Bozor infratuzilmasi, uning asosiy sohalari va unsurlari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	45000UZS
Размер	91.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Ilyos Hamidov

Дата регистрации 15 Декабрь 2024

8 Продаж

Bozor infratuzilmasi, uning asosiy sohalari va unsurlari

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI

FARG`ONA DAVLAT UNIVERSITETI

IJTIMOIY-IQTISODIY FAKULTETI

IQTISODIYOT VA SERVIS KAFEDRASI

IQTISODIYOT NAZARIYASI

fanidan

KURS ISHI

Mavzu: Bozor iqtisodiyoti, uning shakllanishi va bozor
iqtisodiyotiga o`tish davri, uning xususiyatlari

Topshirdi: Turg’unboyev Abdulaziz
Qabul qildi:

Farg`ona – 2022
1

Mundarija

Kirish. ………………………………………………………………………………..….3
1-bob. Bozor iqtisodiyotining mazmuni va amal qilishi
1.1. Bozor iqtisodiyotining mazmuni va asosiy
belgilari………………………………………………………………………...5
1.2. Bozor iqtisodiyotining doimiy va asosiy muammolarining hal
qilinishi, afzlliklari va ziddiyatlari.
…………………………………………………………….……10
1.3. Bozorning vazifalari va bozor infratuzilmasi………… 18
2-bob. Bozor iqtisodiyotiga o`tish davri va uning xususiyatlari.
2.1. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davri, yo‘llari va milliy modellar
2.2. O‘zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o‘tishning tamoyillari va
xususiyatlari……………………………………………………38
2.3. O`zbekistonda bozor islohotlarini amalga oshirish va uning
asosiy yo`nalishlari…………………………………………………………..43
2.4. O‘zbekistonda iqtisodiyotni erkinlashtirish va islohotlarni
shuqurlashtirish vazifalari……………………………………49

Xulosa ……………………………………………………………………..58
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ………………………61

Kirish.
2

Bozor iqtisodiyoti bu erkin raqobatga asoslangan iqtisodiyot bo'lib
resurslarga xususiy mulkchilik, iqtisodiy faoliyatda va tadbirkorlikda erkinlik,
iqtisodiy jarayonlarni tartiblashda va uyg'unlashtirishda bozor mexanizmidan
foydalanish bilan tavsiflanadi.
Bozor iqtisodiyoti - tovar-pul munosabatlariga asoslangan, turli
mulkchilikka hamda iqtisodiy erkinlikka tayangan va raqobat vositasida
boshqarilib turuvchi demokratik iqtisodiyot. Bozor iqtisodiyoti insoniyat
taraqqiyotida mavjud bo'lgan eng progressiv va istiqbolli tizimdir. Bozor
iqtisodiyotining asosini tovar ishlab chiqarish tashkil etadi, chunki bu yerda
natural xo'jalik emas, balki tovar xo'jaligi hukmron bo'ladi. Yaratilgan
mahsulotlar va xizmatlar tovar shakliga ega bo'ladi, ya'ni ular bozorda oldi-
sotdi qilish uchun yaratiladi. Bozor iqtisodiyotiga barter emas, balki tovar
ayirboshlash, ya'ni oldisotdi yuritish xos. Shu bois natural iste'mol o'rniga
tovar iste'moli ustuvorlik qiladi. Bozor iqtisodiyoti iqtisodiy liberalizm, ya'ni
erkinlik, mulkiy erkinlik va xo'jalik yuritish erkinligiga asoslanadi.
Bozor iqtisodiyotida yakka tartibda, o'z mulki va mablag'iga tayangan
holda, korporativ, sherikchilik asosida yer, bino, inshootlar, mashinalarni
ijaraga olish, pulni qarzga ko'tarib ish yuritish usullari mavjud bo'ladi.
Bozordagi narx talabdan kelib chiqqan holda talab — taklif nisbati asosida
shakllanadi. Bozor iqtisodiyoti iqtisodiy sub'yektlar alohidalashganidan ular
manfaati to'qnashadi va shunday sharoitda raqobat paydo bo'ladi. Raqobat
bozor iqtisodiyotini harakatga soluvchi kuch, uning rivojlanishini ta'minlovchi
mexanizm hisoblanadi. Bozor iqtisodiyoti boshqarishning iqtisodiy usullariga
tayanadi. Bozor mexanizmi iqtisodiy rag'batlantirish mexanizmi bo'lib, uning
asosiy vositasi puldir. Pul topishga intilish tovar va xizmatlarni ko'plab hamda
sifatli qilib ishlab chiqarishni ta'minlaydi. Bozor iqtisodiyotida pul boylikning
umumiy va eng qulay shakliga — hammabop iqtisodiy aloqalar vositasiga
aylanadi. Bozor iqtisodiyoti tovar taqchilligi bo'lmagan, tovarlar mo'lko'lligi
ta'minlanadigan iqtisodiyotdir.
3

Hozirgi Bozor iqtisodiyoti madaniylashgan iqtisodiyot bo'lib, unga quyidagi
belgilar xos: mulkiy xilma-xillik, tartiblanadigan iqtisodiyot,
davlatning iqtisodiyotga aralashuvi, madaniy va xalol raqobat, kuchli
hamkorlik aloqalari, iqtisodiy tangliklarning qisqa davrda va yengil kechishi,
ommaviy farovonlik, ijtimoiy tabaqalanishning chuqur bo'lmasligi, o'ziga to'q va
farovon yashovchi o'rtahol tabaqa mavqeining oshib borishi, ijtimoiy
muvozanatning saqlanishi va fuqaroviy to'qnashuvlarga o'rin qolmasligi va boshqa.
Bu belgilar hozirgi Bozor iqtisodiyotini harakterlaydi, lekin uning taraqqiyoti shu
bilan cheklanmaydi.
Bozor iqtisodiyoti modellari — bozor iqtisodiyotining turlari. Bozor
iqtisodiyoti modellari modelning iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga xos
bo'lgan aralash iqtisodiyot, ijtimoiy bozor xo'jaligi va korporativ iqtisodiyot
ko'rinishlari mavjud.
Iqtisodiy tizim - iqtisodiy mahsulotni ishlab chiqarish, taqsimot,
ayirboshlash va iste'mol jarayonida paydo bo'ladigan asosiy iqtisodiy
munosabatlarning shakl va mazmunini belgilab beradigan, mamlakatda tarixan
paydo bo'lgan yoki joriy etilgan, amal qiladigan tamoyillar, qoidalar, qonun
yo'li bilan mustahkamlangan normalar majmui.
Iqtisodiy tizim doirasida iqtisodiyot sub'yektlari, ishlab chiqarish omillari
o'zaro munosabatga kirishadilar va bu munosabatlar ma'lum qonun- qoidalarga
binoan boshqariladi. Iqtisodiy tizim faoliyati mulk, pul va pul tizimi, davlat va
nodavlat tashkilotlari, korxona, soliq, daromad, reja, foyda kabi bir qator
vositalar yordamida tashkil qilinadi.

1-bob. Bozor iqtisodiyotining mazmuni va amal qilishi.
4

1.1. Bozor iqtisodiyotining mazmuni va asosiy belgilari.
Hozirgi davrda bozor iqtisodiyoti dunyoning ko‘pchilik mamlakatlari
uchun xos bo‘lib, u turli mamlakatlarda har xil darajada va o‘ziga xos
xususiyatlar bilan amal qilmoqda va rivojlanmoqda. Bu iqtisodiyotning amal
qilish mexanizmi ko'plab asrlar davomida tarkib topib, shakllanib, hozirgi
davrda madaniylashgan shaklni kasb etdi va ko‘pgina mamlakatlarda hukmron
iqtisodiy tizimga aylandi. Mazkur iqtisodiyotning barqarorligi shu bilan
izohlanadiki, uzoq davrli iqtisodiy evolyusiya davomida uning amal
qilishining asosiy klassik qoidalari saqlanib qoldi.
Xususiy mulkchilikning paydo bolishi va ijtimoiy mehnat taqsimotining
ro‘y berishi bozor iqtisodiyotining kelib chiqishi va mavjud bo‘lishing
umumiy sharti hisoblanadi. Xususiy mulkchilik va mehnat taqsimoti ijtimoiy
xo‘jalikning tovar shaklini taqozo qiladi, tovar ishlab chiqarishning mavjud
bo‘lishi o‘z-o‘zidan pul muomalasi, ayirboshlash, taqsimlash va iste’molning
bozorga oid xususiyatini ko‘zda tutadi. Tovar ishlab chiqarishning rivojlanishi
bozor iqtisodiyoti taraqqiyotining asosini tashkil etadi.
Ishlab chiqarishning mustaqilligi, tadbirkorlikning erkinligi, resurslar
erkin almashinuvining ta’minlanishi bozor iqtisodiyotini samarali amal
qilishining muhim shartlari boiib hisoblanadi. Tovar ishlab chiqaruvchi
qanchalik mustaqil bo`lsa, bozor ham shu darajada yaxshi rivojlanadi. Erkin
ayirboshlash tovar ishlab chiqaruvchi faoli- yatining nisbatan samarali
yo‘nalishlarini ko`rsatib beruvchi erkin narxlarning shakllanishiga imkon
yaratadi.
Bozor iqtisodiyoti - bu tovar ishlab chiqarish, ayirboshlash va pul
muomalasi qonun-qoidalari asosida tashkil etiladigan va boshqariladigan
iqtisodiy tizimdir. Bunday iqtisodiyot erkin tovar-pul munosabatlariga
asoslanib, uning negizida tovar va pulning turli shakllardagi harakati yotadi, u
iqtisodiy monopolizmni inkor etadi. Ayrim adabiyotlarda bozor iqtisodiyoti -
bozor xo‘jaligi subyektlari iqtisodiy xatti-harakatlarining erkin, mustaqil
5

ravishda yuz berishi va ularning tovar-pul mexanizmi orqali bir-biriga
boglanib muvofiqlashuvi deb baho beriladi. Bozor iqtisodiyotida bozor
aloqalari butun tizimni, uning barcha bosqichlari - ishlab chiqarish,
ayirboshlash, taqsimlash va iste’mol jarayonlarini hamda iqtisodiy
munosabatlarning barcha subyektlarini qamrab oladi.
Bozot iqtisodiyoti subyektlari tarkibiga tadbirkorlar ham, o‘z mehnatini
sotuvchi ishchilar ham, pirovard iste’molchilar, ssuda kapitali egalari va
qimmatli qog'ozlar egalari ham kiradi. Odatda, bozor xo'jaliginmg barcha
asosiy subyektlari uchta guruhga bolinadi: uy xo`jaliklari, korxonalar
(tadbirkorlik sektori) va davlat sektori.
Uy xo'jaliklari iqtisodiyotning iste’mol sohasida faoliyat ko‘rsatuvchi
asosiy tarkibiy birlik. Uy xo‘jalik!ari doirasida moddiy ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatish sohalarida Yaratilgan tovar xizmatlar iste’mol qilinadi.
Bozor iqtisodiyotida uy xo‘ja1iklari mulk egasi hamda ishlab chiqarish
omillarini yetkazib beruvchilar hisoblanadi. Iqtisodiy resurslami sotishdan
olingan pul daromadlari shaxsiy ehtiyojni qondirish uchun sarfianadi.
Tadbirkorlik sektori - bu iqtisodiyotning daromad (foyda) olish maqsadida
amal qiluvchi birlamchi bo‘g‘inidir. U ish yuritish uchun o‘z kapitalini yoki
qarz olingan kapitalni ishga solishni taqozo etadi, bu kapitaldan olingan
daromad ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish uchun sarfianadi.
Tadbirkorlar tovar xo Ј
jaligida tovar va xizmatlami yetkazib beradi.
Uy xo'jaliklari iqtisodiyotning iste’mol sohasida faoliyat ko‘rsatuvchi
asosiy tarkibiy birlik. Uy xo‘jalik!ari doirasida moddiy ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatish sohalarida Yaratilgan tovar xizmatlar iste’mol qilinadi.
Bozor iqtisodiyotida uy xo‘ja1iklari mulk egasi hamda ishlab chiqarish
omillarini yetkazib beruvchilar hisoblanadi. Iqtisodiy resurslami sotishdan
olingan pul daromadlari shaxsiy ehtiyojni qondirish uchun sarfianadi.
Tadbirkorlik sektori - bu iqtisodiyotning daromad (foyda) olish maqsadida
amal qiluvchi birlamchi bo‘g‘inidir. U ish yuritish uchun o‘z kapitalini yoki
6

qarz olingan kapitalni ishga solishni taqozo etadi, bu kapitaldan olingan
daromad ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish uchun sarfianadi.
Tadbirkorlar tovar xo’jaligida tovar va xizmatlami yetkazib beradi.

1.1-rasm. Bozor xo’jaligi subyektlari o’zaro aloqasining umumiy modeli

Har qanday bozor iqtisodiyotini tartibga solish mexanizmi, asosan, to‘rtta
tarkibiy qismdan iborat boiadi: narx, talab, taklif, raqobat.
Narxlar nisbati o‘zgarib turadi, shuning uchun narx ishlab chiqaruvchi
uchun ishlab chiqarish hajmining o‘zgarishi zarurligini aniqlashda yoki
ko‘rsatkich bo`lib xizmat qiladi. Talab va taklif hamda raqobatchilik
muhitidagi o‘zgarishlar o‘z navbatida, narxlardagi o'zgarishlarni keltirib
chiqaradi.
Bozor iqtisodiyotining muhim va umumiy belgilari quyidagilardan iborat:
- turli shakllardagi mulkchilikning mavjud bo’lishi va unda xususiy
mulkchilikning ustuvorligi;
- tadbirkorlik va tanlov erkinligi;
- raqobat kurashming mavjudligi;
7

Bank
Korxona (firma) Davlat
Uy xo`jaligi

- davlatning iqtisodiyotga cheklangan holda aralashuvi;
- korxona va firmalaming ichki va tashqi shart-sharoitlar o‘zgarishlariga
moslashuvchanligi.
Bozor iqtisodiyotining bu belgilari uning barcha bosqichlari uchun
umumiydir. Lekin bozor iqtisodiyotining mazmuni va belgilari haqida gap
borganda bu iqtisodiyotning tarixan tarkib topgan ikki turini bir-biridan farq
qilish zarur. Uning birinchi ko‘rinishi uzoq vaqt davomida shakllanib,
g‘arbdagi rivojlangan mamlakatlarda XIX asrning oxirlarigacha davom etib
keldi. U iqtisodiy adabiyotlarda klassik yoki sof bozor iqtisodiyoti deb nom
oldi. Uning asosiy belgilari:
a) iqdisodiy faoliyat yuritishning xususiy mulkchilikka asoslanganligi;
b) kapital va ishlab chiqarishning korxona miqyosida umumlashligi;
v) tadbirkorlar, ishchilar, tovar ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarning
shaxsan erkinligi;
g) tadbirkorlarning yuqori foyda olish uchun kurashlari;
d) iqlisodiyotning talab va taklif, erkin bozor narxi va raqobat kurashlari
asosida
tartiblanishi;
e) aholining ijtimoiy himoya qilinmasligi, ishsizlikning va aholi ijtimoiy
tabaqalashuvining kuchayishi;
j) bozor harakatlarining stixiyali amalga oshirilishi, noma’lum bozor uchun
ishlash.
Bozor iqtisodiyotining ikkinchi ko‘rinishi hozirgi zamon rivojlangan
iqtisodiyoti deb atalib, XIX asming oxiri va XX asr boshlaridan buyon amal
qiladi. Uning asosiy belgilari:
a)iqtisodiy va tadbirkorlik faoliyatini yuritishning turli mulkchilik shakllari,
8

ya’ni xususiy, davlat, jamoa, aralash va boshqa mulk shakllariga
asoslanganligi;
b)kapital va ishlab chiqarishning yuqori darajada umumlashganligi,
mulkning bir qismi yirik monopoliyalar va davlat qo‘lida to‘planib, milliy va
xalqaro miqyosda umumlashganligi;
v) iqtisodiyotni tartibga solishda davlatning faol ishtiroki. Bunda davlat fan-
texnika taraqqiyoti va boshqa omillarni hisobga olib, turli iqtisodiy tadbirlarni,
rivojlanish istiqbolini aniqlash, turli sohalar va tarmoqlar o‘rtasidagi
nisbatlami tartibga solish chora-tadbirlarini belgilash vazifalarini bajaradi;
g) xo‘jaliklarni yuritishda reja usulidan foydalanishning kuchayishi (biznes
rejasi, prognozlash, turli xil dasturlar asosida ishlash, buyurtmalarni bajarish,
marketing tizimi orqali boshqarish va boshqalar);
d) ijtimoiy himoyaning kuchayishi. Bunda davlatga, jamoalar va xususiy
kishilarga tegishli turli xil ijtimoiy ta’minot va ijtimoiy sug'urta fondlarining
vujudga kelishi.
Bu har ikkala turda bozor iqtisodiyotining asosiy belgilari va xususiyatlari
saqlanib qoladi, ularda tovar va pulning harakati, ulaming qonun- qoidalari
rivojlanish uchun negiz va shart-sharoit bo’lib xizmat qiladi.
Hozirgi zamon bozor xo‘jaligi iqtisodiyotdagi xususiy va davlat
sektorlarining o‘zaro aloqasiga asoslanadi. Iqtisodiyotga ta’sirning intensivligi
darajasi hamda davlat tomonidan hal etiluvchi ustuvor vazifalardan kelib
chiqqan holda, zamonaviy bozor iqtisodiyotining quyidagi modellari
farqlanadi (2-rasm).
9

