Bozor xokimiyati sharoitida narx - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	177.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Bozor xokimiyati sharoitida narx

Купить

MAVZU: BOZOR XOKIMIYATI SHAROITIDA NARX
STRATEGIYALARI
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………..……....3
I-BOB. BOZOR XOKIMIYATI SHAROITIDA NARX
STRATEGIYALARI…………………………………………………..……..4
1.1 Bozor iqtisodiyoti sharoitida narxning mazmuni va vazifalari. Narx
darajasiga ta'sir etuvchi omillar ………………………………………….….…4
1.2. Narx turlari va ularning mazmuni ……………………………………….12
II.BOB.O`ZBEKISTONDA NARX SIYOSATI………………………..….18
1.2 Raqobatning turli ko‘rinishlari sharoitida narxning shakllanishi ………..18
2.2. O‘zbekistonda narx siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari ………………28
XULOSA……………………………………………………………………..33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………..…..35

3KIRISH
Kurs ishining dorzarbligi: Narx bevosita tovarning qiymati va nafliligi
bilan bog‘liq bo‘lsada, o‘zi mustaqil amal qiladigan iqtisodiy kategoriya
hisoblanib, bozor mexanizmining muhim tarkibiy unsurlaridan biridir. U o‘zining
vazifalari orqali barqaror iqtisodiyotning shakllanishi hamda samarali amal
qilishiga, bozor muvozanatining ta'minlanishiga, milliy daromadning iqtisodiyot
turli tarmoq va sohalari, xo‘jalik yurituvchi subyektlari bo‘yicha taqsimlanishiga,
aholining ijtimoiy jihatdan himoya qilinishiga sharoit yaratadi. Shuningdek, u
ishlab chiqaruvchilarni rag‘batlantirib, sog‘lom raqobat muhitining yaratilishiga
katta ta'sir ko‘rsatadi.
Kurs ishining vazifalari: Prezidentimiz ta'kidlaganidek, “Davlat
tomonidan 37 turdagi mahsulot va xizmatlar narxining tartibga solinayotgani erkin
raqobatga salbiy ta'sir qilmoqda. Shuni hisobga olib, endi asosiy e'tiborni narxlarni
belgilashga emas, balki korxonalar o‘rtasida sog‘lom raqobatni ta'minlash orqali
narxlarni pasaytirishga va sifatni oshirishga qaratishimiz kerak” 1
.
Kurs ishining maqsadi: Narx — bozor mexanizmining muhim tarkibiy
unsurlaridan biri. U o ziningʻ vazifalari orqali
barqaror iqtisodiyotning shakllanishi hamda samarali amal
qilishiga, bozor muvozanatining ta minlanishiga, milliy daromadning
ʼ iqtisodiyot
turli tarmoq va sohalari, xo jalik yurituvchi sub ektlari bo yicha taqsimlanishiga,
ʻ ʼ ʻ
aholining ijtimoiy jihatdan himoya qilinishiga sharoit yaratadi. Shuningdek, u
ishlab chiqaruvchilarni rag batlantirib, sog lom
ʻ ʻ raqobat
muhitining yaratilishiga katta ta sir ko rsatadi. Narxni qiymat belgilaydi,
ʼ ʻ
ammo u aniq bir qiymatdan yuqori yoki past bo lishi mumkin, bu esa bozordagi
ʻ
muayyan tovarga bo lgan talab va taklift bog liq. Narx faqat qiymatni emas, balki
ʻ ʻ
talab va taklif, shuningdek, tovarning ijtimoiy foydaliligi, sifati va boshqa tovarlar
o rnini bosa olishi, muomaladagi pulning harid qobiliyatiga ham bog liq.
ʻ ʻ
Binobarin, Narx qiymatdan miqdoran farqlanadi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisning Senati va Qonunchilik palatasiga
Murojaatnomasi (24.01.2020) Xalq so‘zi gazetasi, 2020 yil 25 yanvar.

4Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, to’rtta reja, xulosa va
foydalanil-gan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
I-BOB. BOZOR XOKIMIYATI SHAROITIDA NARX
STRATEGIYALARI
1.1 Bozor iqtisodiyoti sharoitida narxning mazmuni va vazifalari. Narx
darajasiga ta'sir etuvchi omillar
Tovarlar qiymati va ularning nafliligi o‘zlarining namoyon bo‘lishini
narxda topadi. Amaliy hayotda qiymat tovar ishlab chiqaruvchilarni, naflilik esa
iste'molchilarni rag‘batlantiruvchi, ularni harakatga keltiruvchi kuch sifatida amal
qiladi. Tovarning bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan, lekin doimo bir-birini taqozo
etadigan, birisiz ikkinchisi bo‘lmaydigan ikki xususiyatga, ya'ni ma'lum bir
naflilikka (iste'mol qiymatiga) va qiymatga ega ekanligi, tovar yoki xizmat shu ikki
xususiyat birligidan iborat ekanligi o‘quvchiga oldingi boblardan ma'lum.
Oldingi o‘rinlarda biz tovarning qiymati har qanday sarflarni emas, balki
mavjud sharoitda shu tovarni ijtimoiy zaruriy miqdorda va sifatda ishlab chiqarish,
ya'ni ijtimoiy-zaruriy naflilikni yaratish uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy zaruriy
sarflarni ifoda etishini aytib o‘tgan edik. Narxlar mazmunini aniqlashda tovardagi
mana shu ikki xil xususiyatning, ya'ni ijtimoiy qiymat va ijtimoiy naflilik birligini,
bunda iste'mol qiymati (naflilik) qiymatni o‘zida olib yuruvchi moddiy asos
ekanligini to‘g‘ri hisobga olmaslik, uning mazmunini ochishda masalaga bir
tomonlama yondashish natijasida narx mazmuni turli olimlar va oqimlar
tomonidan turlicha aniqlanmoqda va unga turlicha ta'rif berilmoqda.
Buning ustiga narxning darajasiga (yuqori yoki past bo‘lishiga), uning
o‘zgarishiga turli xil omillar ta'sir qiladiki, bu ham masalani to‘g‘ri tushunishni bir
oz chigallashtiradi. Masalan, ingliz klassik siyosiy iqtisod maktabi vakillari
g‘oyalarida hamda oldingi siyosiy iqtisod darsliklarida narxning asosini qiymat
tashkil qiladi deyilgan bo‘lsa, marjinalizm yo‘nalishidagi va hozirgi davrdagi
P.Samuelson, K.Makkonnell va S.Bryularning «Ekonomiks» darsliklarida,
shuningdek, yaqinda chop etilgan ayrim iqtisodiyot nazariyasi o‘quv
qo‘llanmalarida tovar narxining asosini uning nafliligi, aniqroq aytganda,

5qo‘shilgan miqdor nafliligi tashkil qiladi, degan fikrlar beriladi. Bunda so‘nggi
qo‘shilgan miqdor nafliligiga alohida e'tibor beriladi. Uchinchi guruh olimlar esa
narx talab va taklif asosida tashkil topadi deyishadi. Ularning har biri o‘zlaricha
turli dalillar topib, o‘z g‘oyalarini isbotlashga harakat qiladilar.
Rosiyada chop etilgan bir qator «Iqtisodiyot nazariyasi» darsliklarida
tovarning ikki xil xususiyati va binobarin, har ikki xil nazariyaning mohiyati,
mazmuni va ularning narxni to‘g‘ri aniqlashdagi roli beriladi, lekin narxning
asosida nima yotishi haqida aniq fikr berilmaydi.
Alohida tovarlarga qilingan mehnat sarflari turlicha bo‘lib, ulardan
ayrimlari ijtimoiy mehnat sarfi sifatida to‘liq tan olinsa, boshqasi qisman tan
olinadi, uchinchisi esa umuman tan olinmasligi mumkin. Bundan ko‘rinib
turibdiki, bozordagi mavjud narxlarga mehnat sarflari yoki qiymatning aynan o‘zi
deb qarash noto‘g‘ridir. Chunki unga mehnat sarfidan boshqa omillar ham ta'sir
qilib, natijada narx qiymatdan past yoki yuqori bo‘lishi mumkin.
Jumladan, o‘zgarib turuvchi talab va taklif ta'siri ostida biror tovarning
bozor narxi tebranib, uning qiymatidan u yoki bu tomonga farqlanishi mumkin.
Raqobat ham qiymat - narx nisbatiga xuddi talab va taklif kabi ta'sir ko‘rsatadi. Bu
yerda shuni ta'kidlash lozimki, xaridor u yoki bu tovarni sotib olishda, nafaqat
uning qancha turishini, balki mazkur tovarning iste'mol xususiyatlari o‘zining
ehtiyoji va didiga qanchalik mos kelishini, ya'ni uning nafliligini ham hisobga
oladi.
Tovarning xarid qilinishi uning alohida olingan bir kishi uchun emas, balki
jamiyat uchun nafliligini va shu bilan birga ijtimoiy qiymatini ham tan olishni
bildiradi. Shu sababli, «ijtimoiy naflilik» tushunchasining o‘zi biror tovar (xizmat)
ning jamiyat uchun nafliligi, qadr- qimmatga egaligini ko‘rsatadi. Shu
mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, narx o‘zida faqatgina qiymat yoki
naflilikning birini emas, balki har ikkalasining bir vaqtda mavjudligini va ularning
ma'lum miqdorini pul ko‘rinishida ifoda etadi. Tovardagi ikki xususiyat birdaniga
tan olinmasa, u pulda ifodalanmasa oldi-sotdi sodir bo‘lmaydi. Chunki tovarning
qiymati tomonida sotuvchining manfaati, nafliligi (iste'mol qiymati) tomonida esa

