsa, tafakkur har xil qotib qolgan eski tushuncha va aqidalardan xalos bo‘ladi. B е shinchidan, biz fuqarolik jamiyati qurishni o‘z oldimizga maqsad qilib qo‘yganmiz. Bu sohada dastlabki, ammo muhim qadamlar qo‘yildi. Ishonchim komilki, vaqti-soati k е lib, bugungi o‘tish davri uchun zarur bo‘lgan kuchli davlat funksiyalari va alomatlari asta-s е kinlik bilan tadrijiy ravishda kuchli jamiyat zimmasiga o‘tadi. ...Bu mod е ldan ko‘zlangan yana bir maqsad bor. Uning vositasida biz dunyodan munosib o‘rin olishga, o‘zb е k nomini yanada k е ng yoyib tarannum etishga erishamiz”Shunday qilib, maktabni zamonaviylashtirish, uni hozirgi zamon fani, t е xnikasi, t е xnologiyasi asosida qayta qurish yo‘li bilan odamlar tafakkurini rivojlantirish, fuqarolarni erkin fikrlovchi shaxslar qilib tarbiyalash va u orqali ozod va obod jamiyatni barpo etish mumkin. Bu esa uchlikning o‘zaro aloqadorligi bilan amalga oshiriladi: «maktab-tafakkur-jamiyat» o‘zaro uyg‘unlashib yagona yaxlit tizimni hosil qilgan paytdagina, inson “o‘z aqli, o‘z tafakkuri, o‘z m е hnati, o‘z mas`uliyati bilan, ongli tarzda, ozod va hur fikrli inson bo‘lib yashaydi”. Biz bo’lajak o’qituvchilar bu borada mas’uliyatni chuqur his qilmog’imiz, erkin fikrli, mustaqil barkamol avlodni, komil insonni voyaga etkazishimiz lozim. Huquqiy demokratik jamiyatda bolalar umuman, har bir inson erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadi. Agar bolalar erkin fikrlashni o’rganmasa, berilgan ta’lim samarasi past bo’lishi muqarrar. Albatta buning uchun ularga mustahkam bilim kerak. Ammo bilim o’z yo’liga. Mustaqil fikrlash ham katta boylikdir. Bu o’rinda shuni aytish lozimki, boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatish orqali o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqni 5 rivojlantirishga, so’zamon bo’lishga, o’z fikrini mustaqil bayon qilishga erishmog’imiz lozim. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatishda interfaol usullardan samarali foydalanish o’quvchilar faolligini oshirish, lug’atini boyitish, ona tili faniga bo’lgan qiziqishini ta’minlaydi. Bu borada izlanishlar olib borilayotgan muammoga oid adabiyotlar tahlil qilinadi. Ayniqsa, Abdieva D., Bo’ronova Sh., Yo’ldashev J., Husanboeva Q., Mamatqulov E., Mamatova G., Mamatqulova F., Rahimova O., Xoliqov E. larning ilmiy – metodik ishlari va matbuotda chop etilgan maqolalaridan foydalanildi. Interfaol usullar haqida ko’p fikr-mulohazalar bo’lmasa-da, ammo boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatishda interfaol usullarni qo’llash tadqiq qilinmagan. Shu bois bitiruv malakaviy ishimizni «Boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rganish» deb nomladik. Kurs ishining maqsadi - boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatishning samarali vosita va usullarini aniqlash. Kurs ishining ob’ekti – boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatishda interfaol usullarning tutgan o’rni deb belgiladik. Kurs ishining predmeti – boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z turkumlarini o’rgatishda interfaol usullardan foydalanish jarayoni. Belgilangan maqsaddan kelib chiqib qo’yidagi vazifalarini belgilab oldik: 1. Muammoning pedagogik–metodik jihatlarini tavsiflash; 2. Tadqiqotga oid adabiyotlarni o’rganib chiqish va tahlil qilish; 3. Ilg’or o’qituvchilar tajriba-sinov ishlarini o’rganib ishga tadbiq etish; 4. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z turkumlarini o’rgatishning o’ziga xos usullarini, pedagogik texnologiyalarni qo’llashning afzalliklarini aniqlash va tajriba-sinov ishlarida tahlil qilish. Kurs ishning amaliy ahamiyati shundaki, boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatishda interfaol usullardan foydalanish barobarida 6 dars samaradorligi ortdi, o’quvchilarning darsga bo’lgan qiziqishi yanada kuchaydi, interfaol usullardan foydalanish texnologiyalari ishlab chiqildi. Kurs ish tuzilishi - kirish, ikki asosiy bob va uning tarkibiy qismlari, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 7 I BOB. BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA SO’Z TURKUMLARINI O’RGATISHNING NAZARIY METODIK ASOSLARI 1.1 Boshlang‘ich sinflarda Davlat ta`lim standarti talablari asosida ona tili o‘qitishni ijodiy tashkil etish Boshlang‘ich ta`lim uzluksiz ta`lim tizimining mustaqil, shu bilan birga, o‘ta murakkab tarkibiy qismidir. Avvalo, boshlang‘ich ta`lim uzluksiz ta`limning dastlabki bo‘g‘inidir. U o‘ziga yarasha dastur, darslik, o‘quv qo‘llanmalariga ega. Boshlang‘ich sinflarda alohida tayyorgarlikdan o‘tgan o‘qituvchilar ishlaydi. Boshlang‘ich ta`lim muammolarini tahlil va tadqiq ishlari bilan mutaxassis olimlar shug‘ullanadi. Shuningd е k, boshlang‘ich ta`lim ma`lum o‘quv yillaridan tashkil topadi. Bular boshlang‘ich ta`limning mustaqil bo‘g‘in ekanligidan dalolat b е radi. Qolav е rsa, boshlang‘ich ta`lim uzluksiz ta`lim tizimining murakkab bo‘g‘in i hisoblanadi. Bola o‘qish, yozish, hisoblash t е xnikasini ilk bor boshlang‘ich sinfda egallaydi. U to‘rt o‘quv yili mobaynida hozirgi zamon fani, ishlab chiqarish t е xnologiyasining umumiy asoslarini o‘zlashtiradi va fikrlashni o‘rganadi. Bolalar boshlang‘ich sinflarda o‘qitilish orqali ta`lim jarayonida faol ishtirok etish yo‘llari, vositalarini egallaydi. Ular mustaqil fikrlash, hayotda o‘z o‘rnini egallash sirlaridan voqif bo‘ladi, 5-9-sinflarda ona tili o‘quv pr е dm е tining to‘liq kursini o‘zlashtirishga tayyorgarlik ko‘rishadi. Bular boshlang‘ich ta`limning o‘ta murakkab ekanligi bilan izohlanadi. Yuqoridagilardan ayon bo‘ladiki, umuman maktablarni, bizning sharoitda boshlang‘ich sinflarni isloh qilishning ikkinchi sifat bosqichida boshlang‘ich ta`lim mohiyatini o‘rganishni davom ettirish, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining r е al o‘quv imkoniyatlarini p е dagogik va m е todik jihatdan atroflicha o‘rganish, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlash tizimini takomillashtirish, bolalarda mustaqil fikrlash layoqatlarini tarbiyalash, bolaga o‘z fikrlarini ona tilida ravon, tushunarli bayon qilish vositalari, usullarini tadqiq qilish kabilar ona tili m е todikasi sohasida ham eng zaruriy va dolzarb masalalar sanaladi. Ana shularni inobatga olib, bituruv malakaviy ishimizning ushbu rejasida Davlat ta`lim standartlarining m е todik qimmati hamda boshlang‘ich sinf ona tili darsliklari, shuningd е k, ularning 8 ona tili m е todikasi uchun ahamiyati, Davlat ta`lim standartlari bilan ta`limni ijodiy tashkil etish masalalarini uzviy aloqadorligini muhokama qilamiz. Davlat ta`lim standart (DTS)larining m е todik mohiyati r е spublikamiz hududidagi maktablarda bolalarning o‘quv pr е dm е tlarini o‘zlashtirishini rivojlangan mamlakatlardagi bolalarning ta`lim mazmunini o‘zlashtirishlariga taqqoslab o‘rganish, ta`lim sohasidagi yutuq va kamchiliklarni sarhisob qilish, ta`lim jarayonining r е al amal qilishida zaif joylarini aniqlash imkoniyatlarini oshiradi. “Davlat ta`lim standarti,-d е b yozilgan umumiy o‘rta ta`limning Davlat ta`lim standarti va o‘quv dasturiga oid to‘plamda,-ta`lim mazmuni, shakllari, vositalari, usullari, uning sifatini baholash tartibini b е lgilaydi. Ta`lim mazmunining o‘zagi hisoblangan standart vositasida mamlakat hududida faoliyat ko‘rsatayotgan muassasalarda (davlat va nodavlat) ta`limning barqaror darajasini ta`minlash sharti amalga oshiriladi. Davlat ta`lim standarti o‘z mohiyatiga ko‘ra o‘quv dasturi, darsliklar, qo‘llanmalar, nizomlar va boshqa m е `yoriy hujjatlarni yaratish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi” “Standart” (inglizcha-standart, ruscha-norma, o‘zb е kcha-qolip) “qoida”, “namuna” ma`nolarini anglatadi. Har bir o‘quv pr е dm е tining o‘zigagina xos standartlari mavjud. Masalan, ona tilida “atoqli otlar”, sodda va qo‘shma gaplar, mat е matikada ko‘paytirish va bo‘lish, tipik masalalar ta`lim standartlaridir”. Boshlang‘ich sinflarda “Ona tili” fanini o‘qitishning samaradorligi juda ko‘p omillar bilan chambarchas bog`langan. Shubhasiz, o‘quvchilarninghamda metodlarini to‘g`ri belgilash, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida pedagogik hamkorlikning o‘rnatilishi, darsda ishga solinadigan vositalarning maqsadga muvofiq tanlanishi singarilarning barchasi samaradorlikni ta`minlash bilan aloqadordir. Ana shu omillar ichida ona tili ta`limning mazmuni muhim va yetakchi omil sanaladi. Chunki samaradorlik avvalo o‘quvchilarga “Nimani o‘qitish?” masalasi bilan chambarchas bog`liq. Ona tili ta`limidan o‘quvchilar egallashi lozim bo‘lgan zaruriy bilimlar hamda shu bilimlarga muvofiq keladigan malaka va ko‘nikmalar tizimi to‘g`ri belgilansagina “Qanday o‘qitishi kerak?” degan savolga javob 9 topish mumkin. Demak, samaradorlik avvalo ana shu ikki omil bilan bevosita aloqadordir. “Nimani o‘qitish?” va “Qanday o‘qitish kerak?” bir jarayonning ikki qirrasidir. Bular shu darajada bir-biri bilan bog`langanki, biri ikkinchisiz hech qanday samara ko‘rsatmaydi. Ona tili ta`limning samaradorligi, birinchidan, ta`lim mazmuni, ya`ni shu fandan o‘quvchilarga beriladigan zaruriy bilim, malaka va ko‘nikmalar tizimi bilan bog`liq bo‘lsa, ikkinchidan, ta`lim jarayonida pedagogik texnologiyalarni joriy etish, o‘quvchilarning ona tilini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishi, bilish ehtiyojini yuzaga keltiradigan vositalar bilan chambarchas bog`langan. Ona tili ta`limning samaradorligini ta`minlovchi muhim vositalardan biri o‘qitish metodini to‘g`ri tanlanishidir. Ona tili darslarida o‘qituvchi ko‘proq o‘quvchi faoliyati bilan bog`liq metodlarga murojaat qiladi. Chunki o‘quv materialini tushuntirib berish yoki o‘quvchi duch keladigan tushuncha, ta`rif va qoidalar atrofida suhbat o‘tkazish bilan o‘rgatib bo‘lmaydi. Ona tili mashg`ulotlarida o‘quvchi ta`limjarayonining sub`ekti ya`ni faol ishlovchisiga aylanib, har bir o‘quv topshirig`ini aqliy faoliyat “chig`irig`i”dan o‘tkazgan taqdirdagina o‘quv materiallarni o‘zlashtirish jarayoni ancha yengil kechadi va dars mashg`ulotlarining samaradorligi ta`minlanadi. O‘qitishning amaliy metodlariga tayangan o‘qituvchi o‘quv topshiriqlarini bajarish jarayonida o‘quvchining faolligini to‘g`ri uyushtira oladi va uning muvaffaqiyatli kechishini ta`minlaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ona tilidan bilimlarni tayyor holda bayon qilish serunum metod sanalmaydi. Chunki bilimlar o‘qituvchi tomonidan tayyor holda berilar ekan, o‘qituvchi shu jarayonning ishtirokchisiga, tinglovchisiga va faqat andazaga qarab harakat qiluvchiga aylanib qoladi. O‘qituvchi faoliyati bilan bog`liq metodlarning eng serunumi muammoli o‘qitishdir. Biz boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh hamda umumiy bilim saviyasidan kelib chiqqan holda muammoli vaziyatlar yaratishning quyidagi usullaridan foydalanishni maslahat beramiz: 10 1. Ona tili darsligida berilgan mavzularni qiyoslab o‘rgatish orqali muammoli vaziyat yaratish. Chunonchi, o‘rganiladigan har bir mavzu o‘quvchilardan tovushlar, so‘zlar va gaplarni qiyoslashni, shu asosda umumlashmalar hosil qilishini talab etadi. Bu hol o‘z-o‘zidan ravshanki, muammoli vaziyatni yuzaga keltiradi. O‘quvchilarda “Nima uchun” degan savolga javob izlashga ehtiyoj tug`iladi. Masalan, “Unli va undosh tovushlar” mavzusi o‘rganilayotganda o‘quvchi avval unli va undosh tovushlarni to‘g`ri nomlashni, keyin qiyoslashni, unli va undoshlar ishtirokida so‘zlar, so‘zlardan esa gaplar hosil qilishni, ularning bir-biridan farqlarini aniqlashni talab etadi. O‘quvchilar bu topshiriqlarni bajarish asosida umumlashma hosil qiladilar. 2. Muammoli savollar berish orqali muammoli vaziyat yaratish. O‘quvchi dars mashg`ulotini muammoli savolni o‘rtaga tashlash bilan boshlaydi. Masalan, 1) unli va undosh tovushlarni alohida - alohida aytib ko‘ring. Ularni talaffuz qilishda qanday farqni sezayapsiz? 2) Oltita unli harf ishtirok etgan so‘z yozing. Ulardagi unlini boshqa unli bilan almashtirib ko‘ring. Qanday o‘zgarishlarni sezayapsiz? 3) undosh tovushlarni talaffuz etib ko‘ring. Shovqin va ovozdan hosil bol`gan undoshlar alohida, faqat shovqindan hosil bo‘lgan undoshlarni alohida yozing. Agar topshiriqlarni bajarish muayan qiyinchilik to‘g`dirsagina, namuna ko‘rsatiladi. Matn yaratish ham o‘quvchi uchun muammo sanaladi. Buning ehg samarali yo‘llaridan biri o‘quvchilarga so‘roqlar berib, ularga javob topishni talab qilishdir. Masalan, 1.O‘zbekistonda qaysi tumanlar bor? 2. Ular qanday mahsulotlar etishtiradilar? 