“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan aloqasi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	87.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar bilan aloqasi

Купить

MAVZU: “BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING
BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………………...…3
I.BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI TARIXI
1.1. O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi …………..……….5
1.2. Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi …………………..11
II.BOB. “BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING
BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
2.1. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixini o‘rganishning ahamiyati ……..13
2.2. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar
bilan bog‘liqligi ……………………………………………………………….23
XULOSA……………………………………………………………………..24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………26

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. O‘zbekistonda barpo etilayotgan Uchinchi
Renessans davrida boshlang‘ich ta’limni rivojlantirish va uning vositasida 7-11
yoshli shaxslarni barkamol voyaga yetkazish muhim vazifa hisoblanadi. Bu
borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasida (2020 yil 29 dekabr) quyidagi vazifalar alohida
qo‘yildi: “Ta’lim sifatini tubdan yaxshilash maqsadida avvalo, o‘quv dasturlari,
o‘qituvchi va murabbiylar uchun metodik qo‘llanmalarni ilg‘or xalqaro
mezonlarga moslashtirish lozim”. Shu ma’noda oliy pedagogik ta’lim jarayonida
bo‘lajak o‘qituvchilarga o‘qitilayotgan ―Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi,
innovatsiya va integratsiyasi fani quyidagi jihatlardan takomillashtirilishi lozim: ‖
- fanning o‘quv dasturini hozirgi zamon talablari asosida takomillashtirish;
- fan bo‘yicha talabalar va amaliy faoliyatdagi o‘qituvchilar hamda
murabbiylar uchun xalqaro mezonlarga mos darslik va o‘quv qo‘llanmalari
yaratish;
- boshlang‘ich ta’lim jarayonini innovatsion pedagogik ishlanmalar bilan
boyitish.
Mа’lumki, yosh аvlоdni tаrbiyalаsh vа vоyagа yеtkаzish nаfаqаt
muаllimlаrning, bаlki bu dаvlаtimiz siyosаtining, butun jаmоаtchiliкning оldigа
qo‘yilgаn mаs’uliyatli vаzifаdir. Mustаqilligimiz bоsib o‘tgаn dаvrgа nаzаr tаshlаr
eкаnmiz, ushbu qisqаginа dаvr, tаriхiy fursаt hаyotimizgа nеchоg‘liк o‘zgаrishlаr,
оngimiz vа qаlbimizdа biz оrzu qilgаn mislsiz yangilаnishlаrni yasаb ulgurgаnini
his etаmiz. Dаrhаqiqаt, mаmlаkаtimiz, хаlqimiz hаyotidа ulug‘vоr o‘zgаrishlаr,
buyuk yangilаnishlаr ro‘y bеrdi, mаmlакаtimizdа аsrlаrgа tаtigulik islоhоtlаr
аmаlgа оshirildi. Iqtisоdiy, siyosiy, ijtimоiy, mаdаniy vа mа’nаviy sоhаlаrdа
аmаlgа оshirilаyotgаn jаrаyonlаr, yangiliкlаr fiкrimizning yorqin dаlili vа ezgu
niyatlаrimizning pirоvаd nаtijаsidir.
O‘zbеkistоn Rеspublikаsi tаrаqqiyotidа tа’lim ustuvоr sоhа hisоblаnаdi.
Shuning uchun mаmlакаtimizdа аmаlgа оshirilаyotgаn islоhоtlаrning ijоbiy
nаtijаlаridаn eng muhimi sifаtidа dаvlаtimiz tоmоnidаn yosh аvlоdgа tа’lim vа
3

tаrbiya bеrish bоrаsidа qilinаyotgаn ishlаrni аlоhidа tа’kidlаsh jоiz. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tа’кidlаgаnlаridаy, “Biz ta’lim va
tarbiya tizimining barcha bo‘g`inlari faoliyatini bugungi zamon talablari asosida
takomillashtirishni o‘zimizning birinchi darajali vazifamiz, deb bilamiz”[1.10 b].
Hаr bir аvlоd оldidа insоniyat yarаtgаn jаmiki bоyliklаrni, bilimlаrni
o‘rgаnish, o‘zlаshtirish vа rivоjlаntirish vаzifаsi turаdi. Hаyot tаrаqqiyoti vа
jаmiyat rivоjini shusiz tаsаvvur qilib bo‘lmаydi. Bu vаzifаni аmаlgа оshirishning
birdаn-bir yo‘li tа’lim tizimini tinmаy tаkоmillаshtirib bоrish оrqаli yosh аvlоdni
ilm-fаn аsоslаri bilаn chuqur qurоllаntirishdir. Zеrо, ilm оlish yo‘lidаgi izlаnish
insоnning e’tiqоdi vа dunyoqаrаshini shаkllаntirаdi, mа’nаviy-ахlоqiy kаmоlоt
sаri yеtаklаydi.
“Tа’lim to‘g‘risidа”gi Qоnundа tа’limning rаvnаqi, uning insоnpаrvаrligi,
tа’lim vа tаrbiya tizimining uzluksizligi, ilmiyligi vа dunyoviyligi, tа’limdа
umuminsоniy vа ilmiy qаdriyatlаrning ustuvоrligi, dаvlаt tа’lim stаndаrtlаri
dоirаsidа hаmmаning bilim оlishi uchun imкоniyat yarаtilishi bilаn bеlgilаnishi
bеjiz emаs.
Kurs ishi maqsadi. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa
fanlar bilan aloqasi mavzusini o‘rgatish metodikasini tadqiq qilish.
Kurs ishi predmeti. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa
fanlar bilan aloqasi mavzusini o‘rganish jarayonini tashkil qilish yo‘llari
Kurs ishi vazifalari: “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa
fanlar bilan aloqasi haqida ma’lumotlar to‘plash.
Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Yangi pedagogik texnologiya-
larni qo‘llash darslarini tashkil qilish va samarali o‘tkazish yo‘llari belgilandi.
Tadqiqot natijalaridan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, shu yo‘nalishda ta’lim
olayotgan talabalar foydalanishi mumkin.
Kurs ishining tuzilishi. Kirish, ikkita bob, rejalar, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan iborat.
4