6xaridorning manfaati yotadi. Tovar egasi tovar ishlab chiqarish sarflarini qoplab,
ma'lum darajada, iloji boricha ko‘proq foyda olishni ta'minlashi mumkin bo‘lgan
qiymatni pul shaklida o‘zlashtirishga intilsa, xaridor iloji boricha sarflayotgan
pulining har bir birligiga ko‘proq naflilik (iste'mol qiymati) olishga harakat qiladi.
Ularning manfaatlari to‘g‘ri kelgan nuqtada, darajada narx o‘rnatilib, tovar-pul
almashuvi, oldi-sotdi sodir bo‘ladi. Bu holatni yaxshiroq tasavvur qilish uchun
quyidagi 1.1- rasmga e'tiborni jalb etamiz.
Bu rasmdan tovarning narxi ma'lum bir iqtisodiy jarayonni ifoda etuvchi
mustaqil ilmiy tushuncha ekanligi, tovarning ikki xususiyatiga asoslanishini, ular
bilan chambarchas bog‘liqlikda o‘zgarishini ko‘rish mumkin.
Undan tashqari, hozirgacha iqtisodiy fanlarda real hayotda turli-tuman
tovarlar va xizmatlar nafliligini, ularning o‘zgarishini bir ko‘rsatkichga keltirib
hisoblashning pul ko‘rinishidan boshqa o‘lchami topilgan emas. Naflilikning
marjinalistlar tomonidan kiritilgan shartli o‘lchami - yutil (inglizcha utility -
naflilik) ham turli tovarlar nafliligi hisobini olib borishga qodir emas. Bulardan
xulosa qilib aytish mumkinki, narx - real bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va
xizmatlarning ijtimoiy qiymati va ijtimoiy nafliligining puldagi ifodasidir 2
.
Bu yerda shuni yana bir bor ta'kidlash joizki, narxda alohida olingan ishlab
chiqaruvchilarning individual sarflari emas yoki alohida olingan individual
2
1. Xodiyev B., Shodmonov Sh. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). - T.,
«Barkamol fayz media» nashriyoti, 2017. - 785 b.

7shaxslarning psixologik jihatdan naflilikka bergan bahosi ham emas, balki jamiyat
tomonidan tan olingan ijtimoiy sarflar va jamiyat uchun zarur bo‘lgan miqdorda va
sifatda yaratilgan va tan olingan ijtimoiy naflilik (iste'mol qiymat) o‘z ifodasini
topadi. Tovarlar va xizmatlar uchun qilingan ijtimoiy sarflarning asosli ravishda
o‘sishi yoki tovar va xizmatdagi sifat ko‘rsatkichlarining o‘sishi ushbu tovar
narxining oshishiga olib keladi. Masalan, avtomobil dvigatelida ot kuchining
oshishi, saloni, boshqaruv tizimi va tezligida bo‘lgan o‘zgarishlar uning narxi
oshishiga sabab bo‘ladi. Chunki shu o‘zgarishlar bilan bir vaqtda unga sarflangan
xarajatlar ham oshgan bo‘ladi. Bunday ikki tomonlama o‘zgarishlar natijasida
narxlarning o‘zgarishi hamma tovarlar va xizmatlarga xosdir. Narx tovar va
xizmatlardagi ikki xususiyatning puldagi ifodasi sifatida, ularning o‘zgarishi
natijasida o‘zgaradi. Shuning uchun real hayotda turli tovarlar va xizmatlardagi
ikki xil xususiyat o‘zgarishlari ularning hajmini hisoblashda ikki xil narxda
hisobga olinadi (1.2-rasm).
Ijtimoiy
nafliligi —
► O‘zgarmas yoki qiyosiy
narxlarda —
► Real mahsulot, yaratilgan
tovar va xizmatlarning
o‘zgarmas bahodagi summasi
J
к J
к summasi
Yaratilgan
tovar va xizmatlar —
► Yaratilgan tovar va
xizmatlar qiymatini hisoblash —
► Tovar va xizmatlarning
puldagi ifodasi
r
1 r
1 r
Ijtimoiy
qiymati —
► Joriy, ya'ni o‘zgaruvchi
narxlarda —
► Nominal mahsulot, ya'ni
tovar va xizmatlarning joriy
narxdagi qiymati
Narxning iqtisodiy mazmuni uning vazifalari ko‘rib chiqilganda yanada
yaqqol namoyon bo‘ladi. Narx quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi:
1. Muvozanatlikni ta'minlash vazifasi. Bunda narx bozorda talab va
taklifning hajmi va tarkibiga ta'sir etish orqali ularni muvozanat holatiga keltiradi.
Bozor narxi - bu muvozanatlashgan narx bo‘lib, u birinchidan, tovarlarning
sotilishini ta'minlaydi, ikkinchidan, bozorda tovarlar taqchilligini yuzaga
keltirmaydi.
2. Qiymat va naflilikni o‘lchash vazifasi. Narx qiymat va naflilikning

8puldagi ifodasi deb aytamiz, chunki qilingan sarf-xarajatlar va olingan natijalar
(foyda yoki zarar) narxlar asosida hisob-kitob qilinadi. Ishlab chiqarish va uning
natijalarining natural ko‘rsatkichlari ham mavjud (tonna, kg, m 2
, kvt-soat va
hokazo). Bu ko‘rsatkichlarni shu holicha taqqoslab, umumiy ko‘rsatkichga keltirib
bo‘lmaydi. Barcha natural ko‘rsatkichlarning umumiy o‘lchovi ularning pulda
ifodalangan narxidir. Hisob-kitob uchun joriy va qiyosiy narxlar qo‘llaniladi. Joriy
narxlar amaldagi narxlar bo‘lib, ular yordamida yil davomidagi ishlab chiqarish
natijalari hisoblanadi. Qiyosiy narxlarda ma'lum yil (bazis yil) asos qilib olinib,
ishlab chiqarishning natijalari shu narxda hisoblanadi va boshqa yillar bilan
taqqoslanadi. Yalpi milliy mahsulot, milliy daromad, real ish haqi va shu kabi
ko‘rsatkichlar dinamikasi qiyosiy narxlarda hisoblanadi. Chunki joriy narxlar
inflyatsiya va boshqa omillar tufayli o‘zgarishi va real iqtisodiy natijani
ko‘rsatmasligi mumkin.
3. Tartibga solish vazifasi. Bozor holati (kon'yunkturasi) talab va taklif
hamda ularning nisbatiga bog‘liq. Talabning ortishi muayyan tovarni ishlab
chiqarishni kengaytirishni, aksincha holatda esa tovar ortiqchaligini, uni ishlab
chiqarishni qisqartirish zarurligini bildiradi. Narx tovar ishlab chiqaruvchilar
faoliyatiga ularning daromadlari orqali ta'sir ko‘rsatadi. Muayyan tovarning bir-
biriga ishlab chiqarish xarajatlari miqdori o‘zgarmagan holda narx yuqori bo‘lsa,
foyda miqdori ortadi, narx tushsa, foyda kamayadi va hatto ishlab chiqaruvchilar
zarar ko‘rishi ham mumkin. Bu ishlab chiqaruvchilar faoliyatiga kuchli ta'sir
ko‘rsatadi. Narx oshsa, ishlab chiqarish kengayadi. Boshqa kapitallar ham foyda
yuqori bo‘lgan soha va tarmoqlarga oqib kela boshlaydi. Xullas, narx ishlab
chiqarishni tartibga solib, uni o‘zgartirib turadi va rivojini ta'minlaydi.
4. Raqobat vositasi vazifasi. Narx raqobat kurashining eng muhim vositasi
hisoblanadi. Ishlab chiqaruvchilar o‘z raqiblarini engish uchun narxni pasaytirish
usulidan foydalanishlari mumkin. Demak, narxni o‘zgartirib turish usuli raqobatda
keng qo‘llaniladi.
5. Ijtimoiy himoya vazifasi. Narx aholining kam daromad oluvchi ayrim
qatlamlarini ijtimoiy himoya qilish vazifasini ham bajaradi. Narxning bu vazifasi

9tovar (xizmat)lar ijtimoiy dotatsiyalangan narxlar bo‘yicha sotilganda bajariladi.
Bunda ular davlat budjeti va turli xayriya mablag‘lari hisobiga moliyaviy
ta'minlanadi.