3. O‘zbekistonning qaysi mevalari olamga mashhur? 4. O‘zbekiston xorijiy mamlakatlarga qanday mahsulotlar chiqaradi? kabi Bunday topshiriqlarni bajarib bo‘lgandan keyin ijodiy matn yaratishi ancha osonlashadi. O‘quvchilar hukmiga “Bog`da”, “Polizda”, “Sinfimiz kutubxonasi”, “Sevimli ertagim”, “Aziz onajonim”, “Mehribon do‘stlarim” singari mavzularda matn yaratish tavsiya etiladi. 3. Ramziy tasvirlar orqali muammoli vaziyatlar yaratish. 11 Muammoli vaziyat yaratishning bu usulida ramziy tasvirlardan foydalaniladi. Masalan, O‘zbekiston qovunlari rasmi va nomini berib, shunday mavzuda matn yaratish topshrilishi mumkin. 4. Muammoli vaziyat yaratishda til hodisalarini guruhlash, ajratish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa , so‘zlarni muayyan uyalarga birlashtirish, umumiy ma`noli so‘zning xususiy ma`nosini yoki xususiy ma`noli so‘zlarning umumiy ma`nosini topishni talab qilish muammolivaziyat yaratish imkonini beradi. Masalan, o‘quv qurollari, mevalar, sabzavotlar, daraxtlar va gullarning o‘nlab, hatto yuzlab uyadoshlari borki, o‘qituvchi umumiy ma`noli so‘zni o‘quvchilar hukmiga havola etadi va (zaruriyat bo‘lsa, unga bitta namuna ko‘rsatadi) qolgan so‘zlarni topishni o‘quvchilarga topshiradi. Namuna: 1. Sabzavotlar: 2. O‘quv qurollari: sabzi kitob Ko‘rinib turibdiki, muammoli vaziyatni keltirib chiqaradigan asosiy vosita o‘quv topshirig`idir. O‘quvchilarga beriladigan o‘quv topshiriqlari qayta xotiralash, qisman izlanuvchanlik va ijodiy harakterda bo‘lishi mumkin. Qayta xotiralash xarakteridagi topshiriqlar o‘quvchidan hech qanday izlanishni talab etmaydi. O‘quvchi o‘tgan darsda yoki undan oldingi mashg`ulotlarda o‘rganilganlarni faqat takrorlashdan nariga o‘tmaydi. Shu sababli, bunday topshiriqlar umumiy topshiriqlar miqdorining atigi 25-30% ini tashkil etmog`i lozim. Qolgan topshiriqlar esa qisman ijodiy va ijodiy xarakterda bo‘lishi kerak. Topshiriqlarning qisman ijodiy yoki ijodiy bo‘lishi sinf o‘quvchilarining o‘quv imkoniyatlariga bog`liq. Agar o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi past bo‘lsa, o‘z-o‘zidan topshiriq qisman ijodiyga aylanadi. Chunki o‘quvchi yo o‘qituvchining tushuntirishi , yo ko‘rsatilgan namunaga qarab ish ko‘rishga majbur bo‘ladi. Shuning uchun o‘quvchilarning o‘quv imkoniyatlari kengayib borgan sari, ijodiy topshiriqlar miqdori ham ortib borishi kerak. O‘qituvchi kichik maktab yoshidagi o„quvchilar bilan qaysi yo„nalishda ish tutsa, ular tez shunga moslashadi. O„quvchini fanga qiziqtirish, undagi qobiliyatni yuzaga chiqarish kichik sinf o„qituvchisidan mohirlikni, o„ziga xos uslubiyatni, 12 bolajonlikni talab etadi Shu sababli ona tili mashg`ulotlarida o‘qituvchinafaqat qayta xotiralashga asoslangan o‘quv topshiriqlardan, balki qisman ijodiy topshiriqlardan ham unumli foydalanishi lozim. Ijodiy topshiriqlar ustida ishlash bolalarning yoshi va bilim saviyasi oshgan sari asta-sekin murakkablashib boradi. Bola ilk bor maktabga qadam qo‘ygan ekan, ma’lum so‘z jamg‘armasi bilan keladi.U oilada, bog‘chada ko‘p so‘zlarni ishlatsa-da, hali ularning ma’nosini chuqur anglamaydi. 8-9 yoshli bolalar esa bir yildan ziyodroq tajribaga ega bo‘lgan bolalar bo‘lib, ularda dars jarayonida mustaqil xulosalar chiqarish ancha tarkib topgan bo‘ladi. Mashhur psixolog V.A. Kruteskiyning ta`kidlashicha, bu davrda ular o‘z oldilariga “ Nima uchun bunday?” – “Nima uchun shu narsani o‘rganish kerak?” degan savolni qo‘ya oladigan bo‘lishadi. Bu davrda ular “Nima uchun o‘z ona tilimizni bilishimiz kerak?” degan savolga javob bera oladilar. Ona tilini o‘rganish ularning nutqiy muloqot doirasini kengaytirishini, badiiy, ilmiy adabiyotlarni o‘rganishlariga keng yo‘l ochib berishini anglay boshlaydilar. Ma`lumki, boshlang`ich sinflardagi o‘qish, avvalo, psixik jarayonlarning rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratadi. Ularda sezgi, idrok, xotira, tafakkur kabi individual psixik xususiyatlar ancha tarkib topadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘z idroklarining aniqligi, sofligi, o‘tkirligi bilan boshqa yoshdagi bolalardan ajralib turadi. Ular har bir o‘rgatilayotgan til materiallariga sinchkovlik bilan qaraydilar, dars jarayonida duch kelinadigan so‘zlarni tez qabul qiladilar. Ona tilini o‘rganishga bo‘lgan intilishlari ancha ortadi. Bu yoshdagi o‘quvchilarda tarkib topa boshlagan sinchkovlik idrokni ancha o‘tkirlashtiradi. Ba`zan bu yoshdagi bolalar kattalarning diqqat-e`tiboridan chetda qolgan mayda-chuydalarni ham payqaydilar. Shu bois o‘qituvchi dars mashg`ulotlarida sinchkovlikni tarkib toptirish va rivojlantirishga alohida e`tibor berishi lozim. Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilar tafakkuri maktabga kelganga qadar ancha shakllangan bo‘lib, u maktabda o‘qish jarayonida takomillashib boradi. Boshlang`ich ta`lim davrida bolalarning idroki va xotirasi ustida ishlash tafakkurining rivojlanishi uchun muhim shart-sharoit yaratadi. Bu davrda bolalardagi idrok va xotira sifat jihatdan qayta o‘zgarishga uchraydi, ya`ni ixtiyoriy 13 va boshqariladigan jarayonga aylanadi. O‘qishning dastlabki paytlarida bolalar konkret tafakkur qilishadi. Ta`lim ta`siri bilan asta–sekin ularda tahlil qilinayotgan yoki o‘rganilayotgan ma`lumotlarning mohiyatini anglash muhim xususiyat va belgilarning tafakkurda aks etishi bilan boshlandi. Kichik maktab yoshidagi bolalarda fanga qiziqish o‘qituvchini sevishdan boshlanadi. Kichik maktab yoshida bolalar uchun eng katta obro‘ bu oqituvchi. Bola ona tili fanidan dars beradigan o‘qituvchini sevsa, uning o‘qitadigan fanini ham yoqtiradi. O‘qituvchidan bezgan o‘quvchi uning fanidan ham bezadi. Kichik yoshli maktabxon har qanday bilimni o‘qituvchisi orqali idrok etadi. O‘quvchilar o‘qituvchining oliy himmat, kuyunchak, mehribon ekanligini, ularning har birini tushunish mahoratini hamda o‘sib ulg`ayib, kamol topib borayotganligidan xursand bo‘lish qobiliyatlarini, o‘ta bilimli o‘qituvchi ekanligini sezishlari kerak. Ana shundagina, o‘quvchilarning sizga degan mehri tobora oshib boraveradi. Siz ularning eng yaqin mehribon kishisiga aylanasiz. Ona tili ta`limining samaradorligi ko‘p jihatdan bolalarning real o‘quv imkoniyatlarini hisobga olish bilan chambarchas bog`langan. Bolalarning real o‘quv imkoniyatini aniqlash, ularning o‘zlashtirish darajasi, o‘quv topshiriqlarini bajara olish qobiliyati, o‘quv qiyinchiliklarini bartaraf eta olish imkoniyati kabilarini hisobga olish bilan uzviy bog`liqdir. Chunki, bolaning nimaga qodir ekanligini bilmay turib, uni o‘qitib bo‘lmaydi. Ona tili o‘qituvchisi boshlang`ich sinf o‘qituvchisi bilan hamkorlikda har bir bolaning real o‘quv imkoniyatini aniqlash, shundan kelib chiqib, o‘quv topshiriqlarining murakkablik darajasini belgilashi lozim. Shunday qilib, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh xusysiyatlarini hisobga olish va undan kelib chiqqan holda ona tilini o‘rganish imkoniyatlarini aniqlash quyidagi natijalarga erishishga ko‘maklashadi: 1. Ona tili ta`limi mazmunini o‘quvchilarning real o‘quv imkoniyatlariga muvofiqlashtirish . “Ona tili” darsligida beriladigan o‘quv topshiriqlari, tushuncha va qoidalar sharhi yoki o‘qituvchi tomonidan tanlanadigan qo‘shimcha o‘quv materiallari bolalarning yosh xususiyatiga qancha muvofiq kelsa, samaradorlik shuncha yuqori bo‘ladi. 14 2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh xususiyati va ona tilini o‘rganish imkoniyatlarini aniqlash dars mashg`ulotini to‘g`ri tashkil etish, pedagogik texnologiyalardan maqsadga muvofiq ravishda foydalanish imkoniyatini yaratadi. O‘qituvchi bolalarning yoshini hisobga olsa, darsni to‘g`ri tashkil etadi, o‘qitishning maqsadga muvofiq metodini tanlaydi, muammoli vaziyatlar yaratadi va h. 3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatini aniqlamay turib, “O‘quvchi + o‘quv topshirig`i + o‘qituvchi” o‘rtasidagi munosabatlarni to‘g`ri belgilash mumkin emas. O‘qituvchi o‘quv topshiriqlari orqali o‘quvchi bilan aloqa bog`laydi. Bolalarning yoshini bilish o‘qutuvchi va oquvchi orasidagi hamkorlikni to‘g`ri yo‘lga qo‘yishga keng imkoniyat yaratadi. 4. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining real o‘quv imkoniyatini aniqlash, bolalarning o‘zlashtirish darajasiga qarab topshiriqlarni tabaqalashtirishga shart-sharoit yaratadi. Topshiriqlar o‘quvchilarning bilim saviyasiga mos bo‘lsagina u samarali bo‘ladi. Yuqoridagilardan ayon bo‘ladiki, umuman maktablarni, bizning sharoitda boshlang‘ich sinflarni isloh qilishning ikkinchi sifat bosqichida boshlang‘ich ta`lim mohiyatini o‘rganishni davom ettirish, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining r е al o‘quv imkoniyatlarini p е dagogik va m е todik jihatdan atroflicha o‘rganish, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlash tizimini takomillashtirish, bolalarda mustaqil fikrlash layoqatlarini tarbiyalash, bolaga o‘z fikrlarini ona tilida ravon, tushunarli bayon qilish vositalari, usullarini tadqiq qilish kabilar ona tili m е todikasi sohasida ham eng zaruriy va dolzarb masalalar sanaladi. 15 1.2. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z turkumini o’rgatishning o’ziga xos xususiyatlari So'z turkumlari ustida ishlash metodikasining lingvistik asosi so'zlarning leksik-grammatik, morfologik va sintaktik belgilariga ko'ra turli guruhlarga ajratilishi, ya'ni so'z turkumlari haqidagi ilm hisoblanadi. Boshlang'ich sinflar dasturi o'quvchilarni so'z turkumlari mustaqil va yordamchi so'z turkumlariga bo'linishi bilan maxsus tanishtirishni ko'zda tutmaydi, ammo o'qituvchi bolalarni so'z turkumlarining belgilari bilan amaliy tanishtiradi. So'z turkumlarini o'rganishdagi asosiy vazifa o'quvchilarning og'zaki va yozma nutqini o'stirish, lug'atini yangi ot, sifat, son, fe'l-lar bilan boyitish, o'quvchilar shu vaqtgacha foydalanib kelayotgan so'zlarning ma'nosini aniq tushunishiga erishish, bog'lanishli nutqda u yoki bu so'zdan o'rinli foydalanish malakasini o'stirish hisoblanadi. Bu vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish uchun so'z turkumlarini o'rganish jarayonida sinonim, antonimlar (atamalar berilmaydi) ustida muntazam ish olib boriladi, o'quvchilar ko'p ma'noli so'zlar, ularning o'z va ko'chma ma'noda ishlatilishi bilan tanishtiriladi. Bunda ta'limni o'quvchilarning shaxsiy tajribalari, bevosita ko'rganlari, radiodan eshitganlari, kitobdan bilib olganlari bilan bog'lash muhim ahamiyatga ega. O'quvchilarda kuzatish, muhim narsalarni sezish ko'nikmalarini shakllantirish, atrof-muhit haqidagi bilimlarini boyitish bilan bir vaqtda ularning nutqini o'stirish vazifasi ham amalga oshiriladi. Ot mavzusini o'rganish tizimi maqsadga yo'naltirilgan jarayon bo'lib, bunda shu so'z turkumining umumlashtirilgan ma'nosi va grammatik belgilari aniq izchillikda, bir-biri bilan ilmiy asoslangan bog'liqlikda o'rganiladi, shuningdek, otdan nutqda to'g'ri foydalanish va to'g'ri yozish malakasini shakllantirish maqsadida bajariladigan mashqlar asta murakkablashtira boriladi. Til hodisasi sifatida otning xususiyatlari, uni o'rganish vazifalari, o'quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda, har bir sinf uchun material hajmi, ularni o'rganish izchilligi belgilangan. 16 Boshlang'ich sinflarda otni o'rganish vazifalari quyidagilar: 1) ,,Ot" haqidagi grammatik tushunchani shakllantirish; 2) kim? so'rog'iga javob bo'lgan (shaxs bildirgan) otlardan so'rog'iga javob bo'lgan (narsa, hayvon, jonivor va boshqalarni gan) otlarni farqlash ko'nikmasini hosil qilish; 3) kishilarning familiyasi, ismi, otasining ismi, hayvonlarga qo'yilgan ornlar va geografik nomlarni bosh harf bilan yozish ko'nikmasini shakllantirish; 4) otlarda son (otning birlik va ko'plikda qo'llanishi) bilan tanishtirish; 5) otlarni egalik qo'shimchalari bilan to'g'ri qo'llash ko'nikmasini shakllantirish; 6) otlarning kelishiklar bilan turlanishi va kelishik qo'shimchalarining yozilishi haqida malaka hosil qilish; 7) o'quvchilar lug'atini yangi otlar bilan boyitish va ulardan nutqda aniq, o'rinli foydalanish malakasini o'stirish; 8) so'zlarni tahlil qilish, taqqoslash, umumlashtirishni bilish. Bu vazifalarning har biri alohida etnas, balki bir-biri bilan o'zaro bog'liq holda hal etiladi. Shu bilan birga, ,,Ot" mavzusini o'rganishning muayyan bosqichida bajarish lozim bo'lgan bir vazifani hal qilishga ko'proq ahamiyat beriladi. Masalan, 1-2-sinflarda so'z turkumi sifatida otning belgilari (nimani bildirishi, so'roqlari) o'rganiladi, 3-sinfda esa otga atama beriladi, birlik va ko'plikda qo'llanishini o'zlashtirishga ahamiyat beriladi. 