I.BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI TARIXI
1.1. O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi
O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi. O‘zbekiston
pedagogikasi taraqqiyotida “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” asrlar davomida
rivojlanib kelgan. Mazkur predmetning tarixiy taraqqiyotini quyidagi bosqichlarga
bo‘lish mumkin:
1) eng qadimgi davr (VII asrgacha);
2) o‘rta asrlar davri (IX-XIX asrlar);
3) yangi davr (XX-XXI asrlar).
Eng qadimgi davr Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi manbalarini xalq
og‘zaki ijodi, “Avesto” asari va arxeologik topilmalar tashkil qiladi. Bu davrda
boshlang‘ich ta’lim oilada va ibodatxonalar huzuridagi bilimxonalarda berilgan.
Unda yozish, o‘qish va biror hunarga yo‘naltirishga e’tibor qaratilgan.
Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining o‘rta asrlar davridagi manbalari juda
ko‘p bo‘lib, ular Ustoz mutafakkirlar tomonidan yaratilgan. Jumladan, Imom
Buxoriyning “Al-adab”, Hakim Termiziyning “Ma’rifat”, Ahmad Yassaviyning
“Hikmatlar”, Alisher Navoiyning “Mahbub-ul qulub”, Xojanazar Huvaydoning
“Rohati dil”, SHermuhammad Munisning “Savodi ta’lim” asarlarida boshlang‘ich
ta’limni tashkil etish va o‘qitish metodologiyasi tahlil qilib berilgan. Bu davrda
o‘g‘il bolalar masjidlar qoshidagi maktablarda boshlang‘ich ta’lim olgan, qiz
bolalar esa Otinoyi o‘qituvchilar tashkil etgan maktablarda o‘qishgan. Mazkur
davrda boshlang‘ich ta’limdan boshlab islom dini asoslari o‘qitilgan va fikrlash,
nutqni o‘stirish uchun shoirlarning she’rlari yodlatilgan. Misol uchun, Alisher
Navoiy 6 yoshida Farididdin Attorning (XIIIasr) “Mantiq ut–tayr” (Qush tili)
asarini yodlab olganligini yozgan.
Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining yangi davrida boshlang‘ich ta’limni
ilmiy – pedagogik qonuniyatlar asosida amalga oshirish yo‘lga qo‘yildi. Natijada
O‘zbekiston boshlang‘ich ta’limida dunyoviylik tamoyili usituvor bo‘lib, bu tizim
xalqaro standartlarga moslashdi. Mazkur davrning manbalarini boshlang‘ich ta’lim
muammolariga oid ilmiy tadqiqotlar va darsliklar tashkil etadi. O‘tgan asrning 30-
5

yillariga kelib O‘zbekistonda barcha maktab yoshidagilar boshlang‘ich ta’lim bilan
qamrab olindi. O‘zbekiston “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tarixi quyidagi
tajribalarga ega:
- o‘qitishning eng oson va maqbul metodlarigi egalik;
- har bir bolaning savodxon bo‘lishiga erishish;
- har bir bolani bilim olishga qiziqtirish;
- ta’lim texnologiyalarining eng zamonaviy shakllarini amaliyotga tatbiq
etish;
- professional boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari tayyorlash.
1998 yili YUNESKO tomonidan hozirgi zamon O‘zbekiston boshlang‘ich
ta’limi eng ilg‘or va samarali ta’lim turlaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Mazkur
tajribalar bugungi kunda dunyo miqyosida targ‘ibot qilinishi kerak.
“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tushunchasi. O‘zbekistonda barpo
etilayotgan Uchinchi Renessans davrida boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifalari
sifatida quyidagilar belgilangan:
• boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tahliliy va kreativ fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish;
• boshlang‘ich ta’limni ilg‘or xorijiy tajribalar asosida takomillashtirish;
• boshlang‘ich ta’lim samaradorligiga erishish.
Mazkur vazifalar oliy pedagogik ta’lim jarayonida o‘qitilayotgan
“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi” fanining
mazmunini belgilaydi. Unga ko‘ra, mazkur fanning mazmuni boshlang‘ich ta’lim,
tarbiya va uni o‘qitish asoslari bo‘yicha bo‘lajak o‘qituvchilarga nazariy bilim,
ko‘nikma hamda malaka berishdan iborat. Bunda quyidagilarga e’tibor berish
lozim:
Boshlang‘ich ta’lim tushunchasi quyidagilarni qamrab oladi:
1. inson va jamiyat qadriyatlariga asosan 7-11 yoshli o‘quvchilarga bilim
berish;
2. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitish va tarbiyalash jarayoni;
3. boshlang‘ich ta’limning samarasiga erishish;
6

4. boshlang‘ich ta’limni yaxlit tizim sifatida qabul qilish.
Boshlang‘ich ta’limda tarbiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi:
1. boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga insoniyatning tarbiyaga oid tajribasini
uzatish;
2. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini madaniyat va qadriyatlar olamiga olib
kirish;
3. boshlang‘ich sinf o‘quvchilari shaxsini rivojlantirish;
4. boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarini hayotning murakkab vaziyatlari va
holatlariga tayyorlash.
Boshlang‘ich ta’limda o‘qitish tushunchasining mazmuni quyidagilardan iborat:
1. boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga bilim, hayotiy tajriba, faoliyat ko‘nikmasi
berish va ularning tafakkurini shakllantirish;
2. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim, ko‘nikma va malaka hislarini
shakllantirish;
3. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotira, diqqat va fikr yuritish
ko‘nikmasini shakllantirish;
4. boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining qiziqish, layoqat va qobiliyatlarini
rivojlantirishga yo‘naltirish.
Ushbu uch muhim kategorial tushuncha “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi”
fani mazmunini tashkil qiladi. Bu fan vositasida O‘qituvchi 7-11 yoshli shaxslarga
dastlabki ta’lim va tarbiyani beradi, ularni o‘qish ko‘nikmasini shakllantiradi. Ayni
paytda mazkur fanning mazmuniga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
quyidagilarga amal qilishi shart:
- o‘qishi, ya’ni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari aniq ma’lumotlarni va
topshiriqlarni O‘qituvchi yordamida sinfdoshlari bilan birgalikda yoki mustaqil
ravishda o‘zlashtirishi;
1. kuzatish, qiyoslash va fikrlash ko‘nikmalarini egallashi;
2. o‘z fikri va qarashlarini ifodalay olishi kerak.
Bularning barchasi boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi mazmunini tashkil
qiladi. Ushbu fanning yana zamonaviy ikki yo‘nalishi bo‘lib, ular innovatsiya va
7

integratsiyadan iborat. Innovatsiya – boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, unda mazkur fanga doir yangiliklar, yangi g‘oyalar,
yangi yondashuvlar va yangi texnologiyalarni tatbiq etish nazarda tutiladi.
Integratsiya – boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining muhim yo‘nalishlaridan
bo‘lib, unda ushbu fanga ilm-fan, pedagogika va ijtimoiy yutuqlarni joriy etish,
fanning o‘zaro aloqalarini tashkil qilish va hamkorliklarini yo‘lga qo‘yish amalga
oshiriladi. Zero, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani boshlang‘ich ta’limda
amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiya asoslari, undagi innovatsiya va integratsiya
jarayonlarini o‘rganadi, amaliyotga tatbiq etadi hamda bo‘lajak o‘qituvchilarni
mazkur fan bo‘yicha kasbiy tayyorlaydi. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi”
fanining maqsad va vazifalari. Mazkur fanning asosiy maqsadi boshlang‘ich
ta’limni davlat ta’lim standartlari va davlat talablari asosida talab darajasida tashkil
etish asoslari bo‘yicha kasbiy bilim, ko‘nikma, malaka va kompetentsiya berishdan
iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirishda “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi”
fani modul asosdagi quyidagi vazifalarni o‘rganadi, bo‘lajdak o‘qituvchilarga
o‘rgatadi va amaliyotga joriy etish vazifalarini bajaradi:
1-modul: boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining nazariy masalalari;
2-modul: boshlang‘ich ta’lim didaktikasi;
3-modul: boshlang‘ich ta’limda tarbiya nazariyasi;
4-modul: boshlang‘ich ta’limda innovatsiya;
5-modul: boshlang‘ich ta’limda integratsiya.
O‘z navbatida bu modullar ichki mavzular, topshiriqlar, mustaqil ta’lim
shakllari va laboratoriya ishlariga bo‘linadi. SHu jihatdan ushbu fanning asoslari
keng qamrovli bo‘lib, u 5111700 - “Boshlang‘ich ta’lim “yo‘nalishi bo‘yicha
bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlashdagi kasbiy va majburiy
fanlardan hisoblanadi. 2019-2020 o‘quv yilidan boshlab oliy pedagogik ta’lim
jarayoniga kiritilgan bu yangi fan o‘tgan yillar davomida muayyan tajribalar va
yutuqlarga ega bo‘ldi. Uning maqsad va vazifalarini to‘g‘ri amalga oshirish
natijasida fanning samaradorligiga erishilganligini ta’kidlab o‘tish joiz.
8