10Bozor iqtisodiyotiga o‘tish bosqichida ijtimoiy himoya vazifasini o‘tovchi
narxlar, aholining keng qatlamlarini hayotiy zarur iste'molchilik tovarlari bilan
minimal darajada ta'minlash maqsadida ham qo‘llaniladi. Masalan, bizning
respublikamizda 1991 yildan 1995 yilgacha un va un mahsulotlari, qand-shakar,
go‘sht, o‘simlik moyi, choy, sovun kabi mahsulotlar dotatsiyalangan
narxlarda,cheklangan miqdorda sotildi. Ularning dotatsiyalangan va haqiqiy
narxlari o‘rtasidagi farq budjet mablag‘lari hisobiga qoplab borildi. Shunday qilib,
narx bozor munosabatlarining vositasi sifatida bir-biri bilan uzviy bog‘langan
muhim vazifalarni bajaradi.
Narxning mazmunini to‘laroq tushunishda, uning darajasiga ta'sir etuvchi
omillarni bilish muhim ahamiyatga egadir. Bulardan asosiylari bo‘lib, qiymat yoki
ishlab chiqarish sarflari; tovarning naflilik darajasi; mazkur tovarga talab va taklif
nisbati; raqobat holati; davlatning iqtisodiy siyosati va h.k. hisoblanadi. Bu omillar
ichida tovar qiymati va nafliligi uning narxini belgilovchi asos bo‘lib xizmat qiladi
(1.3-rasm).
Boshqa omillar esa narxning ijtimoiy qiymat bilan ijtimoiy naflilik miqdori
atrofida goh birinchisining, goh ikkinchisining foydasiga tebranishiga sabab
bo‘ladi. Masalan, talab va taklif nisbatini olaylik. Agar tovarlarning ayrim turiga
talab taklifga nisbatan baland bo‘lsa, ijtimoiy qiymat o‘zgarmagan holda narxning
darajasi nisbatan yuqori bo‘ladi, yoki aksincha taklif talabga nisbatan ko‘proq
bo‘lsa, ijtimoiy qiymat o‘zgarmagan holda narxning darajasi unga nisbatan past
bo‘ladi. Hozirgi davrda iqtisodiyot nazariyasi bo‘yicha chop etilayotgan ko‘plab
darslik va o‘quv qo‘llanmalarda narx darajasiga ta'sir ko‘rsatuvchi omillar qatorida
pulning qadr-qimmati e'tibordan chetda qolmoqda.
Holbuki, pulning qadr-qimmatining o‘zgarishi ham narx darajasiga sezilarli
ta'sir ko‘rsatadi. Bu, ayniqsa, milliy valyutani chet el valyutalariga ayirboshlash
nisbatining o‘zgarishi orqali yaqqolroq namoyon bo‘ladi. Masalan, 1 AQSh dollari
1300 so‘mga teng bo‘lgan chog‘da 10 dollar turuvchi qandaydir tovarning narxi
13000 so‘m bo‘ladi. Agar so‘mning qadri oshib, 1 dollar 1000 so‘mga tenglashsa,
u holda shu tovarning narxi 13000 so‘m emas, balki 10000 so‘m bo‘ladi. Narx

11darajasiga boshqa omillarning ta'siri masalasiga alohida to‘xtalmasa ham bo‘ladi.
Chunki soliq miqdori qancha ko‘p bo‘lsa, narx darajasi shuncha yuqori bo‘lishi
hammaga ayondir.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda narxlarning oylik o‘zgarishini tahlil qilish
maqsadga muvofiq bo‘ladi. 2016 yildan 2020 yilgacha bo‘lgan davr uchun oylik
iste’mol narxlari indeksi (CPI) 1-rasmda keltirilgan.
Ma’lumot uchun, iste’mol narxlari indeksi (o‘tgan oyga nisbatan %) 2021
yil mart oyida 100,8% ni tashkil etdi. Ushbu ko‘rsatkich 2020 va 2019 yil mart
oylarida mos ravishda 101,3% va 101,2% ni tashkil etgan edi. 2020 yil uchun
o‘rtacha oylik CPI 0,9% ni tashkil etgan. 2016-2020 yillarda CPI o‘rtacha darajada
saqlanib qolgan. Bundan 2017 yildagi erkin konvertatsiya tizimiga o‘tish
jarayonidagi so‘mning keskin qadrsizlanishi mustasno.
Mahsulot tannarxi har qanday narxning asosi bo ʻ lib , mahsulotning hayotiy
sikli davomida uning narxidagi o ʻ zgarishlarga katta ta ʼ sir ko ʻ rsatadi . Narx miqdori
harajatlarga va tovar sifatiga to ʻ g ʻ ri mutanosiblikda , rakrbatning shiddatiga esa
teskari mutanosiblikda turadi .
Bozor iqtisodiyotida narx bir nechta vazifalarni bajaradi :
1) hisob - kitob va o ʻ lchov vazifasi — narx vositasida qilingan harajatlar ,
olingan natijaning puldagi miqdori aniklanadi . Harajatlar ishlatilgan resurslar miq -
orini uning narxiga ko ʻ paytirish opkali hisoblanadi ;
2) rag ʻ batlantirish vazifasi — narxning o ʻ zgarishi ishlab chiqarish hajmini
o ʻ zgartiradi . Talab narxga nisbatan teskari mutanosiblikka ega . Narx pasaysa talab
rag ʻ batlantiriladi , aksincha , narx oshsa ( boshqa shart - sharoit o ʻ zgarmagan

12takdirda ) taklif rag ʻ bat oladi . Narxdagi o ʻ zgarish ishlab chiqaruvchilar va
iste ʼ molchilarga ishtiyoq bag ʻ ishlaydi ;
3) raqobat vositasi vazifasi — narx raqibni bozordan siqib chiqarish va
bozorda o ʻ z mavqeini mustahkamlash uchun ishlatiladi . Raqo - batchilar narxni
o ʻ zgartirib turish , uni sharoitga qarab turlicha belgilash orqali o ʻ zaro bellashadilar .
Narx raqobatlashuvning iqtisodiy vositasi hisoblanadi;
4) iqtisodiyotni tar-tiblash vazifasi — narx bozor mexanizmidagi asosiy
iqtisodiy dastak yoki vosita. Narx o zgarishiga qarab nimani va qancha ishlabʻ
chiqarish kerakligi aniklanadi. Muayyan tovarlar narxining oshishi ularni ko plab
ʻ
ishlab chiqarish kerakligini bildiradi, aksincha, narxning pasayishi tovar ishlab
chiqarishni kamayishi yoki umuman to xtatilishi lozimligini anglatadi. Narxga
ʻ
qarab bozori kasod tovarlardan voz kechilib , bozori chaqqon tovarlarni ishlab
chiqarishga o tiladi. Bu esa resurslarning bir sohadan ikkinchisiga oqib o tishi-ga,
ʻ ʻ
eski soha qisqarib, yangi soxaning tez rivojlanishiga olib keladi. Narx resurslarni
qayta taqsimlash orqali iqtisodiyotni tartiblaydi.
Iqtisodiyotning turli tarmoqlarida tovarlar va xizmatlar oldi-sotdisida
qullanilishi narx tizimini yaratadi. Milliy iqtisodiyot holatini hisoblashda joriy va
qiyosiy narxlar qo llaniladi. Joriy narxlar amaldagi narxlar bo lib, ular yordamida
ʻ ʻ
yil davomidagi ishlab chiqarish natijalari hisoblanadi. Qiyosiy narxlarda ma lum
ʼ
yil asos qilib olinib, ishlab chiqarishning natijalari shu narxda hisoblanadi va
boshqa yillar bilan taqqoslanadi. Joriy narxlar inflyasiya tufayli o zgarishi va real
ʻ
iqtisodiy natijani ko rsatmasligi sababli yalpi milliy mahsulot, milliy daromad, real
ʻ
ish haqi va shahri k. ko rsatkichlar dinamikasi qiyosiy narxlarda hisoblanadi.
ʻ
Narx qaysi bozorda amal qilishi, kimga mo ljallanganligi va qaysi
ʻ
maqsadni ko zlashiga qarab bir necha turlarga bo linadi.
ʻ ʻ
Erkin bozor narxi (muvozanatli narx) — erkin bozorda sotuvchilar va
haridorlar ko pchilik bo lganidan ulardan hech biri o zi xohlagan narxni
ʻ ʻ ʻ
o rnatolmaydi. Bu yerda talab-taklif nis-batiga qarab erkin savdolashuv narxi,
ʻ
ya ni muvozanatli narx yuzaga keladi; monopol narx — monopol bozorda sotuvchi
ʼ
yoki haridor ozchilik yoxud tanho bo lganida ular xohlagan narx o rnatiladi.
ʻ ʻ