4-sinfda otning egalik qo'shimchalari bilan qo'llanishi, kelishiklar bilan turlanishi va kelishik qo'shimchalarining yozilishini o'rganishga e'tibor qaratiladi. O'quvchilarning nutqi va tafakkurini o'stirish vazifasi esa mavzuni o'rganishning barcha bosqichlarida hal qilinadi. Grammatik materialni o'rganish va orfografik malaka hosil qilishning butun jarayoni o'quvchilar lug'atini boyitishga, bog'lanishli nutq malakalari va fikrlash qobiliyatlarini o'stirishga qaratiladi. 17 So'z turkumi sifatida ot muayyan leksik ma'nolari va grammatik belgilari bilan ajralib turadi. Barcha otlarning umumiy leksik ma'nosi shaxs va narsani ifodalash hisoblanadi. Ot jonli mavjudotlar (kishi, (lush, hayvon, asalari), yer va osmonga oid narsalar (quyosh, yulduz, daryo, tog'), o'simliklar (paxta, beda, gul), voqealar (yig'in, majlis), tabiat hodisalari (shamol, bo'ron, yomg'ir, momaqaldiroq), belgi- xususiyat (ahillik, kuchlilik, samimiyat), harakat-holat (uyqu, sevinch, kurash), o`rin va vaqt (yoz, bahor, joy) nomlarini bildiradi. Otlarning grammatik belgilari: otlar birlik va ko'plikda qo'llanadi, egalik qo'shimchalari bilan o'zgaradi, kelishiklar bilan turlanadi, gapda ko'proq ega, to'ldiruvchi, aniqlovchi, shuningdek, hol vazifasida keladi. Ot nutqda sifat, son, olmosh, fe'l bilan birika oladi. Otning ma'nolari va grammatik belgilari xiyla murakkab, shuning uchun ham ot haqidagi bilim o'quvchilarda amaliy vazifalarni bajarish jarayonida asta shakllantira boriladi. Otni o'rganishda izchillik. Otni o'rganishga tayyorlov bosqichi savod o'rgatish davriga to'g'ri keladi. Bu bosqichda o'quvchilar shaxs-narsalarni va ularning nomi bo'lgan so'zlarni farqlashga o'rganadiiar, so'zning leksik ma'nosiga e'tibor ko'proq qaratiladi ma'nolarini hisobga oigan holda so'zlar (qushlar, meva va sabzavot-lar, kiyimlar va hokazolarni bildirgan otlar)ni guruhlash ko'nikmasi shakllantiriladi. So'zlarni leksik ma'nosi asosida guruhlash mashqlari otiarni taqqoslash, o'xshash tomonlarini aniqlash, umumlashtirish ko'nikmasini o'stiradi. Shunga qaramay, grammatik tushunchani shakllantirish uchun o'quvchilar so'zning aniq rna'nosini yetarli bilmaydilar, so'zning leksik ma'nosini bilish bilan birgalikda uning grammatik belgilarini ham o'zlashtirish zarur. Keyingi bosqichda otning leksik ma'nolari va grammatik belgilari ustida maxsus ishlanadi (kim? yoki nima? so'rog'iga javob bo'lishi shaxs, narsani bildirishi tushuntiriladi). O'quvchilar kim? so'rog'iga javob bo'lgan otiarni nima? so'rog'iga javob bo'lgan otlardan farqlashni, ularni so'roq berish bilan ajratishni 18 o'rganadiiar, o'quvchilarda mavhum grammatik tafakkur o'sa boradi, ularda atoqli otlarni bosh harf bilan yozish ko'nikmasi shakllana boradi. 2-sinfda otlarning leksik ma'nosi, atoqli va turdosh otlar (atamasiz) haqidagi bilim chuqurlashtiriladi. ,,Ot" tushunchasini shakllantirish uchun shu so'z turkumiga kiradigan otiarni asosiy leksik guruhlarga ajratish, barcha otlarga xos bo'lgan belgilarni, ularning nutqimizdagi o'rnini ko'rsatish muhim ahamiyatga ega. Shu maqsadda mavzuni o'rganishga bag'ishlangan birinchi darslardayoq shaxs va narsani bildiradigan so'zlar bir tizimga solinadi, kishilarni, buyum, o'simliklar va hayvonlarni, tabiat hodisalarini, voqealarni bildiradigan so'zlar guruhlarga ajratiladi. Shu so'zlarning hammasi uchun umumiy bo'lgan belgilar aniqlanadi: bu so'zlar shaxs, narsalarni bildirib kim?yoki nima?so'rog'iga javob bo'ladi. Dasturga ko'ra, boshlang'ich sinf o'quvchilarini sifat va boshqa so'z turkumlaridan yasalgan mavhum ma'nodagi (yaxshilik, go 'zciG’lik. ishonch, sevinch, o'kinch, qo'rqinch, tayanch kabi) otlar bilan tanishtirish talab etilmaydi. Ammo matnda uchrasa va o'quvchilar qiziqib so'rasalar, otning bolalar o'rgangan belgilari asosida (nima? so'rog'iga javob bo'lishi, shaxs yoki narsa nomini bildirishi) tushuntiriladi. Otlarning nutqda katta ahamiyatga ega ekanini ko'rsatish uchun o'qituvchi o'qish kitobidan matn tanlab, o'quvchilarga matndagi otlarni topishni, so'ngra matnni shu so'zlarsiz o'qishni topshiradi. O'quvchilar matndagi otlarni tushirib qoldirib o'qiganda, matn mazmunini tushunib bo'lmasligini anglaydilar. Xulosa chiqariladi: ot atrofimizni o'rab olgan shaxs va narsalarning nomi, bu so'zlarsiz bir-birimizga o'z fikrimizni tushuntira olmaymiz. Sifat ni o’rganish tizimi materialni leksik va grammatik tomondan izchillik bilan boyitib, murakkablashib boradi. O’quvchilar I va II sinfda sifatning leksik ma’nosini kuzatadilar, sifatga qanday?, qanaqa? so’rog‘ini berishga o’rganadilar; III sinfda sifat so’z turkumi sifatida o’rganiladi; IV sinfda ilgari o’rganilganlar takrorlanib, grammatik materialga bog‘liq holda qip-qizil, yam-yashil kabi orttirma darajadagi (atama aytilmaydi) sifatlarning yozilishi o’rgatiladi. 19 Ona tili va o’qish darslarida o’quvchilar nutqi yangi-yangi sifatlar bilan boyitiladi, ularga oldindan ma’lum bo’lgan sifatlarning ma’nosiga aniqlik kiritiladi. Sifatni o’rganish metodikasi uning lingvistikxususiyatlarigaasoslanadi. Sifat predmetning belgisi (rangi, hajmi, shakli va ko’rinishi, maza-ta’mi, xarakter- xususiyati, hidi, vazni, o’rin va paytga munosabati)ni bildiradi. Sifatning leksik ma’nosi uni ot bilan bog‘liq holda o’rganishni talabqiladi. Sifatni tushunish uchun I sinfdanoq o’quvchilar e’tibori sifatning otga bog‘lanishini aniqlashga qaratiladi. O’quvchilar predmetning belgisini aytadilar, ularda so’roq yordamida gapda so’zlarning bog‘lanishini aniqlash ko’nikmasi o’stiriladi, ya’ni ular gapdagi sifat va otdan tuzilgan so’z birikmasini ajratadilar (atama aytilmaydi). Keyingi sinflarda bu bog‘liqlik aniqlashtiriladi. Shunday qilib, sifatning semantik-grammatik xususiyatlari sifat ustida ishlashni leksik va grammatik (morfologik va sintaktik) ravishda olib borishni talab etadi. Boshlang‘ich sinflarda “Sifat” mavzusi quyidagi izchillikda o’rganiladi: 1) sifat bilan dastlabki tanishtirish (I, II sinf); 2) sifat haqida tushuncha berish (III sinf); 3) shu grammatik mavzu bilan bog‘liq holda ayrim sifatlarning yozilishini o’zlashtirish (IV sinf). Sifat bilan (atamasiz) dastlabki tanishtirish (birinchi bosqich) sifatning leksik ma’nosi va so’roqlari ustida kuzatish o’tkazishdan boshlanadi. Predmetning belgilari xilma-xil bo’lib, uni rangi, mazasi, shakli, xil-xususiyatlari tomonidan tavsiflaydi. Shunday ekan, sifat tushunchasini shakllantirish uchun uning ma’nolarini aniqlash talab etiladi. O’qituvchi predmetni yoki uning rasmini ko’rsatadi, o’quvchilar uning belgilarini aytadilar va yozadilar. Masalan, (qanday?) olma – qizil, shirin, yumaloq olma;(qanday?) ip – uzun, ko’k ip. Albatta, suhbat asosida o’quvchilar olma, ip so’zlari nima? so’rog‘iga javob bo’lib, predmet nomini bildirishi, qizil, shirin, 20 yumaloq kabi so’zlar qanday? so’rog‘iga javob bo’lib, predmetning belgisi (rangi, mazasi, shakli)ni bildirishini aniqlaydilar. O’qituvchi atrofimizni o’rab olgan predmetlarning o’z belgilari borligini, ular bir-biridan shu belgilar bilan farqlanishini yana bir-ikki misol bilan tushuntiradi (Qanday daraxt? – Katta, chiroyli, sershox, ko’m-ko’k daraxt. Qanaqa shkaf? – Oynali, baland shkaf). Xulosa chiqariladi: qanday?, qanaqa? so’roqlariga javob bo’lgan so’zlar predmet belgisini bildiradi. O’quvchilar belgi bildirgan bunday so’zlarning nutqimizdagi ahamiyatini anglashlari uchun sifat ko’p uchraydigan matn tanlanib, avval sifatlarini tushirib qoldirib, so’ngra sifatlari bilan o’qib beriladi va mazmuni taqqoslab ko’rsatiladi. Predmetni aniq tasvirlash uchun uning belgisini bildiradigan so’zlardan foydalanilgani tushuntiriladi. Bu darslarda ko’rgazma vositalar (predmetlar, predmet rasmlari, syujetli rasmlar)dan keng foydalaniladi. O’quvchilar qanday?, qanaqa? so’roqlariga javob bo’lgan (predmet belgisini bildirgan) so’zlarni o’zlashtirishlari uchun mashqning quyidagi turlari samarali hisoblanadi: 1) so’roq yordamida predmetning belgisini bildirgan so’zlarni tanlash; 2) aralash berilgan so’zlardan gap tuzish; 3) matndan kim? yoki nima? so’rog‘iga javob bo’lgan so’zni va unga bog‘langan qanday? va qanaqa? so’rog‘iga javob bo’lgan so’zni tanlab (so’z birikmasini topib) aytish va yozish; 4) tayanch so’zlar va rasm asosida gap yoki kichik hikoya tuzish. Ikkinchi bosqichda asosan ikki vazifa: “sifat” tushunchasini shakllantirish hamda o’quvchilar nutqini yangi sifatlar bilan boyitib borish, fikrni aniq ifodalash uchun mazmunga mos sifatlardan nutqda o’rinli foydalanish ko’nikmasini o’stirish hal qilinadi. “Sifat” tushunchasini shakllantirish o’quvchilarning “predmet belgisi” degan umumlashtirilgan kategoriyani o’zlashtirish darajasiga bevosita bog‘liq. Shu maqsadda rang, maza, shakl-hajm, xilxususiyat bildiradigan so’zlar guruhlanadi va 21 shu so’zlarning xususiyatlari umumlashtiriladi. Sifatning leksik ma’nosi bilan birga uning xarakterli grammatik xususiyatlari ham qayd etiladi. Sifatlarning xususiyatlarini umumlashtirish asosida o’quvchilar uning so’z turkumi sifatidagi o’ziga xos ko’rsatkichlarini ajratadilar: a) predmet belgisini bildiradi, b) qanday? yoki qanaqa? so’rog‘iga javob bo’ladi, v) gapda otga bog‘lanib, shu ot bilan so’z birikmasi hosil qiladi, ikkinchi darajali bo’lak vazifasida keladi. Bu sinfda og‘zaki va yozma ijodiy ishlar (maktab bog‘i yoki parkka ekskursiya vaqtida kuzatilgan daraxt, qushlar, hayvonlarni tasvirlab kichik hikoya tuzish kabilar)ga katta o’rin beriladi. O’quvchilarning sifatning leksik ma’nosi haqidagi tushunchalarini chuqurlashtirish va predmetni har tomonlama tasvirlash malakasini o’stirish uchun: 1) berilgan predmetlarning rangi, mazasi, shakli, xususiyatini ifodalaydigan sifatlar tanlash va yozish: Qanday shaftoli? Shirin, suvli, tuksiz shaftoli.Qanday kitob? Qalin, qizil kitob; 2) berilgan belgilariga qarab qaysi hayvon ekanini aniqlash: Tikanli, kichkina, foydali ... (tipratikan). Ehtiyotkor, ayyor, yovvoyi ... (tulki); 3) predmetlarning belgisiga qarab topishmoqlarning javobini ayting kabi mashqlardan foydalanish mumkin. Sifatning nutqimizdagi, fikrni aniq va tushunarli ifolashdagi o’rnini puxta o’zlashtirishga erishish uchun ma’nodosh va zid ma’noli sifatlar ustida ishlash, o’qish darslarida sifatning o’z va ko’chma ma’noda ishlatilishini kuzatish maqsadga muvofiq. Sifatni o’rganish jarayonida so’z yasashga oid mashqlarni muntazam o’tkazib borish o’quvchilarda u yoki bu so’z turkumini yasash uchun so’z yasovchi qo’shimchalardan ongli foydalanish malakasini shakllantiradi. Uchinchi bosqichda sifat haqidagi bilimlarni takomillashtirish, og‘zaki va yozma nutqda sifatlardan aniq, o’rinli foydalanish ko’nikmasini o’stirish bilan bog‘liq holda -roq qo’shimchasi bilan qo’llangan sifatlarni va ko’m-ko’k, yam- yashil kabi sifatlarni to’g‘ri yozish malakasi shakllantiriladi. Ish mazmuni shu 22 vazifalarni bajarishga qarab belgilanadi va o’quvchilar nutqini o’stirishga qaratiladi. Nazariy ma’lumotlarga asoslanib: matnda berilgan otlarning belgilarini ifodalaydigan sifatlarni tanlab qo’yish, gapda sifat bog‘langan otni (so’z birikmasini) aniqlab yozish; otga mos sifatlar tanlab predmetni tasvirlash, berilgan sifatlar yoki so’z birikmasi bilan gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi. Mashq materialini tanlashda -roq qo’shimchasi bilan qo’llangan yaxshiroq, aqlliroq kabi, shuningdek, tip-tiniq, sap-sariq kabi sifatlar ko’proq bo’lishiga e’tibor beriladi. O’quvchilarning mustaqilligi osha borgan sayin, mashq topshiriqlari ham asta-sekin murakkablashtira boriladi. Shunday qilib, sifatni o’zlashtirishda uni ot bilan o’zaro bog‘liq holda o’rganishga asoslaniladi. Sifat yuzasidan o‘quvchilar quyidagi bilim, ko‘nikma va malakalarni egallashlari lozim: Bilim: 1. Sifat, sifatning ma’no turlari; 2. Qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lishi; 3. Ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida kelishi; 4. Ohang yordamida bog’lanishi; 5. Shakldosh, ma’nodosh sifatlar. Ko‘nikma: 1. Sifatning ma’no turlarini farqlashi. 