O‘zbekistonda barpo etilayotgan Uchinchi Renessans davrida boshlang‘ich
ta’limning asosiy vazifalari sifatida quyidagilar belgilangan:
- boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tahliliy va kreativ fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish;
- boshlang‘ich ta’limni ilg‘or xorijiy tajribalar asosida takomillashtirish; -
boshlang‘ich ta’lim samaradorligiga erishish.
Mazkur vazifalar oliy pedagogik ta’lim jarayonida o‘qitilayotgan – Boshlan-
g‘ich ta’lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi fanining mazmunini
belgilaydi. Unga ko‘ra, mazkur fanning mazmuni boshlang‘ich ta’lim, tarbiya va
uni o‘qitish asoslari bo‘yicha bo‘lajak o‘qituvchilarga nazariy bilim, ko‘nikma
hamda malaka berishdan iborat. Bunda quyidagilarga e’tibor berish lozim:
- boshlang‘ich ta’lim tushunchasi quyidagilarni qamrab oladi:
1) inson va jamiyat qadriyatlariga asosan 7-11 yoshli o‘quvchilarga bilim
berish;
2) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitish va tarbiyalash jarayoni;
3) boshlang‘ich ta’limning samarasiga erishish;
4) boshlang‘ich ta’limni yaxlit tizim sifatida qabul qilish.
- boshlang‘ich ta’limda tarbiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi:
1) boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga insoniyatning tarbiyaga oid tajribasini
uzatish;
2) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini madaniyat va qadriyatlar olamiga olib
kirish;
3) boshlang‘ich sinf o‘quvchilari shaxsini rivojlantirish;
4) boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarini hayotning murakkab vaziyatlari va
holatlariga tayyorlash.
- boshlang‘ich ta’limda o‘qitish tushunchasining mazmuni quyidagilardan
iborat:
1) boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga bilim, hayotiy tajriba, faoliyat
ko‘nikmasi berish va ularning tafakkurini shakllantirish;
9

2) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim, ko‘nikma va malaka hislarini
shakllantirish;
3) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotira, diqqat va fikr yuritish
ko‘nikmasini shakllantirish;
4) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining qiziqish, layoqat va qobiliyatlarini
rivojlantirishga yo‘naltirish.
Ushbu uch muhim kategorial tushuncha - Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi‖
fani mazmunini tashkil qiladi. Bu fan vositasida O‘qituvchi 7-11 yoshli shaxslarga
dastlabki ta’lim va tarbiyani beradi, ularni o‘qish ko‘nikmasini shakllantiradi.
Ayni paytda mazkur fanning mazmuniga ko‘ra, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari quyidagilarga amal qilishi shart:
1) o‘qishi, ya’ni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari aniq ma’lumotlarni va
topshiriqlarni O‘qituvchi yordamida sinfdoshlari bilan birgalikda yoki mustaqil
ravishda o‘zlashtirishi;
2) kuzatish, qiyoslash va fikrlash ko‘nikmalarini egallashi;
3) o‘z fikri va qarashlarini ifodalay olishi kerak.
Bularning barchasi boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi mazmunini tashkil
qiladi. Ushbu fanning yana zamonaviy ikki yo‘nalishi bo‘lib, ular innovatsiya va
integratsiyadan iborat. Innovatsiya – boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, unda mazkur fanga doir yangiliklar, yangi g‘oyalar,
yangi yondaShuvlar va yangi texnologiyalarni tatbiq etish nazarda tutiladi.
Integratsiya- boshlang‘ich ta’lim pedagogikasining muhim yo‘nalishlaridan bo‘lib,
unda ushbu fanga ilm-fan, pedagogika va ijtimoiy yutuqlarni joriy etish, fanning
o‘zaro aloqalarini tashkil qilish va hamkorliklarini yo‘lga qo‘yish amalga
oshiriladi.
Zero, - Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi fani boshlang‘ich ta’limda amalga
oshiriladigan ta’lim-tarbiya asoslari, undagi innovatsiya va integratsiya
jarayonlarini o‘rganadi, amaliyotga tatbiq etadi hamda bo‘lajak o‘qituvchilarni
mazkur fan bo‘yicha kasbiy tayyorlaydi.
10

1.2. Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi
Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi. Hozirgi zamon jahon
xalqlarining boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi muayyan uyg‘unliklarga ega.
G‘arb va SHarq xalqlari boshlang‘ich ta’limida quyidagi umumiyliklar mavjud:
- har bir bolani savodxon qilish;
- har bir bolani keyingi ta’limga tayyorlash;
- boshlang‘ich ta’limni ilmiy asosda tashkil qilish;
- boshlang‘ich ta’lim beruvchi maxsus mutaxassis o‘qituvchilarni tayyorlash.
Ayni paytda, jahon xalqlari boshlang‘ich ta’limida quyidagi farqlar uchraydi:
- o‘quv fanlarini jamiyat ehtiyojidan kelib chiqib belgilash;
- Sharq mamlakatlarida boshlang‘ich ta’limni 8 yoshgacha amalga oshirish;
- G‘arb mamlakatlari boshlang‘ich ta’limida o‘qituvchilarning individual
yondashuvi ustuvorligi;
- boshlang‘ich ta’lim muammolarini standartlashtirilgan tarzda hal etish.
Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixida quyidagilar muhim
o‘rin tutgan:
a) ibodatxonalar huzurida boshlang‘ich maktablar tashkil etish;
b) xususiy boshlang‘ich maktablarni rivojlantirish;
v) boshlang‘ich ta’limni homiylik asosida amalga oshirish;
g) imkon qadar har bir bolani boshlang‘ich ta’lim bilan qamrab olish.
Misol uchun, qadimgi Rossiyada boshlang‘ich ta’limni amalga oshiruvchi
Qirollik maktablari, Amakilik maktablari va Usta savodxonlik maktablari bo‘lgan.
Buning natijasida Rossiyada barcha maktab yoshidagi bolalar boshlang‘ich ta’lim
bilan qamrab olingan.
Evropa mamlakatlari ichida Germaniya boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi
juda boy tajribalarga egaligi bilan ajralib turadi. Ushbu mamlakatning boshlang‘ich
ta’limidan boshlab bolalar ongiga kiborlik tuyg‘usi singdiriladi.
Frantsiya boshlang‘ich ta’lim pedagogikasida o‘quvchilarni janoblik va
xonimlik qadriyatlari asosida voyaga yetkazishga e’tibor qaratiladi. Buning
11

