Bozor iqtisodiyotiga muxolif- sotsialistik yo’nalish mohiyati va uning tarixiy tadbiri - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	81.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Bozor iqtisodiyotiga muxolif- sotsialistik yo’nalish mohiyati va uning tarixiy tadbiri

Купить

Bozor iqtisodiyotiga muxolif- sotsialistik yo’nalish mohiyati va uning tarixiy tadbiri 1. XIX asrning birinchi yarmidagi xayoliy sotsializmning o‘ziga xos xususiyatlari 2. Simon, Sh.Fure va R.Ouyen iqtisodiy qarashlari, Sosialist-rikardochilarning (T.Godskin, J.Grey, J.Brey) iqtisodiy qarashlari 3. Marksizm vujudga kelishining tarixiy shart- sharoitlari, K.Marksning iqtisodiy ta’limotim, Markscha iqtisodiy ta’limotning tarixiy taqdiri

XIX asrning birinchi yarmidagi xayoliy sotsializmning o‘ziga xos xususiyatlari • Hayoliy sotsialistik g‘oyalarining dastlabki ko‘rinishlarida, ya’ni Platon asarlaridan boshlab T.Mor va T.Kompanelli asarlarining barchasida xususiy mulk tanqid qilib kelindi. • Bu olimlar jamiyatni qayta tuzishni taklif qilib nisbatan adolatli, rivojlangan jamiyatni asoslab berishga intildilar. Lekin, bularning barchasi xayoliy sotsializm shakllanishi arafasidagi dastlabki g‘oyalar edi, xolos.

XIX asrning birinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Bu davrda G‘arbiy Yevropa kapitalistik munosabatlar rivojlanib, sinfiy ziddiyatlar oshkor bo‘ldi . S anoat to‘ntarilishining yakunlanishi va Yevropa mamlakatlarida yuz bergan jiddiy iqtisodiy o‘zgarishlar ham hayoliy sotsialistlar A.Sen- Simon, SH.Fure va R.Ouenlar o‘z asarlarida ko‘rsatib, mavjud kapitalizmni ichki xususiyatlarini kengroq ochib berishga intildilar. Bu olimlar guruhi iqtisodiy fan rivojiga katta xissa qo‘shib, ilk bor kapitalistik munosabatlar abadiy emasligini, unda iqtisodiy inqirozlar mavjud bòlishini ko‘rsatib berdilar.

XIX asrning birinchi yarmidagi hayoliy sotsializmning o‘ziga xos xususiyatlari Xayoliy – sotsialistlar klassik iqtisodiy maktab vakillaridan farq qilib, xususiy mulkchilikni va kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlarini tanqid qiladilar, jamiyatning barcha a’zolariga baxt keltiradigan yangi jamiyat yuzaga keladi, deb ishchilarni ishontiradilar. Ular yangi jamiyat adolatli ijtimoiy tuzim loyihalarini bayon etib, iste’mol va taqdimotni qayta tashkil etish bilan cheklanib qolmasdan balki ishlab chiqarishni tubdan o‘zgartirishni taklif qildilar.

• Nihoyat, hayoliy-sotsializm namoyandalari o‘zlarining benuqson ijtimoiy tuzumlarini turlicha: Sen-Simon industrializm, Fure garmoniya, Ouen esa kommunizm deb atadilar. Lekin ularning barchasi ekspluatatsiyaning yo‘q bo‘lishi, aqliy va jismoniy mehnat o‘rtasidagi qarama- qarshilikning bartaraf etilishi hamda xususiy mulkning yo‘q bo‘lishi to‘grisidagi fikrlarni bir xil takrorladilar. XVIII asrning oxiri, XIX asrning boshlarida G‘arbiy Yevropada ishlab chiqarishning hukmron shakli manufaktura bo‘lib, fabrika ishlab chiqarishi endigina shakllanayotgan edi. Kapitalizmning moddiy sharoitlari va ishchilarning jamiyatning asosiy sinfi sifatida shakllanishi dastlabki bosqichlarda edi.