2. Sifatga qanday? so‘rog’ini bera bilishi. 3. Gap va matn tarkibidan sifatni so‘roqlari orqali aniqlay bilishi. 4. Sifatlarni belgi bildiruvchi boshqa so‘zlardan farqlay bilishi. 5. Sifat bog’lanib kelgan so‘z orqali unga so‘roq bera olishi. Sifatning otga bog’lanib kelishini bilishi. 6. Sifatning gapda ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida kelishini, uni to‘lqinli chiziq orqali belgilay olishi. 7.Sifatlarni to‘g’ri talaffuz qila olishi. 8. Sifatlardan og’zaki va yozma nutqda to‘g’ri va o‘rinli foydalana olishi. 9. Sifatlarga shakldosh so‘zlar, ma’nodosh, qarama-qarshi ma’noli sifatlar topa olishi. 23 Malaka: 1. Sifatlarning ma’nosini izohlay olishi. 2. Sifatlarning talaffuzi va yozilishini izohlay olishi. 3. Imlo lug‘atdan foydalana olishi. 4. Sifatlarni o‘qilgan asar matnidan topa olishi 5. Berilgan sifat ishtirokida birikma va gap tuza olishi. 7. O‘qiganlari, kuzatganlari va rasm asosida sifatlarni qatnashtirib kichik hikoyacha tuza olishi. 8. Matndagi sifatlarni boshqa ma’nodosh sifatlar bilan almashtirisha bilishi. Sifatni o‘rgatishda quyidagi metodlarni qo‘llang va ularning eng samaradorini ajratib, izoh bering. Suhbat metodi Induktiv metod Analitiz-sintez metodi Aqliy hujum Tarmoqlash metodi Deduktiv metod Yarim izlanishli muammoli metod Mustaqil ish metodi Mashqlar tizimi • Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga qanday?, qanaqa? so‘roqlarini bering. Bu so‘zlar qanday ma’no bildirayotganini ayting. • Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga so‘roq bering. Ular qanday ma’noni bildiryapti? • Qanday? so‘rog’i yordamida sifatlarni toping. • Rang, shakl, maza bildirgan sifatlarni narsa va Shaxs bildirgan so‘zlar bilan birikma tarzida yozing. • Qanday? so‘rog’iga javob bo‘lgan sifatlarni toping. Ular kimning yoki nimaning belgisini bildirayotganini ayting. • Sifatlarga narsa va Shaxs bildirgan so‘zlar orqali so‘roq bering va ularni birikma tarzida yozing. • Sifatlarni o‘zi bog’langan so‘zlar bilan birikma tarzida yozing. • Sifatlarni aniq lab, o‘zi bog’langan so‘zlar bilan birikma tarzida yozing. Ularning tagiga to‘lqinli chiziq chizing. Ma’no turini qavs ichida ko‘rsating. • Chiziqchalar o‘rniga sifatning ma’no turlaridan mosini qo‘yib yozing 24 . • Sifatlarni o‘zi bog’langan so‘zlar bilan birikma tarzida yozing. Ularning gapdagi vazifasini ayting. • Sifatlarga ma’nodosh ( shakldosh, qarama-qarshi) ma’noli sifatlar toping. Ular ishtirokida gaplar tuzing. Shakldosh so‘zlarning turkumini ayting. • Rasm asosida “Oltin kuz“ mavzusida hikoyacha tuzing. Hikoyangizda sifatlardan foydalaning. Son mustaqil so z turkumlaridan biri; predmetning miqdorini, sanoq jihatdanʻ tartibini bildiruvchi so zlar guruhi. Son g am sifat va ravish kabi belgi tasavvurini ʻ ʻ bildiradi va shu jihatdan o sha turkumlarga yaqin turadi. Sifat predmetning ʻ belgisini, ravish harakatning belgisini, Son esa predmetning miqdori, sanog i va ʻ tartibiga kura belgisini bildiradi. Son lar otlar bilan birga qo llanib, bir necha ʻ predmetlarningyig indisini, aniq miqdorini (beshta kitob) yoki noanik, miqdorini ʻ (o ntacha bola) ifodalaydi. Son harflar bilan ifodalanadi (bir, o n, ellik) yoki arab ʻ ʻ va rim raqamlari bilan (3, 5, 10, V, IX, XX) ko rsatiladi. ʻ S.lar ma no xususiyatiga ko ra, 2 asosiy turga bo linadi: miqdor sonlar va ʼ ʻ ʻ tartib sonlar. Miqdor S.lar predmetning miqdori, sanog iga ko ra belgisini ʻ ʻ ko rsatadi. O zbek tilida miqdor Slar 6 turga bo linadi: sanoq Son, dona Son, ʻ ʻ ʻ chama Son, jamlovchi Son, taqsim Son va kasr Son Sanoq Son — predmetning sanog ini bildiruvchi miqdor Son turi (bir, ikki, o n, yuz). Dona Son — ʻ ʻ predmetning miqdorini donalab ko rsatuvchi miqdor S. Bunday S.lar sanoq S. ga ta ʻ qo shimchasini qo shish bilan hosil qilinadi (beshta kitob, qirkta daftar). ʻ ʻ Predmetlarni donalab ko rsatishda S.lar juft, metr, nusxa, nafar, bosh, tup kabi ʻ hisob (numerativ) so zlar bilan birga qo llanadi: bir juft qo shiq, ikki metr atlas, ʻ ʻ ʻ besh tup o rik va boshqa Chama S. predmetning noaniq miqdorini, taxminan ʻ hisobini ko rsatadi. ʻ Miqdor S.ning bu turi 2 usul bilan: sanoq Son ga tacha, lab, larcha affikslaridan birini qo shish (o ntacha, ʻ ʻ o nlab, o nlarcha) va turli S.larni juftlash yoki ayrim so zlar bilan birga qo llash ʻ ʻ ʻ ʻ [birikki kun, o no n ikki yashar bola, besh oylar chamasi avval, o ttizga yaqin ʻ ʻ ʻ (qariyb o ttizta) uy buzildi] orqali hosil qilinadi. Jamlovchi Son bir turdagi ʻ 25 predmetlarning yig indisini ifodalaydi, ularni jamlab ko rsatadi; sanoq S.ga ov, alaʻ ʻ affiks larini qo shish bilan hosil qilinadi (beshov, oltov; uchala, to rtala). ʻ ʻ Taqsim S. predmet miqdorini teng qismlarga taqsimlash, guruqlash yo li ʻ bilan bildiradi va sanoq S.ga tadan affiksini qo shish orqali hosil qilinadi ʻ (beshtadan bo lib kelmoq, to rttadan qalam ushlamoq). Kasr S butunning ʻ ʻ qismlarini bildiradi va, odatda, sanoq S.ning chiqish va bosh kelishik shaklidagi birikmasi orqali ifodalanadi: uchdan ikki ( t ), o ndan bir ( h ). Yarim (yorti), ʻ chorak, nimchorak so zlari ham kasr S.lardir. Tartib S. predmetning anik, ʻ miqdorini, ketma-ketligini ifodalaydi. Ular sifatlarga yaqin bo lib, ular kabi ʻ predmet belgisini bildiradi; sanoq S.larga —(i)nchi (ba zan lamchi) affiksining ʼ qo shilishidan hosil bo ladi: birinchi, ikkinchi, o ninchi; birlamchi, ikkilamchi. ʻ ʻ ʻ Tuzilishiga kura, Sonlar 4 turga bo linadi: ʻ sodda Son birgina so zdan ifodalanadi: bir, o n, ellik, ming; murakkab S. — ʻ ʻ ikki yoki undan ortiq o zakning birikuvidan hosil bo ladi: o n ikki, qirq besh, bir ʻ ʻ ʻ yuz ellik olti, ikki ming to rtinchi; juft S. — birdan ortiq S.ning nisbiy teng ʻ bog lanishi asosida tashkil topadi va taxminan miqdorni bildiradi: besholti kishi, ʻ o no n besh kun, ellikoltmish xonadon; takroriy S. — bir xil o zaklarning aynan ʻ ʻ ʻ takrorlanishidan hosil bo ladi va jamlash yoki taqsimlash ma nolarini ifodalaydi: ʻ ʼ birbir aytib chikdi, beshtabeshta bo lib saflanmoq, kitobni o ntao nta qilib ʻ ʻ ʻ taxlamoq. Olmosh — ot, sifat, son o rnida qo llanuvchi mustaqil so z turkumi. ʻ ʻ ʻ Olmoshlarning asosiy ma nosi va qaysi so z turkumi o rnida qo llanishi matnda ʼ ʻ ʻ ʻ oydinlashadi. Olmoshlarning ma nosi noaniq va umumiy bo ladi. Ma no va ʼ ʻ ʼ grammatik xususiyatlariga ko ra, Olmosh umumlashgan predmet (Olmosh - ot: ʻ men, sen, u, kim, nima, hech kim, hech nima), umumlashgan belgi (Olmosh - sifat: bu, shu, o sha, qaysi, allaqanday, hech qanday), umumlashgan miqdor (Olmosh - ʻ son: qancha, necha, shuncha, o shancha) bildi-ruvchi Olmoshlarga bo linadi. ʻ ʻ Olmoshlar noaniqligi, so z yasalishining yo qligi bilan boshqa so z turkumlaridan ʻ ʻ ʻ farqlanadi. Olmoshlar ma no va grammatik xususiyatlariga ko ra, kuyidagi turlarga ʼ ʻ bo li-nadi: kishilik Olmoshlari — men, sen, u, biz, ular bo lib, shaxslar o rnida ʻ ʻ ʻ 26 ishlatiladi, o zlik Olmosh — o z so zidan iborat bo lib, predmet ma nosiniʻ ʻ ʻ ʻ ʼ kuchaytirib, ta kidlab ko rsatadi; ko rsatish Olmosh — bu, shu, o sha, u, ana, mana ʼ ʻ ʻ ʻ kabilar predmet va uning belgilarini ko rsatadi; so roq Olmosh — kim? nima? ʻ ʻ qancha? qanday kabilar predmet, belgi va miqdor haqida so roqni bil-diradi; ʻ belgilash-jamlash Olmosh — hamma, bari, ba zan, har nima, har qanday kabilar ʼ predmet va uning belgisini umumlashtirib, jamlab ko rsatadi; bo lishsizlik Olmosh ʻ ʻ — hech kim, hech qanday, hech qanaqa, hech qaysi kabilar inkor ma nosini ʼ bildiradi; gumon Olmosh — allakim, allanima, nimadir, kimdir kabilar predmet va uning belgisi, miqdorini taxminiy bildiradi. Fe l ʼ — harakat bildiruvchi so zlar turkumi va shu turkumga oid har bir so z. ʻ ʻ Grammatikada "harakat" so zi keng tushunchali bo lib, nafaqat harakatni, balki ʻ ʻ holat yoki hodisani ham bildiradi, mas: yugurmoq, sakramoq, yig lamoq, uxlamoq, ʻ o ylamoq, sevmoq, tinchimoq, qurimoq, ko paymoq va boshqa ʻ ʻ Fe’llar lug aviy ma noga ega yoki ega emasligiga ko ra 2 turga bo linadi: ʻ ʼ ʻ ʻ mustaqil fe’llar, yordamchi fe’llar. Mustaqil fe’llar, xuddi boshqa mustaqil so z ʻ turkumlariga oid so zlar kabi, lug aviy ma noga ega bo ladi, gapning mustaqil ʻ ʻ ʼ ʻ bo lagi vazifasida kela oladi va h.k. (qarang ʻ So z turkumlari ʻ ). Yordamchi fe'llar lug aviy ma noga ega bo lmaydi. ʻ ʼ ʻ Ular turli yordamchi vazifalarda kelib, turli qo shimcha ma nolar ifodalash ʻ ʼ uchun xizmat qiladi. Yordamchi fe’llar o z vazifasiga ko ra 3 asosiy turga ʻ ʻ bo linadi: ʻ 1) fe l yasash uchun xizmat qiluvchi yordamchi Fe’llar: qil, et, ayla, bo l ʼ ʻ (qabul qilmoq, taklif etmoq, tamom bo lmoq kabi); ʻ 2) fe’lning analitik shaklini yasash uchun xizmat qiluvchi yordamchi Fe’llar (bular, odatda, "ko makchi fe'llar" deb yuritiladi). Fe'llarning bunday shakllari turli ʻ grammatik, modal va boshqa ma nolarni ifodalaydi: o qib bo ldi, ko rib qoldi, ʼ ʻ ʻ ʻ qo rqib ketdi va boshqa; ʻ 3) bog lama vazifasini bajaruvchi yordamchi fe’llar. Mas: qil, bo l - sportchi ʻ ʻ bo lmoq, o qituvchi bo lmoq. ʻ ʻ ʻ 27 Hozirgi o zbek tilida yordamchi fe’llardan farqlanuvchi "to liqsiz fe’l"ʻ ʻ (lug aviy ma nosini tamomila yo qotgan, hozirgi o zbek tilida ma lum bir ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ grammatik ma no va vazifalarda qo llanuvchi fe’l)ning edi, ekan, emish, esa ʼ ʻ shakllari ham qo llanadi. ʻ Fe’l turkumi, boshqa so z turkumlari kabi, o ziga xos so z yasalishi va shakl ʻ ʻ ʻ yasalishi tizimiga ega (qarang So z yasalishi ʻ , Shakl yasalishi ). Yasama Fe’llar la, lan, lash, lantir, lashtir affikslari hamda qil, et (ayla) yordamchi fe'llari bilan hosil qilinadi: olqishlamoq, ruhlanmoq, birlashmoq, jabr qilmoq, ruxsat etmoq. Fe’llar o ziga xos murakkab grammatik kategoriyalar tizimiga ega. Xususiy ʻ ma nolari bilan o zaro farklanuvchi, bir umumiy ma nosiga ko ra birlashuvchi ʼ ʻ ʼ ʻ shakllar tizimi Fe’lning grammatik kategoriyalarini hosil qiladi. O zbek tilida ʻ fe'lning quyidagi grammatik kategoriyalari bor: nisbat kategoriyasi, bo lishlibo lishsizlik kategoriyasi, mayl kategoriyasi, zamon kategoriyasi, ʻ ʻ shaxsson kategoriyasi. Nisbat kategoriyasi — harakatning sub yekt va ob yektga munosabatini ʼ ʼ ko rsatuvchi grammatik kategoriya. Harakatning sub yekt va ob yektga ʻ ʼ ʼ munosabatini ko rsatishiga ko ra nisbat kategoriyasining 5 turi farklanadi: bosh ʻ ʻ nisbat; o zlik nisbati; orttirma nisbat; majhul nisbat; birgalik nisbati. Har bir nisbat ʻ shakli maxsus qo shimcha yerdamida yasaladi. Faqat bosh nisbat maxsus yasovchi ʻ (ko rsatkich)ga ega emas. Bosh nisbat harakatning ega bilan ifodalangan shaxs ʻ yoki predmet tomonidan bajarilishini bildiradi: oldi, keldi, so rayapti va boshqa ʻ O zlik nisbati shakli (i)n, (i)l qo shimchalari yerdamida yasaladi va harakatning ʻ ʻ sub yektning o ziga ob yekt sifatida karatilganligini yoki sub yektning o zi ʼ ʻ ʼ ʼ ʻ doirasida yuzaga kelishini (bajarilishini) bildiradi: maqtanmoq, ko rinmoq, ʻ tug ilmoq va boshqa Orttirma nisbat shakli dir, ir, t affikslari yerdamida yasaladi ʻ va ob yektsiz fe'llarini ob yektiv fe'llarga aylantiradi, ob yektli fe'ldan yasalganda ʼ ʼ ʼ esa unga yana ob yekt qo shilganini bildiradi: keltir, kuldir, ichir, o qit va boshqa ʼ ʻ ʻ Majhul nisbat shakli (i)l, (i)n qo shimchalari bilan yasaladi va asosiy e tiborni ʻ ʼ harakatning bajaruvchisiga emas, balki ob yekt bilan harakatning o ziga ʼ ʻ qaratilishini bildiradi: keltirildi, tozalandi. Bu nisbat shakli ob yektsiz (o timsiz) ʼ ʻ 28 fe'llardan yasalganda, shaxssizlik ma nosi ifodalanadi: (ko prikdan) o tildi,ʼ ʻ ʻ (mehmonga) borildi va boshqa Birgalik nisbati sh affiksi yerdamida yasaladi va harakatning birdan ortiq shaxs tomonidan, birgalikda bajarilishini bildiradi: (yer) haydashdi, (meva) terishdi va boshqa Demak, nisbat shaklining o zgarishi bilan ʻ harakatning sub yekt yoki ob yektga munosabatida o zgarish bo ladi. Bo lishli ʼ ʼ ʻ ʻ ʻ bo lishsizlik kategoriyasi — harakatning tasdiq yoki inkori ma nosini ifodalovchi ʻ ʼ shakllar tizimi. Bu kategoriyaning o zaro zidlik hosil qiluvchi 2 jihati bor: bo lishlilik va ʻ ʻ bo lishsizlik. Bo lishli fe’lning maxsus ko rsatkichi yo q (nol ko rsatkichli). ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Bo lishsiz fe’lshakli esa ma affiksi yerdamida yasaladi: keldi (bo lishli shakl) — ʻ ʻ kelmadi (bo lishsiz shakl). Bo lishsizlik (inkor) ma nosi "yo q" so zi va "emas" ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ to liqsiz fe'llari bilan ham ifodalanadi: borgani yo q, borgan emas. ʻ ʻ Shunday qilib, so'z turkumlari o'zaro bir-biri bilan uzviy aloqador holatda o'rganiladi, so'z turkumlarini o'rganish o'quvchilarning lug'at boyligini oshiradi, shuningdek, og'zaki va yozma nutqda so'zlarni o'rinli va to'g'ri qo'llay olish ko'nikmasini shakllantiradi. 29 II BOB. BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA SO’Z TURKUMLARINI O’RGATISHDA INTERFAOL USULLARDAN FOYDALANISHNING TUR VA SHAKLLARI 2.1. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z turkumlarini o’rgatishda interfaol usullardan foydalanish Ta’limning yangi mazmuni boshlang’ich sinf o’quvchilarini ona tili darslarida savodxon, bilimli, nazariyani amaliy ishlarda tushuntira oladigan, o’quvchi o’z ehtiyoji talab qilgan darajadagi o’quv materialini o’zlashtiradigan darajada tarbiyalab berishni nazarda tutmoqda. O’quvchilarni faollikka undashda darsda interfaol usullardan samarali foydalanish yaxshi natija beradi. O’qituvchi nuqtai-nazardan turib yondashish o’quvchilarda o’quv-biluv faoliyati mustaqilligini ta’minlashga xizmat qiladi. O’quvchilar boshlang’ich sinflarda o’zlashtirgan bilim, ko’nikmalardan amaliy faoliyatlarida foydalanadilar. Mashqlarni aniq bajarish usulari va texnikalarning chuqurroq o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladilar. O’quvchilar bilan o’qituvchi o’rtasida yo’l qo’yilishi lozim bo’lgan amaliy mashq usullaridan bir bu yozma bahs usulidir. Bunday usulda muloqat o’rnatish natijasida o’quvchilarning erkin tarzda mustaqil fikrni ifodalash imkoniyati kengayadi, yozma nutqi rivojlanadi. Og’zaki muloqat jarayonida bayon qila olmagan fikrlar bemalol yozma shaklda bildirish uchun sharoit yaratiladi. Ona tili darslarida so’z turkumlarini chuqur o’zlashtirishda hmkorlikda o’qitish usullari bizga yaqindan yordam beradi. O’qituvchi o’quv dsturidan o’rin olgan «Ot» mavzusini o’tishda o’quvchilar guruhi uchun materialini mustaqil ishlab o’rganishlariga imkon beradigan o’quv topshiriqlarini tuzadi. Ona tili darsini boshlashdan oldin o’quvchilarni bir necha guruhga ajratib, mavzu bo’yicha tuzilgan o’quv topshiriqlari asosida ularning mustaqil va ijodiy ishlarini tashkil qilish mmkin. Har bir topshiriq bo’yicha savol-javob o’tkazilib, o’quvchilarning javoblari tegishli ballar bilan baholab boriladi. 30 Hamkorlikda o’qitish texnologiyasining guruhlarda o’qitish usulidan foydalanib, o’tiladigan darsning borishini quyidagicha loyihalash tavsiya etiladi: I.Tashkiliy qism: II.O’tgan mavzu yuzasidan o’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash: III. III.O’quvchilarni dars mavzusi, maqsadi, borishi bilan tanishtirish. IV. Yangi mavzuni o’rganish: A) o’quvchilarni guruhlarga ajratib, guruh a’zolari tomonidan belgilangan o’quv topshiriqlarini mustaqil ravishda sifatli bajarilishiga erishish: B) o’quv materialini yaxlit holda qayta ishlab chiqilishini amalga oshirish. V. Yangi mavzu yuzasidan guruhlar o’rtasida savol-javob, o’quv bahsi o’tkazish. VI. Mavzu matnida berilgan o’quv mashg’ulotini uyushtirish. VII. Test savollari yordamida o’quvchilar bilimini nazorat qilishva baholash. VIII. Yangi mavzuni qayta ishlash va yakunlash. IX. Uyga vazifa berish. Guruhlar o’rtasidagi o’quv bahsi, munozara o’quvchilar jamoasining hamkorlikda bajargan mustaqil faoliyatining natijasi, yakuni sanaladi. O’quvchilarni erkin fikrlashga o’rgatish, og’zaki va yozma nutqini o’stirish, mustaqil ish bajarish qobiliyatini shakllantirish, o’rtoqlari fikrini hurmat qilishga o’rgatish, ot haqidagi tushunchalarni boyitish. Kutilayotgan natija: O’quvchilarni mustaqil, erkin fikrlashga o’rgatish orqali ular faolligini oshirish, ot mavzusiga doir tushunchalarni singdirish, bilim berish bilan birga aqliy faoliyatini oshirish va tashkilotchilik qobiliyatlarini o’stirishga erishish. Uslub: Aqliy hujum, savol-javob, musobaqa tarzida. Jihoz: Darslik, tarqatma, ko’rgazma, oddiy va rasmli testlar, magnit tasma. Darsning borishi: O’quvchilar bilan salomlashilgach, magnit tasma orqali O’zbekiston davlat madhiyasi eshittiriladi. O’quvchilar qo’llari ko’ksida tik turgan xolda birlashib aytadilar. So’ng o’rnilariga o’tiradilar. O’qituvchi: - Hozir qanday dars o’tamiz? 31 O’quvchi: - Sen onam tilisan, otam tilisan, - Sen bobom tilisan, asrlar oshgan. - O, ona tilginam, muqaddas tilim, - Bunchalar shirinsan, bunchalar so’lim. O’qituvchi: - Barakalla, o’g’lim. Aziz o’quvchilar, o’rtog’ingiz yozuvchi Shuhratning til haqidagi she’ridan to’rtlik keltirdi. Demak, hozir biz sevib, ardoqlab o’rganadigan tilimiz bo’lgan ona tili mashg’ulotini ko’ramiz. Qani, o’quvchilar, qo’limdagi patnisda to’rgan shakllardan ixtiyoriy tanlab oling-chi. (patnisda o’quvchi soniga qarab 30 ta to’rtburchak shakllar bo’lib, uning bir tomoni moviy rang, orqa-oq tomonidan esa 3 guruhga bo’lish uchun 10 tadan shaklga qaldirg’och, kabutar va burgut rasmi chizilgan bo’ladi). Qani bolalar, qo’lingizdagi shaklga nomi yozilgan qatorga o’tib o’tiringchi. Mana, guruhlarga ham bo’linib oldik. Endi bilimlarimizni o’zaro sinab, musobaqalashib ko’ramiz. Musobaqa asosan 5 tur bo’yicha bo’ladi. Marhamat boshladik. 1-tur: «Ona tilim-joni dilim», «Qaldirg’och», «Kabutar», «Burugut». Guruhlar a’zolaridan vakil chiqib, ko’rgazmaga o’rnatilgan savollardan olib javob beradi. Savollar: 1) O’zbek tiliga davlat maqomi qachon berilgan: 2) O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining nechanchi moddasida til haqida ko’rsatilgan? 3) , . . Undagi har fikr, har qoida idrokingizga qudrat beradi. Binobarin, siz ham bu sahifalarga ixlos ko’zi ila qarang. Bu iboralar qaerga berilgan va nima haqida fikr yuritilgan? 2-tur: «Bilimingizni sinab ko’ring» har bir guruhda 2 tadan oddiy va rasmli test tarqatib, o’tgan mavzular bo’yicha bilimlari mustahkamlanadi. 1. Kim? So’rog’iga javob bo’lgan so’zlar qatorini aniqlang. 32 A) Bulbul, ot, quyoncha, ayiq V) Qorbobo, qizcha, o’qituvchi. 2. Nima? So’rog’iga javob bo’lgan so’zlar qatorini aniqlang. A) Deraza, tramvay, bayroqcha. V) O’qituvchi, ota-bola, ona-bola. 3. Gapni to’ldirib o’qing va otni aniqlang. ,,,,,,,,,,,, tunda yoqimsiz sayraydi. A) Ukki V) Sayraydi S) Yoqimsiz 4. Gapni to’ldirib o’qin va otni aniqlang. Momiqqina,,,,,,,,,,,, daraxt shohida o’rtiribdi. A) Olmaxon V) Daraxt S) Momiqqina 5. Ko’plikdagi otlar qatorini aniqlang. A) Qullar, qushlar, daraxtlar V) Ikki, uy, olaqarg’a. 3-tur: «Muzyorar» yozma bahs o’yini. Har bir guruhda qaldirg’och, kabutar, burgut rasmi chizilgan oq qog’oz taraqatiladi. Bolalar berilgan savollarga javobni yozma ravishda topshiradilar. Bu «Muzyorar» o’yini orqali o’quvchilar narsa, uning harakati va bularga beriladigan so’roqlarni hamda bosh bo’laklarini bir vaqtda o’rganish imkoniga ega bo’ladilar. O’yin o’quvchilarni mustaqil fikrlab, xulosa chiqarishga o’rgatadi. 4-tur: «Meni tushun» o’yini Bevosita yangi mavzuga kirib boriladi. Bunga guruhlardan bir nafardan o’quvchi chiqadi. O’quvchilar so’zsiz harakat bajarishadi, qolgan guruh azolari bir- birini izohlaydilar, bajarilgan harakatlarga so’roqlar belgisi orqali fe’lning qoidasini keltirib chiqaramiz. 33 Qoida: Ot narsa va shaxslarning, joy nomlarining nomini bildirib, kim? nima?, qaer? so’roqlariga javob bo’ladi. So’ngra otga oid mashq sharti asosida bajariladi, yozuv taxtasiga yoziladi. O’quvchilar daftarga yozadilar. (Kim) Shifokor bermorni davoladi. (Nima) Qor tinmay yog’ayapti. Qushlar don (nima) izlaydi. Yangi mavzuni mustahkamlash maqsadida o’quvchilarga ot ishtirok etgan bittadan gap tuzish va daftarga yozishni mustaqil ish tariqasida beriladi. 5-tur: «Moychechakda yashiringan so’zni top» o’yini. Ko’rgazmada so’zlarga mos «Sonli maqollar aytish» topshirig’i bajariladi. 1.) sakkiz; 2) ming; 3) yuz; 4) etti; 5) bir; 6) to’rt va hakazo. Biladi zo’r birini yiqar, bilimi zo’r- mingni. Etti ulchab bir kes. Sanamay, sakkiz dema. Er haydasang, kuz hayda, Kuz haydamasang, yuz hayda kabi. Barcha turda qatnashgan, fikr bildirgan o’quvchilarni tarqatma ball berib rag’batlantirib boriladi. Dars nihoyasida olingan tarqatma baholar asosida g’olib guruh aniqlanadi. qizil rang- 3 ball, moviy rang- 2 ball, oq rang – 1 ball. Shu gaplarga qarab ballar jamlanadi, g’olib guruh rag’batlantiriladi. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatishda quyidagi didaktik o’yinlardan samarali foydalanish mumkin. 34 «Maqollarda antonimlar» Ma’lumki, o’zbek xalq maqollarida antonimlar ko’proq uchraydi. Shu bois bu shartda o’quvchilar navbatma-navbat ot antonimlar ishtirok etgan maqollaridan aytadilar. Masalan, «yaxshiga yondash, yomondan qoch», «do’st achitib gapirar, dushman kuldirib gapirar», «kattaga hurmatda bo’l, kichikka izzatda» va x.k. «Zinapoya» usuli O’quvchilar ikki guruhga bo’linadi. So’ng xattaxtaga ma’lum bir shaklda «zinapoya» chiziladi. Ma’lumki, antonimlar o’z juftliklariga ega. Shundan kelib chiqib, ushbu juftlikning bittasi «zinapoya» ga yozib qo’yiladi, ikkinchisini esa guruhlardagi o’quvchilarning o’zlari topadi, ular zinalardan bosh zinaga chiqib borishadi. Bunda o’quvchilarda tezkorlik talab etiladi. Chunki qaysi guruh o’quvchilari birinchi bo’lib bosh zinaga chiqsa, ular g’olib bo’ladi. Sinfda nechta o’quvchi bo’lsa, zinalar soni shuncha bo’ladi. «Izohli lug’at» Buning uchun o’quvchilar ikki guruhga bo’linadilar.1-guruh ishtirokchilari so’z birikmasi, frazeologik birikma yoki tasviriy ifodalarni aytadilar. 2-guruhdagi o’quvchilar esa 1- guruhdagilar aytgan so’z va birikmalar ma’nosini tezkorlik bilan izohlab beradilar. Shartni bajara olmagan guruh mag’lub hisoblanadi. Bu o’yin quyidagicha amalga oshiriladi: O’zbekning shoh taomi: palov Ertalabki ovqatlanish: nonushta Ilonning yog’ini yalagan: ayyor Dala malikasi: makkajo’xori Aql gimnastikasi: shaxmat Tog’ malikasi: archa va x.k. Bu o’yinlarni ona tili darslarida 4-sinflarda o’tkazish maqsadga muvofiq. Bunday o’yinlar faqat bir mavzu doirasida cheklanib qolmay bir qancha mavzularda, ko’proq takrorlash darslarida o’tkazilishi mumkin. «Klaster» usuli 35 Bu usulda biror mavzu yoki matn tanlanib, o’quvchining diqqati aynan shu mavzuga qaratish yuzasidan markazga yoziladi. O’quvchilar mavzuga oid barcha fikrlarini markazning atrofiga joylashtirib yozadilar. Fikrlar bayon etilgandan so’ng har bir fikr yoki so’zni toifalarga ajratib chiqadilar. Usulning maqsadi: - o’quvchilar so’z boyligini oshirish; - yozma nutqni takomillashtirish; - fikrlash qobiliyatini shakllantirish; - toifalarga ajrata olish qobiliyatini rivojlantirish. «Klaster» usuli-bu pedagogik strategiya bo’lib, o’quvchilarning u yoki bu mavzu bo’yicha erkin va bemalol o’ylashga yordam beradi. U faqat g’oyalar orasidagi bog’lanishlarni fikrlashni ta’minlash imkoniyatini beradigan tuzilmani aniqlab olishni talab qiladi. «Klaster» usulidan axborotlarni chorlash bosqichida ham, fikrlash bosqichida ham foydalaniladi. U muayyan mavzu sinchiklab o’rganilguncha fikrlash faoliyatini ta’minlashda foydalanish mumkin. 36 «Klaster» larga bo’lish quyidagi usullarda amalga oshiriladi: 1. Hushingizga kelgan barcha fikrlarni yozib oling. Bu fikrlarni muhokama qilmang, shunchaki yozib olavering. 2. Matnni kechiktiradigan imlo va boshqa omillarga ham parvo qilmang. 3. Sizga berilgan vaqt nihoyasiga etmaguniga qadar yozishdan to’xtamang. Miyangizga fikr kelish to’xtab qolsa, toki yangi fikrlar kelguncha qog’ozga nimalarni chizib o’tiring. 4. Imkoni boricha, bog’lanish mumkin bo’lgan bog’lanishlarni chizib chiqing. 37 «Klaster» usuli Stilning ta’biricha, bu juda moslashuvchan strategiyadir. Uni individual tarzda ham guruhda qo’llash mumkin. Guruh faoliyatida u guruh g’oyalarining tirgovichi sifatida xizmat qiladi. 38 «Kubik» lar (kovan va kovan 1980)-bu dars o’qitish usuli bo’lib,bu usul mavzuni o’rganishni osonlashtiradi. Har tomonlama 4 talablar berilgan kubiklardan foydalaniladi, kubikni biror bir qutichaga olib yoniga qog’ozlar yopishtirish bilan yasash mumkin, tomonlari 15-20 sm bo’lgani yaxshi. Kubikning 6 ta tomoniga quyidagi ko’rsatmalar yoziladi. (4-ilova). 