natijasida Frantsuz xalqi Yevropa mamlakatlarining eng madaniyatli aholisi deb
e’tirof etilgan.
Jahon xalqlari boshlang‘ich ta’limi tajribalari bugungi kunda barcha xalqlar
tomonidan e’tirof etiladi. CHunki bunga quyidagilar sabab:
- boshlang‘ich ta’limga juda ko‘p miqdorda moliyaviy mablag‘ ajratish;
- boshlang‘ich ta’limga eng zamonaviy texnologiya yutuqlarini tatbiq etish;
- boshlang‘ich ta’limning davlat nazoratiga olinganligi;
- boshlang‘ich ta’limning dunyoviy xarakterda ekanligi.
Ayni paytda, qashshoqlik tufayli Afrika qit’asidagi bolalar boshlang‘ich
ta’lim olishdan mahrum. Bu masala 2000 yildan boshlab YuNESKO nazoratiga
olindi. Unga ko‘ra, dunyoning har bir mamlakati Afrika qit’asidagi bolalarning
boshlang‘ich ta’lim olishi uchun YuNESKOga mablag‘ ajratadi. Buning natijasida
keyingi 20 yil ichida Afrika mamlakatlarida bolalarni boshlang‘ich ta’lim bilan
qamrab olish 20 foizga o‘sdi.
12

II.BOB. “BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING
BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
2.1. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixini o‘rganishning ahamiyati
Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixini o‘rganishning ahamiyati.
“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tarixini o‘rganish bir necha jihatlardan muhim
ahamiyatga ega. Bu jihatlarning asosiylari quyidagilardan iborat:
1. Boshlang‘ich ta’limga oid tarixiy tajribalarni o‘rganish:
- boshlang‘ich ta’limni tashkil etish;
- boshlang‘ich ta’limga o‘quvchilar tanlash;
- boshlang‘ich ta’limning o‘quv fanlarini shakllantirish;
- boshlang‘ich ta’limni tashkil etish muhiti va omillari.
2. Boshlang‘ich ta’limning nazariy tajribalarini o‘zlashtirish:
- boshlang‘ich ta’lim asoslari;
- boshlang‘ich ta’lim metodologiyasi;
- boshlang‘ich ta’lim metodlari;
- boshlang‘ich ta’lim texnologiyalari.
3. Boshlang‘ich ta’limning didaktik asoslarini o‘rganish:
- boshlang‘ich ta’limda o‘qitish shakllari;
- boshlang‘ich ta’limda o‘qitish metodlari;
- boshlang‘ich ta’limda o‘qitish tajribalari;
- boshlang‘ich ta’limda mashg‘ulotlar shakllari.
4. Boshlang‘ich ta’limda tarbiya tajribalarini o‘zlashtirish:
- o‘quvchilarni axloqiy shakllantirish;
- o‘quvchilarni ijtimoiy yo‘naltirish;
- o‘quvchilarni rag‘batlantirish;
- o‘quvchilarning rivojlanganlik darajasini monitoring qilib borish.
E’tibor berilsa, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” tarixini o‘rganishning
ahamiyati nazariy-metodik jihatdan muhim hisoblanadi. SHu sababli bo‘lajak
boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining mazkur fan tarixini chuqur o‘zlashtirishi
taqoza etiladi.
13

Shunday qilib boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi tarixi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, uni o‘rganish va o‘zlashtirish muhim ahamiyatga ega (4-
chizma):
Hozirgi kunda boshlang‘ch maktab ta’limini integrasiya qilish haqida ko‘p
gapirilayapti. Bu tushunarli – kichik maktab o‘quvchisi atrofdagi olamni bir
butunligicha qabul qiladi.Uning uchcun tabiatshunoslik,rus tili, musiqa va boshqa
o‘quv predmetlarini nomi emas, balkiatrofdagi olam ob’yeklarining tovushlar,
hajmlarning turli tumanligi mavjuddir.Bolalarning tabiat va kundalik hayotdagi
barcha narsalarning bog‘liqligini ko‘rishga o‘rgatishkerakligigni o‘qituvchi
sezadi,biladi.
Ta’limni integrasiyalash fikri xalq ta’limida tabaqalashtirish va
individuallashtirish bilan birga muhokama qilina boshladi. Agar kichik maktab
ta’limini tabaqalashtirish asosida kitob, darslik va boshqa adabiyotlar bilan
mustaqil ishlashga tayyorgarlik darajasi hamda kichik maktab yoshida qiziqishlarni
faol shakllantirish etsa, integrasiyaning asosi qilib turli fanlarni o‘rganish
ob’yektlari bo‘lgan ba’zi umumiy tushunchalarni chuqurlashtirish, aniqlashtirish
va kengaytirish mumkin.
14

Ta’limni integratsiyalashning asosiy maqsadi boshlang‘ich maktabdayoq
tabiat va jamiyat haqida yaxshi tasavvur asoslarini qo‘yishi va ularning rivojlanishi
qonunlariga o‘z munosabatlarini shakllantirishdir. Mana shuning uchun kichik
maktab o‘quvchisi predmet yoki voqealik hodisalarining bir necha tomondan
ko‘rish muhimdir: mantiqiy va emotsional tomondan , badiiy asarda va ilmiy
ommabop maqolada ,biolog, so‘z ustasi , rassom, musiqachi nuqta nazardan va
boshqalar.
Asosiy fanlarni o‘zlashtirish va olamdagi bor narsalarning qonuniyatlarini
tushunishda predmetlar ichidagi va predmetlararo aloqalarni o‘rnatish ta’limga
integratsiyalashga yondashuvning metodik asosidir.Bunga turli darslarga,
tushunchalarga ko‘p marotaba qaytishi, ularni chuqurlashtirish va boyitish , shu
yoshga tushunarli bo‘lgan bo‘lgan muhim belgilarni aniqlash orqali erishish
mumkin.Shunday qilib yaxshi shakllangan tuzilish va o‘kazish tartibga ega
bo‘lgan, tarkibiga shu o‘quv predmetiga tegishli bo‘lgan tushunchalar guruhi
kiritilgan har qanday dars integratsiyaga asos qilib olinishi mumkin.
Integrasiya kursi - o‘quv fanlaridan biri bo‘lib, fanlararo bilimlarni
(integrativ bilimlarni) chuqurlashtirish va oshirish, ularni shakllantirish uchun
o‘rganiladi. U har xil turlar,usullar, uslublar, fanlararo integrasiya ob'ektlari
asosida tuzilgan.
Integrasiya kurslarining sinflarga bo‘linishini turli asoslarda qilish
mumkin: maqsad va muammolar asosida : maktab tabiiy- ilmiy tizimidagi
vazifalari asosida: qo‘shiluvchi fan tarmoqlari asosida integrasiya usullari va
yo‘llari asosida: o‘quv rejasidagi o‘rni asosida: kursni o‘rganishda sarflangan
vaqt asosida: o‘quvchilar uchun qiyinli darajasi asosida va h.k. Shuni e'tiborga
olamizki, bu kurslarning mualliflari odatda o‘z oldilariga bir necha maqsad va
muammolarni echish masalasini qo‘yadilar, shu sabali kurslar ko‘p maqsadli, turli
vazifali bo‘ladi.
Ko‘p miqdordagi dasturlar va ularni tadbiq etishga urinishlarini ko‘rib
chiqib, biz bu kurslar qurilishining asosiy yo‘nalishlarini ajratishimiz va ularni
15