• Fransiyada burjua inqilobidan keyin kapitalizm yana tez rivojlandi. Jamiyat oldida doimiy ravishda ko‘ndalang bo‘lib qolgan yangi savolllarga fransuz mutaffakkiri Sen-simon birinchi bo‘lib javob berishga urindi. • Anri Klod de Rebrua Sen-Simon (1760-1825 yy.) Fransiya xayoliy sotsializmining namoyandasi bo‘lib, quyidagi mashhur asarlarning muallifidir: « Sanoat tizimi haqida », « Inson haqidagi fan ocherklari », « Sanoat yoki siyosiy, ma’naviy va falsafiy mulohazalar », « Yangi xristianlik » va boshqalar.

• Fransuz ma’rifatparvarlaridan farq qilib, Sen-simon ishlab chiqarishdagi inson faoliyati, mulkchilik formalari kabi iqtisodiy faktorlarga katta baho berdi. U « Ilk davr », « Qulchilik », « O‘rta asrlar », « Hozirgi davr » va « Oltin asr »larni alohida ajratib, ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyalarni ko‘rsatib O‘tdi. «Hozirgi davr» (ya’ni XIX asrlarning ikkinchi yarmi) O‘tish davri deb belgilanib, • «… bu davrda, - deb yozadi Sen-Simon, - olimlar, tadbirkorlar va ishchilardan iborat sanoatchilar shakllanadi, ular qirol xukumati bilan birgalikda odil jamiyatni barpo etishlari kerak, bu esa o‘z navbatida «Oltin asr»ga kirib kelishni ta’minlaydi».

• Sen-Simonning bo‘lajak adolatli jamiyati industrial tizim deb nomlanib, u industrial jamiyat yirik sanoat ishlab chiqarishi bazasi asosida rivojlanadi, sanoat – alohida reja asosida, boshqaruv esa yagona industrial markaz orqali amalga oshiriladi deb hisoblagan edi. • Sanoat ishlab chiqarishining taraqqiyoti va mahsulotlarni taqsimlash olimlar tomonidan olib boriladi. Katta tajribaga ega bo‘lgan sanoat kapitalistlari boshqaruvni tashkil qilish bilan mashg‘ul bo‘ladilar, ishchilar esa ishlab chiqarish rejalarini bajarish uchun astoydil mehnat qilishlari zarurdir.

• Sen-Simon yangi ijtimoiy tashkilotni vujudga keltirishda, ayniqsa, sanoatda anarxiyaga (xokimimiyatsizlikka) yo‘l qo‘yilmasligiga va reja asosidagi markaziy boshqaruvga katta e’tibor berishni taklif etadi. Sen-Simon qarashlariga ko‘ra, erkin raqobatga asoslangan ijtimoiy tizim bu tugab borayotgan feodalizmdan yangi ideal jamiyatga o‘tish davridagina emas, balki inqilobiy harakatlardan holi, tinch sur’atlarda ijtimoiy tenglikka asoslangan «industrial jamiyat»ga o‘tish davri hamdir. Adolatli «industrial jamiyat» ko‘rilishi haqidagi o‘zining mulohazalarida u ilmu-fan va ilg‘or nazariyalarga yuqori baho berib, bo‘lg‘usi yangiliklarni tarixiy muqarrar deb hisoblaydi

• Ayni vaqtda u ishchilar ahvolining naqadar og‘irligini ko‘rdi. « Mening maqsadim, - deb yozgan edi u, - Yevropadagina emas, butun dunyoda ham shu sinfning qismatini yengillashtirishdan iborat ». U davlatni «odamlarni boshqarish quroli» dan ishlab chiqarishni tashkil etish, fan va san’at taraqqiyotini ta’minlash, ya’ni «narsalarni boshqarish quroli» ga aylantirish tartib, osoyishtalikni nazorat qilishni esa jamoatchilikka topshirish kerak, degan g‘oyani ilgari surdi. Sen-Simonning yangi industrial tizimi sotsialistik jamiyat emas edi, chunki unda xususiy mulkchilik, kapital jamg‘arish, bankirlar va tadbirkorlar sinflari hali mavjud edi. Bu esa o‘z navbatida umumxalq mehnatiga asoslangan rejali keng ishlab chiqarishni inkor etadi.