131.2 Narx turlari va ularning mazmuni
Bu bozorga zo rlab kiritiladigan narx bo lib, odatdagi narxlardan yuqoriʻ ʻ
bo ladi va monopol
ʻ foyda olishga xizmat qiladi ; Ulgurji narx — tovar ishlab
chikaruvchilar savdo firmalariga tovarlarni bir yo la ko tarasiga sotishida
ʻ ʻ
qo llanadi.
ʻ
Tovar birjalari va savdo uylarida ham ulgurji narxlar qo llanadi; shartnoma
ʻ
narxlari — sotuvchi va haridorlarning roziligi bilan belgilanadigan va o zaro
ʻ
tuziladigan shartnomada ko rsatiladigan narx Bunday narx, odatda, shartnoma
ʻ
muddati amal qila-digan davrda o zgarmaydi. Ko proq mil-liy va xalqaro
ʻ ʻ
bozorlarda qo llanadi. Chakana narx — tovarlar bevosita iste molchilarga
ʻ ʼ
yakkalab sotilgan chogda qo llanadi va miqdori ulgurji narxdan yuqori bo ladi;
ʻ ʻ
Preyskurant narx— haridor uchun bildirgich yoki ma lumot-noma narx bo lib
ʼ ʻ
xizmat qiladi va haqiqiy narx preyskurantlar (ko rsatkichlar)da e lon qilingan narx
ʻ ʼ
atrofida bo lishini anglatadi; Davlat otatsiyalangan narx— davlat byudjeti
ʻ
hisobidan maxsus arzonlashtirilgan, bozor narxidan pastroq qilib belgilangan narx,
narxdagi farq byudjet beradigan dotatsiya bilan qoplanadi. Bu narxni o tish davrida
ʻ
turgan mamlakatlarda davlat aholini ijtimoiy himoyalash uchun qo llaydi;
ʻ
Demping narx — bozorda o z mavqeini mustahamlash va ra-qiblarni siqib
ʻ
chiqarishda qo llanadigan maxsus pasaytirilgan narx, xalq-aro bozorlarda ko proq
ʻ ʻ
qo llanadi.
ʻ
Bozor ko lamiga ko ra, narxlar xududiy (mintaqaviy), milliy va xalqaro
ʻ ʻ
bozor narxlariga bo linadi. Hududiy narx — faqat ma lum hududiy bozorga xos
ʻ ʼ
bo lib, u shu hudud doirasidagi omillar ta sirida hosil bo ladi. Milliy bozor narxi—
ʻ ʼ ʻ
bir mamlakat doirasida amal qiluvchi va ularning xususiya-tini aks ettiruvchi
narxlardir. Xalq-aro narx — muayyan tovarga ketgan baynalminal harajatlarni,
tovarning nafliligi jihatidan jahon standarti talabiga mos kelish darajasini va xa-
lkaro bozordagi talab va taklif nis-batini hisobga oladi.
Narxlar farqining miqdoriy ifodasi narx diapazoni deyiladi. Narx diapazoni
narxlar oralig ining puldagi ifodasidir. Narx diapazoni quyi, o rta va yuqori
ʻ ʻ
narxlarni o z ichiga oladi. Bu diapazon qanchalik katta bo lsa, tovar
ʻ ʻ

14muomalasi shunchalik tez yuz beradi , talab bilan narx o zaro bog lanadi. Iqtiso-ʻ ʻ
diyot birbiriga bog liq va yagona bo lga-nidan turli tovarlar va xizmatlar narxlari
ʻ ʻ
birbirini yuzaga chikaradi, to ldiradi va o zaro ta sir ko rsatadi. Ularning har biri
ʻ ʻ ʼ ʻ
o zi bilan bog liq keyingi mahsulot harajatlarini shakllantiradi. Ko pgina sohalarda
ʻ ʻ ʻ
ishlatiladigan eng muhim iqtisodiy resurlar (metall, neft, kumir, gaz, yog och,
ʻ
bug doy, paxta kabi tovarlar) narxining o zgarishi bozordagi jami narxlar nisbatiga
ʻ ʻ
ta sir ko rsatadi. Narxga ta'sir etuvchi eng qulay omil bu monopoliyadir.
ʼ ʻ
Monopolist korxona narxni xohlagancha o'ynatishi mumkin. Shunday ekan
demping narx psixologik narx bularning hammasini monopolist hal qiladi xohlasa
qiladi xohlamasa yo'q.
Narx shakllanishi - tovarlar va xizmatlarga belgilangan narxning bir qator
omillar ta sirida yuzaga kelishi jarayoni. Umumiy ma noda — Narx shakllanishiga
ʼ ʼ
davlat organlari (soliq, kredit va iqtisodiy siyosatning boshqa ko rinishlari orqali)
ʻ
hamda iqtisodiy fa-oliyat sub yektlarining o zlari ta sir ko rsatadi. Tor ma noda —
ʼ ʻ ʼ ʻ ʼ
firmalarning o z narx strategiyasini ishlab chiqishi. Narx shakllanishining 3 asosiy
ʻ
— erkin, ma muriy va aralash tiplari mavjud. Erkin Narx shakllanishi talab va
ʼ
taklif asosida yuzaga keladi. Barcha tovarlar va xizmatlar narxlarining bevosita
ma muriy belgilanishi ma muriy, erkin va ma muriy Narx shakllanishining turli
ʼ ʼ ʼ
nisbatlarda qo llanilishi aralash Narx shakllanishideb yuritiladi. Narx shakllanishi
ʻ
jarayoni tovar ishlab chiqaruvchi firmadan boshlanib, bozor narxi o rnatilgach,
ʻ
tugallanadi.
Narx shakllanishining bozor real sharoitiga asoslangan 5 asosiy qoidasi
mavjud; harajatlarni qoplash qoidasi — narx darajasi tovarlar sotilganda firmaning
tovarlarni ishlab chiqarish va sotish harajatlari to la qoplanib, tadbirkorga minimal
ʻ
foydani ta minlashi kerak. Agar bu qoida amal qilmasa, firma zarar ko radi yoki
ʼ ʻ
tadbirkor xech bir daromad olmay o z ishini to xtatadi. Harajatlarni qoplash
ʻ ʻ
zarurati narxning eng quyi chegarasini belgilaydi va narxning bundan past bo lishi
ʻ
iqtisodiyot uchun maqbul emas; foydani maksimallashtirish qoidasi — narx
o rtacha harajatlardan yuqori qilib belgilanishi, tovar shu narx bilan sotilganda
ʻ
iqtisodiy foyda olinishi kerak. Firma o z tovariga narx qo yganda foydani
ʻ ʻ