1.2. Bozor iqtisodiyotining doimiy va asosiy muammolarining hal qilinishi,
afzlliklari va ziddiyatlari.
Ijtimoiy xo‘jalik yuritishning bozor iqtisodiyotiga asoslangan yo’lini tanlagan
har qanday mamlakat mazkur iqtisodiy tizimning qanday amal qilishini
mukammal bilishi muhim hisoblanadi. Buning uchun, eng avvalo, harqanday
iqtisodiy tizimning umumiy muammolarini ifodalovchi quyidagi savollarga
javob topish kerak bo’ladi:
1) qanday mahsulot va xizmatlarni, qancha miqdorda ishlab chiqaarish
zarur?
2) ushbu mahsulol va xizmatlarni qanday texnika va texnologiya vositasida
ishlab chiqariladi?
3) bu mahsulot va xizmatlarni kim uchun ishlab chiqariladi?
Iqtisodiy adabiyotlarda ushbu muammolar qisqacha - « nima, qanday qilib,
kim uchun ishlab chiqarish zarur? » tarzida ifodalanadi. Bu muammolar
an'anaviy iqtisodiyotda asosan urf-odatlar, ko‘p yillar davoniida mavjud bo’lib
kelayotgan an’analar, milliy, diniy, iqlim va boshqa omillar ta’sirida hal etilsa,
ma’muriybuyruqbozlikka asoslangan iqtisodiy tizimda markazlashtirilgan
holdagi taqsimot va rejalashtirish orqali hal etiladi. Lekin bozor iqtisodiyoti bu
muammolarni o‘zgacha tarzda hal etadi. Bunda bozor iqtisodiyoti tizimining
o‘ziga xos xususiyatlaridan, uning talablari va qonun-qoidalaridan kelib
chiqadi.
Nima va qancha miqdorda ishlab chiqarish zarurligi bozor iqtisodiyoti
sharoitida eng avvalo iqtisodiy resurslar bilan ta’minlanish darajasiga, talab va
taklif nisbatiga bog‘liq. Bunda mavjud bo’lgan resurslar qanday hajmda band
qilinishi yoki qaysi qismi ishlab chiqarish jarayonida foydalanishi ham
hisobga olinishi lozim. Bu savolga javob berishda korxona zarar ko‘rmaslik va
yuqori darajada foyda olish uchun intilish qoidasiga amal qiladi. Shu bilan
10

birga mahsulot va xizmatlarning qanday to‘plami jamiyat talablarini to‘la
qondira olishi e’tiborga olinadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida faqat talab
mavjud bo‘lgan, binobarin, foyda keltirishi mumkin bo‘lgan mahsulot va
xizmatlar yaratiladi. Bunda korxona foydasi hajmini tovami sotishdan
olinadigan umumiy pul daromadi va uni ishlab chiqarishning umumiy
xarajatlari o‘rtasidagi nisbat aniqlaydi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy (sof) foyda oluvchi tarmoqning
kengayib borish tamoyili amal qiladi. Chunki foyda darajasining nisbatan
yuqoriligi bu tarmoqqa kam foydali tarmoqlardagi kapitallarning oqib olishini
ta’minlaydi. Ammo tarmoqda yangi ishlab chiqaruvchilarning paydo bo’lishi
o‘zini o‘zi cheklovchi jarayon hisoblanadi. Chunki tarmoqqa yangi
korxonalaming kirib kelishi bilan uning mahsuloti taklifi bozor talabiga
nisbatan jadal ravishda o‘sadi. Bu asta-sekin mazkur mahsulot narxining
pasayishiga hamda iqtisodiy foydaning yo‘qolishiga olib keladi, Boshqacha
aytganda, raqobat bu foydani yo‘qqa chiqaradi. Bozordagi talab va taklifning
iqtisodiy foyda nolga teng bo’lgan holdagi nisbati bu tarmoq mahsulotining
umumiy miqdorini bclgilab beradi. Shu vaziyatda tarmoq ishlab chiqarishning
« muvozanatli » hajmiga yetadi. Bozor talabi yoki taklifida yangi o‘zgarishlar
ro‘y bermaguncha bu muvozanat buzilmaydi. O ’
z-o’zidan aniqki, tarmoqdagi
tovar ishlab chiqarishdan zarar ko‘rilishi kutilgan holatda korxona bunday
iqtisodiy faoliyat turidan voz kechadi.
Buning natijasida zarar ko‘ruvchi yoki past foyda darajasiga ega bo’lgan
tarmoqda ishlab chiqarish hajmi keskin qisqarib, taklifning talabdan ortda
qolishi ro‘y beradi. Bu esa, sekin-asta mahsulot narxining ko‘tarilishi hamda
foyda darajasining oshishiga sharoit yaratadi. Natijada tarmoq o‘zining ishlab
chiqarish hajmini qayta tiklaydi va faoliyati barqarorlashadi.
Ishlab chiqariladigan mahsulot turi va miqdorini aniqlashda iste’molchi talabi
alohida, muhim rol o‘ynashini ta’kidlash lozim. Iste’molchilaming tovarlami
sotib olish maqsadida pul daromadlarini sarflashga tayyorliklari bozor talabi
11

sifatida namoyon boiadi. Agar bunday talab hajmi ahamiyatli darajaga yetsa,
korxona ushbu mahsulotni ishlab chiqarishga rag‘bat sezadi, ya’ni iste’molchi
talabining ko’payishi, bu mahsulotni ishlab chiqaruvchi tarmoq uchun
iqtisodiy foyda keltiradi. Iste’molchi talabining qisqarishi esa tarmoq ishlab
chiqarish hajmining qisqarishiga olib keladi. Qisqasi, bozor iqtisodiyoti
sharoitida iste’molchining talabi qanday mahsulot turlarini ishlab chiqarish
masalasini hal qilishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, nima ishlab
chiqarish zarurligini belgilash ko ’
p darajada resurslami yetkazib beruvchilarga
ham bog’liq. Resurslarga bo’lgan talab - bu hosilaviy talab, ya’ni bu resurslar
vositasida ishlab chiqariluvchi tovarlar va xizmatlarga bo’lgan talabdan kelib
chiqadi. 0‘z daromadlarini yuqori darajaga yetkazishda resurslami yetkazib
beruvchining ham bozor talabidan kelib chiqishi shubhasiz. Faqat iste’molchi
talabiga muvofiq tushuvchi tovarlami ishlab chiqaruvchi korxonalar foyda olib
ishlashi mumkin va shu korxonalaming resurslarga bo’lgan talabi kuchayadi.
Qisqasi, iste’molchining afzal ko’rishi uning talabi orqali namoyon boiadi.
Tovar ishlab chiqaruvchi va resurslami yetkazib beruvchilar o‘z manfaatlarini
ta’minlash uchun bu talabga mos ravishda, ya’ni yuqori foyda olish uchun pul
tolash qobiliyatiga ega bo’lgan iste’molchilarga zarur bo‘lgan turdagi va
miqdordagi tovarlami ishlab chiqaradi va resurslami yetkazib beradi.
Tovarlar qanday usulda ishlab chiqariladi yoki ishlab chiqarish qanday tashkil
qilinadi, degan savolga ham bozor iqtisodiyoti sharoitida o 4
ziga xos javob
bo’ladi. Bunda uchta uzviy bog’liq masalaga e’tibor beriladi:
- resurslarning alohida tarmoqlar o‘rtasida taqsimlanishi;
- korxonalar tomonidan ishlab chiqarishning amalga oshirilishi;
- har bir korxona resurslarining uyg’unlashuvi va texnologiyani tanlash.
Bozor tizimi resurslami avvalo yuqori talab va foyda darajasiga ega
tarmoqlarga yo‘naltiradi. Past foyda darajasiga ega yoki foyda olmaydigan
tarmoqlar iqtisodiy resurslardan mahrum bo‘ladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida
eng zamonaviy texnologiyani qo‘llashga layoqatli bo‘lgan va shunga intilgan
12

korxonalar samarali faoliyat ko‘rsata oladi. Korxonalaraing iqtisodiy
samaradorligi quyidagi omillarga bog’liq: mavjud texnologiya, ya’ni mahsulot
ishlab chiqarishni ta’minlovchi resurslarning oqilona uyg‘unlashuvi darajasi
hamda iqtisodiy resurslarning narxlari. Boshqacha aytganda, iqtisodiy samara-
dorlik mahsulotning muayyan hajmini ishlab chiqarishga resurslami eng kam
darajada sarflagan holda erishishni bildiradi.
Bozor iqtisodiyoti o‘zgaruvchan bo’ladi: u iste’molchilar, ishlab chiqarish
texnologiyasi, iqtisodiy resurslar tarkibi o‘zgarishiga muvofiq holda o‘zgaradi.
Ayni paytda resurslami taqsimlashning ancha samarali hisoblangan tizimi vaqt
o‘tishi bilan istc’molchi didining o‘zgarishi, ishlab chiqarish yangi
texnologiyasining yaratilishi va taklif qilingan resurslar tarkibining qayta
o ’
zgarishi oqibatida eskirishi va samarasiz bo ’
lib qolishi mumkin.
Iste’molchi dididagi o‘zgarishlarning mahsulot narxi va foydaga ta’siri ayrim
tarmoqlarni qisqartirish va boshqalarini kengaytirishni taqozo qiladi. Bu
o‘zgartirisb resurslar bozori orqali amalga oshiriladi, chunki kcngayib
boruvchi tarmoq resurslarga ko'proq talab bildirsa, qisqarib boruvchi tarmoq
ularga talabni kamaytiradi. Buning natijasida vujudga keluvchi resurs
narxlarining o'zgarishi, resurslami qisqaruvchi tarmoqlardan kengayuvchi
tarmoqlarga qayta taqsimlaydi.
Demak, bozor tizimi texnologiyaning o‘zgarishi va har xil resurslar taklifi
tarkibidagi o‘zgarishlarga moslashadi.
Bozor iqtisodiyoti fan-texnika taraqqiyotini rag‘batlantiradi. Birinchi bo‘lib
tejamli texnologiyalarni qo‘llash korxonaning o‘z raqobatchilari oldidagi
vaqtinchalik ustunligini ta’minlaydi. Ishlab chiqarish xarajatlarining pasayishi
korxonaning iqtisodiy foyda olishini bildiradi. Bundan tashqari, bozor tizimi
yangi texnologiyaning tez tarqalishi uchun sharoit ham yaratadi. Shunday
qilib, bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxona yuqori foyda berishi
mumkin bo‘lgan texnika va texnologiya yordamida ishlab chiqarishni amalga
oshiradilar. Qisqacha xulosa qilinadigan bo‘lsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida «
13

nima, kim uchun va qanday qilib ishlab chiqarish zarur» degan muammoga
quyidagicha javob beriladi:
a) yuqori foyda beradigan barcha tovarlar va xizmatlar to‘lovga layoqatli
iste’molchilar talabiga yetarli hajmda ishlab chiqariladi;
b) tovar va xizmatlar to‘lov layoqatiga ega, yuqori foyda olish imkonini
beradigan xaridorlar uchun ishlab chiqariladi;
v) yuqori foyda olishni ta’minlaydigan, resurslami tejash imkonini
beradigan
texnika va texnologiya yordamida ishlab chiqariladi.
Mavjud iqtisodiy tizimlar orasida bozor iqtisodiyoti o‘zining afzalliklari bilan
ajralib turadi. Aynan shu afzalliklar mazkur iqtisodiy tizimning samarali va
barqaror amal qilishi, rivojlanishiga zamin yaratadi. Eng avvalo, bozor
iqtisodiyotining uchta ustun jihatini ko'rsatib o‘tish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
1. Resurslami taqsimlashning samaradorligi. Bozor tizimi resurslami
samarali taqsimlashga yordam beradi. Buning mazmuni shuki, raqobatli bozor
tizimi resurslami jamiyatga eng zarur bo‘lgan tovarlar va xizmatlar ishlab
chiqarishga yo‘naltiradi. U ishlab chiqarish uchun resurslami
uyg‘unlashtirislining ancha samarali usullarini va ishlab chiqarishga yangi,
ancha samarali texnologiyani qo‘llashni taqozo etadi. Qisqasi, bozor tizimi
shaxsiy manfaatni shun day tartibda boshqaradiki, u jamiyat uchun mavjud
resurslardan zarur tovarlami talab darajasidagi miqdorda ishlab chiqarishni
ta’minlaydi.
2. Iqtisodiy faoliyat va tanlov erkinligi. Bozor iqtisodiyoti tizimining
muhim afzalliklaridan biri shundaki, u shaxsiy erkinlik roliga ustuvorlik
beradi. Ijtimoiy ishlab chiqarishni tashkil qilishning asosiy muammolaridan
biri bo‘lib alohida shaxs va korxonalar iqtisodiy faoliyatini uyg‘unlashtirish
hisoblanadi. Bunday uyg‘unlashtirishni amalga oshirishning ikki usuli
mavjud. Birinchisi - markazdan boshqarish va majbur qilish tadbirlarini
14

qoilash bo‘lsa, ikkinchisi - bozor tizimi vositasi orqali ixtiyoriy hamkorlikdir.
Faqat bozor tizimigina iqtisodiy faoliyatni majbur qilmasdan
uyg‘unlashtirishga layoqatlidir. Bozor iqtisodiyoti tadbirkorlik va tanlash
erkinligini namoyish qilib, aynan shu tufayli u muvaffaqiyatga erishadi.
3. Iqtisodiy subyektlar tinimsiz harakat va izlanishlarining ta’minlanishi.
Bozor iqtisodiyotining yana bir afzalligi shundaki, unda har bir shaxs,
korxona, firma va korporatsiyalar tinimsiz harakatda va izlanishda bo‘lishadi.
Chunki xo’jasizlik, sustkashlik, beg'amlik har qanday xo‘jalik tizimini
xonavayron qilishga olib keladi. Jismoniy va yuridik shaxslar raqobatga
bardosh berish, doimiy ravishda foyda olishni ta’minlash uchun kurashadi.
Natijada bozor iqtisodiyoti million-million kishilami harakatga soladi, ularni
boqimandalik kayfiyatidan qutqaradi.
Bozor iqtisodiyotning yuqorida ko‘rib chiqilgan asosiy afzalliklari bilan bir
qatorda boshqa ko‘plab ijobiy jihatlarini ham sanab o‘tish mumkin. Jumladan:
- uning ishlab chiqarishning o‘zgaruvchan sharoitlariga moslashuvi va
ko‘nikishining yuqori darajasi;
- fan va texnika yutuqlaridan foydalanish, ularni ishlab chiqarishga joriy
etishning jadal sur’ati;
- turli-tuman ehtiyojlami qondirish, mahsulot sifatini oshirish qobiliyati;
- buzilgan muvozanatni nisbatan tezlik bilan qayta tiklash;
- cheklangan axborot - turli resurslarning narx darajasi va ularning
sarflanish darajasiga yo‘nalgan holda bozor iqtisodiyotining muvaffaqiyatli
amal qila olish imkoniyati.
Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, bozor iqtisodiyotining ham o‘ziga xos
kamchilik va ziddiyatlari mavjud. Bozor iqtisodiyotining asosiy ziddiyati
shundan iboratki, u o‘zning bosh nazorat mexanizmi - raqobatning
kuchsizlanishiga yo‘l qo'yadi va hatto buni rag‘batlantiradi. Bunday
iqtisodiyotda raqobat kuchsizlanishining ikkita asosiy manbai mavjud:
15