• Fransuz hayoliy sotsializmining yana bir yirik namoyandasi Fransua Mari Sharl Fured ir (1772-1837yy.). U Bezanson shahrida savdogar oilasida dunyoga kelib, butun hayoti mobaynida savdo bilan shug‘ullandi. Bo‘sh vaqtlarida o‘z ma’lumotini to‘ldirib, mustaqil ravishda fizika, astronomiya va falsafa fanlari bilan shug‘ullandi, ijtimoiy tadqiqotlarni amalga oshirdi. Sharl Fure o‘zining « To‘g‘ri harakat va mushtarak taqdirlar nazariyasi », « Umumiy birlik nazariyasi », « Savdo qallobligi haqida », « Yangi sanoat dunyosi va ijtimoiy dunyo » nomli asarlari va qator maqolalarida kapitalistik jamiyatni keskin tanqid qildi va ijtimoiy adolatli jamiyat barpo etish dasturini ishlab chiqdi. Uning tasvirlashicha, inson o‘zi yashayotgan jamiyatning barcha yaramas illatlaridan tozalanishi lozim, shunda

• SH.Fure kishilik jamiyatining tarixiy rivojlanishini o‘rganishga o‘zining katta xissasini qo‘shdi. F.Engels « Anti Dyuring » asarida shunday degan edi: « o‘tmishning asosiy etap ( bosqich ) larida SH.Furening genialligi keng namoyon bo‘ldi. U jamiyat o‘z rivojlanishida yovvoyilik, patriarxalchilik, varvarlik va sivilizatsiya (madaniyat) bosqichlarini bosib o‘tganligini ko‘rsatib berdi ». Bunday taqsimot garchand ishlab chiqarish taraqqiyoti darajasini hisobga olgan bo‘lsa-da, lekin ishlab chiqarish munosabatlarining xususiyatini va moddiy ishlab chiqarishda ishlab chiqarish usulining turlichaligini inkor etadi. Shuning uchun varvarlikka quldorlik va feodalizm kabi turlicha ijtimoiy-iqtisodiy jamiyatlar kiritiladi. Sivilizatsiya davrini esa u kapitalizm vujudga kelishi bilan bog‘laydi. Le

• Angliya xayoliy sotsializmining vujudga kelishi va rivojlanishi Robert Ouenning (1771 – 1858yy.) hayoti va ijodiy faoliyati bilan bogliqdir. U Shimoliy Uelsda hunarmand oilasida dunyoga keldi. Maktabni tugatgach, o‘zi mustaqil shug‘ullangan, yoshlik yillaridayoq mehnatkashligi, tadbirkorligi bilan ajralib turgan. R.Ouen 1800 yildan boshlab pyu-Lenark (Shotlandiya) dagi yigiruv korxonasida boshqaruvchi bo‘lgan, o‘sha yillarda unda insoniyatni qutqarishni maqsad qilgan islohatchilik g‘oyalari shakllanadi. Biroz keyinroq (1820 yildan boshlab) xayoliy sotsializmga xos bo‘lgan fikrlar va tashviqotga asosiy e’tiborni qaratadi.

• R.Ouenning « Jamiyatga yangicha qarash yoki harakterni shakllantirish haqida tajribalar », « Yangi axloqiy dunyo kitobi », « Adolatni almashuv bozori », « Ulug‘ milliy hunar ittifoqi » asarlarida uning sotsialistik loyihalari bayon etilgandir. U kapitalistik jamiyatni tanqid qilib, uning xalqqa qarshi mohiyatini ochib beradi. Barcha mulkni umumning mulkiga aylantiradigan, qashshoqlik yuqoladigan, mehnat jafo-zulmdan baxt-saodatga aylanadigan kommunistik jamoalar tuzish fikriga keldi. Shu maqsadga xalaqit beradigan uchta to‘siq bor, deydi u. Bu uchta illat: xususiy mulk, din va burjuacha nigohdir. Biroq olim kapitalistik taraqqiyotning obyektiv qonunini tushunmadi, sinflar ko‘rashini inkor etdi. Yangi tuzum yangi yo‘l bilan yoki tinch yo‘l bilan ko‘riladi va unga tinch yo‘l bilan o‘tiladi