moxiyatiga qarab sinflarga bo‘lishimiz mumkin. Integrativ ta'limning sinflarga
bo‘linishi (klasifikasiya).
1. Ko‘p fanlar integrasiyasi.
Ularni ya'ni universal yoki bir necha asosiy tizim kurslarini
almashtiruvchi umumiy deb ham atash mumkin. Masalan, o‘qish, tabiat, rasm
darslarining bitta umumiy darsga birlashtirish.
Odatda, bunday kurslarning mualliflari tabiiy fanlar materiallarini
birlashtirib, ularni bir ma'lum tizimga keltirishida va o‘z kurslarini integrativ
yoki kompleks (umumiy) deb ataydilar. Ko‘rinib turibdiki boshlang‘ich ta'lim
tizimidagi tabiiy fanlar materiallarini berishda to‘g‘ri ketma-ketlikga faqat
darslar tuzilishini saqlab qolibgina erishish mumkin. Ba'zi e'tiborli olimlar
ta'kidlaydilarki, bu ananaviy maktablarda ham tabiiy fanlarni ketma-ket
o‘rganish yo‘li bilan ham hal qilinmoqda. Bir qator olimlar boshlang‘ich ta'limga
ham darslarga ajratib o‘qitish ananalari tarqalgan deb hisoblaydilar.
Tabiiy fanlarni o‘qitishni tizim bo‘yicha dovom ettirishni bekor qilish va
soddalashtirish uchun ko‘pgina mualliflar gumanitar sinflar uchun
umumlashtirilgshan kurslar (darslar) taklif qiladilar. Bularga umumiy
tushunchalar beruvchi, bolalarda tabiiy fanlarni o‘rganishga qiziqish uyg‘otish
vazifasini bajaruvchi, tabiat haqida qiziqarli ko‘rinishda hikoya qiluvchi
boshlang‘ich tabiiy fanlar kurslari (masalan, boshlang‘ich sinflardagi
“tabiatshunoslik ”) kiradi.
2. Chegaradosh fanlar asosida tuzilgan kurslar.
Keng integrasiya jarayoni oldingi ilmiy yo‘nalishlarni bog‘lovchi yangi
tabiiy fanlar va ilmity yo‘nalishlar hosil bo‘lishiga olib keladi. Boshlang‘ich
sinflarda ekologik ta'limni kuzatib, o‘qish, tabiatshunoslik, mehnat (tabiiy
materiallar bilan ishlash), rasm fanlarida ekologik mavzular kiritilgani ko‘riladi.
Bir- biriga yaqin chegradosh fanlarning qatoriga malekulyar biologiya,
biofizika, giofizika, biokimyo, astrofizika, astrokimyo kiradi. Bu fanlar asosida
maktab integrativ tabiiy fanlari tuziladi.
3. Asosiy fanlar asosida tuzilgan kurslar.
16

Zamonaviy bilimlarning har bir bo‘limini qamrab oluvchi asosiy fanlar
asosida tuziladi. Ular qatoriga pedagokika, pedogogik texnologiya,pedogogik
psixologiya, inson yoshi psixologiyasi, fan rivojlanishi jarayoni o‘rganuvchi
pedagogik psixologiya, fanning insonning boshqahayot jarayonlariga
bog‘liqligini o‘rganuvchi: kibernetika-boshqarish, aloqa va informasiyani qayta
ishlash: informasiyaning tuzilishi va xususiyatlarini uning shaxs shakllanishidagi
o‘rnini o‘rganuvchi informatika inson hayotining turli jarayonlarida ilmiy
yo‘nalish bo‘lgan sistemalarning aloqalrini o‘rganuvchi sinergetikaning
qo‘llanishi. Bu sinfdagi integrativ kurslarni mazmuni shu fanlar ma'nosi va
strukturasi asosida tuziladi.
4. Umumiy ilmiy tushunchlar, qonuniyatlar,nazariyalar asosidagi kurslar.Bu
asosda integrativ kurslar yaratish haqidagi fikrlar yaxshi natijalar berdi. Mualliflar
orasida yuqori darajadagi umumiylikni bildiruvchi tushunchalar: “materiya”,
“harakat”,”modda”, “maydon”, “energiya” va boshqalar ko‘p ishlatildi. Qonunlar
orasida sermahsuli tabiatni saqlash qonuni, odamlarining ish faoliti tufayli
rivojlanishi, tabiatga tuyg‘u bilan qarash bo‘ldi.
Nazariyalar orasidagi integrativ kurs yaratish uchun asos bo‘lib asosiy
tabiiy – ilmiy nazariyalar xizmat qiladi. Shunisi e'tiborga oyiqki, bu asosda
integrativ kurslar yaratishga urishlar ko‘p bo‘lgan bo‘lsa ham, ular
qovushmaganligi va ma'lum ketma-ketlikga , didaktik maqsadga ega eamsligi
bilan ajralib turadi.
5. Fan evolyusiyasi bilan bog‘liq muammolarni, tabiatni ilmiy nuqtaiy
nazardan o‘rganish uslublarini, olmning ilmiy ko‘rinishini o‘rganish asosidagi
kurslar.
Yuqoridagi barcha mavzular integrativ mazmunga ega va tadbiq etishga
katta imkoniyatlari bor, afsuski, bunday kurslar maktab ish faoliyatida
qo‘llanuvchi materialning va o‘qitish uslubining murakkabligi tufayli hali
keng tarqalgani yo‘q.
6. Kompleks ob'ektlar asosida.
17