1) bozor iqtisodiyoti sharoitidagi erkin muhitda tadbirkorlar
foyda ketidan quvib va o‘z iqtisodiy mavqelarini yaxshilashga intilib,
raqobatning cheklangan yo’lidan ozod bo‘lishga harakat qiladilar.
Firma-larning qo‘shilib ketishi, kompaniyalaming xufyona kelishuvi,
raqobatlashuvning noqonuniy usullari (masalan, jismoniy kuch
ishlatish, zo‘ravonlik, tazyiq o‘tkazish va h.k.) ni qo‘llash - bularning
barchasi raqobatning kuchsizlanishi va uning tartibga soluvchilik
ta’sirining pasayishiga olib keladi;
2) bozor tizimi rag‘batlantiradigan texnika taraqqiyoti ham
raqo-
batning zaiflashishiga olib keladi. Eng yangi texnologiya, odatda: a) juda katta
miqdordagi real kapitaldan foydalanishni; b) yirik bozorlar bo‘lishini; v)
kompleksli, markazlashgan va qat’iyan bir butun bo‘lib birlashgan bozorning
tarkib topishini; g) boy va ishonchli xomashyo manbalarini talab qiladi.
Bunday texnologiya bozorning hajmiga nisbatan keng miqyosdagi
hisoblanuvchi ishlab chiqaruvchilar mavjud bo'lishi zarurligini bildiradi.
Boshqacha aytganda, eng yangi texnologiyani qo’llash asosida ishlab
chiqarishning eng yuqori samaradorligiga erishish, aksariyat hollarda ko‘p
miqdordagi mayda firmalar emas, uncha ko‘p bo‘lmagan yirik ishlab
chiqamvchilar mavjud bo’lishini taqozo qiladi.
Bozor tizimi jamiyatning yuqori ehtiyoji tovarlar bilan ta’minlanishiga ham
kafolat bermaydi. Raqobatning kuchsizlanib borishi iste’molchining
erkinligiga ham putur etkazadi. Bozor tizimi o‘zining iste’molchining
xohishiga ancha mos keluvchi resurslami taqsimlash layoqatini ham yo‘qotib
borishi mumkin.
Bozor iqtisodiyotning navbatdagi ziddiyati jamiyat a’zolari daromadlaridagi
tengsizliknmg kuchayib borishi va aholining tabaqalanishi bilan bog‘liq.
Bunday iqtisodiyot har qanday yuksak darajada rivojlanmasin daromadlar
16

tengsizligini bartaraf qila olmaydi, faqat uni ma’lum darajada yumshatish
mumkin.
Bozor iqtisodiyotining umumiy e’tirof qilingan kamchiliklaridan yana biri
shundan iboratki, u ijtimoiy ne’matlar va xizmatlami ishlab chiqarib, bozorga
taklif qilishga qodir emas. Shu sababli jamiyat a’zolarini bunday ne’matlar va
xizmatlar bilan ta’minlash davlat zimmasida bo‘Iadi.
Tovarlar hajmi bilan pul massasi o ’
rtasidagi ro'y berib turadigan
nomuvofiqlikni bartaraf eta olmaslik ham bozor iqtisodiyotining ziddiyati
hisoblanadi. Bu pulning qadrsizlanishi, ya’ni inflyatsiya jarayoni orqali
namoyon bo’ladi.
Bozor iqtisodiyotining asosiy ziddiyatlari bilan bir qatorda quyidagi kamchilik
yoki salbiy jihatlari ham mavjud:
- atrof-muhitni ishlab chiqarish va boshqa faoliyat turlari ta’siridan
muhofaza qilish mexanizmining mavjud emasligi;
- resurslarning qayta tiklanmaydigan turlarini saqlash imkoniyatining
yo‘qligi;
- mehnat qilish bilan bog‘liq kafolatlarning mavjud emasligi;
- fanda fundamental va amaliy tadqiqotlarning rivojlanishiga
ko‘maklashuvning yo‘qligi;
- rivojlanishning beqarorligi, inqirozli holatlaming bo ’
lib turishi hamda
ijtimoiy ishlab chiqarishning pasayishi, ishsizlik darajasining oshishi kabi
holatlarining mavjudligi.
Shuningdek, 2008-yilda AQSH ipoteka kreditlash tizimida vujudga kelgan
hamda ko‘pIab rivojlangan mamlakatlarga tarqalib, avval iqtisodiyotning
moliyaviy sektorida, keyinchalik esa real sektor hamda ijtimoiy sohasida
jiddiy talofatlarga olib kelgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi ham ko‘p
tomondan bozor iqtisodiyotining ziddiyatli jihatlari ta’siri bilan bog’liq.
Aksariyat rivojlangan mamlakatlarda bozorning o‘zini-o‘zi tartiblash
mexanizmini mutlaqlashtirish va bunda davlatning nazorat qilish, tartibga
17

solish vazifalariga umuman e’tibor qaratmaslik pirovardida inqiroz
holatlarining ro‘y berishiga olib keldi.
1.3. Bozorning vazifalari va bozor infratuzilmasi.
Bozor tushunchasi bozor iqtisodiyotining muhim kategoriyasi bo‘lib,
iqtisodiyot nazariyasida ham, xo‘jalik yuritish amaliyotida ham, barcha
mamlakatlar tajribasida ham qo’llaniladigan ilmiy-amaliy tushunchadir. Eng
avvalo « bozor » va « bozor iqtisodiyoti » tushunchalarining bir-biridan
farqlanishini ta’kidlab o‘tishimiz lozim. Chunki, ko‘pincha bu ikki
tushunchani bir xil ma’noda ifodalasb, ba’zi adabiyotlarda sinonim so ’
zlar
sifatida qo’llash yoki ularni chalkashtirish hollan uchraydi. Bozor jamiyatda
bozor iqtisodiyoti shakllangunga qadar mehnat taqsimotining ro‘y berishi
natijasida vujudga kelgan bo’lib, u ijtimoiy takror ishlab chiqarishning
ayirboshlash jarayonini o‘z ichiga oladi. Bozor iqtisodiyoti esa bozor
munosabatlarining tarixan uzoq davr mobaynida rivojlanishi natijasi bo’lib,
tovar-pul qonunlari asosida tashkil etiluvchi va faoliyat koisatuvchi iqtisodiy
tizimni anglatadi.
Bozor iqtisodiyoti takror ishlab chiqarishning barcha fazalarini: ishlab
chiqarish, ayirboshlash, taqsimlash va iste’mol jarayonlarini qamrab oladi.
Bozor esa faqat bitta fazani, ya’ni ayirboshlash fazasini o‘z ichiga oladi. Bozor
tushunchasi yuzaki qaraganda oddiy tushunchaga o‘xshab ko‘rinadi, ayrimlar
bozorni tovarlar sotiladigan va xarid qilinadigan joy deb o‘ylashadi. Lekin
uning ichki mazmuniga e’tibor berilsa, u ko‘p qirrali bo’lib, mazmuni
o‘zgaruvchan ekanligini, turli davrlarda turli ma’noni anglatishini bilib olish
mumkin. Bozor tushunchasi tovar ayirboshlashning kelib chiqishi va
rivojlanishi bilan bog’liq bo’lib, u ibtidoiy jamoa tuzumining oxirlarida kelib
chiqqan va dastlab tovar almashuv, tovar ayirboshlash joyi yoki maydoni
degan mazmunni anglatgan.
Dastlab, bozor ikki yoki bir necha qabila a’zolari bir-birlari bilan tovar
almashuv joyi sifatida namoyon bo’lgan bo’lsa, hunarmandchilikning
18

rivojlanishi, shaharlaming paydo boiishi bilan alohida maydonlar ajratilib,
unda kishilar oldisotdi qilganlar. Lekin hali u davrlarda tovar ayirboshlash T-T
ko‘rinishida, ya’ni bir turdagi tovarga boshqa turdagi tovarni ayirboshlash
shaklida bo’lgan. Bunday ayirboshlashda vaqt va masofa bo’lmay, bir
vaqtning o ’
zida o'shajoyda almashuv jarayoni sodir boigan. Kcyinchalik
tovarlami bunday tarzda ayirboshlashning ziddiyatlari kuchayib borishi
natijasida pul kelib chiqib, sotish va sotib olish jarayoni ikkiga ajralgan va T-
P-T ko'rinishini olgan. Endi tovarni sotish (T-P) va sotib olish (P-T) zamon va
makon jihatidan mos kelmasligi mumkin. Chunki sotuvchi o‘z tovarini bir
joyda pulga ayirboshiab, o‘ziga kerakli tovarni boshqa vaqt va boshqa joyda
sotib olishi mumkin. Pulning kelib chiqishi bilan savdogarlar, ya’ni tovarlami
ishlab chiqaruvchidan olib iste’molchiga, bir joydan ikkinchi joyga olib borib
sotish bilan shug‘ullanadigan maxsus guruhlar paydo bo’ldi.
Mehnat taqsimoti chuqurlashib savdo sohasi vujudga keldi. Bu soha tovarpul
harakatini tezlashtirish imkonini berib, iste’molchi bilan ishlab chiqaruvchini
bogiaydigan vositaga aylandi. Bunda ishlab chiqaruvchi bilan iste’molchi ham
birbirlari bilan uchrashishi shart bo’lmay, ular savdogarlar-vositachilar orqali
aloqa qilishlari mumkin bo‘lib qoldi. Endi bozor tushunchasining mazmuni
o‘zgarib, yangi ma’no kasb etadi, ya’ni tovar-pul muomalasining yangi shakli
sifatida namoyon bo’la boshladi. Oldi-sotdi jarayonida yangi o‘ziga xos
muhim tovar - ishchi kuchining paydo bo’lishi bilan bozor umumiy tus olib,
uning mazmuni yanada kengaydi. Endilikda ishlab chiqarilgan tovar va
xizmatlargina emas, balki ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchi ham
bozor jarayoni orqali o‘tib, ishlab chiqarishga jalb etila boradigan, ularning
bir-biriga o‘zaro ta’siri to‘g ’
ridan-to‘g‘ri emas, balki bilvosita- bozor orqali
sodir bo’la boshladi. Shunday qilib, hozirgi davrda bozor ishlab chiqaruvchilar
bilan iste’molchilaming ko‘p qirrali murakkab aloqalarini, ularning o‘zaro bir-
birlariga bo’lgan ta’sirini bog’laydigan bo ’
g‘in, jamiyat taraqqiyotida modda
almashuvini ta’minlaydigan jarayon sifatida shakllandi. Bozor - ishlab
19

chiqaruvchilar va iste’molchilar (sotuvchilar va xaridorlar) o'rtasida pul orqali
ayirboshlash jarayonida vujudga keladigan munosabatlar majmuasi.
Bozoming asosiy belgilari quyidagilardan iborat:
- sotuvchi va xaridorlaming o‘zaro kelishuvi, ekvivalentlilik prinsipi
asosida ayirboshlash;
- sotuvchilaming xarajatlari qoplanib, foyda olishi;
- to’lovga layoqatli bo’lgan xaridorlaming talabini qondirish va
raqobatchilik.
Bozor tovarlarni ishlab chiqarish va ayirboshlash, pulning vujudga kelishi,
ulaming rivojlanishi natijasida kelib chiqqan tarixiy tushuncha boiib, hozirgi
davrda keng tarqalgan obyektiv iqtisodiy jarayondir.
Bozordagi tovar va xizmatlar miqdori talabga nisbatan kam bo’lsa narxlar
oshib ketadi, ayirboshlashning ekvivalentlik muvozanati buziladi, natijada
tovarni sotuvchi me’yoridan ortiqcha daromad olish imkoniga ega bo‘ladi.
Aksincha, bozorda tovarlar miqdori talab miqdoridan oshib ketsa, narxlar
pasayib ketib, sotuvchilar zarar ko‘radilar. Shuningdek, ishlab chiqarish
jarayonida sustkashlik, no‘noqlik va xo‘jasizlik yuz berib, ortiqcha
xarajatlarga yo’l qo'yilsa ham zarar oshib ketadi, chunki bozor bunday behuda
sarflarni hisobga olmaydi. Bularning barchasini bozor o‘z mexanizmi orqali
amalga oshiradi. Bozor mexanizmi - bozor iqtisodiyotining faoliyat qilishini
tartibga solishni va iqtisodiy jarayonlami uyg‘unlashtirishni ta’minlaydigan
dastak va vositalar.
Bozorning iqtisodiy mazmunini ochib berishda uning obyekti va
subyektini ajratib ko‘rsatish lozim boiadi. Bozor obyekti - ayirboshlash
munosabatlariga jalb qilingan iqtisodiy faoliyat natijalari va iqtisodiy
resurslar, tovar, pul va unga tenglashtirilgan moliyaviy aktivlar.
Hozirgi sharoitda oziq-ovqat va qishloq xo‘jalik mahsulotlari do‘konlari,
avtomobilga xizmat ko‘rsatish stansiyasi, benzin quyish shaxobchalari, sanoat
20

tovarlari do'koni, tijoratchilarning savdo shaxobchalari, turli xil
supermarketlar, yirik savdo markazlari va savdo yarmarkalari, umumiy
ovqatlanish shaxobchalari bozorning odatdagi ko‘rinishlari hisoblanadi. Fond
birjalari, valyuta bozori, don birjalari va auksion kabilar bozorrning yuqori
darajada rivojlangan ko'rinishlaridir.
Bozor subyekti - ayirboshlash munosabatlari qatnashchisi. Bozor subyektlari
ikki guruhga - sotuvchi va xaridorlarga bo’linib, ular bozor munosabatlarining
turli vazifalarini bajaradi. Sotuvchilar bozorga tovar va xizmatlarni taklif
etadi, xaridorlar esa ularga talab bildiradi. Bozor o‘z subyektlari manfaatini
bir-biriga bog‘lab, ularni muvofiqlashtiradi. Ayrim turdagi bozorlarda
sotuvchi va xaridorlar o‘rtasida bevosita aloqa mavjud bo’lsa, boshqalarida
bilvosita aloqa mavjud boiib, ular hech qachon bir-birini ko’rmaydi yoki
bilmaydi.
Bozorning asosiy vazifasi ishlab chiqaruvchilar tomonidan Yaratilgan tovar va
xizmatlami, iqtisodiy resurslami iste'molchilarga yetkazib berishdan iboratdir.
Bu yerda bozor ishlab chiqarish bilan iste’molni bir-biriga bog’laydi, ishlab
chiqarilgan tovar yoki xizmat o‘z iste’molchisini topadi. Bunda bozor
vositachi bo’lib xizmat qiladi. Bozorda qiymat shakllari almashadi. U
qiymatni tovar shaklidan pul shakliga aylantiradi. Individual mehnat sarflari
sifatida chiqqan tovarlar bozor tomonidan tan olinsa, ijtimoiy mehnat sarfini
namoyon qiladi va tovarning bozor qiymati hosil bo’ladi.
Bozor ayirboshlash kategoriyasi bo’lib, ishlab chiqarishning uzluksiz
takrorlanib turishiga yordam beradi. Ishlab chiqarish, yangidan boshlanishi
uchun Yaratilgan tovarlar sotilishi va ularning pulga aylanishi, puldan esa
kerakli iqtisodiy resurslar xarid qilinishi zarur. Bozor vositasida tovarni
sotishdan tushgan mablag’lar hisobiga, ishlab chiqaruvchilar resurslar sotib
olish yo’li bilan sarflangan ishlab chiqarish vositalari o'rnini qoplaydigan va
ishlab chiqarishni kengaytirish uchun kerakli moddiy va mehnat resurslariga
ega bo‘1adilar. Bozor orqali resurslarning erkin harakati ta’minlanadi va
21

ularning tarmoqlar o‘rtasida taqsimlanishi ro‘y beradi. Iste’molchilar bozorda
u yoki bu tovarga bo’lgan talabini bildiradi.
Bozor bu talabni ishlab chiqaruvchilar va resurslami yetkazib beruvchilarga
uzatadi. Resurslar talab bildirgan tarmoqlar va sohalar o ’
rtasida taqsimlanib
turadi. Bozor iqtisodiyotni tartibga solib turish vazifasini talab, taklif, raqobat
va narxlar yordamida bajaradi. U o'zida talab va taklifni jamlab, bu bilan
nimani, qancha miqdorda va qaysi vaqtda ishlab chiqarish kerakligini aniqlab
beradi. Bozor narx vositasida iqtisodiy resurslami tovarlarga talab kamaygan
tarmoqlardan talab ortgan tarmoqlarga oqib kelishini ta’minlaydi. Shuningdek,
adabiyotlarda bozoming boshqa ko‘plab qo ’
shimcha vazifalari ham keltiriladi.
Bu vazifalami yaqqolroq tasawur etish uchun ulami maxsus rasm ko’rinishida
ifodalash mumkin (1.2-rasm)
1.2-rasm. Bozor vazifalari
Bozor turli xil vazifalami bajarsada, ular o‘zaro bog’liq va bir-birini taqozo
qiladi. Bozoming iqtisodiy mazmunini chuqurroq tushunish uchun uning
turlari va ichki tuzilishini ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Bozorning ichki tuzilishi murakkab bo’lganligi sababli uni turkumlashga
quyidagi mezonlar asos qilib olinadi: bozorning yetuklik darajasi, sotiladigan
va sotib olinadigan mahsulot turi, bozor subyektlari xususiyatlari, bozor
miqyosi, iqtisodiy aloqalar tavsifi va boshqalar.
22

Bozoming yetuklik darajasiga qarab rivojlanmagan bozor, erkin (klassik)
bozor, hozirgi zamon rivojlangan bozorlarga bo’linadi. Rivojlanmagan,
shakllanayotgan bozor tasodifiy tavsifga ega bo’lib, unda tovami tovarga
ayirboshlash (barter) usuli ko‘proq qo’llaniladi. Bozoming bu turi tarixan hali
haqiqiy pul mavjud bo’lmagan davrga to‘g‘ri keladi. Lekin hozirgi davrda
ham ayrim mamlakatlarda pul inqirozga uchrab, ijtimoiy ishonchni yo‘qotgan,
bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida ham bozoming bunday turi amal qilishi
mumkin.
Erkin (klassik) bozor - tovar va xizmatlarning har bir turi bo’yicha
juda ko‘p ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar, sotuvchilar va
xaridorlar mavjud bo’lib, ular o‘rtasida erkin raqobat amal qiluvchi,
narxlar talab va taklif o‘rtasidagi nisbatga qarab erkin shakllanuvchi
bozordir. Erkin bozorda raqobatning turli usullari qo’llanilib, aholi va
ishlab chiqaruvchilar keskin tabaqalanishi ro‘y beradi.
Hozirgi zamon rivojlangan bozori ijtimoiy-iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash
va aholini ijtimoiy himoyalash maqsadida bozor aloqalarining davlat
tomonidan tartibga solib turilishiga asoslanadi. Demak, davlat ham bozor
ishtirokchisi bo’lib, u bozor aloqalarini tartiblashtiradi va boshqaradi. Hozirgi
zamon rivojlangan bozorida turli xil birjalar va boshqa oldi-sotdi jarayoniga
xizmat qiluvchi sohalar taraqqiy etgan bo’ladi. Raqobatning asoratli
kurashlari, aholining tabaqalashuvi yumshatilib, ulaming daromadlari
o‘rtasidagi tafovutlar me’yor darajasida ushlab turiladi.
Bozor hududiy jihatdan ham turlicha bo‘lishi mumkin. Bular mahalliy
bozorlar (Toshkent bozori, Samarqand bozori, Urgut bozori, London bozori,
NyuYork bozori, Pekin bozori va boshqalar); milliy bozorlar (O ’
zbekiston
bozori, Rossiya bozori, Ukraina bozori, Angliya bozori, Amerika bozori,
Xitoy bozori va boshqalar); hududiy bozorlar (Markaziy Osiyo yoki Osiyo
bozori, G‘arbiy Yevropa bozori) va nihoyat jahon bozori.
23