15maksimallashtirishni mo ljallaydi. Foydani maksimallashtiruvchi narx, odatda,ʻ
monopollashgan bozorda amal qiladi; ra-qobatda yengish qoidasi —belgilangan
narx darajasi haridorlarni o ziga og dirib, raqibni bozordan si-qib chiqarish
ʻ ʻ
imkonini berishi zarur. Buning uchun oddiy tovarlar narxi vak,-tincha past
belgilanadi, foyda kamayadi, lekin yo qotilgan foyda raqobatda yengish uchun
ʻ
xizmat qiladi. Mazkur qoida nufuzli tovarlar narxini yuqoriroq belgilanishini
bildiradi, chunki ularning haridorlari puldor tabaqa hisoblanadi; peshqadamlik
qoidasi — turdosh (o rinbosar), ya ni bir xil ehtiyojni qondiruvchi tovarlar narxi
ʻ ʼ
peshqadam firma belgilagan narxga binoan shakllanadi. Boshqa firmalar narxni
peshqadam narxini mo ljalga olib unga yaqin qilib belgilaydi. Bu qoida odatda
ʻ
oligopoliya bozorida amal qiladi. Bunday bozorda firmalar ozchilik bo lib
ʻ
narxlarni bir-biriga yaqin belgilagan holda, asosan, sifat va servis bilan
raqobatlashadi.
Narx quyi va yuqori chegara oralig ida shakllanadi. Agar quyi chegarani
ʻ
harajatlarni qoplash zarurati belgilasa, yuqori chegarani iste molchilarning harid
ʼ
qobiliyati belgilaydi. Narx yuqori chegaradan chiqib ketsa haridorlarning puli
yetmay, tovarlar sotilmaydi, quyi chegaradan past bo lsa firmalar zararga uchrab,
ʻ
yopilib ketadi. Narx shakllanishining eng muhim talabi uning bozor sharoitiga
moslanishi va o zgaruvchan bo lishidir. Narx belgilashga davlatning aralashuvi
ʻ ʻ
bozor qoidalariga zid. Shu sababli davlat bozor narxlarini erkinlashtirib, bozor
qoidasidan tashqarida yuzaga keladigan monopol narxlarni chegaralab turadi.
Iqtisodiyotning turli sohalari va tarmoqlaridagi ishlab chiqarish va sotish
sharoitlarining xilma-xilligi hamda bozor munosabatlarining rivojlanishi
darajasidagi farqlar narx turlarini farqlash zaruratini tug‘diradi. Iqtisodiyotda amal
qilib turgan barcha narx turlari narx tizimini tashkil qiladi. Narxlar tizimida
ularning ayrim turlarining iqtisodiy mazmunini qisqacha qarab chiqamiz.
Ulgurji narx - ishlab chiqaruvchilar tomonidan katta miqdordagi tovarlar bir
yo‘la ko‘tarasiga sotilganda qo‘llaniladigan narx. Ulgurji narx ishlab
chiqaruvchilar va ta'minlash-sotish tashkilotlari xarajatlarini qoplashi hamda
ularning ma'lum miqdorda foyda ko‘rishini ta'minlashi zarur. Ulgurji narx tovar

16birjalari va savdo uylarida ham qo‘llaniladi.
Shartnoma narx - sotuvchi va xaridorning roziligi bilan belgilanadigan, ular
tomonidan tuzilgan shartnomada qayd qilingan narx. Shartnoma narx odatda
shartnoma bitimi amal qilib turgan davrda o‘zgarmaydi. Mazkur narx ham milliy,
ham xalqaro bozorlarda qo‘llaniladi. U xalqaro bozorda qo‘llanilganda tovar
(xizmat)larning jahon narxlariga yaqin turadi.
Chakana narx - tovarlar bevosita iste'molchilarga sotiladigan narx. Chakana
narxga tovarning ulgurji narxi, chakana savdo tashkilotlarining xarajatlari va
ularning oladigan foydasi kiradi. Chakana narx tovarlarga bo‘lgan talab va taklifni
bog‘lovchi rolini o‘ynaydi hamda ularning nisbatiga qarab yuqori yoki past
bo‘lishi mumkin. Davlatning narxlarni tartibga solish faoliyati chegaralangan
(limitlangan) va dotatsiyalangan narxlarni vujudga keltiradi. Chegaralangan narx -
davlat tomonidan yuqori va quyi chegaralari belgilanib, shu doirada o‘zgarishi
mumkin bo‘lgan narx. Bunday narx yordamida davlat inflyatsiyani jilovlaydi, narx
darajasini nazorat qiladi. Dotatsiyalangan narx - davlat budjeti hisobidan maxsus
arzonlashtirilgan narx. Bunday narxdan kam daromadli oilalar, beva- bechoralar,
ishsiz va nogironlarni hayotiy zarur ne'matlar bilan eng kam darajada ta'minlab
turishda foydalaniladi.
Demping narx - bozorda o‘z mavqeini mustahkamlash va raqiblarini
bozordan siqib chiqarish uchun firmalar tomonidan foydalaniladigan maxsus narx.
U «bozorga kirib olish narxi» deb ham ataladi. Demping narxda rasmiy narxning
bir qismidan kechib yuboriladi.
Nufuzli narx - sotish hajmini o‘zgartirmasdan, yuqori foyda olishga
erishish uchun firmalar tomonidan foydalaniladigan narx. Bu narxni qo‘llash
uchun bozorda raqobat cheklangan bo‘lib, monopol vaziyat mavjud bo‘lishi zarur.
Mazkur vaziyatda talab narxga bog‘liq bo‘lmaydi, shu sababli narxning ko‘tarilishi
tovar sotilishini keskin kamaytirmaydi. Bundan tashqari aholining yuqori daromad
oluvchi qatlami xarid qiladigan nufuzli tovarlar ham mavjudki, ular nufuzli
narxlarda sotiladi. Rivojlangan mamlakatlarda yuqori daromad oluvchi aholi
qatlami uchun dala hovliga ega bo‘lish, mashhur kurortlarda dam olish, so‘nggi

17nusxadagi kiyimlar kiyish, yangi modeldagi avtomashinada yurish - martabali yoki
obro‘talab iste'mol hisoblanadi. Martabali iste'mol nufuzli narxlarni yuzaga
keltiradi. Ular odatdagi narxlardan ancha yuqori bo‘ladi. Nufuzli narxlarni
qo‘llashda tovarlarni ishlab chiqarish xarajatlari va rentabellik darajasi, bozordagi
talab, uning o‘zgarishi va bozordagi raqobatlashuv sharoiti hisobga olinadi.
Shunga qarab, ma'lum davrgacha o‘zgarmaydigan qat'iy (standart) narx va
o‘zgaruvchan narx qo‘llaniladi. Shunday tovarlar borki, iste'molchilar ularning
narxi o‘zgarmasligini afzal ko‘radi. Masalan, kommunal xizmat, transport xizmati
tariflari shunday narxlar jumlasiga kiradi. Erkin bozor narxi - bu talab va taklif
asosida vujudga keladigan bozor narxidir. Madaniylashgan bozor sharoitlarini
vujudga keltirishda erkin narx jamiyat va bozor munosabatlari barcha subyektlari
manfaatlarini eng maqbul tarzda uyg‘unlashtirishga imkon beradi.
Narx diapazoni narxlar oralig‘ining puldagi ifodasidir. Narx diapazoni
quyi, o‘rta va yuqori narxlarni o‘z ichiga oladi. Narx diapazoni qanchalik keng
bo‘lsa, tovar muomalasi shunchalik tez yuz beradi, chunki talab bilan narx o‘zaro
bog‘lanadi.
Bozor ko‘lami hisobga olinganda hududiy (mintaqaviy), milliy va xalqaro
narxlar mavjud bo‘ladi. Hududiy narx faqat ma'lum hududiy bozorga xos bo‘lib, u
shu hudud doirasidagi omillar ta'sirida hosil bo‘ladi. Milliy bozor narxi bir
mamlakat doirasida amal qiluvchi va ularning xususiyatini aks ettiruvchi narxdir.
Milliy narx mamlakat doirasidagi ijtimoiy sarf-xarajatlarni, milliy bozordagi talab
va taklifni, tovar nafliligini, uning qanchalik qadrlanishini hisobga oladi. Jahon
bozori narxi muayyan tovarni ishlab chiqarishga sarflangan baynalminal
xarajatlarni, tovarning jahon standarti talabiga mos kelish darajasini va xalqaro
bozordagi talab va taklif nisbatini hisobga oladi.
Narxning xilma-xil turlari mavjud bo‘lsada, ular bir-biri bilan o‘zaro
bog‘langan, chunki ularda jamiyatdagi iqtisodiy resurslarning ishlatilish samarasi
o‘z ifodasini topadi. Iqtisodiyot nazariyasida narx nisbati degan tushuncha bor, u
narx pariteti deb ham yuritiladi. Iqtisodiyot va undagi jarayonlar bir- biriga bog‘liq
bo‘lganidan narxlar bir-birini yuzaga chiqaradi. Masalan, ruda narxi metall