Integrativ kurs yaratishga asos bo‘lgan kompleks ob'ektlarga er,
biosfera, odam va uning yashash muhiti misol bo‘la oladi. Bu kurslarning bir xil
mavzularida bir ob'ekt turli fan nuqtai nazaridan ko‘riladi.
Shu xildagi integrasiya o‘tgan asrning yigirmanchi yillarida maorif
tizimida qo‘llanilgan. Keyinchalik u bekor qilingan, lekin bizning davrimizda
aytish mumkinki qaytadan tug‘ildi. Bizning nazarimizda, ma'lum hajmda u
tabiiy fanlar ta'limiga yaxshi ta'sir ko‘rsatadi.
7. Turli muammolar asosida
Integrativ kurslarni turli lokal (mahalliy) va global (umumjahon)
muammolar asosida tadbiq etishga urinishlar ko‘p uchraydi. Bunda tabiiy
ilmiy fanlarning muammolar asosida birlashtirilishi qo‘llaniladi. Bu sinfdagi
integrativ kurslar ( asosan ekologiya bilan bog‘liq kurslar) maktablar ish
faoliyatida keng tarqalgan. Muammolar bo‘yicha tuzilgan integrativ kurslar
rivojlanishiga global ta'limning rivojlanishi ham turtki bo‘ldi.
Tarbiya - inson kamolotiga va uning shaxsiga tasir etuvchi tashqi omillardan
hisoblanadi. Tarbiya-aniq maqsadlarni ko‘zlab, sistemali ravishda, insonda ijobiy
fazilatlarni tarkib toptirishi yo‘lida, tarbiyachi rahbarligida va oila hamkorligida
amalga oshirilib boriladigan ijtimoiy jarayonlardan biridir. Tarbiyachi va ota-
onalar tomonidan bolani har tomonlama yetuk bo‘lib yetishishi uchun berilayotgan
tarbiyaga tashqi muhit ham o‘z tasirini ko‘rsatmay qolmaydi. Berilayotgan yoki
bola tomonidan qabul qilinayotgan tarbiya orqali bolada yangi fazilatlar hosil
bo‘ladi va tug‘ma ravishdagi kamchiliklarni ham bartaraf etsa bo‘ladi. Tarbiya
doimo kelajakka qaratilgan maqsadni belgilaydi. Asosiy qism: Endi biz bolaga
qanday tarbiya berish va qachondan boshlab uni tarbiyalash kerak? - degan savolga
e’tibor qaratishimiz lozim. Har bir shaxs oilada tug‘ilib, ijtimoiy hayotga mana shu
o‘z koshonasi orqali kirib boradi va hamma tarbiya shu oiladan boshlanadi.
Demak, bu fikrdan kelib chiqib, biz bolaga tarbiya berishni nafaqat tug‘ilgandan
so‘ng, balkim ona qornidaligidayoq berib borishimiz masadga muvofiq bo‘ladi.
Bizning bunday usulda beradigan tarbiyamiz bolani rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bola tug‘ilgan zahotiyoq atrof muhitga bo‘lgan moslashish hissi
18

uyg‘onadi. Asta-sekin ulg‘aya boshlagach, har bir narsani farqlaydigan va ko‘rgan
narsalariga taqlidchan bo‘lib voyaga yetadi. Bola tarbiyasi, uning yetuk va
barkamol bo‘lib tarbiyalanishi onalar uchun eng muhim vazifadir. O‘ylaymanki,
har bir onalar bunday mas’uliyatli ishga bor kuchlari bilan kirishadilar. Har bir ona
bolalarga tarbiya berayotganlarida o‘z shaxsiy tarbiya vositalaridan va usullaridan
foydalanishi kerak. Hozirgi jamiyatda ayrim onalar umuman olib qaraganda
bolaning oila a’zolari tomonidan amalga oshirilayotgan eng katta xatolaridan biri,
ularning faqatgina bola ‘’Maktabgacha ta’lim tashkilotlari’’ga borgandagina, shu
muassasa tarbiychilari tomonidan tarbiya va ta’lim beriladi deb o‘ylashlaridir. Biz
onalar tomonidan tor doirada o‘ylanayotgan bunday fikrlarga hozirgi davrda aynan
qarshi chiqmasdan ilojimiz yo‘q. Chunki, vatanimizning har tomonlama
rivojlanishi shu murg‘ak qalbli o‘sib kelayotgan bolalar qo‘lidadir. Bolaga
tug‘ilgandan boshlab ta’lim-tarbiya berish usullari Masaru Ibukaning “Uchdan
keyin kech”nomli kitobida o‘z aksini topgan. U kitobda bolani har tomonlama
rivojlantirish, barkamol qilib tarbiyalash va albatta jamiyatda o‘z o‘rnini topa
olishi uchun eng avvalo, ota-onalar va so‘ngra, tarbiyachilar tomonidan amalga
oshiriladigan ishlar haqida yaqqol fikrlar bildirilgan. Bola ta’lim-tarbiyasining
rivojlanishida turli xil omillar ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi kunga qadar barchamizning
ongimizda rivojlangan bir tushuncha, ya’ni nasl tushunchasi Masari Ibukaning
kitobida qoralanadi. Qadimgi bahslardan biri insonni uning nasli shakllantiradimi
yoki u oladigan ta’lim-tarbiyami? Ammo bugungi kunga qadar biror ishonchli
nazariya bu bahslarga chek qo‘ymaydi. Nixoyat, bir tarafdan miyaning fiziologik
tadqiqoti, ikkinchi tomondan bolalar psixologiyasini o‘rganish natijalariga ko‘ra,
bola aqliy qobiliyatining rivojlanish kaliti-bu uning birinchi uch yilida, ya’ni miya
hujayralarining rivojlanish davrida olgan shaxsiy tajribasidir. Bu so‘zlardan
shunday hulosaga kelish mumkunki, xech bir bola u yoki bu qobiliyati bilan
dunyoga kelmaydi. Tug‘ilgan-dan boshlab uch yilda olgan asosiy ta’lim-tarbiyasi
uning kelajagi uchun ajralmas poydevor hisoblanadi. Bolaning qay darajada bilimli
bo‘lishi, o‘sha davrdagi o‘qitish usuliga bog‘liq bo‘ladi. Bu davr erta ta’lim deb
nomlanadi. Erta ta’limning yagona maqsadi bolani aqilli va sog‘lom, o‘tkir zexnli
19