Sotiladigan va sotib olinadigan tovar, xizmat turiga ko‘ra bozorlar quyidagi
turlarga bo‘linadi: iste’mol tovarlari va xizmatlari bozori, ishlab chiqarish
vositalari va ishchi kuchi (resurslar) bozori, valyuta bozori va fond birjalari,
ilmiytexnika kashfiyoti va ishlanmalar bozori.
Muomalaga chiqadigan subyektlarning xususiyatiga ko'ra ul gurji va
chakana savdon i ajratish mumkin. Chakana savdoda, asosan, sotib oluvchilar
fuqarolar hisoblanadi. Turli shakldagi korxonalar, firmalar, xususiy do‘konlar
va boshqalar esa sotuvchi hisoblanadi. Ulgurji savdoda mahsulotlar yirik
partiyalarda ko’tarasiga sotiladi.
Bozoming asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib iste’mol tovarlari va
xizmatlar bozori hisoblanadi. Bu bozorda xo‘jalik subyektlarining barcha
uchta turi: uy xo‘jaliklari, davlat va korxonalar qatnashadi.
Iste’mol tovarlari va xizmatlari bozorining maxsus turi intellektual tovarlar
bozoridir. Bu bozorda aqliy mehnat mahsuli bo’lgan tovarlar - ilmiy g‘oyalar,
texnika yangiliklari, san’at va adabiyot asarlari, har xil axborotlar oldi-sotdi
qilinadi. Intellektual bozor tarkibida ilmiy-texnika ishlanmalarini ayirboshlash
katta o‘rin tutadi. U amalda patent, litsenziya va nou-xau sotishdan iborat
bo’lib, bu bozorda asosan, innovatsiya firmalari ish ko‘radi. Mazkur firmalar
yangiliklar yaratish, bozorda sotish va ishlab chiqarishga joriy etish bo‘yicha
xizmat ko‘rsatadi.
Ishlab chiqarish vositalari (resurslar) bozorida tovar sifatidagi mehnat
vositalari va materiallar oldi-sotdi qilinadi. Bu bozorda mashina, asbob-
uskuna, xomashyo, yoqilg‘i va materiallar kabi ishlab chiqarish vositalari
ulgurji ravishda sotiladi. Resurslar bozoridagi tovarlar shaxsiy iste’molga
emas, ishlab chiqarish iste’moliga xizmat qiladi, ya’ni ishlab chiqarish talabini
qondiradi.
Bozoming barcha subyektlari o'rtasidagi iqtisodiy aloqalar iste’mol tovarlari
va resurslar bozori orqali ancha to‘liq va yorqin namoyon bo‘ladi (4-rasm).
24

Uy xo‘jalik]ari va davlat iqtisodiy resurslarga egalik qilib, ulami resurslar
bozoriga yetkazib beradi. Korxonalar resurslarga talab bildiradi.
Korxonalaming resurslami sotib olishga sarflagan pul mablag ’
lari resurslami
yetkazib beruvchilaming daromadlari (ish haqi, renta, foiz va foyda) oqimini
tashkil qiladi.
Uy xo‘jaliklari resurslami sotishdan olinadigan pul daromadlarini sarflash
jarayonida ko‘plab tovar va xizmatlarga o‘zlarining talabini bildiradi. Bir
vaqtda korxonalar aynan shu bozorda tovar va xizmatlami taklif qiladi. Tovar
va xizmatlarga iste’mol sarflari oqimi korxonalaming pul tushumi yoki
daromadini tashkil qiladi.
Iqtisodiy resurslar bozorining tarkibiy qismini ishchi kuchi bozori tashkil
qiladi. Ishchi kuchi bozorida o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan iqtisodiy
resursning oldi-sotdi bitimi amalga oshiriladi. Bu bozorda biznes tomonidan
ishchi kuchiga bo‘lgan talab, uy xo‘jaliklari tomonidan bildirilgan ishchi kuchi
taklifi
bilan to‘qnash keladi. Shunday ekan, ishchi kuchi bozorida iqtisodiy
subyektlarning ikki turi - tadbirkorlar va yollanma ishchilar harakat qiladi.
Ishchi kuchi insonning mehnat qilish qobiliyati sifatida tovarga aylanadi, bu
qobiliyat bozor orqali uning egasidan ajratib olinishini bildirmaydi. Ishchi
kuchi bozorida insonning o‘zi emas, uning mehnat qilish qobiliyati ma’lum
muddatga sotiladi.
Moliya bozori turli-tuman va ko‘p jihatli bo’lsa ham oldi-sotdi obyekti bitta,
ya’ni pul (pulga tenglashtirilgan qog‘ozlar) hisoblanadi. Ortiqcha
mablag’larga ega bo‘lgan xo‘jalik subyektlari o‘z moliyaviy resurslarini
ularga ehtiyoj sezgan subyektlarga taklif qiladi.
Moliya bozorini moliyaviy bitimlarning harakatiga qarab turkumlash
mumkin. Bunda moliya bozori ikkiga ajraladi: qarz majburiyatlari bozori va
kapital (mulk) bozori. Qarz majburiyatlari bozorida pul vaqtincha qarzga
olinadi va shaxsiy iste’mol uchun ishlatila- di. Kapital (mulk) bozorida
25

jamg‘arishga qo‘yilgan puldan daromad olish huquqi sotiladi va sotib olinadi.
Bu bozorda mablag‘lar kapital sifatida ishga solinib, foyda keltiradi. Shuni
hisobga olib kapital bozorini ikkita bo‘g‘inga ajratish mumkin: ssuda kapitali
bozori va qimmatli qog‘ozlar bozori. Ssuda kapitali bozori-pul shaklidagi
kapitalning foiz to‘lash sharti bilan
qarzga berish bo‘yicha oldi- sotdi munosabatidir. Bu bozorda asosan davlat va
banklaming qisqa muddatli majburiyatlari muomalada bo’ladi.
Qimmatli qog‘ozlar bozori - turli ko‘rinishdagi qimmatli qog‘ozlar (aksiya,
obligatsiya, veksel, chek, depozit kabilar) ning oldi-sotdi munosabati. Mazkur
bozor amalda fond birjalari, auksionlar va banklardan iborat bo ’
lib, unda
broker va dilyerlar vositachilik qiladi. Qimmatli qog‘ozlaming harakati
xususiyati bo‘yicha moliya bozori birlamchi va ikkilamchi (hosila) bozorlarga
bo‘linadi. Birlamchi bozorda yangi nusxadagi qog ’
ozlar sotiladi va sotib
olinadi, ikkilamchi bozorda oldin chiqarilgan qimmatli qog'ozlar harakat
qiladi. Birlamchi bozorda qimmatli qog‘ozlar otilsa, ikkilamchi bozorda qayta
sotiladi. Iqtisodiyot uchun qimmatli qog‘ozlaming ikkilamchi bozori
favqulodda muhim ahamiyatga ega. U xo‘jalik subyektlari o‘rtasida moliyaviy
vositalaming erkin harakat qilishini ta’minlaydi. Bozorning samarali amal
qilishi ko‘p jihatdan uning infratuzilmasining rivojlanganlik darajasiga
bog‘liqdir.
Bozor infratuzilmasi - bu bozor aloqalarini o‘rnatish va ularning
bir maromda amal qilishiga xizmat ko‘rsatuvchi muassasalar tizimidir.
Bozor infratuzilmasi tarkibiga kiruvchi muassasalami quyidagi asosiy
yo‘nalishlar bo‘yicha guruhlash mumkin:
1) tovar va xizmatlar muomalasiga xizmat qiluvchi muassasalar (ombor
xo'jaligi, transport va aloqa xizmatlari ko'rsatuvchi korxonalar, birjalar,
auksionlar, savdo uylari, savdo-sotiq idoralari va agentliklari va h.k.);
26

2) moliya-kredit munosabatlariga xizmat qiluvehi muassasalar (bank,
kredit muassasalari, sug‘urta va moliya kompaniyalari, soliq idoralari va h.k.);
3) ijtimoiy sohaga xizmat ko‘rsatuvchi muassasalar (uy-joy va kommunal
xizmat idoralari, aholini ishga joylashtirish firmalari va h.k.);
4) axborot xizmati idoralari (ma’lumotlarni to‘plash, umumlashlirish va
sotish bilan shug‘ullanuvchi muassasalar).
Bozor infratuzilmasi muassasalari tovar ishlab chiqaruvchilaming savdosotiq,
moliya-kredit faoliyatiga, asosiy hamkorlami topishiga, ishchi kuchini
yollashiga ko‘maklashadi, davlatning iqtisodiyotni tartibga solish bo‘yicha
tadbirlarini amalga oshiradi, tijorat aloqalarini o‘rnatishga yordam beradi.
Ulaming bir qismi davlat mulki doirasida faoliyat yuritib, bepul xizmat
ko‘rsatsa, boshqalari mustaqil tijorat muassasasi va uyushmalaridan iborat
bo’lib, ko‘rsatgan xizmatlari uchun haq oladi.
Bozor infratuzilmasi tarkibida tovar va xizmatlar muomalasiga xizmat
qiluvchi muassasalar muhim o‘rin tutishi sababli ulardan asosiylarining
qisqacha tavsifiga to‘xtalib o‘tamiz.
Birja - namuna (yoki standart)lar asosida ommaviy tovarlarning
muntazam savdo-sotiq ishlarini o‘tkazuvchi tijorat muassasasi. Uning
tovar birjasi, fond birjasi, valyuta biijasi, mehnat biijasi singari turlari
keng tarqalgan.
Tovar birjasi - oldindan belgilangan qoidalar asosida ulgurji
savdoni tashkil etish shakli.
Fond birjasi - qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdisi bo‘yicha rasmiy
jihatdan tashkil etilgan va muntazam amal qiluvchi bozor shakli.
Valyuta birjasi - milliy valyutalar kurslari bo‘yicha ularning erkin
oldisotdisi amalga oshiriladigan, rasmiy jihatdan tashkil etilgan bozori
shakli.
27

Mehnat birjasi — ishchilar va tadbirkorlar o‘rtasidagi ishchi
kuchini oldi-sotdi bitimini tuzishda vositachilikni amalga oshiruvchi va
ishsizlarni ro‘yxatga oluvchi muassasa.
Birjada ishtirokchilar tomonidan tovar ayirboshlash to‘g‘risidagi bitimlar
tuziladi, lekin tovarni yetkazib berish va uning haqini to‘lash birjadan
tashqarida yuz beradi. Bunda tovaming egasi va xaridorlari qatnashishi shart
emas. Ular nomidan ishni brokyerlar (dallollar) yuritadi. Broker (makler) - bu
tovar, fond va valyuta birjalarida oldi-sotdi bitimlarini tuzishda vositachilik
qiladigan shaxs yoki maxsus firma. Ular odatda mijozlar topshirig‘iga ko‘ra va
uning hisobiga ish yuritadi, kafolat beruvchi hisobiga o‘z nomidan savdo
bitimlari tutishi ham mumkin.
Birjaning yana bir xususiyati shundaki, bu yerda hali ishlab chiqarilmagan,
lekin tayyorlanishi aniq bo’lgan, oldin sotib olinib, egasi ixtiyoriga kelib
tushmagan tovarlar ham sotiladi.
Birjalar ixtisoslashgan yoki universal bo‘lishi mumkin. Ixtisoslashgan
birjalarda ayrim turdagi yoki bir guruh tovarlar, universal birjalarda har xil
tovarlar sotiladi.
Auksion - alohida xususiyatlarga ega bo’lgan tovarlarni sotish uchun muayyan
joylarda tashkil qilingan maxsus kim oshdi savdo muassasasi.
Auksionda savdo tovarlaming nisbatan cheklangan ro‘yxati bo‘yicha,
ommaviy sotovga qo‘yish yo'li bilan o‘tkaziladi. Auksion e’lon qilingan
vaqtda va ma’lum davrda o'tkaziladi. Bunda tovarlaming bozorga kelib tushish
mavsumi va hajmi hisobga olinadi. Auksion savdosida namuna tovarlar
ro‘yxatda ko‘rsatilgan tartibda savdoga qo‘yiladi, xaridorlar orasida eng
yuqori narxni taklif qilgan kishi tovami sotib oladi. Auksionlarda san’at
asarlari, noyob buyumlar, kolleksiyalar ham sotilishi mumkin.
Savdo yarmarkasi - muayyan belgilangan vaqtda va joyda
o'tkaziluvchi hamda o’tkazilish jarayonida ulgurji savdo bitimlari
tuziluvchi tovar namunalari ko‘rgazmasi. Savdo bitimlari tovar ishlab
28

chiqaruvchi bilan savdo firmalari o‘rtasida tuzilib, unda bevosita
iste’molchi qatnashmaydi.
Savdo uyi - o‘z ichiga tashqi savdo kompaniyasi bilan bir qatorda ishlab
chiqarish, bank, sug‘urta, transport, ulgurji-chakana va boshqa turdagi
firmalarni oluvchi keng tarmoqli savdo kompaniyasi. U ixtisoslashgan yoki
universal bo’lishi mumkin. Ixtisoslashgan savdo uyi ayrim tovarlar bilan
(kiyim-kechak, oyoq kiyim, gazlama va h.k.), universal savdo uyi har xil
tovarlar bilan savdo qiladi.
Savdo uylari tarkibida savdo firmalari muhim o‘rin tutadi. Ular tijorat ishini
yurituvchi va ixtisoslashgan savdo-sotiq korxonalaridir. Firmalar mustaqil
yoki yirik sanoat korporatsiyalari tarkibida ish yuritib, ulgurji va chakana
savdo bilan shug‘ullanadigan turlarga bo‘linadi. Ayrim firmalar har ikkala
savdo turi bilan ham shug'ullanadi. Savdo uylari o‘z nomidan va ko‘pincha o‘z
hisobidan eksporlimport hamda boshqa savdo aloqalarini olib boradi. Tashqi
savdo uylari savdo korxonalarini sotib olish, jihoz va uskunalami ijaraga
topshirish, kreditlar berish, sug‘urta xizmati ko‘rsatish orqali moliyaviy va
ishlab chiqarish xizmatida ham qatnashadi.
Ulgurji savdo firmalari tovarlarni o‘z mulki va mablag‘lari hisobidan sotib
olib, keyin iste’molchilarga sotadi. Chakana savdo firmalari turlicha faoliyat
yuritib, ular mustaqil do‘konlar, maxsus do‘konlar va supermarketardan iborat
bo'ladi.
Supermarket - bu xaridorning o‘ziga o ’
zi xizmat ko‘rsatishiga asoslangan keng
tarmoqli savdo korxonasi. U tovarlarning deyarli barcha turlari bilan,
jumladan import tovarlar bilan ham savdo qiladi. Supermarket xaridorlarga
bepul maslahatlar beradi, tovarlami buyurtma bo'yicha xaridor uyiga etkazadi,
ularga madaniy-maishiy xizmat ko‘rsatadi.
Hozirgi kunda keng rivojlanib borayotgan zamonaviy bozorlardan biri bu
elektron savdo bozorlari bo‘lib hisoblanadi. U O‘zbekiston Respublikasining
“Elektron tijorat to‘g‘risida”gi 2015-yil 9-dekabrdagi son Qonunining yangi
29

tahriri bilan belgilanadi va amalga oshiriladi. Unda internet tarmog‘idagi
tijorat sohasiga oid faollikni, unda oldi-sotdini amalga oshirilishini ifodalash
uchun qo’llaniladi; kompyutcr tarmog‘idan foydalangan holda xarid qilish,
sotish, servis xizmati ko‘rsatishni amalga oshirish, marketing tadbirlarini
o‘tkazish imkoniyatini ta’minlaydi.
Elektron tijoratning an’anaviy savdo turlaridan farqi quyidagilardan
iborat:
- xaridor o'ziga qulay vaqt, joy va tezlikda mahsulotni tanlash va sotib
olish imkoniyatiga ega;
- savdo-sotiq faoliyatini ish faoliyati bilan birga parallel ravishda, ya’ni
ishlab chiqarishdan ajralmagan holda olib borish imkoniyati;
- ko‘p sonli xaridorlaming bir vaqtning o‘zida bir nechta firmalarga
murojaat qila olish imkoniyati;
- kerakli mahsulotlami tezlikda izlab topish va ushbu mahsulotlar mavjud
bo’lgan korxonalarga murojaat qilishda texnik va transport vositalaridan
samarali foydalanish imkoniyati;
- xaridorlaming yashash joyi, sog ’
lig ’
i va moddiy ta’minlanish darajasidan
qat’iy nazar hamma qatori teng huquqli mahsulot sotib olish imkoniyati;
- hozirgi kundagi mavjud jahon standartlariga javob beradigan
mahsulotlami tanlash va sotish imkoniyati;
Bozor iqtisodiyoti subyektlarini moliyaviy axborotlar bilan ta’minlash bozor
infratuzilmasining axborot xizmati idoralari, shu jumladan auditorlik firmalari
zimmasiga tushadi. Auditor firma-korxona, firma, kompanivalar moliyaviy
xo‘jalik faoliyatini tekshirib boruvchi, ular hisobotini ekspertizadan
o‘tkazuvchi muassasa. Ular odatda aksiyadorlik jamiyati yoki kooperativ
shaklda faoliyat ko‘rsatadi va to‘liq mustaqillikka ega bo‘ladi.
30