• R.Ouenning loyiha va ijtimoiy dasturlari fransuz xayoliy- sotsialistlaridan farq qilib, ancha aniq va amaliyligi bilan ajralib turadi. U ishchilar mehnatini yengillashtiradigan yoshlar va qariyalar mehnatidan tungi ish vaqtida foydalanishni ma’n etgan, rag‘batlantirishni tashkil qilgan, u Angliyaning ilk fabrika qonunchiligining asoschilaridan edi.R.Ouen iqtisodiy qarashlarining tavsifli xususiyati shundan iboratki, u burjua siyosiy iqtisodini inkor etgan fransuz hayoliy sotsialistlaridan farq qilib, o‘z nazariyalarini yaratishda Rikardoning qiymatning mehnat nazariyasiga tayanadi. U Rikardodan keyin qiymatning asosiy manbai deb mehnatni hisobladi. Xususiy mulk bilan bir qatorda mehnat bilan kapital o‘rtasidagi qarama - qarshiliklar sababchisi deb pul hisoblandi.

• R.Ouen qiymatning sun’iy o‘lchovi bo‘lmish puldan voz kechib, mehnat harajatlarining ekvivalenti sifatida «ishchi pullarini» joriy etishni taklif etadi. U kapitalistik ishlab chiqarishni qaytadan tuzib «ishlab chiqarish uyushmalarini» tashkil etishga harakat qildi. • Lekin bu urinishlar behuda bo‘lib chiqdi, chunki kapitalistlar o‘z korxonalarini ixtiyoriy sotish haqida o‘ylamagan bo‘lsalar, kasaba uyushmalari sotib olish uchun imkoniyatlari yo‘q edi. R.Ouen birinchilardan bo‘lib T.Maltusning «aholi nufuzi» qonuniga qarshi chiqdi. U mehnatkashlarning og‘ir ahvolga tushib qolishiga aholi soni ortib borishi emas, balki mavjud mahsulotlarning adolatsiz taksimlanishi sabab bo‘lmoqda, deb ko‘rsatadi.

• XIX asrning 20-30 yillarida Angliya hunarmandlari va ishchilari orasida sotsialistik g‘oyalar shakllandi. Bu g‘oyalarni o‘rganish bilan yangicha yo‘nalishni tashkil qilgan olimlar Jon Grey , Tomas Godskin va Jon Brey lar edilar. Ular asosan ishchilar orasidan kelib chiqib, muammolarni xal etishda mustaqil ravishda o‘z qarashlarini e’lon qildilar. • Tomas Godskin. O‘tgan asrlarda ilmiy axborot va publitsistika janr sifatida hali bir-biridan ajralmagan edi. T.Godskin asarlari bilan yaqindan tanishar ekanmiz, bu yerda biz ilmiy izlanishlarning bizning tafakkurimizga ko‘ra belgilarini topamiz. Avvalo bu qo‘yilgan masalaga yaqindan taalluqlidir. • 1827 yilda T.Godskin « Taniqli siyosiy iqtisod » nomli kitobini e’lon qildi, lekin uning asosiy g‘oyalari avvalroq 1825 yilda « Kapitalning daf qil