18narxiga, metall narxi mashina narxiga, mashina narxi kiyim narxi tarkibiga kiradi,
chunki bu narxlarning har biri o‘zidan keyingi mahsulot xarajatlarini
shakllantiradi. Bozorga shunday o‘ziga xos tovarlar chiqadiki, ular ko‘pchilik
sohalarda ishlatiladigan eng muhim iqtisodiy resurslar hisoblanadi. Bular metall,
neft, ko‘mir, gaz, yog‘och, bug‘doy, paxta kabi tovarlar bo‘lib, ular narxining
o‘zgarishi butun narxlar nisbatini o‘zgartiradi.
Yuz berayotgan narxlardagi o‘zgarishlar va ularni keltirib chiqarayotgan
omillar tavsifiga (xarakteriga) ko‘ra, odatda:
- tovarlar va pul qiymatida ilmiy-texnik rivojlanish, monipoliyalar va
davlat siyosati, tabiiy omillar va h.k.lar ta’sirida yuz beradigan o‘zgarishlarni aks
ettiruvchi ba h olar h arakatining uzo q davom etuvchi tendensiyalari;
- talab va taklif o‘rasida siklning turli fazalarida nisbatning o‘zgarib turishi
oqibatida yuz beruvchi baholarning o‘rta muddatli
siklik (takrorlanuvchi)
tebranishlari;
- kelib chiqishi turlicha bo‘lgan mavsumiy va tasodifiy omillar ta’siri ostida
yuzaga keluvchi baholarning qisqa muddatli tebranishi farqlanadi.
Xom-ashyo sanoat mollari, ishlab chiqarish qurollari va iste’mol vositalari,
yuqori monopollashgan va kam monopollashgan tovarlar, yangi va anchadan
buyon ishlab chiqarilayotgan tovarlar, uzoq muddat foydalanishga mo‘ljallangan
tovarlar va oziq-ovqat mahsulotlari va h.k. kabi ayrim tovar guruhlari uchun
baholar harakatida sezilarli darajada o‘ziga xos xususiyatlar kuzatiladi.
Xom-ashyo va tayyor mahsulotlar bahosi harakatida quyidagi xususiyat
mavjud: o‘zgaruvchan konyunktura sharoitida xom-ashyo uchun sanoat
mahsulotlariga qaraganda baholarning ancha keskin tebranishlari xos. Ishlab
chiqarish jarayonida tayyor mahsulotga qanchalik ko‘p qiymat qo‘shilsa mahsulot
narxi xom-ashyo narxi o‘zgarganda tebranishlarga kamroq moyil bo‘ladi. Ammo
hozirgi vaqtda monopoliyalarning turlicha ta’siri natijasida xom-ashyo va tayyor
mahsulot narxlari harakatidagi paralellik tez-tez buzilib turadi: xom ashyo narxlari
pasayganda ayrim hollarda sanoat mahsulotlari narxlarining o‘sishi kuzatiladi.

19Hatto tovar guruhlari ichida ham ayrim kichik guruhlar uchun narx
o‘zgarishining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Masalan, xom-ashyo guruhida
kelib chiqishi organik bo‘lgan, ishlab chiqarish sharoiti ko‘mir, neft, qora qetallar
rudasi va boshqa noorganik xom-ashyodan farq qiluvchi tovarlar, ya’ni
dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlarini ajratib ko‘rsatish mumkin.
II.BOB.O`ZBEKISTONDA NARX SIYOSATI
2.1 Raqobatning turli ko‘rinishlari sharoitida narxning shakllanishi
Shuning uchun mazkur tovarlar bahosi harakatining ham o‘ziga xos
qirralari mavjud. Organik tovarlar bozorga ularning turli tabiiy-iqlimiy sharoitlarda
qayta yaratilishi muddatlariga bog‘liq ravishda bozorga chiqariladi - yiliga bir, ikki
yoki bir necha marta (don, sabzavotlar, mevalar) yoki 10-15 yildan (gevey daraxti,
kofe, kakao). Mehnat vositalari va qurollari ishlab chiqarish uchun xom-ashyo
sifatida Noorganik tovarlar ko‘proq siklik omillarga ko‘proq bog‘liq bo‘ladi.Ta’siri
ostida tovarlarning narxlari shakllanuvchi va o‘zgaruvchi asosiy iqtisodiy va tashqi
iqgisodiy omillarning qisqa va unchalik to‘liq bo‘lmagan ro‘yxati ana shunday.
Ishlab chiqarish bahosi. Ma’lumki, tovarning bahosi qiymatning o‘zgargan shakli
bo‘lib, tovarni ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan mazkur ijtimoiy normal ishlab
chiqarish sharoitida va o‘rtacha mehnat ko‘nikmasi va intensivligida sarflangan ish
vaqti bilan aniqlanadi.
Bozor bahosi va bozor qiymatini farqlash lozim. Ulardan birinchisi bozorda
hukmron bo‘lgan, xususiy ishlab chiqarish sharoitlaridagi farqlardan va ishlab
chiqarish xarajatlaridan qat’iy nazar, mazkur turdagi barcha tovarlar uchun
to‘lanadigan yagona narx sifatida aniqlanadi. Bozor qiymati ayrim ishlab
chiqaruvchilar tomonidan bozorgayetkazib berilayotgan tovarlar individual
qiymatlarining o‘rtachasi sifatida tovarlarni yaxshi , o‘rtacha va yomon sharoitlarda
ishlab chiqaruvchi aynan bir tarmoq korxonalari o‘rtasidagi raqobat natijasida
shakllanadi. Kapitallarning tarmoqlararo raqobati ayrim olingan tarmoqlarda
avanslangan kapital miqdoriga proporsional bo‘lgan o‘rtacha foyda olishni
ta’minlovchi foyda normasining butun xo‘jalik bo‘yicha o‘rtachaga, bozor
qiymatining ishlab chiqarish narxiga tenglashuviga olib keladi.

20Natijada qiymat qonuni bozor narxlarining tortish markazi va tebranish
o‘qiga aylanib boruvchi ishlab chiqarish narxlari orqali amal qila boshlaydi.
Pul sohasining holati. Pul muomalasi sohasining omillari ichida ichki bozorlar
narxlariga xalqaro tovar aylanishi, milliy pul birligi valyuta kurslarining harakatiga
vositachilik qiluvchi tashqi savdo narxlari emas, balki mos mamlakatlarning pul
birligi xarid quvvatining o‘zgarishi bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tovar qiymatining puldagi ifodasi sifatida uning bahosi pul qiymatiga
teskari proporsionaldir. Kredit-qog‘oz pullarning oltinga erkin almashtirishda tovar
narxlarining yig‘indisi va pul miqdori o‘rtasidagi muvozanat nisbatan barqaror
bo‘lgan tovar narxlari summasiga muomaladagi pul miqdorni doimo moslashtirib
turish orqali amalga oshirilgan. Almashilmaydigan pul muomalasida bunday
egiluvchanlik buziladi va asosan bir tomonlama amal qiladi. Bunday sharoitlarda
faqat muomaladagi pul miqdorining dinamikasining o‘zi tovarlar narxi summasi
bilan bo‘lgan muvozanatni taminlay olmaydi. Shuning uchun «pul miqdori =
narxlar summasi % > tizimida narxlar summasi ham o‘zgara boshlaydi. Bu
muomaladagi pullarni keragidan ortiq chiqarilishi natijasida ularning almashuv va
iste’mol qiymati tushib ketadi, pul «qadrsizlanadi». Pul qiymatining tushub ketishi
natijasida yuzaga keladigan narxlarning umumiy o‘sishi baho ko‘lamining
kengashi ya’ni qimmatchilikdan o‘zga narsa emas.
Ammo qadrsizlanish bilan bog‘liq bo‘lgan «qimmatchilik» tushunchasi
«inflyatsiya» tushunchasi bilan bir xil emas. Qimmatchilik, narx-navoning o‘sishi
bu inflyatsiyaning faqat bir tomoni, ikkinchisi turli tarmoqlar tovarlari baholar
dispersiyasidir.
Narxning shakllanishiga bozorning holati bevosita ta'sir ko‘rsatadi, chunki
narxning shakllanishida bozordagi talab va taklif nisbati asosiy omillardan biri
hisoblanadi. Talab va taklif miqdoriga ta'sir ko‘rsata olish imkoniyatiga ko‘ra,
bozordagi raqobatning turli ko‘rinishlari farqlanadi. Mukammal raqobat sharoitida
ishlab chiqaruvchi (yoki sotuvchi) hamda iste'molchi (yoki xaridor)larning soni
juda ko‘p bo‘lib, ularning ishlab chiqarish hajmini o‘zgartirish orqali narx
shakllanishiga ta'siri umuman sezilmaydi. Nomukammal raqobat sharoitida esa