2-bob. Bozor iqtisodiyotiga o`tish davri va uning xususiyatlari.
2.1. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davri, yo‘llari va milliy modellari.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrining umumiy mazmuni iqtisodiy
munosabatlarning alohida unsurlarini isloh qilish yoki iqtisodiy siyosatga
tuzatishlar kiritish emas, balki butun iqtisodiy munosabatlar tizimini
o‘zgartirishdan iboratdir.
Ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga
o‘tish davri deganda ma’muriy-buyruqbozlik tizimini bartaraf etish yoki
tubdan o‘zgartirish hamda bozor tizimining asoslarini shakllantirish
jarayonlari amalga oshiriluvchi tarixiy davr tushuniladi.
1980-1990 yillarga kelib dunyoda ro‘y bergan muhim o‘zgarishlar
iqtisodiy taraqqiyot istiqbollari to‘g‘risidagi nazariyalarni qaytadan ko‘rib
chiqish va ularga jiddiy o‘zgartirishlar kiritishni zarur qilib qo‘ydi. CHunki bu
vaqtga kelib G‘arbiy mamlakatlarda uzoq vaqtdan beri (A.Smit davridan
boshlab) hukm surib kelgan erkin iqtisodiy tartibga solish, ya’ni
iqtisodiyotning o‘zini-o‘zi tartibga solish g‘oyasi ham, iqtisodiyotni
markazlashtirilgan tarzda tartibga solish va boshqarish g‘oyasi ham inqirozga
uchradi. Bunday sharoitda iqtisodiy taraqqiyotning sifat jihatdan yangi
yo‘llarini qidirib topish zarur bo‘lib qoldi. Bu vaqtga kelib ko‘pgina
rivojlangan mamlakatlarning tajribalari umumlashtirilib, iqtisodiyotning yangi
31

taraqqiyot yo‘li - ongli ravishda boshqariladigan va tartibga solinadigan bozor
iqtisodiyoti deb tan olindi va aksariyat davlatlar shu yo‘lni tanladilar.
XX asrga kelib bozor iqtisodiyotiga o‘tish global, ya’ni umumjahon
voqeligiga aylandi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish murakkab jarayon, shuning
uchun u uzoq vaqt davom etadi. Undan tashqari, har bir mamlakatning o‘ziga
xos xususiyatlari mavjud bo‘lib, bozor iqtisodiyotiga o‘tishning turli
modellari, yo‘nalishlari asosida amalga oshadi. Har bir mamlakatning bozor
iqtisodiyotiga o‘tishining o‘ziga xos yo‘li quyidagi omillarga bog‘liq:
• Geografik o‘rni;
• Tabiiy resurslarning mavjudligi va ularning zahirasi;
• Tarixiy taraqqiyot darajasi;
• Aholining an’analari va urf-odatlari;
• Ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanish darajasi;
• Jamiyatning ijtimoiy yo‘nalishi.
SHu bilan birga bozor iqtisodiyoti modellarining umumiy tomonlari
bo‘lib, bular:
• Bozor iqtisodiyotining turli-tuman mulkchilikka asoslanganligi;
• Tovar va xizmatlarga erkin narxlar ustunligi;
• Raqobat kurashiga asoslanishi;
• Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning ma’lum tizimi
mavjudligi va boshqalardan iborat.
Bozor iqtisodiyoti barcha mamalakatlarda o‘z xususiyatlari va umumiy
tomonlarining o‘ziga xos qorishmasidan iborat bo‘lib, ilmiy iqtisodiyotda har
hil model (andoza) tarzida ifodalanadi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish modellarini tarixiy nuqtai nazardan 3 guruhga
bo‘lish mumkin. Ana shunday guruhlarga bo‘lishning asosiy mezoni qilib:
• Davlat dasturlarining maqsadi, yo‘nalishi;
32

• Iqtisodiyotni tartibga solish usullari;  Iqtisodiyotda davlat sektorining
ulushi;  Ish haqidagi farq kabilar olinadi.
I.G‘arbiy Evropa mamlakatlari va boshqa rivojlangan mamlakatlar yo‘li.
Bunda bozor iqtisodiyotiga evolyusion o‘zgarishlar orqali o‘tib boriladi. XX
asrning 30-yillariga kelib, ayniqsa 50-yillardan bu jarayon yanada tezlashdi.
Bu modelni iqtisodchilar klassik model deb atashadilar. U bozor iqtisodiyotiga
o‘tayotgan mamlakatlar uchun namuna bo‘lib xizmat qilishi mumkin. CHunki,
klassik modelda bozor iqtisodiyotining qonun-qoidalari, hayotiyligi sinab
ko‘rilgan. Klassik modelning o‘zi ham 3 ga bo‘linadi:
1. Sotsial bozor iqtisodiyoti modeli ko‘proq fuqarolar manfaatini himoya
qilish, uzoq muddatli dasturlar ishlab chiqish, aholining haddan ziyod
tabaqalanishiga yo‘l qo‘ymaslik, davlat mulkining ulushining boshqa
modellarga qaraganda ko‘pligi (25-30%) bilan ajralib turadi. Bu model
Germaniya, Avstriya, Skandinaviya mamlakatlariga xos.
2. Aralash yoki erkin bozor iqtisodiyoti modelida esa davlat tadbirkorlikni
rivojlantirish uchun sharoit yaratishi, iqtisodiyotni tartiblashda ustun darajada
taktik usullardan foydalanish, iqtisodiyotda davlat mulkining hissasi (10%
atrofida) kamligi, aholining tabaqalanishi, ish haqidagi farqning kattaligi bilan
ajralib turadi. Bu modelni qo‘llagan eng tipik mamlakat sifatida AQSH ni
ko‘rsatish mumkin.
3. Korporativ iqtisodiyot modeli davlatning yirik biznes manfaatini
himoya qilish, asosiy ustuvor tarmoqlarni aniqlab, ularning rivojlanishiga
yordam berish, davlat mulki hissasi kamligi, lekin ish haqidagi farq haddan
tashqari katta emasligi bilan farqlanadi. Bu muhim muvaffaqiyat bilan
Yaponiyada va uning izdoshlari bo‘lgan mamlakatlarda qo‘llangan.
II.Mustamlakachilikdan ozod bo‘lib, mustaqil taraqqiyot yo‘liga o‘tib
rivojlanayotgan Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari yo‘li.
Bu yo‘l mustamlakchilikdan qolgan qoloq, an’anaviy iqtisodiyotdan bozor
iqtisodiyotiga o‘tish yo‘lidir. Bunda bozor iqtisodiyotiga xos belgilar turli
33

xo‘jaliklar: azaliy natural xo‘jalik, rivojlanish darajasi, bozor munosabatlariga
tortilishi jihatidan farq qilishiga qaramay, transformatsiya (aylana borishi)
orqali yuz beradi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda bozor iqtisodiyotiga o‘tish: a) bozor
infrastrukturasini yaratish; b) iqtisodiyotni borqarorlashtirish; v) sanoat
tarmoqlarini (ayniqsa qayta ishlovchi) vujudga keltirish orqali yuz beradi.
Bu mamlakatlar uchun bozor iqtisodiyotiga kirib borish mustaqillik garovi
hisoblanadi. Sababi bozor iqtisodiyotiga o‘tish ishlab chiqarishning jadal
o‘sishiga olib keladi.
III. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning sobiq sotsialistik mamalakatlar yo‘li.
Bu mamlakatlarda davlat mulki hukmron mavqega ega bo‘lib, iqtisodiyot
davlat tomonidan markazlashgan tarzda tuzilgan rejalar asosida boshqarilgan.
Yaratilgan mahsulot ham davlat tomonidan taqsimlangan.
Totalitar iqtisodiyotning bozor bilan umumiyligi yo‘q, ular bir-biriga zid,
tabiatan har xil. Shuning uchun ham bu modelda aholiga bozor munosabatlari
g‘oyalarini singdirmay, ularda yangicha ko‘nikma hosil etmay turib, bozor
iqtisodiyotiga o‘tib bo‘lmaydi. Lekin bu tizimning afzalligi shundaki, u o‘ziga
xos yo‘llar bilan kuchli ishlab chiqarish va ilmiy-texnikaviy kadrlar
potensialini yaratgan. Ularga tayangan holda bozor iqtisodiyotiga o‘tish
nisbatan engil kechishi mumkin.
Bu tizimga kirgan mamlakatlarda xususiy mulk tamomila yo‘qotilgan yoki
qisman mavjud. Tadbirkorlikka intilish, iqtisodiy taraqqiyot darajasi turlicha;
masalan, Polsha, Vengriya, Germaniyada xususiy mulkchilik ancha
saqlangan. Sobiq ittifoqda esa akincha, xususiy mulk tamomila yo‘qotilgan.
Bularning hammasi albatta, bozor iqtisodiyotiga o‘tishda o‘z ta’sirini
o‘tkazadi.
Mustamlakachilikdan ozod bo‘lib, mustaqil rivojlanayotgan mamlakatlarning
bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo‘lining xususiyati -bu qoloq, an’anaviy
iqtisodiyotdan erkin bozor iqtisodiyotiga o‘tishdir. Nihoyat, sobiq sotsialistik
34

mamlakatlar yo‘lining muhim belgisi markazlashtirilgan, ma’muriy —
buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyotdan hozirgi zamon rivojlangan bozor
tizimiga o‘tishdan iboratdir. Bu yo‘lning boshqa yo‘llardan farqi shundaki,
totalitar iqtisodiyotning bozor iqtisodiyoti bilan umumiyligi yo‘q, ular
batamom bir-biriga zid. Shu bilan birga uchinchi yo‘lda bozor
munosabatlariga o‘tayotgan mamlakatlarning o‘zi o‘tish sharoitlari, iqtisodiy
rivojlanish darajasi, mulkchilik va xo‘jalik yuritish shakllari bilan bir-
birlaridan farqlanadi. Bularning hammasi bozor iqtisodiyotiga o‘tishning
mazkur yo‘lining o‘ziga xos xususiyatlaridir.
O‘tish davrida bozor iqtisodiyotini shakllantirishning asosiy yo‘nalishlari
bo‘lib quyidagilar hisoblanadi:
1. Iqtisodiyotni erkinlashtirish.
2. Iqtisodiyotni monopoliyadan chiqarish va raqobat muhitini
yaratish.
3. Institutsional o‘zgarishlar.
4. Tarkibiy o‘zgarishlar.
5. Makroiqtisodiy, asosan, moliyaviy barqarorlashtirish.
6. Bozor xo‘jaligiga mos bo‘lgan aholini ijtimoiy
himoyalash tizimini shakllantirish.
IV. Sotsializm g‘oyalarini samarali bozor iqtisodiyotini vujudga keltirish
mexanizmi bilan qo‘shib olib borish yo‘li.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish uchun islohotlar ikki
yo‘l: a) bozor iqtisodiyotiga tezlik bilan o‘tish;
b) bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish yo‘li bilan amalga oshiriladi.
Sobiq GDR (GFR bilan qo‘shilib yagona davlat vujudga kelishi tufayli),
Polshada qisqa muddatda bozor iqtisodiyotiga o‘tish amalga oshiriladi.
Boshqa mamlakatlarda o‘z xususiyatlaridan kelib chiqib,
bozor iqtisodiyotiga o‘tish amalga oshirilib, bu turli muddatlarni talab
etadi.
35

Umuman olganda o‘zining yorqinligi, samaradorligi, erishgan yutuqlari bilan
jahon iqtisodiyoti taraqqiyoti tarixiga kirgan modellar “Amerika”,
“Yaponiya”, “Germaniya”, “Shvetsiya”, “Janubiy Koreya”, “Xitoy” modeli va
boshqalar hisoblanadi.
“AQSH modeli” liberal model sifatida xarakterlanadi. Amerikacha
andozaning o‘ziga xos xususiyati uning tadbirkorlikni aholi orasida keng
yoyishga, ommaviylikka erishishni ta’minlashga asolanganligidadir. U jamiyat
a’zolaridan har birining ishbilarmonlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash,
iqtisodiy faoliyatni, xususiy manfaatdorlikni oshirish uchun keng shart sharoit
yaratishga qaratilgan.
“Yaponcha model” – bu ikkinchi jahon urushida vayronaga aylangan
mamlakat aholisining qattiq mehnati hisobiga, hokimiyatni xar tomonlama va
so‘zsiz qo‘llab-quvvatlashi, vatanparvarlik tuyg‘usi asosida yaratilgan.
Yaponiya harbiy xarajatlardan voz kechgach, tinchlik maqsadida barcha
resurslarni to‘plash va ishlatish hamda sanoatda iqtisodiy potensialni o‘stirish
imkoni yaratildi. Eng avvalo, ishlab chiqarish eksportga mo‘ljallab,
moslashtirib valyuta ishlab topildi, uning evaziga xorijiy mamlakatlardan,
ayniqsa Amerika va G‘arbiy Evropadan eng yangi texnika, texnologiya,
litsenziya, potent, “nou-xou” sotib olinib, yuqori mehnat unumdorligiga
erishildi, tadbirkorlik qo‘llab quvvatlandi. Jahon bozorida xom ashyo va
yoqilg‘ining arzonlashuvi, nisbatan arzon ish kuchi, katta harbiy xarajatlarning
yo‘qligi Yaponiya eksportining ortib borishiga olib keldi. Bu borada yirik
kompaniyalarni qo‘llab-quvvatlash, mamlakatda ilmiy texnikaviy taraqqiyotga
alohida ahamiyat berilishi katta rol o‘ynaydi.
Aholining tabaqalanishi dastlab kuchaygan bo‘lsa, maqsadga erishilgach,
ularning ehtiyojmand qismiga davlat va firmalar yordami kuchaytirildi va
natijada umumiy farovonlikka erishildi.
“Shvedcha model” – uning boshqa modellardan farq qiluvchi xususiyati
ijtimoiy yo‘naltirilganligi, mulkdagi notenglikni qisqartirishga
36

qaratilganligidir. Aholining kam ta’minlangan qatlami himoya qilinadi.
Ishsizlikni kamaytirish chora-tadbirlari ko‘riladi. Bu andozaning
shakllanishida Shvetsiyaning tarixan iqtisodiy jihatdan yuksak rivojlanganligi
va mehnatkashlar kasaba tashkilotlarining jamiyatda, ayniqsa ishlab
chiqarishda katta o‘rin tutishi alohida ahamiyatga ega bo‘ladi.
“Nemischa model” – bu model ijtimoiy yo‘naltirilganligi bilan ajralib turadi.
Ijtimoiy bozor iqtisodiyotining bosh g‘oyasi Lyudovig Erxordga (18971977)
tegishli. U 1949-1963 yillar davomida GFR iqtisodiyot vaziri, 1963-1966
yillarda esa federal kansler bo‘lib ishlagan.
Dastlab, Erxord industriallashtirish rejasini ishlab chiqdi. Unda sanoat
mahsulotini 1936 yilga nisbatan 65%, 1938 yilga nisbatan esa 50-55% ga
ko‘paytirish rejalashtirilgan. Bundan tashqari pul islohoti, narx-navo islohoti
o‘tkazish, davlatning iqtisodiyotdagi rolini belgilab, qay darajada aralashuvi
ko‘rsatilgan.
“Janubiy Koreya modeli” - bu model shunisi bilan qiziqarliki, u Janubiy
Koreyani qisqa muddat ichida qoloq mamlakatlar safidan rivojlangan
mamlakatlar qatoriga olib chiqdi. 1962 yili iqtisodiy islohotlar
boshlanayotgan paytda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromad 82
dollarga teng bo‘lgan bo‘lsa, 1996 yilga kelib 10,6 ming dollarga etdi.
Markazlashtirilgan tarzda uzoq va o‘rta muddatli rejalar, maqsadli dasturlar
tuzish, ularda ishlab chiqarish topshiriqlari hamda bajarish muddatlarining
belgilanishi, xo‘jalik yuritishda bozor uslublarini qo‘shib olib berish Janubiy
Koreyaga qisqa muddatlarda rivojlangan mamlakatlar safiga qo‘shilib, jahon
sivilizatsiyasida o‘ziga xos munosib o‘rinni egallash imkonini beradi.
“Xitoy modeli” – iqtisodiyotni qayta qurish qishloq xo‘jaligini isloh qilishdan
boshlandi. Qishloq xo‘jaligida xalq kommunallari asosiy xo‘jalik yurituvchi
sub’ekt bo‘lib,, davlat pudrat tizimi barpo qilindi. Bu ish 1984 yil oxiriga kelib
yakunlandi. Oilaviy pudrat dehqon xo‘jaligini bir oila a’zolari tashkil etib,
foydalanish uchun er 15-20, ba’zi joylarda 30 yilga berilgan. Erga oila yoki bir
37

necha oila qo‘lidagi o‘zi egalik qilayotgan texnika, asbob-uskuna va
boshqalar yordamida ishlov beriladi. Dehqonlar ishlab chiqargan
mahsulotlarining bir qismini davlatga shartnoma asosida topshiradilar, bir
qismini soliq o‘rnida, yana bir qismini mahalliy fondga, qolgani o‘z ixtiyoriga
ko‘ra yuqori narxda davlatga yoki bozorda sotishlari mumkin edi.
2.2. O‘zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o‘tishning tamoyillari
va
xususiyatlari.
“Bizning bozor munosabatlariga o‘tish modelimiz respublikaning o‘ziga xos
sharoitlari va xususiyatlarini, an’analar, urf-odatlar va turmush tarzini har
tomonlama hisobga olishga, o‘tishdagi iqtisodiyotni bir yoqlama, beso‘naqay
rivojlantirishning mudhish merosiga barham berishga asoslanadi” 1
, deb yozadi
mamlakatimiz Birinchi Prezidenti Islom Karimov.
O‘zbekistonda bozor munosabatlariga o‘tish yo‘li ijtimoiy-yo‘naltirilgan
bozor iqtisodiyotini shakllantirishga qaratilgan. Bu yo‘lni amalga oshirishga,
iqtisodiyotni tubdan isloh qilishga Birinchi Prezidentimiz I.Karimov
tomonidan ishlab chiqilgan beshta muhim tamoyil asos qilib olingan.
1 Karimov I.A. O`zbekiston buyuk kelajak sari. T.: O`zbekiston, 1998. 101-102 betlar.
38