1.Nomi 2.Tuzilishi 3.Taqqoslang 4.O’xshating 5.Vazifasi 6.Yaxshi, yomon tomonlarini yoriting 7.Aytingchi, siz u bilan nima qila olasiz?. Undan qanday foydalanish mumkin?. Buning uchun sabablarni asoslab bering. O’quvchilar o’z fikrlarini aytadi. O’z sherigiga nima yozganini o’qib beradi. Masalan: 1.Nomi-kitob 2.Tuzilishi-qog’oz, karton 3.Taqqoslang-daftardan ko’ra katta yoki kichik bo’lishi mumkin 4.O’xshating- to’rtburchakka o’xshaydi 39 5.Vazifasi-bilim berish 6.Yaxshi tomoni: rasmlari rang -barang, qiziq hikoyalar, she’rlarni, ertaklarni o’zida jamlagan Yomon tomoni: varaqlarining tez yirtilishi Muammoli ta’lim o’quvchilarning ijodiy qobiliyatini o’stirishga qaratilgan. Ijodiy qobiliyatlarini o’stirishga qartilgan ta’lim esa rivojlantiruvchi ta’lim bo’lib sanaladi. Muammoli ta’lim ana shu fikrlash qobiliyati va bilish ehtiyojini vujudga keltiradigan asosiy vosita sanaladi. Muammoli o’qitish yo’li bilan o’quvchilar faoliyatini faollashtirish bilimlarni tayyor holda berish orqali ular faoliyatini faollashtirishdan farqi qiladi. Muammoli ta’lim yo’li bilan o’quvchini faollashtirish natijasida biz uning muayyan bir tizimda fikrlashiga erishamiz. Izlanuvchanlikka asoslangan faoliyat muammo yartish muammoli vaziyatni vujudga keltirish bilan boshlanadi. Yaratilgan qiyinchilikni engishi uchun o’quvchida mavjud bilimlar etishmay qoladi. U nama’lum bilimlarni egallash uchun izlanishga, ijodiy faoliyat ko’rsatishga majbur bo’ladi. Izlanish o’quvchida faollikni vujudga keltiradi. Ona tili darslarida ot so’z turkumini muammoli ta’lim imkoniyatlaridan foydalanish orqali biz o’quvchilarni mantiqiy-lingvistik ish usullarini muvaffaqiyatli bajarishga o’rgatamiz, ularni aqliy hamda amaliy faoliyat usullari bilan qurollantiramiz, turkumning qonun qoidalari hamda so’z, so’z birikmasi, gap va matn bilan mustaqil ishlash ko’nikmalarini singdiramiz, til xususiyatlari va uning qonunlarini ijodiy o’zlashtirish va uni yozma hamda og’zaki nutqida ijodiy qo’llash malakalarini shakllantiramiz. Ona tili darslarida qo’llanilgan muammoli ta’lim o’quvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantiradi. Ijodiy tafakkur esa o’quvchilarga noma’lum bo’lgan til hodisalarini bilib olish jarayonini faollashtiradi, egallangan bilimlarining puxtaligini ta’minlaydi, o’quvchilarning til materiallariga bo’lgan qiziqishlarini kuchaytiradi. Ijodiy tafakkur shubhasiz, ijodiy izlanish mahsuli bo’li u muammo yoki savol qo’yish bilan boshlanadi. Bu esa muammoli vaziyat vujudga keltiradi. 40 Ona tili darslarida ot so’z turkumini o’rgatishda muammoli vaziyatni vujudga keltirishda o’quvchilarning o’quv imkoniyatini ham hisobga olish zurur. Har bir o’quvchini o’zlashtirish imkoniyatiga qarab muammoli topshiriqning murakkablik darajasi belgilanadi. Muammoning mohiyatini anglash muammoli ta’limning birinchi bosqichidir Keyingi bosqichlar muammoni echish natijani hisobga olish ana shu birinchi bosqichda o’zlashtirish bo’sh o’quvchilarni muammoli vaziyatga olib kirish o’qituvchiga ancha murakkablik tug’diradi. Buning uchun o’qituvchi differentsial ta’lim imkoniyatlaridan unumli foydalanishi kerak. Ona tili darslarida mavzularni o’rgatish asnosida yaratiladigan muammoli xarakter xususiyati bilan uchga bo’linadi. 1. Nazariy muammo 2. Amaliy muammo 3. Badiiy muammo 41 2.2. “Ona tili” darsligida so'z turkumlari mavzusining yoritilishi va mavzuni o‘rganishda foydalanishga mo‘ljallangan interfaol metodlar a) o'quvchilarga ot so'z turkumi haqida tushuncha berish. b) o'quvchilarring imlo malakalarini takomillashtinsh. c) 'quvchilaming fikrlash qobiliyatini o'stirish, topqirlik, ziyraklik, jamoatchilik tuyg'ularini takomillashtirish. I. Tashkiliy qism. Salomlashish; Davomatni aniqlash; Uyga vazifaning bajarilganligini aniqlash. II. Yangi mavzu bayoni. Aziz o'quvchilar! Bugun siz bilan o'rganmoqchi bo'lgan mavzuning nomi ot so'z turkumidir. Bolajonlar, mana bu ko'rib turgan narsalaming nomini birmabir ayting. O'quvchilarga gul, guidon, o'yinchoqlar ko'rsatiladi. Buning uchun ularga quyidagi savollar bilan murojaat qilinadi: -Siz nimani ko'rayapsiz? -Buyum, narsaga qanday savol beriladi? -Kishilarga, shaxsga qanday savol beriladi? Bolalar, siz dengiz sayohatiga chiqishni hoxlaysizmi? Qani aytingchi, dengizchilar qanday bo'lishlari kerak? O'quvchilar sayohat qilish qiziqarli bolishini, dengizchi kuchli, dovyurak, bilimli, suzishni biladigan bo'lishi kerakligini aytadilar. -O'zbekistonda qanday dengiz bor? -Orol dengizining hozirgi ahvoli qanday? -Nima uchun Orol qurib borayapti? Bolalar shu savollarga javob beradilar. -Dengiz sayohatiga chiqish uchun, bolalar, biz ot so'z turkumining qoidaslni yaxshilab bilib olishimiz kerak ekan, shundagina dengizchi bizni morfologiya dengiziga sayohatga olib ketar ekan. Rasm asosida quyidagi qoida keltirib chiqariladi: 42 Narsa va shaxsni bildirib "Kim?" yoki "Nima?" soyog4ga javob bolgan so War ot deyiladi. Dengiz- nima?, dengizchi — him?, kema- nima? III. Mustahkamlash Bolajonlar, mana siz ot so'z turkumi haqida ancha bilib oldingiz. Marhamat, sayohatga chiqish mumkin. 190-mashq. Narsa va shaxslarni bildirgan so'zlarga so'roq berib, ularni guruhlarga ajratib yozish. Shaxslar: kim? Bola, o'quvchi, chegarachi, ishchi, shifokor. Narsalar: nima? Televizor, kitob, paita, eshik/ Bu mashq doskada va mustaqil bajariladi. 191-mashq. Og'zaki bajarilib, bunda so'zlar quyidagi guruhlarga ajratiladi: Shaxslar: "Kim?" cho'pon, bo'yoqchi, dehqon. Osimlik: "Nima?" paxta, bug'doy, sholi. Hayvonlar: "Nima?" sigir, qo'y, tulki. Ish qurollari: "Nima?" arra, randa, bolta. 1 -topshiriq. Har bir guruhga alohida mavzu beriladi Tabiat hodisalarini bildiruvchi otlar. CTquv qurollarini bildiruvchi otlar. Shaxsni bildiruvchi otlar. Kishilar kasbini bildiruvchi otlar. Test javoblari tekshirilib, baholanadilar. 2-topshiriq. Saylanma diktant "Kuz". Bolajonlar! Men sizga hozir matnni o'qib beraman. Siz ulardan faqat "Kim?" yoki "Nima?" so'roglga javob bo'lgan so'zlarni alohida qilib, ustun shaklida yozing. "Olkamizga oltin kuz fasli keldi. Daraxtlarning bargi oltin tusga kirdi. Dehqonlar dalalarda ter to'kib, kartoshka, sabzi, sholg'om, yeryong'oq kabi hosillarni yig'ishtirib olmoqda. Bog'larda olma, anor, uzum kabi mevalar g'arq pishgan. Bog'bonlar hosildan mamnundirlar." Jismoniy daqiqa: (o'quvchilar she'r mazmuniga mos harakatlar qilishadi) 43 Beshni beshga qo'shsak O'nbo'ladi. Derazadan qarasak Olma shoxi egiladi. Osmon bulut Ertaga yomg ir yog' adi. 3- topshiriq. Lug’at bilan ishlash Soatsoz so’zining lug’aviy manosini o’rganamiz. Soatsoz so’zini talaffuz qilingchi. Qaysi tovush o’zgarib talafuz qilinayapti. Soatsoz 3 bo’g’inli: so-at-soz, 7ta tovush, 7ta harifdan iborat: s-o-a-t-s-o-z. soat – o’zak, soz- so’z yasovchi qo’shimcha. Har bir guruh soatsoz so’zi ishtirokida 4-5 so’zli gap tuzadilar va baholanadilar. 4- topshiriq . 192- mashq. Berilgan so’zlarni guruhlarga ajratib yozish. 1. Shaxslarni bildiruvchi otlar: odam, bola, ota, farzand. 2. Kishilar kasbini bildiruvchi otlar: soatsoz, kutubxonachi, agranom. 3. Transport vositalarini bildiruvchi otlar: avtobus, poyezd, metro. 4. Tabiat hodisalarini bildiruvchi otlar:yomg’ir, bo’ron, shamol, momoqaldiroq. 5- topshiriq. “U kim Bu nima” o’yini. 44 Bu o’yin shartiga ko’ra 3 ta o’quvchi chiqib, o’zlarining “Kim?” yoki “Nima?” ekanligini savol – javob orqali aniqlaydilar. QURUVCHI: 1. Mening kasb kiymim bormi? 2. Bir o’zim ishlaymanmi yoki ko’pchilik bo’libmi? 3. Mehnatim natijasi nima? GARMDORI: 1. Rangi qanaqa? 2. Meni qaysi xalqlar ko’proq iste`mol qiladi? 3. Meni yesa bo’ladimi? 4. Bankalarga solinamanmi? KENGURU: 1. Men odammanmi, hayvonmanmi yoki buyummi? 2. Men o’rta osiyoda yashaymanmi? 3. Meni yesa boladimi? 4. Boshqa hayvonlardan farqin nima? 3 nafar o’quvchi shu savolarni o’quvchilarga berib, javoblariga qarab o’zlarini kim yoki nima ekanliklarin ianiqlaydilar. 6-topshiriq . "Bekor so'zlar shifoxonasi" sinfga tashrif buyuradi. Bu safar bekor maqollar tashrif buyurishgan. Bolajonlar, siz ularni shifokor bo" lib davolaysiz. -Duo olma, oltinol! -Baxt, mehnat keltirar. -Rohat, mehnatning tagi mehnat. -Dangasa ishtaha ochar, ish ishdan qochar. -Ertangi ishni bugunga qo'yma! -Tavakkalchi o'ylaguncha, o'ychi ishini bitirar. Uyga vazifa berish: Bolajonlar, bugungi dengiz sayohatimizda siz nimalarni oVganib oldingiz? Ot qanday soVoqlarga javob bo'lar ekan? Darsligimizdan 193-mashqqa 45 e'tibor bering. Bu mashqda ajratib ko'rsatilgan so'zlarning qaysi so'z turkumiga oid ekanligini aniqlab, ustiga savolini yozib qo'ying. Bolajonlar, bugungi sayohatimizda faol qatnashgan o'quvchilarga rahmat aytib, ularni baholaymiz Fe’l - so’z turkumi mavzusida dars ishlanmasi. MAVZU: Fe’l so’z turkumi. Darsning maqsadi: 1. Ta’limiy maqsadi a)So`z turkumlaridan fe’l haqida keng qamrovli bilim berish,bilim ,ko’nikma malaka xosil qilish. b)O`quvchilarning bilish darajasini bir-biri bilan taqqoslash. d)Ona-tilini hurmat qilgan holda chet tilini o’rganishga bo’lgan qiziqishni oshirish. 2. Tarbiyaviy maqsad: a) Ajdodlar merosiga sodiq bo’lib,vatanimizga munosib farzand bo’lish. b)Odob-axloq qoidalariga rioya etish, o`zgalar fikrini aniqlash, hurmat qilishga o`rgatish d)O`quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish. 46 3.Rivojlantiruvchi maqsad. Bilim ko’nikma malakasini rivojlantirish,tez fikrlay olish,hozirjavobligini oshirish. Darsing turi : Yangi bilimlarni shakllantiruvchi. Dars usuli: Aqliy hujum, klaster,beshinchisi ortiqcha metodi, nima qiladi? metodi, baxtli tasodif metodi. Darsning jihozi: Darslik, kompyuter,monitor,tarqatma kartochkalar, Dars shiori:” O’rgan –o’rgat shiori Boshlang’ichdir poydevori. Biz buyuk kelajakni ozod va farovon hayotni qurish maqsadida matonat va qattiylik bilan mexnat qilamiz. (I.A.Karimov) Darsning borishi: 1.Tashkiliy qism : O’quvchilar darsga hozirligi tekshiriladi. “Tartib posboni “va” orasta qiz “ hisobot beradi. Bahor fasli Haqida ma’lumot beriladi . Ma’naviyat daqiqasi o’tkaziladi. 1.2020- yil qanday yil deb nomlandi? 2.Obod turmush deganda nimani tushunasiz? 3.To’kin va farovon hayot qurib yashash uchun nimalar qilmog’imiz kerak.? 4.Chet tilini o’rganish bizga nima uchun kerak? 2.O’tilgan mavzuni mustaxkamlash va uy vazifani tekshirish. 47 Baxtli tasodif metodidan foydalanib o’quvchilarga 6 ta konvert ko’rsatiladi, 1 ta konvert ichida 5* omad yozilgan bo’ladi, o’quvchilar konvertdagi savollarga birin ketin javob berishadi va kimga baxtli tasodif tushsa sinf chapak chaladi, 5* qoyiladi. Savollar. 1-savol ; Kishilik olmoshlarini ayting? 2-savol: Kishlik olmoshlari qanday qo’shimchalar bilan qo’llaniladi. 3-savol: Kishilik olmoshlari gapda qaysi bo;lak vazifasida keladi. 4-savol: Sifat yasovchi qo’shimchalarni ayting? 5-savol: Qanday sifatlar ma’no turlarini bilasiz? 6-savol: Shaxs olmoshlarini ayting? Test aytiladi oquvchilar javoblarini yozib berishadi. 1-test:Qaysi kishilik olmoshlari bitta shaxni bildiradi? A)Biz ,Siz ,Ular.olmoshlari B)Men, Sen ,U olmoshlari D)U,Ular. 48 2-test :Qaysi kishilik olmoshlari ko’p kishini bildiradi? A) Men, Sen ,U olmoshlari B) U,Ular D)Biz ,Siz ,Ular.olmoshlari 3-test:Kishilik olmoshlari qanday so’roqqa javob bo’ladi? A) Kimlar? Nimalar? B)Kimlar? Nima qildi? D) Kim? Kimlar? Yangi mavzu bayoni: O’qituvchi; Juft savolim bor sizga,Ham o’g’ilga ham qizga. O’quvchi; -Gullar ekdi rang –barang. O’qituvchi: Nima qilyapti? –Doston? O’quvchi:- Chizyapti bog’u –bo’ston. O’qituvchi; Barakalla ,do’stlarim Uch zamonga sardor u, Sochilgan yulduzlarim Javobingizga borman, 49 Doimo sizga zorman. Uch zamonga sardor u, Harakat u, halovat u, Keldi,yozdi,o’qiydi. Ishladi ham to’qidi. Qoida; Narsa va shaxsning harakatini bildirib nima qildi?nima qilyapti? nima qilmoqchi?so’roqlariga javob bo’lgan so’zlar fe’l deyiladi. 375-mashq Matnni o’qib ajratilgan so’zlarga so’roq bering. 50 Yashashardi------Nima qiladi? Yig’ladi-------- Nima qiladi? Og’riyapti----- Nima qilyapti? Tepdi--------Nima qildi? Achindi------ Nima qildi? Qiynayverdi-------------Nima qildi? Yirtildi---------Nima qildi? Qochishdi----------Nima qildi O’quvchilar biz sizlar bilan odob-axloq qoidalarini o’rganib tanishib chiqqan edik to’g’rimi? Farobiy bobomiz- «Daraxtning yetukligi uning mo'l - ko'l va shirin - shakar, sharbatga to'Ia mevasi bilan bo'Iganidek, insonning barcha xislatlari ham axloq bilan yakunlanadi» - deydi. Har doim yaxshi va odobli bola bo’lishga harakat qiling 376-mashqni ko’chiring fe’llarning tagiga chizing. Yangi mavzu mustaxkamlash. “Beshinchisi ortiqcha”metodi So’z turkumlaridan qatordagi bitta ortiqchasini toping. 1 Maktab,kitob,kundalik,keldi, bola.( Ot) 2 Chiroyli, moviy, qizil, ikkita, semiz.