• T.Godskiy asosiy kapitalni to‘plangan mehnat deb biladi, lekin ishchilarsiz xech qanday mashina hech narsa ishlab chiqara olmaydi. Bundan shunday xulosa chiqadiki, foyda o‘tgan mehnat hisobiga emas, balki kundalik mehnat tufayli yuzaga keladi. Lekin asosiy kapital o‘z egasi uchun mehnatdan ustunlik qilish vositasi hisoblanadi. Yuqorida aytilganlarning barchasidan T.Godskinning ikkinchi tezisi kelib chiqadi: kapitalist tomonidan o‘zlashtirib olingan foyda ishchilarning mehnatdan oladigan to‘liq mahsulot huquqini buzish demakdir. Bu zo‘ravonlik kapitalistlar tomonidan mehnatning bo‘ysundirilishi bo‘lsa, ularning hokimiyati ishchi mahsulotini o‘zlashtiradi. T.Godskin: «… kapitalistlar o‘z h ollaricha Rikardoning qiymatning mehnat nazariyasini buzishadi, u h olda bu qanday qonun bo‘ldiki, u

• Jon Grey . Yoshlik yillaridanoq R.Ouen pafmletlarini o‘qib, ularni targ‘ibot qildi. 1825 yilda u o‘zining « Inson baxti haqida ma’ruzalar » kitobini nashr qildirdi. XIX asrning 20-30 yillarida ingliz ishchilarining sevimli kitobi bo‘lgan bu qo‘llanma R.Ouen ta’siri ostida yozilgan edi. J.Greyning fikricha, jamiyat uch toifadagi kishilarga bo‘linadi: birinchisi, ishchilar, ular barcha moddiy boyliklarni yaratuvchi kishilardir. Ikkinchisi, shifokor, o‘qituvchi va boshqalardir. Uchinchisi esa «mustaqil sinflar» dir. « Bu mustaqil sinflarni tashkil qiluvchi kishilar ikki xil holatga bog‘liqdir. Birinchidan, atrofdagilarning mehnatsevarligiga, ikkinchidan, noxaqlikning mavjudligiga . Bu esa ular ustidan hukmronlik qilish imkoniyatini beradi .»

• J.Greyning qarashlarida zo‘rlikdan yuz o‘girishga va adolatga tinch yo‘llar bilan erishishga chaqiriqni uchratishimiz mumkin. • Olimlarning fikricha, jamiyatning asosini ayirboshlash munosabatlari tashkil qiladi. Kishilar orasida boshqa barcha munosabatlar esa mana shu munosabatlar ustiga ko‘riladi. Qashshoqlikning bosh sababchisi esa raqobatdir. « Faqat savdo tartiblarining to‘liq o‘zgarishi insonlarni baxt-saodatga olib keladi ». • 1831 yilda J.Greyning « Ijtimoiy tartib », « Ayirboshlash asoslari haqida harakat » nomli asarlari e’lon qilindi. Bu asarlar siyosiy iqtisodga oid asarlar hisoblanib, unda ishlab chiqarish, taqsimot, aholining nufuzi, soliq va soliqqa tortish muammolari, shuningdek, jamiyatda ayirboshlash tartibini qayta tashkil etish ko‘rsatiladi.

• Umummilliy idora tashkiliy reja asosida ish olib borib, tovarlar narxini ishlab chiqarish tannarxini qoplaydigan darajada va hatto foyda keltiradigan darajada belgilaydi. Ish haqlari esa xech qanday qiymatga ega bo‘lmagan qog‘oz pullar bilan to‘lanadi. J.Grey o‘zining « Xalq baxtsizligiga qarshi to‘g‘ri vosita » nomli pamfletida ishchi pullari g‘oyasini rivojlantiradi. Bu ish vaqti va o‘rtacha mehnat bahosini tasdiqlovchi kvitansiya ishchilarga do‘konlardan shunga loyiq mahsulotlarni sotib olish imkonini beradi. «Ishchi pullari» o‘sha davrda turli ko‘rinishlarda Prudon va Brey kabi olimlar tomonidan ham taklif qilingan edi.