va gapga quloq soladigan qilib tarbiyalashdir. Barcha bolalar, agarda ularda
tug‘ma, jismoniy nosog‘lomlik va aqli zaiflik bo‘lmasa, ular bir xilda ong bilan
tug‘iladi, hech bir bola ona qornidan biron bir bilimni bilib tug‘ilgan emas albatta.
Bolalarning qay darajada kamol topishi ota-onalarga bog‘liq. Bolalarga bu davrda
kerakli bo‘lgan ta’limtarbiyaning berishning asosiy sabablaridan biri bu inson
miyyasi, taxminan 1,4 milliard hujayradan iborat bo‘lishi, biroq yangi tug‘ilgan
chaqaloqlarda uning aksariyati hali shakllanmaganligidir. Miyya hujayralari
alohida-alohida tarqoq holda ishlamaydi. Miyyaning mikro sur’atiga qaraydigan
bo‘lsak, tug‘ilgandan so‘ng vaqt o‘tib ongi rivolangan sari uning hujayralari
orasida shoxlar paydo bo‘ladi. SHu jarayonlarda biz bolalarga ta’lim-tarbiya
bersak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Zero bu shoxlar shunchaki shox emas, balki
meva beradigan shoxlar bo‘lib yetishsa. Tug‘ilgandan keyin birinchi olti oy
davomida miyyaning salohiyati 50%, uch yoshgacha esa 80%ga yetadi. Ana
ko‘rdingizmi bu darajadagi rivojlanish shuncvhaki rivojlanish emas, balki natija
beradigan qilib tarbiyalash lozimligini ko‘rsatib turibdi. Demak biz “bolaga tarbiya
qachondan boshlab berilishi kerak?” degan savolga anniq javob oldik. Bola
tug‘ilgandan boshlab unga tarbiya berish lozim. Bu haqida buyuk shaxslar ham o‘z
fikrlarini bildirganlar. Xususan, Yusuf Xos Xojibning uqtirishlaricha har bir kishi
jamiyatga munosib bo‘lib kamol topmog‘i kerak. Buning uchun u tug‘ilgan kundan
boshlab zarur tarbiyani olmog‘i lozim. Farzandlar tarbiyasi nixoyatda erta
boshlanmog‘i shart. Shundagina ularning noo‘rin xatti-harakatlariga berilishining
oldi olinadi. Alisher Navoiy bolaning voyaga yetishida, kamol topishida
tarbiyaning kuchi va qudratiga alohida e’tibor beriladi. Tarbiya natijasida bolaning
foydali va yetuk bo‘lib o‘sishiga ishonadi. Yosh bolani juda kichik yoshidan
boshlab tarbiyalamoq zarur deb uqtiradi. Allomalarimizning fikrlari yuqorida
keltirilgan ma’lumotlarga to‘laqonli mos ekanligi biz va sizga yaqqol ko‘rinib
turibdi. Endi bu yosh davrida bolaga qanday qilib ta’lim va tarbiya berish mumkun
degan savol tug‘iladi albatta. Bu savolning javobini quyida berilgan ma’lumotlar
orqali topamiz. Bola tug‘ilgandan so‘ng, u gapirishni, o‘qishni, yozishni bilmasa
ham unda sezgi a’zolari juda kuchli rivojlangan bo‘ladi. Hozirgi zamon onalaridan
20

farzandlariga bo‘lgan juda kata e’tibor talab qilinadi. To‘g‘ri, endi tug‘ilgan
go‘dakka bu narsa bunday, u narsa unday deb yoki qilayotgan ishing to‘g‘ri,
aksincha noto‘g‘ri deb tarbiya berib bo‘lmaydi. Lekin onalar va otalr ular uchun
tarbiya manbai hisoblanadi. Bundan ko‘rinib turibdiki, avvalo ota-ona birinchi
navbatda oliy darajada tarbiyalangan bo‘lishi kerak. Shundagina ular farzandalari
uchun o‘zlari hohlagandek tarbiyani bera oladilar. Go‘dak hali yosh bo‘lishiga
qaramay ota va ona munosabatlarini kuzatuvchisi va ularning bir-biriga bo‘lgan
muomalasidan asosiy tarbiyani oluvchi hisoblanadi. Chaqaloq ularning bir-
birlariga qanday munosabat bidirayotganini ularning yuz tuzilishidan bemalol bilib
turadi. Shuning uchun bolalarga tarbiya berayotganlarida nihoyatda
ehtiyotkoronalik bilan munosabt bildirishlari lozim. Bolalarda birinchi uch
yilliklarida olgan bilimlari ularning kelajakda o‘z faoloyatlarini bemalol yurita
olishlari uchun asosiy poydevor hisoblanadi. Bu davirda xalqimizning ongiga
singib qolgan bir tushuncha “Hali yoshda” deb nomlangan tushuncha bularning o‘z
farzandlariga bo‘lgan mehribonchiliklarini emas, balki jabr qilayotganliklaridan
dalolatdir. Bu davrda bolaga nimani o‘rgatsa shuni to‘laqonli qabul qiladigan yosh
hisoblanadi. Bolalar bilan ko‘proq muloqotda bo‘lish ham ularning tarbiyalanishi
uchun asos bo‘lib hizmat qiladi. Bolalar hali yosh bo‘lishlariga qaramay, ular
yuqoridagi fikirlarimizda ta’kidlaganimizdek hamma narsani tushunadi.
Suhbatlashishdan mahrum qilingan go‘dak aqliy qobilyati zaif va xulq-atvori og‘ir
bo‘lib ulg‘ayadi. “Inson jamiyat mahsuli va undan ayro yashay olmaydi”
deyishadi. Bolalar bilan suhbatlashish, ularning dunyo qarashlarini har taraflama
rivojlantrib boradi. Bolalarda bu davrda ularga o‘z hayot yo‘llarini qurishida asosiy
bo‘lgan sohalarga boy davr hisoblanadi. Bu yoshdan ota-onalar bolalarga kerakli
ko‘nikmalarni berib borsalar, kelajakda otaonalar ham bolalar ham qiynalmaydilar.
Ota-onalar bolalarga ular uch yoshgacha bo‘lgan davrda ma’sul bo‘lsalar, o‘z
vazifalarini to‘laqonli amalga oshirsalar keying bosqich bu tarbiyachilar bilan
birga hamkorlikdagi bosqich hisoblanadi. Bu davr ham bolalar hayotida o‘ta
muhim davrlardan biri hisoblanadi. Bola bu yoshida Maktabgacha ta’lim
tashkilotlariga borish orqali boshqa bolalar bilan munosabat, o‘zaro aloqa
21

o‘rnatishni o‘rganadi. Tarbiyachi tomonidan beriladigan har qanday bilim bolalar
ongida tez tasavvurlarni hosil qiladi. Har bir tarbiyachi, bolalarga ularning
yoshidan kelib chiqib mashg‘ulotlar olib boradilar. Mashg‘ulotlar bolalarni har
tomonlama rivojlantrishga qaratilgan jarayon hisoblanadi. Tarbiyachining
yurishturishi, kiyinishi, so‘zlashi va barcha amalga oshiriladigan ishlari bolalar
uchun istasa istamasa o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmaydi. Shuning uchun avvalo,
tarbiyachining o‘zi tarbiyalangan bo‘lishi kerak. Bundan tashqari Anton
Semenovich Makarenkoning “Tarbiyaviy ta’sirning g‘oyat qudratli ta’sir ko‘rsata
olishiga ishonchim komil. Agar odam yomon tarbiyalangan bo‘lsa, bunda faqat
tarbiyachilar aybdorligiga aminman. Agar bola yaxshi bo‘lsa, buning uchun u
tarbiyadan, o‘z bolaligidan qarzdordir” – degan so‘zlari orqali hozirgi zamon
tarbiyachisiga qo‘yiladigan vazifalarning nihoyatda murakkabligiga e’tibor
berishimiz lozim. Xulosa: Ota-onalar va tarbiyachilar oldida bolani nafaqat
maktabga, balki katta hayotga tayyorlashdek muhim vazifa turar ekan, ular bu
vazifalarnga ma’suliyatli holda yondoshishlari lozim. Zero “O‘zbekiston kelajagi
yoshlar qo‘lida”.
22