Bozor munosabatlariga o‘tishda bu tamoyillarning hammasi ham muhim
ahamiyatga egadir, lekin ularning ichida bozor iqtisodiyotiga bosqichma-
bosqich o‘tish prinsipi alohida e’tiborga loyiq. Chunki tegishli huquqiy
negizni, bozorning infratuzilmalarini yaratish, odamlarda bozor
ko‘nikmalarini hosil qilish, yangi sharoitlarda ishlay oladigan kadrlarni
tayyorlash uchun vaqt kerak bo‘ladi.
Bundan tashqari, bozor munosabatlariga o‘tish faqatgina iqtisodiyot sohalarini
o‘zgartirish bilan cheklanmaydi. U ijtimoiy hayotning bir-birlari bilan uzviy
bog‘liq bo‘lgan barcha sohalarini, shu jumladan siyosiy, ma’naviy-ahloqiy,
maishiy va boshqa sohalarni ham tubdan o‘zgartirishni taqozo qiladi.
Bularning hammasi bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich, evolyusion yo‘l
bilan o‘tish haqidagi g‘oya juda muhim va afzal ekanligini ko‘rsatadi.
Bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o‘tish tamoyilini amalga oshirish
iqtisodiyotni isloh qilishning asosiy bosqichlarini aniq farqlash, bu
39Биринчидан , иқтисодиётни мафкурадан холи қилиш, унинг
устунлигини таъминлаш.
Иккинчидан ,
ўтиш даврида давлатнинг ўзи бош ислоҳотчи бўлиши.
Учинчидан , бутун янгиланиш ва тараққиёт жараёни қонунларга
асосланмоғи, қонунларнинг устунлиги таъминланмоғи лозим.
Тўртинчидан , бозор муносабатларига ўтиш билан бир қаторда
аҳолини ижтимоий ҳимоялаш соҳасида кучли чора -
тадбирларни
амалга ошириш.
Б ешинчидан,
бозор муносабатларини босқичма -
босқич қарор
топтириш.

bosqichlarning har biri uchun aniq maqsadlarni, ularga erishish vositalarini
belgilab olishni talab qiladi.
Birinchi Prezidentimiz I.Karimovning asarlarida bozor iqtisodiyotiga
o‘tishning birinchi bosqichida quyidagi ikkita vazifani birdaniga hal qilish
maqsad qilib qo‘yilganligi ta’kidlanadi 2
:
- тоталитар тизимнинг оғир оқибатларини енгиш , тангликка
барҳам бериш , иқтисодиётни барқарорлаштириш ;
- республиканинг ўзига хос шароитларини ва хусусиятларини
хисобга олган ҳолда бозор муносабатлари негизларини
шакллантириш ;
Shu vazifalarni hal qilish uchun birinchi bosqichda isloh qilishning muhim
yo‘nalishlari aniqlab olindi va bajarildi.
Birinchidan, o‘tish jarayonining huquqiy asoslarini shakllantirish,
islohotlarning qonuniy-huquqiy negizini mustahkamlash;
Ikkinchidan, mahalliy sanoat, savdo, maishiy xizmat korxonalarini, uy-joy
fondini xususiylashtirish, qishloq xo‘jaligida va xalq xo‘jaligining boshqa
sohalarida mulkchilikning yangi shakllarini vujudga keltirish.
Uchinchidan, ishlab chiqarishning pasayib borishiga barham berish, moliyaviy
ahvolning barqarorlashuvini ta’minlash.
Birinchi bosqichda kichik xususiylashtirish amalda tugallandi, davlat mulkini
boshqarish va uni mulkchilikning boshqa shakllariga aylantirish uchun zarur
bo‘lgan muassasalar tizimi tuzildi.
2 Karimov I.A. O`zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo`lida. T.: "O`zbekiston", 1995,
19 bet.
40

Qishloq xo‘jaligida agrar islohot jarayonida bozor iqtisodiyoti talablariga mos
keladigan yangi xo‘jalik tizimi shakllandi va iqtisodiyotning davlatga qarashli
bo‘lmagan qismi keng rivojlandi.
Xalq xo‘jaligini, tarmoqlar va hududlarni boshqarishning eng maqbul va
mavjud sharoitlarga mos bo‘lgan tizimlari ishlab chiqildi. Narxlar to‘liq
erkinlashtirildi, bozor infratuzilmasining asosiy qirralari shakllantirildi, aholini
ijtimoiy himoyalash tizimi amalga oshirila boshladi, iqtisodiy va moliyaviy
barqarorlikka erishildi.
Respublikada bozor munosabatlariga o‘tishning birinchi bosqichida
iqtisodiyotda va ijtimoiy sohada yuz bergan tub o‘zgarishlar uning o‘z
taraqqiyotida keyingi sifat jihatdan yangi bosqichga o‘ta boshlash uchun
mustahkam shart-sharoit yaratdi. SHu bilan birga isloh qilishning birinchi
bosqichi natijalari keyingi bosqichning strategik maqsadlari va ustun
yo‘nalishlarini aniq belgilab olish imkonini berdi.
Ikkinchi bosqichda investitsiya faoliyatini kuchaytirish, chuqur tarkibiy
o‘zgarishlarni amalga oshirish va shuning negizida iqtisodiy o‘sishni
ta’minlab, bozor munosabatlarini to‘liq joriy qilish maqsad qilib qo‘yiladi.
Shu maqsaddan kelib chiqib I.A. Karimov asarida bu bosqich uchun bir qator
vazifalar ajratib ko‘rsatiladi 3
.
Birinchi vazifa – davlat mulklarini xususiylashtirish sohasida boshlangan
ishni oxiriga etkazish.
Ikkinchi vazifa – ishlab chiqarishning pasayishiga barham berish va
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash.
Uchinchi vazifa – milliy valyuta-so‘mni yana ham mustahkamlashdan iborat.
To‘rtinchi vazifa – iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini tubdan o‘zgartirish,
xom ashyo etkazib berishdan tayyor mahsulot ishlab chiqarishga o‘tish.
3 Karimov I.A. O`zbekiston buyuk kelajak sari. T.: O`zbekiston, 1998. 332-333 betlar.

41

O‘tish davrining ikkinchi bosqichida aholining kam ta’minlangan qatlamlarini
ijtimoiy himoyalashni kuchaytirish, ularga tegishli yordam ko‘rsatish borasida
birinchi bosqichda tutilgan yo‘l davom ettiriladi.
Shunday qilib, O‘zbekistonda iqtisodiyotni bozor munosabatlariga
o‘tkazishda ikki bosqichli taraqqiyot yuzaga keladi. Birinchi bosqichda davlat
sektori va bozor xo‘jaligidan iborat yarim erkinlashgan iqtisodiy tizim yuzaga
keladi. Ikkinchi bosqichda iqtisodiyot to‘liq erkinlashtiriladi, xususiylashtirish
tugallanadi, narxlar erkin qo‘yib yuboriladi, davlat korxonalarining monopol
mavqei tugatiladi.
Lekin bundan respublikada iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish maqsadiga
to‘liq erishildi va bu sohada qo‘yilgan vazifalar to‘liq bajarildi degan xulosa
kelib chiqmaydi. Chunki bozor iqtisodiyotiga asoslangan erkin demokratik
davlat barpo etish, fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevorini
shakllantirish har bir davrda kun tartibiga yangi vazifalarni qo‘yadi.
Birinchi Prezidentimiz I. Karimov ta’kidlab o‘tganlaridek, hozirgi
bosqichda «erkinlashtirish va islohotlarni chuqurlashtirish nafaqat iqtisodiy,
balki ham ijtimoiy, ham siyosiy vazifalarni hal qilishning asosiy shartidir» 4
.
Bu esa iqtisodiyot sohasida quyidagi aniq vazifalarni amalga oshirishni ko‘zda
tutadi.
· Iqtisodiyotning barcha sohalari va tarmoqlarida erkinlashtirish
jarayonini izchillik bilan o‘tkazish va iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish;
· Xususiylashtirish jarayonini yanada chuqurlashtirish va shu asosida
amalda mulkdorlar sinfini shakllantirish;
· Mamlakat iqtisodiyotiga xorij sarmoyasini, avvalo, bevosita
yo‘naltirilgan sarmoyalarni keng jalb etish uchun qulay xuquqiy shart-sharoit,
kafolat va iqtisodiy omillarni yanada kuchaytirish;
4 Qarang: I.A. Karimov "Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz". T.:
O`zbekiston, 2000. 15-bet.

42

· Kichik va o‘rta biznes iqtisodiy taraqqiyotda ustivor o‘rin olishiga
erishish;
· Mamlakatning eksport salohiyatini rivojlantirish va mustahkamlash,
iqtisodiyotimizning jahon iqtisodiy tizimiga keng ko‘lamda
integratsiyalashuvini ta’minlash;
2.3. O`zbekistonda bozor islohotlarini amalga oshirish va uning asosiy
yo‘nalishlari.
Iqtisodiy munosabatlar va tashkiliy – boshqaruv tuzilmalarining bir turidan
butunlay boshqa yangi turiga o‘tish, iqtisodiy islohotlar strategiyasini ishlab
chiqish va uning asosiy yo‘nalishlarini aniqlab olishni taqozo qiladi. Iqtisodiy
islohotlar – bu bozor munosabatlarini shakllantirishga qaratilgan chora-
tadbirlar majmuidir.
Iqtisodiy islohotlardan ko‘zda tutilgan maqsad mamlakat aholisi uchun
yashash va faoliyat qilishning eng yaxshi sharoitlarini yaratish, ularning
ma’naviy-axloqiy etukligiga erishish, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni
ta’minlashdan iborat.
Respublikada iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning asosiy yo‘nalishlari
quyidagilardan iborat:
43

Ø mulkiy munosabatlarni isloh qilish;
Ø agrar islohotlar;
Ø moliya-kredit va narx-navo islohoti;
Ø boshqarish tizimini isloh qilish va bozor infratuzilmasini yaratish;
Ø tashqi iqtisodiy aloqalar islohoti;  ijtimoiy islohotlar.
Iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning bu asosiy yo‘nalishlari
I.A.Karimovning «O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida»
kitobida bayon qilib berilgan.
Iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning boshlang‘ich nuqtasi bozor
iqtisodiyotining huquqiy negizini yaratishdan iborat bo‘ladi.
Respublikada iqtisodiy islohotlarning huquqiy negizini yaratish bo‘yicha
amalga oshirilgan ishlarning bir nechta yo‘nalishini ajratib ko‘rsatish mumkin.
Birinchi yo‘nalish – davlat va iqtisodiy mustaqillikning huquqiy negizlarini
yaratish, davlatni boshqarish qoidalarini tartibga soluvchi qonunlarni qabul
qilish.
Ikkinchi yo‘nalish – tizimdagi o‘zgarishlarga, yangi iqtisodiy
munosabatlarga va shu jumladan mulkchilik munosabatlariga asos bo‘ladigan
qonunlar tizimini yaratish. Respublikada bu yo‘nalish bo‘yicha qabul qilingan
qonunlarda mulkdorning huquqi tan olindi, xususiy mulkchilik huquqi e’tirof
qilindi, mulkchilikning barcha shakllari uchun teng sharoit yaratildi. Davlat
mulkini xususiylashtirishning samarali mexanizmi ishlab chiqildi.
Uchinchi yo‘nalish – xo‘jalik yuritishning va institutsional o‘zgarishlarning
bozor sharoitlariga mos keladigan yangi mexanizmni yaratishga qaratadigan
qonunlar. Korxonalar to‘g‘risidagi qonun, kooperatsiya to‘g‘risidagi, dehqon
xo‘jaligi to‘g‘risidagi, xo‘jalik jamiyatlari va shirkatlari to‘g‘risidagi qonunlar
shular jumlasidandir.
44

To‘rtinchi yo‘nalish – respublikamizni xalqaro munosabatlarning teng huquqli
sub’ekti sifatida, ta’riflovchi huquqiy normalarni yaratish. Bu yo‘nalishdagi
qonunlarni qabul qilish natijasida mamlakatimizning tashqi iqtisodiy
aloqalarining rivojlanishi tarixida sifat jihatdan yangi bosqich boshlandi.
Beshinchi yo‘nalish – kishilarning konstitutsion va yuridik huquqlarini,
ijtimoiy kafolatlarini va aholini ijtimoiy himoyalashni ta’minlaydigan
qonunlarni ishlab chiqish. 5

Yuqorida qarab chiqilgan barcha qonunlarda bozor iqtisodiyotining huquqiy
asoslarini yaratish ham amaliy, ham iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning
huquqiy asosini tashkil qildi.
Respublikada iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning dastlabki
bosqichidayoq qishloq xo‘jaligini isloh qilishga ustunlik berildi. Bunga
quyidagilar sabab bo‘ldi.
Birinchidan, Respublikamiz iqtisodiyotida agrar soha ustunlikka ega,
aholining ko‘pchiligi qishloq xo‘jaligida band, iqtisodiy o‘sish ko‘p jihatdan
shu tarmoq ahvoliga bog‘liq.
Ikkinchidan, Respublika butun sanoat potensialining yarmiga yaqinini tashkil
qiladigan sanoatning ko‘pgina tarmoqlarini (paxta tozalash, to‘qimachilik,
engil, oziq-ovqat, kimyo sanoati, qishloq xo‘jalik mashinasozligi va
boshqalar) rivojlantirish istiqbollari bevosita qishloq xo‘jaligiga bog‘liq.
Uchinchidan, qishloq xo‘jalik mahsulotlari (asosan paxta) hozirgi vaqtda
valyuta resurslari, Respublika uchun zarur bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlari,
doridarmonlar, texnika va texnologiya uskunalarini chetdan sotib olishni
ta’minlayotgan asosiy manbadir.
To‘rtinchidan, mustaqillik sharoitida qishloq xo‘jaligining oziq-ovqat
muammosini hal etishdagi roli ortib boradi.
5 Ish bilan bandlik to`g`risida, nogironlarni ijtimoiy ximoyalash to`g`risida, fuqarolarning davlat
nafaqasi ta'minoti to`g`risida, ta'lim to`g`risida, vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to`g`risida
qabul qilingan qonunlar.