21ishlab chiqaruvchilar (sotuvchilar) yoki iste'molchilar (xaridorlar)dan birining soni
cheklangan bo‘lishi ularning bozordagi ishlab chiqarish hajmiga va, pirovardida,
bozordagi narxning shakllanishiga sun'iy ta'sir ko‘rsatish imkonini beradi. Bunday
raqobatning turli darajalarida narxlarning shakllanish xususiyatlari bir-biridan farq
qiladi. Shu sababli, biz quyida mukammal raqobat, sof monopoliya, oligopoliya va
monopsoniya sharoitida narxlarning shakllanish xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz.
Mukammal raqobat sharoitida narxning shakllanishi. Erkin raqobat kurashi
sharoitida narxning tashkil topish xususiyatlarini tadqiq etgan dastlabki
iqtisodchilardan biri A.Marshall hisoblanadi. Uning fikricha, tovarning oldi-sotdi
jarayoniga qadar ikki xil, ya'ni sotuvchi va xaridor narxlari mavjud bo‘ladi.
Nazariy jihatdan har ikki narxning yuqori va quyi darajalari mavjud. Sotuvchi o‘z
tovari narxining imkon qadar yuqori bo‘lishidan manfaatdor, chunki bunday narx
uning foydasi hajmini oshiradi. Biroq, erkin raqobat sharoitida narxni
boshqalardan yuqori darajada belgilashga intilish mazkur sotuvchining bozordan
siqib chiqarilishiga olib kelishi mumkin. Sotuvchi narxining eng past darajasi shu
tovarni ishlab chiqarish uchun ketgan xarajatlarni qoplashi kerak. Xaridor tovarni
eng past narxda sotib olishdan manfaatdor, biroq erkin raqobatli bozor sharoitida
uning ham tovar sotib ololmay qolish xavfi mavjud bo‘ladi. Xaridor narxining
yuqori darajasi esa, Marshall ta'biricha, so‘nggi qo‘shilgan miqdor nafliligiga teng
bo‘lishi kerak.
Sotuvchi va xaridor o‘rtasidagi qulay narxga erishish borasidagi kurash har
ikki narxning mosligi ta'minlangunga, ya'ni bozor narxi paydo bo‘lgunga qadar
davom etadi. Shunday qilib, sotuvchining narxi tomonidan ishlab chiqarish
xarajatlari, xaridor narxi tomonidan esa so‘nggi qo‘shilgan miqdor nafliligi
maydonga tushib, ularning nisbati asosida bozor narxi paydo bo‘ladi. Bu holatni
Marshall shunday ifodalaydi: «...«ishlab chiqarish xarajatlari» prinsipi hamda
«so‘nggi qo‘shilgan naflilik» prinsipi, shubhasiz, yagona talab va taklif umumiy
qonunining tarkibiy qismi hisoblanib, ulardan har birini qaychining bitta kesuvchi
tomoniga qiyoslash mumkin» 3
. Shu o‘rinda, 4-bobda bildirilgan fikr-mulohazalarni
3
Маршалл А. Принципы экономической науки. В 3 т. М.: Издательство “Прогресс”, 1993. Т.Ш. С.282.

22yana bir bor esga olish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Ya'ni, mukammal raqobatli
bozor sharoitida narxning shakllanishida talab va taklifning ta'sirida A.Marshall
ta'kidlaganidek, so‘nggi qo‘shilgan naflilik va ishlab chiqarish xarajatlari emas,
balki ijtimoiy zaruriy naflilik va ijtimoiy zaruriy mehnat sarflari yotadi.
Talab va taklifning muvozanati mukammal raqobat bozoridagi narxning
Rasmdan ko‘rinadiki, faqat narxning R E darajasidagi talab miqdoriga ishlab
chiqaruvchilar tomonidan taklif miqdori muvofiq keladi. Narxning bu darajadan
har qanday pasayishi talabning taklifdan oshib ketishini, narxning bu darajadan har
qanday yuqori bo‘lishi esa, taklifning talabdan oshib ketishini keltirib chiqaradi.
Narxning R A darajasidagi holat uzoq vaqt mavjud bo‘la olmaydi. Chunki,
tovarlarning sotilmay, to‘planib qolishi bilan sotuvchilar o‘rtasidagi raqobat
kuchayib, ular o‘z tovarlarini tezroq sotish maqsadida narxni tushira boshlaydilar.
Narxning R V darajasidagi holat ham barqaror turmaydi. Chunki, bu holatda
talab taklifdan oshib ketib, tovarlar taqchilligi boshlanadi. Taqchil tovarga ega
bo‘lish uchun bir-biri bilan raqobatga kirishgan xaridorlar uning narxini oshira
boshlaydilar.

23Bozordagi yagona muvozanatlashgan, nisbatan uzoq vaqt barqaror amal
qiluvchi narx sifatida talab hajmi taklif hajmiga muvofiq kelgan holdagi narx R E
maydonga tushadi. Raqobatlashuv asosida paydo bo‘lgan muvozanat doimo talab
va taklif egri chiziqlarining kesishuv nuqtasida joylashadi. Muvozanat narxi har
doim ham darhol, bir zumda tarkib topmaydi. Unga erishishda toki talab va taklif
muvozanatga kelgunga qadar narx atrofidagi tebranishlarni o‘z ichiga oluvchi
ma'lum davrlar taqozo etilishi mumkin.
Monopoliya sharoitida narxning shakllanishi. Monopoliya sharoitida narx
shakllanishining o‘ziga xos jihati shundaki, agar mayda tovar ishlab chiqaruvchilar
faqat o‘zlarining individual narxlarini o‘zgartira olsalar, ulardan farqli o‘laroq
bozor ishtirokchilari sifatidagi monopoliyalar bozor narxlarini o‘zlari belgilay
oladilar.
Bunda monopoliyalar ommaviy talabning oshishi bilan narxning oshishi
hamda ommaviy taklifning oshishi bilan narxning pasayib borishidan o‘ziga xos
tarzda foydalanadilar. Ommaviy tartibda tovarlarni sotuvchi monopoliyalar o‘z
manfaatlari yo‘lida taklif kam bo‘lganda narxning oshishi tendensiyasidan
foydalanadilar.
Ommaviy taklif bo‘yicha narx o‘zgarishi quyidagi miqdoriy bog‘liqlikni aks
ettiradi: talabga nisbatan tovarlar taklifi qanchalik yuqori bo‘lsa, bozor narxi
darajasi shunchalik past bo‘ladi va aksincha, taklif kamayishi bilan narx oshib
boradi (3.2-rasm).
Taklif miqdori

24Rasmdan ko‘rinadiki, tik o‘qda muayyan tovarlar taklifi hajmining
ko‘payib borishi, yotiq o‘qda esa mahsulot birligiga bo‘lgan narx darajasining
oshib borishi aks ettirilgan. Taklif bo‘yicha narx egri chizig‘i (R 1 R 2 ) bozor
narxining tovarlar ommaviy taklifiga bog‘liqligini ifodalaydi.
Monopolistlar mahsulotlarning sun'iy taqchilligini vujudga keltirish
maqsadida o‘z tovarlarining sotish hajmini ataylab qisqartiradilar. Bozorda
tovarlarning etishmasligi monopol yuqori narxlarning o‘sishiga olib keladi.
Monopoliyalar narxni oshirishning har bir yangi jarayonida tovarlarni
ishlab chiqarish va sotish hajmini qisqartirishdan ko‘rilgan zararni hisobga oladi.
Daromaddan bunday yo‘qotishlarning oldini olish maqsadida ular yangi narxlarni
yanada yuqori darajada belgilaydilar. Shu bilan bir vaqtda monopoliyalar
mahsulotlarning qisqargan hajmini sotishdan olingan tushum yo‘l qo‘yilgan
yo‘qotishni qoplashi hamda daromad miqdorining o‘sishini ta'minlashini nazorat
qilib turadilar. Monopsoniya sharoitida narxning shakllanishi. Monopsoniya
mayda tovar ishlab chiqaruvchilardan tovarlarning katta hajmini sotib olib, talab
bo‘yicha narx qonunidan o‘ziga xos tarzda foydalanadi 4
.
Ommaviy talab bo‘yicha narxning o‘zgarishi quyidagi miqdoriy
bog‘liqlikni aks ettiradi: taklifga nisbatan xaridorlarning ommaviy talabi qanchalik
4
1. Xodiyev B ., Shodmonov Sh . Iqtisodiyot nazariyasi ( darslik ). - T .,
« Barkamol fayz media » nashriyoti , 2017. - 785 b .