2.2. “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fanining boshqa fanlar
bilan bog‘liqligi
“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani “Umumiy pedagogika”,
“Pedagogika nazariyasi va tarixi”, “Pedagogik mahorat”, “Pedagogik
texnologiyalar”, “Axborot- kommunikatsiya texnologiyalari” va “Ta’limda
normativ-huquqiy hujjatlar” fanlari bilan uzviy bog‘liq. SHuningdek, ushbu fan
“Psixologiya”, “Antropologiya” va “Fiziologiya” fanlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib,
ularning metodologik va nazariy asoslaridan foydalanadi.
Umuman ushbu fan ta’kidlangan fanlar bilan quyidagi jihatlar bo‘yicha
uzviy bog‘liqlikda ekanligini ta’kidlab o‘tish joiz:
- boshlang‘ich ta’limning nazariy asoslari;
- boshlang‘ich ta’lim didaktikasi;
- boshlang‘ich ta’limda tarbiyani amalga oshirish omillari;
- boshlang‘ich ta’limga zamonaviy innovatsiyalarni joriy etish;
- boshlang‘ich ta’limda integratsiya;
- boshlang‘ich ta’limning psixologik xususiyatlari;
- boshlang‘ich ta’limning samaradorlik indikatorlari.
Mazkur masalalar bo‘yicha fan o‘ziga turdosh fanlar bilan uzviy bog‘liqlik
va aloqadorlik xususiyatlariga ega.
Ayni paytda, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani o‘zining ob’ekti,
predmeti, ilmiy-tadqiqot metodlari va usullariga ega. SHu jihatdan bu fan
pedagogik fanlar tarkibida o‘ziga xos xususiyatlarga egaligi bilan ajralib turadi.
Shunday qilib, “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani tushunchasi o‘ziga
xos xususiyatlarga ega bo‘lib, u ushbu yangi fanning asoslari bo‘yicha
tushunchalar beradi.
23

XULOSA
Boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, ta'limning o‘zgarishlarini,
rivojlanishini va pedagogik fikrlarning shakllanishini o‘rganuvchilar uchun asosiy
qismidir. Bu tarixiy jarayon, ta'limning o‘zining maqsadlarini, vazifalarini va
tizimlarini tushunishga yordam beradi. Boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi,
insonning ta'limga oid ilk asarlaridan boshlab, ta'limning o‘zgarishlari va
rivojlanishi bo‘yicha o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Bu tarixi o‘tgan davrlardagi
ta'lim tizimlarini, pedagogik fikrlarni va tarbiyaviy usullarni o‘z ichiga oladi.
Ta'lim pedagogikasi tarixi, ko‘plab mamlakatlarda ta'lim tizimlarining o‘sishi,
o‘zgarishi va rivojlanishi bilan bog‘liq o‘zgarishlarni izlashda yordam beradi. Bu
tarixiy tahlil, ta'limning o‘zining vazifalari va maqsadlarini tushunishga imkon
beradi. Boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, antik Yunoniyada Sokrat, Platon
va Aristoteling pedagogik fikrlaridan boshlanadi. Bu davrda ta'lim, fikr-
mulohazalar tarqatish, mantiqiy fikrlash va o‘qitish asosida amalga oshirilgan edi.
Keyinchalik, O‘rtacha Osiyoda, Arabiston va Boshqaruvchilar Islom Davlatida
pedagogik fikrlar rivojlanib bordi. Bu davrda ta'lim, diniy bilimlar va adabiyotga
katta ahamiyat berilgan edi. O‘rta asrlarda Evropaning ayrim davlatlarida
pedagogik fikrlar rivojlanib, o‘quvchilarning shaxsiylik va g‘oyaviy rivojlanishini
ta'minlash uchun ta'lim tizimlari ishlab chiqildi. Bu davrda J. Komeski, J.
Pestallozi, F. Frebel va boshqalar katta ahamiyatga ega bo‘lgan pedagoglar edi.20-
asrning boshlarida ta'lim pedagogikasi tarixida psixologik, sotsiologik va kognitiv
fikrlar rivojlandi. Bu davrda J. Piyaje, L. Vygotskiy, B. Skinner va boshqalar ta'lim
psixologiyasi sohasida katta muvaffaqiyatga erishganlar edi.
Shu tarzda, boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, ta'limning o‘zgarishlari
va rivojlanishi bo‘yicha tahlil, tadqiqot va ko‘rib chiqishlarni o‘z ichiga oladi. Bu
tarixiy tahlil, bugungi kunda ta'lim tizimlarini shakllantirishda yordam beradi va
ta'lim sohasidagi yangiliklarni tushunishga imkon beradi.
Bugungi kunda boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi tarixi, ta'limning
o‘zgarishlari va rivojlanishi bilan bog‘liq so‘nggi ilmiy tadqiqotlar, ko‘rib
chiqishlar va o‘rgatuvchi amaliyoti bilan davom etmoqda. Ta'lim tizimlarida
24

innovatsiyalar, texnologiyalar va ta'limning personalizatsiyasi kabi muhim
aspektlar rivojlanmoqda.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi.// Xalq so‘zi gazetasi. 2020 yil 30 dekabr soni. ‖ ‖
2. Stefanovskaya T.A. Pedagogika: Nauka i iskusstvo. –M.:
―Pedagogika . 1998.
‖
3. Psixologiya. Slovar ь . Sostavitel ь L.A.Karpenko.–M.:
―Poliizdat ь .1990-s 77-78.
‖
4. Bordovskaya N.,Rean A. Pedagogika. –SPb.:Piter. 2001.- s 176.
5. Bordovskaya N., Rean A. Pedagogika. Uchebnik dlya VUZov. –
SPb.: ―Piter 2001. S 142-143. 1 Qarang. Gessen S.I. Osnov
‖ ы
6. pedagogiki. –M.,1995
7. Mironov V. Vek obrazovaniya.-M.: Pedagogika .1990.
‖ ‖
8. Okon ь V.Vvedenie v ob щ uyu didaktiku. – M.: «Pedagogika». 1990.
9. Umarova M.Teoriya i istoriya pedagogiki. –T.: CHo‘lpon .2018.-s
‖ ‖
202
10. Pedagogik atamalar lug‘ati. R.Jo‘raev va boshq. – T. ―Fan . 2008.49-
‖
bet
11. Pedagogik atamalar lug‘ati. Tuzuvchilar R.Jo‘raev va boshq. –
T.: Fan .2008.48-bet
‖ ‖
12. Muxamedov G‘., Xodjamqulov U. Innovatsion pedagogik ta’lim
klasteri:ta’rif, tasnif,tarkib.-Chirchiq.: Universitet .2018.
‖ ‖
26

“BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” FANINING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI..docx

Купить