45

Qishloq xo‘jaligini isloh qilishning keyingi yo‘nalishi – bu shaxsiy
tomorqalarni kengaytirish, yangi sug‘oriladigan erlarni shaxsiy xo‘jaliklar va
bog‘dala hovli uchastkalariga ajratib berish yo‘li bilan aholini er bilan
ta’minlashdan iboratdir. SHu ko‘rilgan chora-tadbirlar hisobiga, birinchidan,
qishloq joylarda ishsizlikning kuchayib borish xavfini barham toptirishga,
ikkinchidan, aholining real daromadlarini oshirishga, uchinchidan, aholini
hayotiy muhim oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashdagi keskinlikka
barham berishga va to‘rtinchidan, yakka tartibda uy-joy qurilish ko‘lamini
ancha kengaytirishga muvaffaq bo‘lindi.
Respublikada agrar islohotlarning navbatdagi yo‘nalishi – bu qishloq xo‘jalik
ishlab chiqarishining tarkibiy tuzilishini takomillashtirishdir. Bunda
xo‘jaliklarga ekin maydonlari tarkibini va ishlab chiqarish hajmini mustaqil
belgilash huquqi berildi.
Don mustaqilligiga erishish va boshqa oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlashni
tiklash yo‘li izchil amalga oshirilishi natijasida donli ekinlar maydoni ancha
kengaydi, paxta ekiladigan maydonlar esa tegishli ravishda qisqardi. Don
etishtirishni ko‘paytirib borish uni chetdan keltirishni qisqartirish va qisqa
davrda to‘liq don mustaqilligiga erishish imkonini berdi. YUqorida tilga
olingan agrar islohotlarni amalga oshirishning barcha yo‘nalishlari
respublikaning xususiyatlari va bozor iqtisodiyotiga o‘tish talablaridan kelib
chiqadi.
Mavjud iqtisodiy tizimning izchillik bilan bozor munosabatlariga o‘sib
o‘tishida moliya-kredit sohasini isloh qilish alohida o‘rin tutadi. Moliyaviy
munosabatlarda davlat byudjeti tanqisligini kamaytirib borish, byudjetdan
beriladigan dotatsiyalar va subsidiyalarni bosqichma-bosqich qisqartirish,
birinchi darajali, eng zarur umumdavlat ehtiyojlari uchungina byudjetdan
mablag‘ ajratish, xalq xo‘jaligini rivojlantirishda investitsiya kreditlaridan
keng foydalanish islohotlarning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi.
46

Kredit sohasidagi islohotlar bank tizimini takomillashtirish, banklarning
mustaqilligini va pul muomalasi uchun javobgarligini oshirishga qaratiladi.
SHu maqsadda Respublikada markaziy bank hamda keng tarmoqli tijorat va
xususiy banklardan iborat ikki bosqichli bank tizimi vujudga keltirildi.
Markaziy bank zimmasiga federal rezerv tizimiga xos bo‘lgan vazifalar
yuklatildi. Ixtisoslashgan aksiyadorlik – tijorat banklari “G‘alla bank”,
“Tadbirkor bank”, “Savdogar bank”, “Paxta bank” va boshqa banklar
shakllantirildi.
Iqtisodiyotni isloh qilishning eng asosiy muammolaridan biri narxlarni
erkinlashtirishdir. Narxlarning erkin shakllanishi uchun narxlar tizimini isloh
qilish ham zarurdir. Dastlab davlat xarid narxlarining amal qilish doirasi
qisqartiriladi va keyin ichki narxlar jahon narxlariga muvofiqlashtirib boriladi.
SHuningdek, narxlarni erkinlashtirishda xom-ashyo va mahsulot ayrim
turlarining, narx-navo bilan aholi va korxonalar daromadlari o‘rtasidagi
tenglikka erishishga harakat qilinadi.
Respublikada islohotlarni asta-sekin va bosqichma-bosqich amalga oshirish
prinsipi, narxlarni erkinlashtirishda yondashishga ayniqsa yorqin namoyon
bo‘ladi.
Islohotlar boshlanishdan oldingi davrda respublikada narx-navoning
nomutanosib tizimi tarkib topgan edi. Xom ashyo va qishloq xo‘jalik
mahsulotlari narxi pasaytirilib, ishlov beruvchi va qayta ishlovchi tarmoqlar
tovarlarining narxi sun’iy ravishda oshirib borilgan edi. Bundan ko‘rilgan
katta zarar respublikani dotatsiya oluvchi mintaqaga aylantirib qo‘ydi.
Narx belgilashdagi nomutanosibliklar tufayli butun tarmoqlar, shu jumladan
qishloq xo‘jaligidagi ko‘plab korxonalar zarar ko‘rib ishladi. Xalq xo‘jalik
tarmoqlari ko‘rgan zarar, ayrim mahsulot turlari (don, un va boshqa oziq-
ovqat mahsulotlari) etishtirishga qilingan xarajatlar va turli ijtimoiy imtiyozlar
berishdan ko‘rilgan zarar byudjet mablag‘lari hisobidan qoplanar edi. 1991 yil
47

shu maqsadda sarflangan mablag‘ respublika byudjeti jami xarajatlarining
12% dan ortig‘ini tashkil qilgan.
Bularning hammasi narxlar islohotini amalga oshirishga real vaziyatni va
aholining mavjud turmush darajasini hisobga olib, oldindan ishlab chiqilgan
dastur asosida yondashishni talab qiladi.
Narxlar islohoti boshlangandan 1994 yilgacha hamma turdagi xom ashyo va
mahsulotlar bo‘yicha erkin narxlarga o‘tildi, barcha iste’mol mollari narxi
ustidan davlat nazorati bekor qilindi.
Isloh qilishning dastlabki davrida (1992 yil) keng doiradagi ishlab
chiqarishtexnik vositasi bo‘lgan mahsulotlar, ayrim turdagi xalq iste’mol
mollari, bajarilgan ishlar va xizmatlarning kelishilgan narxlari va tariflarga
o‘tildi. Aholini himoyalash maqsadida cheklangan doiradagi oziq-ovqat va
sanoat tovarlari narxlarining chegarasi belgilab qo‘yildi.
Narxlar islohotining navbatdagi bosqichida (1993 yil) kelishilgan ulgurji
narxlarni davlat tomonidan tartibga solish to‘laligicha to‘xtatildi. Narxlarni
erkinlashtirishning oxirgi bosqichida (1994 yil oktyabr-noyabr) xalq iste’mol
mollari asosiy turlarining narxi erkin qo‘yib yuborildi.
Shunday qilib, iqtisodiyotni isloh qilishning birinchi bosqichi narxlarni to‘liq
erkinlashtirish bilan tugadi.
Ko‘p ukladli iqtisodiyotni shakllantirish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash,
mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish dasturlarini ishlab
chiqish kabi vazifalarni bajarish uchun Davlat mulkini boshqarish va
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat qo‘mitasi tuzildi.
Hozirgi davrgacha O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish
bosqichlarini quyidagicha turkumlash mumkin:
1. 1991-1995 yillar. Mamlakat yalpi ichki mahsuloti sur’atlarining keskin
pasayishi. Bu davrda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning huquqiy-intitutsional
asoslari yaratildi. Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash vazifasi hal etildi.
48

Sanoatda bazaviy tarmoqlarni (asosan, neft va gaz) rivojlantirishga e’tibor
qaratildi. Milliy valyuta – so‘m muomalaga kiritildi.
2. 1996-2003 yillar. Milliy iqtisodiyot import o‘rnini qoplashni
kengaytirish hisobiga rivojlantirildi. Bu davrda YAIMning pasayish sur’atlari
to‘xtatildi va iqtisodiy o‘sishga erishildi.
3. 2004-2016 yillar. Barqaror yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlarini
ta’minlashga erishildi. Sanoat siyosatida eksportga yo‘naltirilgan siyosat
dastaklari faol qo‘llanildi. 2005 yildan boshlab mamlakatda ishlab chiqarishni
kompleks modernizatsiyalash va texnik jihatdan qayta qurollantirish amalga
oshirila boshlandi.
4. 2016 yildan hozirga qadar. O‘zbekistonda yaqin istiqbolda barqaror
iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan iqtisodiy islohotlar va tarkibiy
o‘zgarishlarni amalga oshirishning yangi davri boshlandi.
Shunday qilib, islohotlarning barcha yo‘nalishlari mavjud iqtisodiy tizimning
izchillik bilan bozor iqtisodiyotiga o‘sib o‘tishiga qaratildi
2.4. O‘zbekistonda iqtisodiyotni erkinlashtirish va islohotlarni
shuqurlashtirish vazifalari
Respublikada bozor munosabatlariga o‘tish jarayonida: “Iqtisodiyotning
barcha soha va tarmoqlarida erkinlashtirish jarayonini izchillik bilan amalga
oshirish va olib borilayotgan islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xo‘jalik
yurituvshi sub’ektlarning mustaqilligini yanada oshirish, tadbirkorlik
faoliyatini rivojlantirish yo‘lidagi mavjud to‘siqlarni bartaraf etish – bu
sohadagi o‘zgarishlarning asosiy yo‘nalishlaridir” 6
.
Shunday qilib, respublikada iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish
iqtisodiyotda yangi bozor munosabatlariga asos soladi, iqtisodiy faoliyat
erkinligi va tadbirkorlikni namoyon etish ushun sharoit yaratib beradi,
ijtimoiy-ma’naviy sohadagi ijtimoiy kafolatlarni mustahkamlaydi.
6 Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. Ma'ruza matnlari uchun materiallar.
Toshkent, "Yangi asr avlodi", 2001, 9-bet.
49

O‘zbekistonda demokratik o‘zgarishlarni chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyati asoslarini shaklantirishning asosiy ustuvor yo‘nalishlari sifatida
quydagilarni qayd qilib o‘tish mumkin:
Birinchi ustuvor yo‘nalish – mustaqillikni asrab-avaylash, himoya qilish va
mustahkamlab borish.
Ikkinchi ustuvor yo‘nalish – mamlakatda xavfsizlik va barqarorlikni,
davlatning huquqiy yahlitligini, tinshlik va osoyishtaligini ta’minlash.
Ushinchi ustuvor yo‘nalish – bozor islohatlarini yanada chuqurlashtirish,
kuchli bozor infratuzilmasini yaratish va erkin iqtisodiyot tamoyillarini joriy
etib borish.
To‘rtinchi ustuvor yo‘nalish – inson huquqlari va erkinliklarini, shuningdek,
oshkoralikni amaliy hayotga joriy qilish.
Beshinchi ustuvor yo‘nalish – nodavlat va jamoat tashkilotlarning jamiyat
hayotidagi o‘rni va ahamiyatini keskin kushaytirish.
Oltinchi ustuvor yo‘nalish – sud-huquq sohasini isloh qilishni davom
ettirish.
Ettinchi ustuvor yo‘nalish – kushli ijtimoiy siyosat olib borish.
Mamlakatimizda jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini
bartaraf etish bo‘yisha qabul qilingan Inqirozga qarshi shoralar dasturi shu
davrda O‘zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning eng ustuvor
yo‘nalishi bo‘lib qoldi.
Mamlakatimizda, milliy iqtisodiyotni isloh etish, erkinlashtirish va
modernizasiya qilish, uning tarkibiy tuzilishini diversifikasiya qilish borasida
amalga oshirilayotgan ishlar natijasida inqirozlar va boshqa tahdidlarning
salbiy ta’siridan himoya qiladigan kuchli to‘siq, mustahkam va ishonchli
himoya vositalari yaratildi.
Inqirozga qarshi shoralar dasturida – belgilangan chora-tadbirlar quyidagi
beshta asosiy vazifani hal etishga qaratildi.
50

Birinchidan – korxonalarni modernizasiya qilish, texnik va texnologik qayta
jihozlashni yanada jadallashtirish, zamonaviy, moslashuvchan
texnologiyalarni keng joriy etish. Bu vazifa avvalambor, iqtisodiyotning
asosiy tarmoqlari, eksrortga yo‘naltirilgan va mahalliylashtiriladigan ishlab
chiqarish quvvatlariga tegishlidir.
Ikkinshidan – joriy kon’yuktura keskin yomonlashib borayotgan hozirgi
sharoitda eksrortga mahsulot shiqaradigan korxonalarning tashqi bozorlarda
raqobatdosh bo‘lishini qo‘llab-quvvatlash bo‘yisha aniq shora-tadbirlarni
amalga oshirish va eksrortni rag‘batlantirish ushun qo‘shimsha omillar
yaratish.
Ushinchidan – qat’iy tejamkorlik tizimini joriy etish, ishlab chiqarish
xarajatlari va mahsulot tannarxini kamaytirishni rag‘batlantirish hisobidan
korxonalarning raqobatdoshligini oshirish.
To‘rtinchidan – elektroenergetika tizimini modernizasiya qilish, energiya
iste’molini kamaytirish va energiya tejashning samarali tizimini joriy etish
shoralarini amalga oshirish.
Beshinchidan – jahon bozorida talab pasayib borayotgan bir sharoitda, ishki
bozorda talabni rag‘batlantirish orqali mahalliy ishlab shiqaruvshilarni
qo‘llabquvvatlash. Bu vazifani bajarishda ishlab chiqarishini
mahalliylashtirish dasturini kengaytirish katta o‘rin tutadi. Ushbu dastur
doirasidagi loyihalar hajmini 3-4 barobar ko‘raytirish ko‘zda tutiladi.
Resrublikamizda yaqin istiqbol yillarda ham “izshil yuqori o‘sish sur’atlarini,
makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash va iqtisodiyotimiz raqobatbardoshligini
oshirish eng muhim ustuvor yo‘nalishimizga aylanishi darkor”(I.Karimov.
Bosh maqsadimiz - keng ko‘lamli islohotlar va modernizatsiya yo‘lini qat’iyat
bilan davom ettirish. Toshkent, “O‘zbekiston”nashriyoti,2013)
Bu davrda iqtisodiyot va uning etakshi tarmoqlarini modernizasiya qilish,
texnik hamda texnologik yangilashni jadallashtirish va uning ko‘lamini
kengaytirish, ishlab chiqarishni diversifikasiya qilish markaziy o‘rin tutadi.
51

Odatda, har bir davrning o‘z taraqqiyot omillari, ehtiyojlari, talablari va
hayotiy tamoyillari bo‘ladi. O‘zbekiston Resrublikasi Rrezidentining
“O‘zbekiston Resrublikasini yanada rivojlantirish bo‘yisha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi 2017 yil 7-fevraldagi Farmoniga muvofiq uni
hayotga joriy etish bo‘yisha qonuniy tamoyil va mexanizmlar tasdiqlandi.
№ Harakatlar strategiyasining ustivor yo‘nalishlari:
I. Davlat va jamiyat qurilishi tizimini takomillashtirish.
II. Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilish.
III. Iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirish.
IV. Ijtimoiy sohani rivojlantirish.
V. Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash va
amaliy tashqi siyosat.
Harakatlar strategiyasining ushinshi ustivor yo‘nalishi iqtisodiyotni
rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan.
Bunda makroiqtisodiy barqorarlikni yanada mustahkamlash va yuqori
iqtisodiy o‘sish sur’atlarini saqlab qolish, iqtisodiyotning etakshi tarmoqlarini
modernizatsiya va diversifikatsiya qilish xisobidan ishlab shiqarilayotgan
mahsulotlarning raqobatdoshliligini oshirish, mamlakat eksrort salohiyatini
kuchaytirish bosh vazifa qilib qo‘yilgan. 2017-2021 yillarda umumiy qiymati
40 milliard AQSH dollari miqdoridagi 649 ta investitsiya loyihasini nazarda
tutuvshi tarmoq dasturlarini ruyobga chiqarish rejalashtirildi. Natijada keyingi
5 yilda sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish 1,5 barobar, uning yalri ishki
mahsulotdagi ulushi 33,6 foizdan 36 foizga oshishi kutilmoqda.
2019 yil – “Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili”da salmoqli
natijalarga erishildi. Jumladan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar 4,2
milliard dollarni tashkil etib, 2018 yilga nisbatan 3,1 milliard dollarga yoki
3,7 barobar o‘sdi . Investitsiyalarning yalri ishki mahsulotdagi ulushi 37 foizga
etdi, ilk bor xalqaro kredit reytingini oldi va jahon moliya bozorida 1 milliard
dollarlik obligatsiyalarini muvaffaqiyatli joylashtirildi, sanoat mahsuloti ishlab
52

chiqarish hajmi 6,6 foizga, eksrort – 28 foizga ko‘raydi. Oltin-valyuta
zaxiralarimiz 2019 yil davomida 2,2 milliard dollarga ortib, 28,6 milliard
dollarga etdi va iqtisodiy o‘sish 5,6 foizni tashkil etdi. Qishloq xo‘jaligida
ilg‘or texnologiyalar va klaster tizimi joriy etilmoqda.Tadbirkorlikni keng
rivojlantirish maqsadida “Har bir oila – tadbirkor” dasturi doirasida o‘z
biznesini boshlayotgan oilalarga 5,9 trillion so‘m kreditlar ajratildi. Yangi
soliq siyosati doirasida ish haqiga soliq yuki 1,5 barobar kamaytirildi. Natijada
rasmiy sektorda ishlayotganlar soni yil davomida 500 mingtaga ko‘raydi. Olib
borilgan iqtisodiy islohotlar natijasida o‘tgan yili 93 mingta yoki 2018 yilga
nisbatan qariyb 2 barobar ko‘r yangi tadbirkorlik sub’ektlari tashkil etildi.
Jahon bankining “Biznes yuritish” reytingida O‘zbekiston 7 rog‘ona ko‘tarilib,
biznesni ro‘yxatga olish ko‘rsatkishi bo‘yisha dunyoning 190 ta davlati
orasida 8-o‘rinni egalladi va islohotshi davlatlar qatoridan joy oldi.
Bugungi globallashuv jarayonlari jadallashayotgan sharoitda mamlakat
iqtisodiyotining yuqori sur’atlarda o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsatadigan
sohalardan yana biri – xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yanada rivojlantirish,
xalqaro moliya bozori institutlari bilan aloqalarni yanada kengaytirishni talab
qiladi.
Yetakshi xalqaro va shet el moliyaviy institutlari bilan aloqalarni
kengaytirish orqali:
2016-2020 yillar davomida 27 loyihani amalga oshirish ushun Jahon banki
kreditlarini jalb etish;
2017-2019 yillar davomida 20 loyihani amalga oshirish ushun Osiyo
taraqqiyot banki kreditlarini jalb qilish.
Islom taraqqiyot bankining 1 milliard dollardan kam bo‘lmagan miqdordagi
kreditlarini jalb qilishni ko‘zda tutadigan investitsiyaviy loyihalarini amalga
oshirish masalasini ishlab shiqish orqali 2017-2019 yillar davomida
O‘zbekiston Resrublikasi va Islom taraqqiyot banki o‘rtasidagi hamkorlikni
kengaytirish.
53