(Sifat) 3 O’quvchi, to’rtta, beshinchi, Yuzta, o’nta. (Son) 4 Bordi, keldi, o’tirdi,uxladi,Novvoy. 51 Uyga topshiriq Kundalikni endi ochaylik Uyga vazifalarni yozaylik Ona-tilidan olgan bilimni, U nutmasdan esta saqlaylik. 377-mashq she’rni ifodali o’qing, ko’chiring. So’roqlar yordamida fe’llarni aniqlab, tagiga chizing. 52 Darsning mavzusi: So‘z turkumlari (136-139- mashqlar) Darsning maqsadi: ta’limiy: so‘roqlar yordamida, so‘z ma’nolari asosida turkumlarga ajratish malakalarini rivojlantirish; FK1: o‘qilgan matn mazmunini va o‘zgalar fikrini anglab, ifodalash, so‘z turkumlarini farqlash, nutq jarayonida o‘zlashtirgan yangi so‘zlarni og‘zaki nutqda qo‘llay olish, tarbiyaviy: o‘quvchilarda o‘z vatandoshlari bilan faxrlanish tuyg‘ularini tarbiyalash; TK3: mustaqil o‘qib-o‘rganish va bilimini muntazam oshirib borish; TK4: o‘quvchilik burch va huquqlarini, vazifalarini bilish va ularga rioya qilish; TK 6 : kundalik faoliyatda mavzuga oid jadvallarni o‘qiy olish; rivojlantiruvchi: so‘z turkumlaridan nutqda o‘rinli foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish; 53 TK2: media vositalridan, didaktik materiallaridan foydalanish ; FK2: mavzuga oid so‘zlarni og‘zaki va yozma nutqda o‘rinli qo‘llay olish, nutqda so‘zlarning grammatik shakllaridan to‘g‘ri foydalana oli sh. Dars turi: mustahkamlovchi dars. Darsning metodi: suhbat, analiz, ta’limiy o‘yin, mustaqil ish metodi. Darsning jihozi: mavzuga oid rasmlar, multimedia ilovalari . Darsning borishi: I.Tashkiliy qism II.O‘tilgan mavzuni mustahkamlash Husnixat daqiqa: Kun-u tun yuradi, Bitta joyda turadi. (Soat) O‘tilgan mavzu yuzasidan quyidagi savollar beriladi: So‘zning asosi nimani ifodalaydi? Qo‘shimchalar nima uchun so‘s yasovchi va so‘zlarni bog‘lovchi deb turlarga ajratiladi? Tilda so‘zlar qanday ko‘payadi? III. Mustahkamlash Darslik bilan ishlash 136-mashqdagi „Ona tilim“ she’ri o’qib eshittiriladi. She’r matni yuzasidan suhbat o‘tkaziladi. She’r nima haqida ekan? She’rda nima uchun bulbul bilan to‘ti taqqoslangan? Siz ona tilingizni sevasizmi? O‘qituvchi suhbatni yakunlab, “O‘zbek tili davlat tili” ekanligini eslatib, o‘zbek tilini yanada yaxshi o‘rganishga da’vat qiladi. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga so‘roq bering va qaysi turkumga kirishini ayting. 54 O‘quvchilarning javoblari eshitilgach, quyi sinflarda o‘rganishgan so‘z turkumlarini eslash so‘raladi. O‘qituvchi bugun “So‘z turkumlari”ni takrorlashni e’lon qiladi. 1-topshiriq. 137-mashq matni asosida o‘quvchilar matndan ajratilgan gapdagi so‘zlarni so‘z turkumlariga ajratadilar, so‘zlar so‘z turkumi ostiga joylashadi Zafar Diyor 1912-yilda Chust tumanining Samsoqtepa qishlog‘ida tug‘ildi. 137-mashq sharti va matnini o‘quvchilar mustaqil o‘qiydilar. Matn sizga kim haqida ma’lumot berdi? Zafar Diyorning qaysi she’rlarini yod ayta olasiz? Matnda nechta gap borligini aniqlang. Shu gapdagi har bir so‘zning qaysi turkumga kirishini ayting. So‘zlar nimalar asosida turkumlarga ajratiladi? 55 Darslikdagi 138-mashq mustaqil ish qilib beriladi. Bu mashqda o‘quvchilar so‘zlarga so‘roq berib, turkumlarga ajratadilar va jadvalga joylashtiradilar. 2 -topshiriq. 138-mashqdagi so‘zlar ekranda namoyish etiladi. O‘quvchilar so‘zlarni so‘roqlariga ko‘ra jadvalga joylashlari lozim. kim? nima? qanday? qanaqa? necha? nechanchi? nima qilibdi? nima qilyapti? nima qilmoqchi? giyoh pahlavon hammom qovun dehqon uchuvchi kitobxon quyuq sovuq issiq ziyrak to‘rtinchi to‘qqiz yetti ergashyapti chanqabdi pishibdi sug‘ormoqchi IV. Darsga yakun yasash va baholash So‘zlarni turkumlarga qanday ajratingiz? Qaysi so‘z turkumlarini bilasiz? O‘quvchilarning darsdagi ishtiroki va ijodkorligi, faolligi, topshiriqlarnibajarish darajasiga ko‘ra o‘qituvchi tomonidan baholanadi hamda rag‘batlantiriladi. V. Uyga vazifa . Uyga 139-mashq beriladi. Mashqda kim?, nima? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlarni topib, ko‘chirish bir-ikkita misol bilan tushuntiriladi. 56 Mavzu: Sifat – so‘z turkumi . ( 264-267- mashq.) Darsning maqsadi: ta’limiy: o‘quvchilarga sifat so‘z turkumi, gapdagi vazifasi ularni boshqa so‘z turkumlaridan ajratishga o‘rgatish,sifat so‘z turkumi yuzasidan bilimni mustahkamlash. FK1: sifat va ularning otga bog‘lanishini , gapdagi vazifasini bilishi; tarbiyaviy: o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash va ular ongiga axloqiy-ma'naviy fazilatiarni, mehnatsevarlikni singdirish, mustaqil fikrlashga o‘rgatish: TK5: milliy bayramlarni, milliy qadriyatlarni, o‘zi yashab turgan tarixiy obidalarni bilish va ularni bir-biridan farqlash; rivojlantiruvchi: sifatlardan nutqda o‘rinli foydalanish malakalarini hosil qilish. Chiroyli va to‘g‘ri yozuv ko‘nikmalarini rivojlantirish, darslik bilan mustaqil ishlashga o‘rgatish, o‘z fikrlarini erkin, ravon bayon qila olish ko‘nikma va malakalarini rivojlantirish. FK2: mavzuga oid so‘zlarni og‘zaki va yozma nutqda qo‘llay oladi, TK2: media vositalaridan, didaktik materiallaridan foydalanib, topshiriqlarni bajarish. Darsning turi: yangi bilim,ko‘nikma,malakani shakllantirish darsi. Darsning metodi : analiz-sintez metodi,suhbat metodi. Darsning jihozlari: shaxs va narsa rasmlari,tarqatma materiallar. Darsning borishi: I.Tashkiliy qism: II. O‘tilgan mavzuni mustahkamlash. Husnixat daqiqasi: Dum-dumaloq jajji oy Chaqib yesang g‘ij-g‘ij moy. (Yong‘oq) 57 263-mashq sharti asosida qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarning tagiga to‘lqinli chizilganligi ko‘riladi. Sifatlar nimaning belgisini bildirgan? degan savol bilan mashq tekshiriladi. III. Yangi mavzuni bayoni. Doskaga olma, gul, sinf, xona, qalampir, bolaning rasmlari ilib qo‘yiladi. O‘quvchilar bilan quyidagi savol-topshiriqlar yordamida suhbat o‘tkaziladi.Rasmlar kuzatiladi. Rasmda tasvirlangan narsalarning nomini aytish kerakligi uqtiriladi.. -Qanday gul? (Qizil gul.) -Qizil so‘zi gulning nimasini bildiradi? (Rangini bildiradi.) - Qanday qalampir? (Achchiq qalampir.) - Achchiq so‘zi qalampirning nimasini bildiradi? (Ta’mini bildiradi.) -Qanday bola? (Aqlli bola.) -Aqlli so‘zi bolaning nimasini bildiryapti? (Bolaning xususiyatini bildirayapti.) -Qanday sinf? (Ozoda sinf.) - Ozoda so‘zi sinfning nimasini bildiradi? (Toza ekanligini bildiradi.) -Ozoda, shirin, qizil so‘zlari bitta nom bilan nima deyiladi? (Sifat deyiladi). -Sifatlar nimalarning belgisini bildiradi. (Shaxs va narsalarning belgisini bildiradi.) -Shu so‘zlarga so‘roq bering. (Ozoda — qanday?, achchiq — qanday?, qizil — qanday? aqlli — qanday?) Suhbat yakunida bir o‘quvchiga xulosa chiqartiriladi: narsa-buyum, shaxslarning belgisini bildirib, qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar sifat so‘z turkumidagi so‘zlar deyiladi. O‘quvchilarga d arslikdagi 264-mashq yuzasidan suhbat uyushtiriladi. 58 “Intervyu” metodini o‘tkazish sharti tushuntiriladi. Bu metod o‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stiradi, mustaqil fikrlashga o‘rgatadi . O‘quvchilardan biri gazeta muxbiri bo‘lib, mashqga bog‘lab qish fasli va qishki o ‘yinlar haqida intervyu oladi. O‘quvchilarga quyidagi savollar bilan murojaat qiladi. Qishda yog‘gan qorni nimaga o ‘xshatasiz? — Bolalarning qalbi nimaga o‘xshaydi? — Ular nimalarga talpinishadi? — Zarrachalar nimalarga o‘xshaydi? — Qizchaning qo‘liga nima qo‘ndi? — Nima uchun qor qizchaning qo‘lida erib ketdi? — Bolalar qishda qanday o‘yinlar o‘ynashadi? — Savollarga javob olingach, sifatlarni aniqlab, o‘zi bog‘langan so‘z bilan ko‘chirish vazifa qilib beriladi.O‘quvchilar sifatlarni ozi‘i bog‘langan so‘z bilan quyidagicha yozadilar: (Beg‘ubor qalbi , daryoday to‘lib, ko‘m-ko‘k o‘tloqlar,oppoq kapalaklar,oppoq hovuchiga, tip-tiniq shudring,oq choyshabga,oppoq qorlarni) Lug ‘at ishi : beg‘ubor — g‘uborsiz, gardi yo‘q. Shudring — tongda barglarga tushadigan tomchi. Sifatlar ko‘pincha otlarga bog‘lanib, gapda ikkinchi darajali bo‘lak vazifasida keladi. Sifatlar tagiga to‘lqinli chiziq chiziladi. IV.Yangi mavzuni mustahkamlash. So‘ng og‘zaki quyidagi “Sifatlarini top!” ta’limiy o‘yin o‘tkaziladi. Buning uchun mashq matnidagi sifatlar yozilgan vatman doskaga ilib qo‘yiladi. O‘quvchining vazifasi so‘zlarni ingliz tilidagi nomini aytib, ana shu sifatga mos otlarni ingliz tilida yozib chiqadilar. 59 1 -topshiriq 265-mashq. Matnni o‘qi ladi . Qanday? qanaqa? so‘roqlariga javobbo‘lganso‘zlarnio‘zibog‘langanotbilanbirgabelgilanadi. Darslikdagi 265-mashq o‘qiladi so ‘roqlar yordamida sifatlar aniqlanib, gapdagi vazifasi aytiladi. Ko‘m-ko‘k., zarrin , yam-yashil ,sovuq , sevimli ,yangi , yashil (qanday?) Novda so‘ziga ma’nodosh so‘z - nihol shox, Lug‘at ishi: zarrin — yarqiroq Sifat haqidagi bilimlarni mustahkamlash uchun test olinadi. 1. Sifatlar berilgan qatorni belgilang. a) Handalak, hissa, chiroyli. b) Aqlli, dono, dumaloq. d) yozdi, chizdi, o‘qidi. e) olti,besh,yigirma. 2. Sifat turkumidagi so‘z qatnashgan gapni belgilang. a) Halima kitobni o‘qidi. b) Sen sariq ko‘ylagingni kiyasanmi? d) Salim oltinchi sinfda o‘qiydi. e) Malika Madina bilan dugona. 3. … shamol esdi. Nuqtalar o‘rniga mos sifatni toping. a) toza b) mayin 60 d) ajoyib e) sariq V. Darsni yakun yasash va baholash. Darsda faol ishtirok etgan o‘quvchilar baholanadi. VI. Uyga vazifa. 267-mashq matnni o‘qib beriladi. So‘roqlar yordamida sifatlarni topib, o‘zi bog‘langan so‘z bilan ko‘chirish lozimligi tushuntiriladi. umri qisqa ,o‘jar barg ,qo‘ng‘ir tusga ,daydi shamolning ,yangi barglar. Mavzu: Son — so‘z turkumi (takrorlash) ( 314- 316- mashqlar ) Darsning maqsadi: ta’limiy: o‘quvchilarning son so‘z turkumi, uning so‘roqlari, qaysi so‘z turkumidagi so‘zga bog‘lanishi haqidagi bilimlarini aniqlash, mustahkamlash. FK1: son va ularning yozuvda ifodalanishini, sanoq va tartib sonlarni, ularning otga bog‘lanishini biladi ; tarbiyaviy: vatanimiz hayotida ro‘y bergan voqealar sanalarini o‘quvchilar yodiga tushirish orqali ularda Vatan ramzlari tarixiga qiziqish hissini uyg‘otish. TK5: vatanga sadoqatli, insonlarga mehr-oqibatli hamda milliy qadriyatlarga e’tiqodli bo‘lish, nutqiy me’yorlarga rioya qilish. rivojlantiruvchi: o‘quvchilar tomonidan muayyan nazariy bilimlarning puxta o‘zlashtirilishiga erishish. FK2: mavzuga oid so‘zlarni og‘zaki va yozma nutqda qo‘llay oli sh , o‘zlashtirilgan leksik birliklarni matnda qo‘llay olish . TK6: aniq hisob-kitoblarga asoslangan holda shaxsiy rejalarni tuza olish, kundalik faoliyatda mavzuga oid jadvallarni o‘qiy olish. Darsning turi: yangi bilim, ko‘nikma,malakani takrorlash- mustahkamlash darsi. Darsning metodi: “BBB” metodi , suhbat metodi. Darsning jihozi: tarixiy sanalar bilan bog‘liq narsalar rasmi , shaxs va narsa rasmlari, didaktik tarqatmalar. Darsning borishi: I. Tashkiliy qism. 61 II. O‘tilgan mavzuni mustahkamlash. Husnixat daqiqasi: O‘nta bo‘lsa o‘rni boshqa, Qirqta bo‘lsa qilig‘i boshqa. O‘qituvchi o‘rganilgan so‘z turkumlarini o‘quvchilar yodiga tushirishi, son so‘z turkumiga oid so‘zlarning otga bog‘lanib kelishini va yozilishini o‘rgatish uchun savollar tuzib, matnlar tanlashi kerak. Dars o‘tilgan mavzular yuzasidan o‘quvchilar bilimini esga tushiruvchi suhbat bilan boshlanadi: —Sinfda nimalarni ko‘ryapsiz va ularning soni nechta?(Parta, stol, stul, gullar.......) —Sinf xonasida nechta doska bor ?(Bitta doska bor). —Partalar nechta.....? (O‘n beshta parta). —Parta so‘zi nimani anglatadi?(Narsani) —O‘n besh so‘zi narsaning nimasini anglatadi (Narsaning sonini anglatadi) —Siz nechanchi partada o‘tirasiz?(Ikkinchi partada) —Ikkinchi so‘zi nimani anglatadi?( Narsaning tartibini bildiradi.) —Sinfda necha nafar o‘quvchi bor?(O‘ttiz besh nafar) —Siz nechanchi sinfda o‘qiysiz?(to‘rtinchi sinfda) O‘quvchilardan eshituv diktanti olinadi. — Bir yilda o‘n ikki oy bor. Bir oy to‘rt haftaga teng. To‘rt hafta 30—31 kundan iborat. Faqat fevral oyida kunlar soni 28 ta. Bir yil necha kundan iborat? Diktant yuzasidan quyidagicha grammatik topshiriq beriladi. Buni o‘quvchilar mustaqil bajaradilar. — Diktant matnida sonni ifodalagan so‘zlarni topib, tagiga chizing. — Matndagi sonlar nimaning sanog‘ini bildirayotganini ayting. Savol-javob yordamida o‘quvchilar sonning nomini, narsa- buyumning son- sanog‘ini, tartibini bildirishini, son necha?, qancha?, nechta?, nechanchi? so‘roqlariga javob bo‘lishini eslaydilar. Darslikdagi 314-mashq topshirig‘i va matnni o‘quvchilar ichida o‘qiydilar. Bir o‘quvchi vazifani qanday bajarish lozimligini tushuntiradi. O‘quvchilar 62 so‘roqlar orqali sonlarni topadilar. O‘qituvchi o‘quvchilardan quyidagi savollarga javob oladi: —Matn necha gapdan tuzilgan? —Matnda maqsadga ko‘ra qanday gaplar qatnashgan? —Matnda necha kishining suhbati berilgan? —So‘roqlar yordamida mashq og‘zaki tarzda quyidagi tartibda bajariladi: Bolalarning yoshini bildirgan so‘zni toping va so‘roq bering. (6, 8 va 10 yosh.) —Bu sonlar qaysi so‘zga bog‘langan? (Yosh so‘ziga bog‘langan.) (30 nima? 30 qadam. Qadam so‘ziga bog‘langan.) —50 raqami qaysi so‘zga bog‘langan?