• Jon Brey. J.Breyning « Mehnatga nisbatan adolatsizlik va uni bartaraf etish yo‘llari » nomli kitobi 1839 yilda nashr qilindi. T.Godskin va J.Greyning pamfletlari kabi Breyning kitobi ham katta shuhrat qozondi. U ham ishchilar orasidan yetishib chiqqan bo‘lib, bosmaxonada harf teruvchi va muqova qiluvchi bo‘lib ishlar edi. O‘zining qarashlariga ko‘ra J.Brey ham Grey singari ishchilarning sinfiy ko‘rashiga qarshi edi. Uning asosiy kitobi « Xalq xartiyasi xujjatlari » e’lon qilingandan bir yil keyin chiqdi. Xartiyaning asosiy mazmuni Britaniya saylov tizimini demokratlash edi (umumxalq saylov huquqi, yashirin ovoz berish, nomzodlar mulkiy senzlarini bekor qilish va boshqalar). Chartizm harakati ham aynan shu davrdan boshlanib, unga J.Breyning asari chaqirik sifatida xizmat qildi. Dunyoda ad

• J.Brey shunday deb yozadi: « Adolatli tuzumda hamma maxsulotlarni baholab, ayirboshlash, ishlab chiqarishga sarf qilingan butun harajatlarning yigindisi bilan belgilanar edi, boylik teng ayirbosh qilinar edi. Shu bilan birgalikda juda qadimdan jamiyatda yuksak darajada tengsiz ayirboshlash tizimi xukm surar edi: ishchilar kapitalistlarga yil davomida mehnat qilar edilar va evaziga yarim yillik mehnatning q iymatini olar edilar ». Xuddi shu yerdan, aslo taxmin qilinmagan individlarning jismoniy va aqliy kuchlari ichidan boylik va hokimiyatning tengsizligi kelib chiqadi. • Xuddi shu ayirboshlash tengsizligi bir sinfga hech narsa bilan shug‘ullanmaslikni va dabdabali yashashni ta’minlaydi, boshqa bir sinfni og‘ir mehnatga mahkum etadi.

• J.Brey shunday deydi: « Siyosiy iqtisodchilarning tasdiqlashicha har bir ayirboshlash o‘zaro manfaatlidir. Aslini olganda esa kapitalist bilan ishchi o‘rtasida hech qanday ayirboshlash yo‘q! Ishchi kapitalistga o‘zining mehnatini beradi, xo‘sh, kapitalist unga nima beradi? Kapitalist ayirboshlash uchun yo mehnatni, yo kapitalni berishi mumkin. Kapitalist hech qachon mehnatni bera olmaydi, chunki u mehnat qilmaydi. Shu bilan birga kapitalist kapital ham bermaydi, chunki uning kapitali kamaymaydi, balki ko‘payadi. Ishchining mehnati evaziga kapitalist nima beradi? Ishchining bir haftalik mehnati evaziga kapitalist va xususiy mulk egalari unga o‘zlarining shu hafta ichida olgan boyliklarining bir qismini beradilar. Boshqacha qilib aytganda, ular ishchidan biron narsa oladilar, ammo o‘rniga

• « Xech kim dunyoda qandaydir tug‘ma yoki tabiiy boylikka ega emas , - deb davom etadi J.Brey, - tabiat insoniyatga nimaiki bersa, bu mehnatga bo‘lgan qobiliyatidandir. Demak, agar kimdir xech qachon mehnat qilmasdan boylikka egalik qilsa, bu boylik unga tegishli bo‘lishi adolatsizlikdir. U o‘zlarining mehnatlari evaziga yuzaga keltirgan insonlarga tegishli bo‘lishi kerak, chunki kapital o‘z-o‘zidan yuzaga kelmaydi. Angliyaning ulkan kapitallari yaratilish tamoyili bo‘yicha kapitalistlarga tegishli bo‘lishi kerak emas (ular uni o‘qlari ishlab chiqarmaydilar). Bu ayirboshlash tamoyili asosida ham bo‘lgan emas, ya’ni ular kapitalni o‘z mehnatlari evaziga ayirboshlab olganlari yo‘q. Meros huquqi asosida ham emas (bu boyliklarning merosxuri yo‘q). Qaysi eshikka qaramaylik, mehnatkash kishi bi

Купить