Harakatlar strategiyasida o‘rin olgan shora-tadbirlarni amalga oshirish ushun
jami 37 687.8 milliard so‘m va 8 349,3 million AQSH dollari ajratilishi
rejalashtirildi. Shundan 5 263,1 mlrd. so‘m va 1 625,8 AQSH dollari davlat
byudjeti va davlat maqsadli jamg‘armalari, 15 423,0 mlrd. so‘m va 311 510
AQSH dollari ijroshilar va xayriya tashkilotlari, 16 941,2 mlrd.so‘m tijorat
banklari kreditlari, 60,5 mlrd.so‘m va 8 036 157,8 AQSH dollari xalqaro
tashkilotlar, moliya institutlari mablag‘lari va beg‘araz yordam xisoblanadi.
Bundan tashqari Resrublika Rrezidenti SH.M.Mirziyoevning dunyo
davlatlariga tashriflari davomida resrublikamizga investitsiyalarni jalb etish
yuzasidan imzolagan shartnomalari mamlakatimizda olib borilayotgan
islohotlarni bundan buyon ham davom ettirish va shuqurlashtirish
imkoniyatini yaratadi.
Bugungi kunda dunyo aholisi salomatligiga xavf solayotgan koronavirus
pandemiyasi jahon iqtisodiyotiga ham katta zarar etkazmoqda. Keyingi
yillarda jahon iqtisodiyotining o‘sish sur’ati o‘rtasha 3 foizini tashkil qilib,
Xitoy, O‘zbekiston, Tojikiston, Armaniston kabi mamlakatlarda yuqori
iqtisodiy natijalar qayd etilayotgandi. Masalan, 2019 yilda dunyo
iqtisodiyotining yalri daromadi 84,5 trillion AQSH dollarini tashkil qildi 7
.
Lekin koronovirus pandemiyasi natijasida aholi daromadlarining rasayishi,
ishsizlik va inflyasiya darajasining o‘sishi, mamlakatlar o‘rtasidagi
aloqalarning susayishi, talab va taklif muvozanatining
o‘zgarishi,migrantlarning xalqaro rul o‘tkazmalari hajmining qisqarishi,
eksrort tushumlarining kamayishi, eksrort tovarlari narxining rasayishi,
kreditlarni so‘ndirishdagi muammolar, ishki va xorijiy investitsiyalarning
kamayish va shu kabi boshqa bir qator muammolar kuzatilmoqda.
Mazkur holat, albatta, O‘zbekiston iqtisodiyotiga ham o‘z salbiy ta’sirini
ko‘rsatmoqda. 2019 yilda mamlakatimizdagi yalri ishki mahsulotning nominal
hajmi 511 838,1 milliard so‘m (57.92 milliard AQSH dollariga) etib, uning
o‘sish sur’atlari 5,56% foizni tashkil etdi 8
. Olib borilgan tarkibiy o‘zgarishlar
54

natijasida sanoat mahsulotlari 2015 yildagi 97598,2 mlrd. so‘mdan (105,3%)
2019 yilda 322535,8 (105%) so‘mni, xizmatlar ko‘rsatish sohasi 78530,4
mlrd. so‘mdan (113,4%) 190356,0 mlrd. so‘mni (113,2%). Qishloq, o‘rmon va
baliq xo‘jaligida 103302,0 mlrd. so‘mdan (106,1%) 224265,9 mlrd. so‘mga
oshdi (103,1%). Biroq, barsha sohalarning 2020 yilning 6 oy natijasiga ko‘ra
o‘sish sur’ati oldingi yillarga nisbatan pasayib borayotganligini kuzatish
mumkin. (1-jadval).
1-jadval
YAIMning ishlab chiqarish tarkibi, mlrd. so‘m va foizda o‘tgan yilga
nisbatan

Ko‘rsatkishlar Yillar
O‘lshov
birligi 2015 2016 2017 2018 2019 2020
yanvariyu
n

YAIM mlrd.
so‘m 210
183,1 242
495,5 302
536,8 406
648,5 511
838,1 255
252,6
o‘sish
sur’ati
%da 107,4 106,1 104,5 105,4 105,6 100,2
55

Sanoat mlrd.
so‘m 97
598,2 111
869,4 148
816,0 235
340,7 322
535,8 166
868,8
o‘sish
sur’ati
%da 105,3 105,4 105,2 110,8 105,0 98,1

Qishloq,
o‘rmon va
baliq xo‘jaligi mlrd.
so‘m 103
302,0 119
726,7 154
369,4 195
095,6 224
265,9 81 188,2
o‘sish
sur’ati
%da 106,1 106,1 101,2 100,3 103,1 102,4
mlrd. 25 29 34 51 68 43 017,1
Qurilish so‘m 423,1 413,9 698,0 129,3 854,4
o‘sish
sur’ati
%da 118,8 107,2 106,0 114,3 122,9 107,3

Xizmatlar mlrd.
so‘m 78
530,4 97
050,0 118
811,0 150
889,8 190
356,0 100
647,0
o‘sish
sur’ati
%da 113,4 114,7 110,7 108,9 113,2 102,6
Asosiy
karitalga
kiritilgan
investitsiyalar mlrd.
so‘m 44
810,4 51
232,0 72
155,2 124
231,3 195
927,3 84 806,7
o‘sish 109,4 104,1 119,4 129,9 138,1 87,2
56

sur’ati
%da

Manba: O‘zbekiston Resrublikasi Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlari.
O‘zbekistonning yaqin iqtisodiy hamkorlari – AQSH, Rossiya Federatsiyasi,
Xitoy va Turkiya ham pandemiyadan eng ko‘r zarar ko‘rayotgan mamlakatlar
qatoridan o‘rin olganligi mamlakatimiz iqtisodiy taraqqiyotiga ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Dunyo miqyosida koronavirus tarqalishi mamlakatlarning
iqtisodiy salohiyati, YAIM miqdoriga katta ta’sir etgan. Jumladan, YAIMning
bir foiz oshishi eridemiyaning 0,8 foiz tarqalishiga olib kelishi, koronavirus
tarqalishining bir foizga ortishi esa iqtisodiyotga 0,64 foiz zarar keltirishi
ta’kidlanmoqda. Xalqaro valyuta jamg‘armasi va jahon banki koronavirus
pandemiyasi global taraqqiyot sur’atlarini 3 % ga pasaytirib yuborishi haqida
ma’lumotlar bermoqda. 2020 yilning 1 yanvar holatiga O‘zbekistonning tashqi
qarzi oldingi yildagiga nisbatan 7,1 mlrd.dollar yoki 40,9 foizga oshib, jami
24,4 mlrd. AQSH dollarini tashkil etgan. SHundan 5,7 mlrd.dollari davlat
sektori hissasiga to‘g‘ri keladi. O‘zbekistonning tashqi qarzi yalri ishki
mahsulotning 42 foizini tashkil etmoqda. Yuqoridagi muammolarni xal etish,
koronavirus pandemiyasi ta’sirini yumshatish, iqtisodiyot tarmoqlari va
sohalarining uzluksiz ishlashini ta’minlash, aholi daromadlari va turmush
darajasining keskin pasayib ketishini oldini olish maqsadida Prezidentimiz
SH.Mirziyoev tomonidan 2020 yil 19 mart PF-5969sonli “Koronavirus
pandemiyasi va global inqiroz holatlarining iqtisodiyot tarmoqlariga salbiy
ta’sirini yumshatish bo‘yisha birinshi navbatdagi shoratadbirlari to‘g‘risida”gi,
2020 yil 3 arrel PF-5978-sonli “Koronavirus pandemiyasi davrida aholi,
iqtisodiyot tarmoqlari va tadbirkorlik sub’ektlarini qo‘llabquvvatlashga doir
qo‘shimsha shora-tadbirlar to‘g‘risida”gi, 2020 yil 27 arrel PF5986-sonli
57

“Koronavirus pandemiyasi davrida aholi va tadbirkorlik sub’ektlarini qo‘llab-
quvvatlash bo‘yisha navbatdagi shora-tadbirlar to‘g‘risida”gi, 2020 yil 18 may
PF-5996-sonli “Koronavirus pandemiyasi davrida aholi va tadbirkorlik
sub’ektlarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yisha navbatdagi shora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi, 2020 yil 28 may PF-6002-sonli “Koronavirus pandemiyasining
salbiy ta’sirini kamaytirish ushun turizm sohasini qo‘llab-quvvatlashga doir
keshiktirib bo‘lmaydigan shora-tadbirlar to‘g‘risida”gi, 2020 yil 25 iyul PF-
6035-sonli “Koronavirus pandemiyasini yumshatish, aholining sanitariya-
epidemiologik osoyishtaligi va salomatligini saqlash tizimini tubdan
takomillashtirish shoratadbirlari to‘g‘risida”gi, 2020 yil 30 iyul PF-6038-sonli
“Koronavirus pandemiyasi davrida ijtimoiy himoyaga va yordamga muhtoj
aholi qatlamlarini moddiy qo‘llabquvvatlashga doir qo‘shimsha shora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmonlari qabul qilindi va ularning ijrosi
ta’minlanmoqda.

Xulosa va takliflar
Bozor va bozor iqtisodiyoti tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi
natijasida vujudga kcladi.
Bozor munosabatlari subyektlari o‘zaro bogiiq holda va aloqada bandlik,
milliy daromad va ishlab chiqarishning umumiy haj- mi kabi ijtimoiy ishlab
chiqarish natijalarini aks ettiradigan va doimiy harakatda bo‘ladigan daromad
lar va xarajatlar oqimini shakllantiradi.
Bozor munosabatlarining har bir ishtirokchisi o‘z maqsad va
manfaatlaridan kelib chiqib, mustaqil qaror qabul qiladi. Aynan xo‘jalik
yurituvchi subycktlaraing iqtisodiy erkinligi va mustaqilligi bozor
58

ko‘rinishidagi iqtisodiy munosabatlarni vujudga keltiradi hamda o’z
rivojlanishining tabiiy-evolyusion, dinamik xususiyatini belgilab beradi.
Bozor iqtisodiyoti — murakkab ijtimoiy-iqtisodiy tizim bo‘lib,
birlashgan, o‘zaro bog’langan va birgalikda harakatlanadigan bir qator tarkibiy
tuzilmalami o‘z ichiga oladi.
Bozor iqtisodiyotining samarali amal qilishi uchun uning infratuzilmasi
shakllantiriladi. Bozor infratuzilmasi — bu bozor munosabatlariga ko‘mak
berishga qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy institutlar tizimidir.
Bozor iqtisodiyoti tizimining afzalligiga qaramay, shunday muammolar
borki, ulami bozor mexanizmi vositasida hal etish kam samara keltiradi yoki
umuman hal etib bo‘lmaydi. Ana shunday muammolarni hal etish uchun
davlat ulami o‘z zimmasiga olishi yoki zarur shart-sharoitlami yaratib berishi
kerak.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrining umumiy mazmuni iqtisodiy
munosabatlarning alohida unsurlarini isloh qilish yoki iqtisodiy siyosatga
tuzatishlar kiritish emas, balki butun iqtisodiy munosabatlar tizimini
o‘zgartirishdan iboratdir.
O’tish davri quyidagi mezonlar bilan tavsiflanadi: sikllilik (jamiyatda u
yoki bu tarkibiy o‘zgarishlaming qaytarilib turishi), beqarorlik (jamiyatda
mavjud bo‘lgan turli kuchlaming kurashi va o'zaro ta’siri), muqobillik
(islohotlar va rivojlanish yoilarini tanlash imkoniyati), tarixiylik (eski
tizimning yo‘qolib ketishi, o‘miga boshqa tizimning vujudga kelishi, uning
rivojlanishi).
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tishda tanlagan yo‘li - o‘ziga
xos madaniy, tarixiy, iqtisodiy va tabiiy xususiyatlarini hamda bu yo‘ldagi
jahon tajribasini hisobga olgan holda revolyusion to‘ntarishlarsiz, ijtimoiy
to‘qnashuvlarsiz, ijtimoiy himoyani kuchaytirgan holda asta-sekinlik, lekin
qat’iyatlilik bilan bosqichma-bosqich rivojlangan bozor iqtisodiyotiga
o‘tishdan iboratdir.
59

Iqtisodiy islohotlar - bu bozor munosabatlarini shakllantirishga
qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir. Iqtisodiy islohotlardan ko‘zda tutilgan
maqsad mamlakat aholisi uchun yashash va xo‘jalik faoliyati yuritishning eng
yaxshi sharoitlarini yaratish, ulaming ma’naviy-axloqiy yetukligiga erishish,
iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni ta’minlashdan iborat,
Iqtisodiy islohotlaming bosh bo‘g‘ini mulkchilik munosabatlarini tubdan
o‘zgartirishdir, chunki shu orqali ko‘p ukladli iqtisodiyot va raqobatlashish
muhiti shakllantiriladi hamda bozor iqtisodiyotiga o‘tishning shart-sharoitlari
vujudga keltiriladi.
Respublikada bozor iqtisodiyotiga o'tish davrida, iqtisodiyotni
rivojlantirish borasida bir qator vazifalar turadi. Bular xususiylashti- rish va
raqobatchilik muhitini shakllantirish jarayonlarini chuqur- lashtirish;
makroiqtisodiy barqarorlikka erishish; milliy valyutani mustahkamlash;
iqtisodiyot tarkibiy tuzilishini tubdan o'zgartirish; ijtimoiy kafolatlari kuchli
bo‘lgan demokratik davlatni shakllantirish vazifalaridir.
O’tish davrida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlami keng aholi
qatlamlari tomonidan qo‘llab-quvvatlanishining asosiy sharti islohotlaming
ijtimoiy yo‘naltirilganligidir.
Milliy taraqqiyotimizning hozirgi pallasida mamlakatimizni isloh etish
va modernizatsiyalash jarayonlari yanada kuchaytirilib, pirovard strategik
maqsadimiz - ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan ochiq
demokratik davlat barpo etish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish yo‘lidagi
harakatlar izchil ravishda amalga oshiriladi. Modemizatsiya juda keng
tushuncha bo‘lib, bugungi kunda uni jamiyat hayotining turli jabhalarini
tubdan o'zgartirish, у angilash, bu borada taraqqiyotni jahondagi mavjud ilg‘or
andozalar tomon yo‘naltirish va takomillashtirish jarayonlarining majmui sifa-
tida ifodalash mumkin.

60

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi - T.: O‘zbekiston, 2017. - 46
b.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-
4947sonli “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirishning Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida” gi Farmoni.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 22 yanvardagi "2017-
2021 yillardaO‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
61

yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini "Faoltadbirkorlik, innovatsion
g‘oyalar va texnologiyalarni ko‘llab-kuvvatlash yili"da amalga oshirishga oid
Davlat dasturi to‘g‘risida"gi Farmoni.
4. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz
bilan quramiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoevning
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri saylovchilari
vakillari bilan o‘tkazilgan saylov oldi uchrashuvlarida so‘zlagan nutqlari /
Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2017. - 488 b.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi // Xalq so‘zi gazetasi, 2018 yil.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi // Xalq so‘zi gazetasi, 2020 yil.
7. Xodiyev B.Yu., Shodmonov Sh.Sh. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. - T.:
Barkamol fayz-media, 2017. - 783 bet.
8. O‘lmasov A., Vahobov A.B. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. - T.:
«Iqtisod- moliya», 2014. - 480 bet.
9. SHodmonov SH.SH., G‘ofurovU.V. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. - T.:
Iqtisod-moliya, 2010. - 728 bet.
10. SHodmonov SH.SH., Mamaraximov B.E. Iqtisodiyot nazariyasi.
Ma’ruzalar matni.-T.: Iqtisod-moliya, 2016.-728 bet.
11. Juravleva G.P. Ekonomicheskaya teoriya. Mikroekonomika- 1, 2.
Mezoekonomika: Uchebnik / MOSKVA: Dashkov i K, 2016. - 934 s.
12. Kochetkov A.A. Ekonomicheskaya teoriya: Uchebnik dlya
bakalavrov / Moskva.: Dashkov i K, 2016. - 696 s.
13. Larionov I.K., Silvestrov S.N. Ekonomicheskaya teoriya.
Ekonomicheskie sistemi: formirovanie i razvitie: Uchebnik dlya magistrov /
Moskva.: Dashkov i K, 2015. - 876 s.
62

14. Jo‘raev T.T., D. Tojiboeva Iqticodiyot nazapiyaci (ko‘pgazmali
qo‘llanmalap va tect cavollapi 1-kicm). - T.:"Fan va texnologiya", 2012
15.Mc Connell, Brue. Economics. 19th edition. Mcgraw-hill/Irwin, USA,
2014. 16. N. Gregory Mankiw. Principles of Economics, 7th edition.
Amazon, USA 2014.
17. Paul A. Samuelson, William D. Nordhaus. Economics. 19th Edition.
McGraw-Hill Companies. USA. 2009.
Internet saytlari.
1. www.stat.uz - O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasining
rasmiy sayti.
2. www.uza.uz - O'zbekiston Respublikasi Milliy Axborot Agentligi
rasmiy sayti.
3. www.ceep.uz - O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi
huzuridagi Samarali iqtisodiy siyosat markazi rasmiy sayti.
4. www.ziyonet.uz

63

Bozor iqtisodiyoti, uning shakllanishi va bozor iqtisodiyotiga o`tish davri, uning xususiyatlari mavzusidan tayyorlangan kurs ishi

Купить