(50 ta nima?50 ta baliq.Baliq so‘ziga bog‘langan.) — Kenjatoy nechagacha sanashni bilar ekan? (20 gacha sanashni bilar ekan.) O‘quvchilarga raqamlarni harfiy ifodalarni o‘zi bog‘langan so‘z bilan birga yozib kelishlari aytiladi. 1 -topshiriq . 315- mashq. O‘qing. Sonlarni so‘roqlar yordamida aniqlab, o‘zi bog‘langan so‘z bilan birga belgilang. Darslikdagi 315- mashq o‘quvchilar matndagi gaplarni ifodali o‘qiydilar. Sonlarni so‘roqlar yordamida aniqlab, o‘zi bog‘langan so‘z bilan birga ko‘chiradilar. — Matn nima haqida ekan? (Ulkan tort haqida ekan.) — Matn nechta gapdan tuzilgan? (5 gapdan iborat.) — Matnga sarlavha qo‘ying. („Ginnes rekordlari“ga kirgan tort.) — Ulkan tortni qayerlik oshpazlar yaratibdi? — Tortning uzunligi qancha? — Tortni tayyorlashga qancha masalliq ketgan? — Bu tortga necha kishining mehnati singgan? Uchinchi gapdagi songa so‘roq beradilar. 63 — Tortning uzunligi necha metr? (2 kilometr-u 396 metr.) — Bu sonlar qaysi so‘zlarga bog‘langan? (Kilometr, metr so‘zlariga bog‘langan.) — To‘rtinchi gapda 500 soni qaysi so‘zga bog‘langan? (500 kilogramm saryog‘.) — 900 soni-chi? (900 kilogramm shakar.) — 14000 soni bog‘langan so‘zni toping. (14000 ta tuxum.) O‘quvchilar suhbatdan so‘ng sonlarni o‘zi bog‘langan so‘zlar bilan daftarlariga yozadilar. Yozganlarini darslikka qarab tekshiradilar. O‘quvchilarni gazeta, jurnal o‘qishga qiziqtirish maqsadida quyidagi savollardan foydalaniladi: — Matndagi ma’lumot nimadan olingan? — Hozirda yana nimalar orqali ma’lumotlar olinadi? (Kompyuterdan internet orqali ma’lumotlar olinadi). O‘quvchilarning mustaqil faoliyati davomida darslikdagi „Eslang, o‘ylang “ belgisi ostida bo‘lgan savol va topshiriqlarga o‘tkazilgan savol-javoblar asosida mustaqil javob tayyorlaydilar. Bunga har bir o‘quvchi o‘zi javob berishi mumkin. Yoki guruh-guruh bo‘lib javob tayyorlashi va bir kishi topgan javobini o‘qituvchiga gapirib berishi mumkin. IV.Yangi mavzuni mustahkamlash. “BBB” metodi asosida o‘quvchilarning mavzuni qanday o‘zlashtirganliklarini,mavzuni mustahkamlashda tekshiriladi. O‘qituvchi doskani uch qismga ajratadi. Birinchi qismiga “Bilaman”, ikkinchisiga “Bilib oldim”, uchinchisiga “Bilishni xohlayman” so‘zlarini yozib qo‘yadi.O‘quvchilar “Son” mavzusi yuzasidan qanday ma’lumotga ega ekanliklarini so‘raydi va o‘quvchi bildirgan fikrlarni “Bilaman” nomli qismga yozib qo‘yadi. Bugun darsda nimalar bilib olganliklari so‘ralib, ikkinchi qismga yozib qo‘yiladi. O‘qituvchi so‘nggi bosqichda “Son - so‘z turkumi” bo‘yicha qanday ma’lumotlar olish istagida ekanligi so‘raladi, doskaning uchinchi qismiga yozib qo‘yadi. Namuna: 64 Bilaman Bilib oldim Bilishni xohlayman 1.Narsa va shaxsning sanog‘ini bildiradi. 2.Nechta? qancha? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Son-so‘z turkumi ekanligini bilib oldim. Rim raqamlarida tug‘ilgan yilimni yozilishini bilishni xohlayman. V. Darsga yakun yasash va baholash. Darsda faol ishtirok etgan o‘quvchilar baholanadi. VI. Uyga vazifa.. 2 -topshiriq . 316-mashq. Gaplar bittadan, qo‘yish uchun so‘zlarni hammasi chiqadi. Chiziqchalar o‘rniga sanalarni mosini qo‘yib gapni qayta o‘qing . 316- mashq sharti o‘quvchilarga o‘qitiladi. Chiziqchalar o‘rniga qo‘yiladigan so‘zlar savol-javob yo‘li bilan aniqlanadi. Chiziqchalar o‘rniga sanalarni qo‘yib, matnni qayta o‘qish vazifasi tushuntiriladi. Sanalarni qo‘yib, matnni ko‘chirish, nechanchi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlarni aytish vazifasi beriladi.O‘qituvchi savol beradi. -Vatanimizga sodiq farzand ekanligingizni qanday isbotlashingiz mumkin? (Kattalarni hurmat qilishimiz, a’lo baholarga o‘qishimiz, Vatanimiz chegaralarini qo‘riqlashimiz Ona-Vatanga sodiqligimizni bildiradi.) — Vatanimizda ro‘y bergan muhim voqealarni yodda saqlashimiz ham sodiqlik belgisi bo‘la oladimi? (Bo‘la oladi.) — Hozir bu borada bilimlaringizni sinab ko‘ramiz. Mustaqillikni qachon qo‘lga kiritdik? (1991- yil 1- sentabr—Mustaqillik kuni.) — Davlat bayrogi‘ qachon qabul qilingan? (1992- yil 18- noyabr-da Davlat bayrog‘i haqidagi qonun tasdiqlangan.) — Davlat gerbi-chi? (1992- yil 2- iyulda Davlat gerbi haqidagi qonun tasdiqlangan.) 65 — Konstitutsiyamizga qachon ega bo‘ldik? (1992- yil 8- dekabrda o‘zimizning Konstitutsiyamizga ega bo‘ldik). — Davlatimiz madhiyasini qachondan kuylay boshlaganmiz? (1992- yil 10- dekabrdan davlatimiz madhiyasini kuylay boshlaganmiz). O‘quvchilar javoblari asosida chiziqchalar o‘rniga sanalarni qo‘yib matnni yozadilar. Nechanchi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlarni aniqlaydilar. Darslikdagi matn bilan o‘zlari tuzgan matnni solishtiradilar va mazmunan to‘liq ifodalangan matnni (o‘zlari tuzgan matn) aytadilar. 66 Xulosa va metodik tavsiyalar Maktabda o’quvchilarga faqat umumiy ta’lim berish bilan cheklanilmaydi, unda boshlang’ich ta’limning zaruriy sharti bo’lgan mustaqil fikrlash, ijodiy qobiliyat, mavzuni o’zlashtirish ko’nikmasi ham rivojlantirilib, har bir darsga ta’limiy-tarbiyaviy yondashish hissi shakllantiriladi va kamol toptiriladi. O’quvchilarga ta’lim berishda asosiy maqsad ular ongiga fan asoslarini puxta singdirish orqali ularni diyonatli, e’tiqodli qilib o’stirish, ijtimoiy hayotdagi har bir hodisaga ongli yondashishni tarbiyalash, egallangan bilim va ko’nikmalarni hayotga tatbiq etish qobiliyatini o’stirishdan iboratdir. Bu jihatdan ham ona tili darslari boshlang’ich sinf o’quvchilarini jamiyatimiz olg’a surayotgan yuksak g’oyalar ruhida tarbiyalash vositasi hisoblanadi. Bunda eng avvalo ona tilimizga bo’lgan hurmat va ehtirom, tilni chuqur o’zlashtirish qobiliyatini shakllanadi. Bunda boshlang’ich sinf o’qituvchisining o’rni va ahamiyati juda katta zaruriy hodisa hisoblanadi. Buning uchun oldindan hal qilinishi zarur bo’lgan pedagogik masalalarni aniq belgilab olish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqot ishi natijasida biz quyidagi xulosalarga keldik: - boshlang’ich sinf ona tili darslarida o’quvchilar bilimini oshirishda boshlang’ich ta’lim mazmun-mohiyati bilan katta imkoniyatlarga ega. - ona tili darslarida so’z turkumlarini o’rgatishda tilning asl mohiyati, mazmuni kabi tushunchalar singdirib boriladi. - boshlang’ich sinf ona tili darslarida ot so’z turkumlarini o’rgatishda zamonaviy pedagogik texnologiya usullari yordamida darsni tashkil etish yaxshi samara beradi. Bu borada ta’lim-tizimiga texnologik yondashuv, yangi pedagogik texnologiyalardan, boshlang’ich ta’limning eng ilg’or tajribalaridan o’rinli foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ta’lim-tarbiyaga yaxlit jarayon sifatida yondoshib, ona tili darslarida bu borada ham sinfdan tashqari mustaqil ishlarni ta’lim jarayoni bilan uzviy aloqada tashkil etish orqali uning samaradorligini oshirish ko’zlangan maqsadga olib 67 boradi. Mazkur tadqiqot ishimizda ham belgilagan maqsadlarimizga erishdik deb hisoblaymiz. 1. Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z turkumlarini o’rgatishning pedagogik muammo ekanligini birinchi bobimizning birinchi va ikkinchi tarkibiy qismlarida nazariy jihatdan asoslandi. 2. So’z turkumlarini o’rgatish yordamida o’quvchilarda ta’lim-tarbiyani, ona tilimizning qonun-qoidalarini shakllantirishning pedagogik xususiyatlari ishlab chiqildi. 3. So’z turkumlarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’rgatishning pedagogik shart-sharoitlari aniqlandi. 4. So’z turkumini zamonaviy usullarda o’qitish yordamida o’quvchilarda mustaqil ish olib borishni ta’minlaydigan shakl va metodlar, vositalar tizimi ishlab chiqildi, bu jihat ilmiy asoslandi va tajribada tekshirib ko’rildi. Olib borilgan tadqiqot ishimiz natijalariga asoslanib quyidagi tavsiyalarni taqdim etish mumkin: - O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi qonuni hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» asosida o’quvchilar ongida til qonunqoidalarini shakllantirish va o’zlashtirishning maqbul tizimini ishlab chiqish va hayotga joriy etish; - mustaqil tarzda so’z turkumi bo’yicha amaliy ishlarni tahlil qilish va bu boradagi malaka va ko’nikmalarni aniqlash; - boshlang’ich sinf o’quvchilarining so’z turkumi bo’yicha bilimini oshirish va shakllantirishga doir metodik majmualar, axborot-ko’rgazmali materiallar yaratish; -o’quvchilarda so’z turkumini zamonaviy usullar yordamida shakllantirishga qaratilgan ilg’or pedagogik texnologiyalarning yangi metod va usullarini izlab topish, uni amaliyotga joriy etish; - boshlang’ich ta’lim jarayonida o’quvchilarning bu boradagi bilimlarini shakllantirishda uzviylik va uzluksizlikni ta’minlash; 68 - boshlang’ich sinf ona tili fanini o’qitish jarayonida o’quvchilar mustaqil bilimini shakllantirish bo’yicha ijtimoiy pedagogik yo’nalishda ilmiy -tadqiqotlar olib borish va hokazo. Bundan tashqari, boshlang’ich ta’lim jarayonida quyidagilarni amalga oshirish lozim: - so’z turkumlarini o’rganish yordamida o’quvchilarning psixologik va individual xususiyatlarini hisobga olgan holda mashg’ulotlar uyushtirish; - o’quvchilarning ijodiy ishlarini tarbiyalashga qaratilgan tashviqottarg’ibotchilik faoliyatini takomillashtirishga alohida ahamiyat berish; Yuqorida ta’kidlangan tavsiyalarning natijali bo’lishida boshlang’ich ta’lim maktablarining dasturlari mazmuniga aniq yo’nalishlar kiritilishi lozim. O’qituvchilar «Ona tili» darsliklari dasturidan o’quvchilarga bilim berishda va tarbiyalashda keng foydalanishlari lozim. 69 Foydalangan adabiyotlar ro’yxati 1.Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq / Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent : O‘zbekiston, 2016. — 56 b. 2.Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik — har birʼ rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma ruza, 2017 yil 14 yanvar / Sh.M. ʼ Mirziyoyev. — Toshkent : O‘zbekiston, 2017. — 104 b. 3.Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta minlash — yurt taraqqiyoti va ʼ xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma ruza. 2016 yil 7 ʼ dekabr /Sh.M.Mirziyoev. — Toshkent: „O‘zbekiston“, 2017. — 48 b. 4. Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. -T.: «O’zbekiston», 1998. 5. Karimov I. A. Buyuk kelajak sari. –T.: «O’zbekiston», 1977. 6. «Ta’lim to’g’risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi». -T.: «O’zbekiston», 1997. 7. Ikromova R. Grammatika, imlo va nutq o’stirishdan tarqatma materiallar. – T.: 1993. 8. Ikromova R. va boshq. Ona tili 4-sinf uchun darslik. – T.: «O’qituvchi», 2009. 9. Ma’qulova M. Kitobim-oftobim. –T.: «O’qituvchi», 1990. 10. Husanboeva Q. Adabiy ta’limda mustaqil fikrlashga o’rgatish asoslari. – T.: «Sharq», 2003 11. Shojalilov A. va boshq. O’qish kitobi. –T.: «O’qituvchi», 2003 12. Qosimova K. Boshlang’ich sinflarda ona tili o’qitish metodikasi. –T.: «O’qituvchi», 1995. 13. Qosimova K. Ona tili o’qitish metodikasi. –T.: «Nosir», 2009. 70 14. Qosimova K. Ona tili. 2-sinf uchun darslik. 10-nashr. –T.; ―O’qituvchi‖ 2010 15. G’ulomov A. Ona tili o’qitish printsiplari va metodlari. – T.: «O’qituvchi», 1992. 16. G’affarova T. va boshq. Savod o’rgatish. – T.: 1997. 17. G’ulomov M. Husnixat metodikasi. –T.: «O’qituvchi», 1993. 18. G’afforova T. va boshq. Ona tili. 1-sinf uchun darslik. 8-nashr. –T.: ―Sharq 2012. ‖ Internet materiallari 1. http G’G’ bolalar sarkor. uz-bolalar ommabop informatsion sahifasi. Bolalarga foydali va qiziqarli bo’lgan turli ma’lumotlar keltirilgan. 2. http: www referat.uz-Turli fanlardan referatlar to’plamiga boy sahifa. O’quvchilarga juda foydali ma’lumotlar keltirilgan. 3. http: G’G’ www. online bi-Informatsion sahifa bo’lib, unda deyarli ixtiyoriy mavzudagi ma’lumotlarni topishingiz mumkin. 71

BOSHLANG‘ICH SINFLARDA SO‘Z TURKUMLARINI O‘RGATISHDA INTERFAOL METODLARDAN FOYDALANISH.

Купить