25katta bo‘lsa, bozor narxi darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi va aksincha, talabning
kamayishi bilan bozor narxi pasayib boradi. Bu bog‘liqlik 3.5-rasmda yaqqolroq
aks ettirilgan. Rasmdan ko‘rinadiki, tik o‘qda muayyan tovarlarga talab hajmining
ko‘payib borishi, yotiq o‘qda esa mahsulot birligiga bo‘lgan narx darajasining
oshib borishi aks ettirilgan. Talab bo‘yicha narx egri chizig‘i (R 1 R 2 ) bozor
narxining xaridorlarning ommaviy talabiga bog‘liqligini ifodalaydi.
Talab miqdori
3.3.rasm. Talab bo‘yicha narx egri chizig‘i
Monopsonist o‘zi uchun zarur bo‘lgan tovarni, masalan qishloq xo‘jaligi
xomashyosini oldindan past narxlarda sotib olib, uning katta miqdordagi zaxirasini
tayyorlab qo‘yadi. Bu esa unga yangi hosilning yig‘im-terimi davrida o‘zi sotib
olayotgan xomashyoga monopol past narxlarni o‘rnatish imkonini beradi. Bunday
past narxlarda monopsonist juda katta foyda oladi. Sun'iy ravishda sotilayotgan
mahsulot ortiqchaligi hududining vujudga keltirilishi xarid narxlarining navbatdagi
pasayishiga olib kelib, natijada monopsonistning foydasi oshib boradi. Bunga
g‘arb mamlakatlari monopsoniyalari tomonidan ancha vaqtdan buyon Osiyo,
Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari tadbirkorlari va mayda tovar ishlab
chiqaruvchilaridan sotib olinayotgan arzon xomashyoni misol tariqasida keltirish
mumkin. Afrikadan an'anaviy tarzda eksport qilinuvchi bir qator tovarlar (choy,

26kofe, kakao va h.k.) ga ham azaldan o‘ta past narxlar o‘rnatib kelinadi.
Bir vaqtning o‘zida monopoliya va monopsoniya hisoblanuvchi firma
o‘zining daromadini «narxlar qaychisi» usuli orqali ahamiyatli darajada oshiradi.
Bunda monopol yuqori va monopol past narxlardan foydalanilib, ular o‘rtasidagi
farq xuddi qaychining ikkita kesuvchi tomoni bir-biridan uzoqlashgandagi singari
kattalashib boradi. Narxlarning bunday harakati tovarlar ortiqchaligi va taqchilligi
hududlarining kengayishiga asoslanadi. U sanoatning ko‘plab qayta ishlovchi
korxonalari uchun xosdir. Bu korxonalar o‘zlarining tayyor mahsulotlariga
undirma sanoat tarmoqlarida o‘rnatilgan narxlarga nisbatan bir necha marta yuqori
narx o‘rnatadilar.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarga ko‘ra, “Ba'zi bir
korxonalarga imtiyozlar berish orqali o‘zimiz erkin raqobat muhitini bo‘g‘ib,
narxlarning barqaror bo‘lishiga salbiy ta'sir ko‘rsatmoqdamiz.
Endi biz bunday amaliyotdan voz kechamiz. Bu masalada hammaga teng
sharoit yaratiladi. Imtiyozlar ayrim korxonalarga emas, balki alohida ishlab
chiqarish va xizmat turlarini rag‘batlantirish maqsadida beriladi. Imtiyozni ro‘kach
qilib, eng muhim faoliyat turlarini to‘la monopoliya qilib olishga mutlaqo yo‘l
qo‘yilmaydi” 1
.
Oligopoliya sharoitida narxning shakllanishi. Oligopoliya sharoitida
narxning shakllanishi tarmoqdagi tovar ishlab chiqaruvchilar tomonidan
qo‘llaniluvchi «ergashish» hamda «inkor etish» xatti-harakatlari orqali izohlanadi.
«Ergashish» holatida bir oligopolist tomonidan narx bo‘yicha qilingan
o‘zgarish (narxning pasayishi yoki oshirilishi)ga qolgan oligopolistlar tomonidan
ham ergashish, ya'ni shunday o‘zgarishlar qilish kuzatiladi. Odatda, bozorda o‘z
tovarlariga narxni pasaytirish orqali iste'molchilari soni hamda sotish hajmini
oshirishga qaror qilgan oligopolist xatti-harkatiga javoban qolgan oligopolistlar
ham narxlarni pasaytiradilar. Natijada narxning umumiy pasayishi ro‘y berib,
bozordagi ulush oldingi holda qoladi, ya'ni oligopolistning xatti-harakati samara
bermaydi.
«Inkor etish» holatida bir oligopolist tomonidan narx bo‘yicha qilingan

27o‘zgarish (narxning pasayishi yoki oshirilishi)ga qolgan oligopolistlar tomonidan
inkor etish, ya'ni hech qanday javob o‘zgarishlari qilmaslik kuzatiladi. Ko‘pincha
bunday holat oligopolist tomonidan o‘z tovariga narxni oshirgan chog‘ida ro‘y
beradi, ya'ni qolgan oligopolistlar tovarlari narxlarini oshirmaydilar. Natijada
narxni oshirgan oligopolist o‘z iste'molchilarini yo‘qotib, bozordan siqib
chiqariladi. Yu qorida bayon etilgan holatlar natijasida oligopolist firmaning talab
egri chizig‘i «siniq egri chiziq» ko‘rinishini oladi (3.4-rasm). Bunday holatni
birinchi bo‘lib XX asrning 40-yillarida amerikalik iqtisodchi P.Suizi tavsiflab
Rasmdan ko‘rinadiki, dastlab oligopolist firmaning mahsulotiga talab egri
chizig‘i D 1 D 1 ko‘rinishida bo‘lib, R 0 narx darajasida Q 0 sotish hajmini ta'minlar edi.
Oligopolist firma o‘z tovari narxini R 1 darajaga pasaytirishi talabni o‘stirib,
mahsulot hajmini Q 1 ga qadar oshirishi ko‘zda tutilar edi. Biroq, boshqa
oligopolistlarning «ergashish» xatti-harakatini tutishi, ya'ni ularning ham o‘z
tovarlari narxini pasaytirishi natijasida talab egri chizig‘ining «sinishi» ro‘y berib,
u endi D 1 ED 2 ko‘rinishini oladi. Oqibatda sotish hajmi oldingi Q 0 darajasida
qolgani holda tovarning narxi pasayib, oligopolistlar o‘z foydalarining ma'lum bir
qismini yo‘qotadilar.

28Oligopolist firma o‘z tovari narxini R 0 dan R 2 ga oshirgan taqdirda qolgan
oligopolistlar «inkor etish» xatti-harakatini qo‘llashlari natijasida talab egri chizig‘i
yana «sinadi». Oldingi D 1 D 1 ko‘rinishdagi talab egri chizig‘i endi D 3 ED 1
ko‘rinishini oladi. Agar boshqa oligopolistlar ham o‘z tovarlari narxini
oshirganlarida, mazkur oligopolist-firmaning tovariga bo‘lgan talab hajmi Q 2 ga
qadar qisqarishi lozim bo‘lsa, bunday xatti-harakatning amalga oshirilmasligi
natijasida bu qisqarish Q 3 ga qadar davom etadi, ya'ni bozordagi sotish hajmini
yo‘qotish darajasi oshib ketadi. Yuqoridagi fikr-mulohazalardan ko‘rinadiki,
oligopoliya sharoitida ishlab chiqaruvchilar narxni ko‘proq o‘zaro kelishish orqali
belgilashga harakat qiladilar.
O‘z mahsulotlariga bozor narxini o‘rnatishda oligopolistlar tomonidan
«narx bo‘yicha yetakchilik» xatti-harakati keng qo‘llaniladi. Bu xatti-harakat narx
vositasida raqobatlashuvni inkor etib, mazkur tarmoqqa kiruvchi barcha oligopolist
firmalarning narxni shakllantirish va uni o‘zgartirishda yetakchi oligopolist
firmaga ergashishlarini taqozo etadi. Odatda tarmoqdagi eng yirik firma yetakchi
sifatida maydonga tushadi. Narx bo‘yicha yetakchi firma boshqalarga qaraganda
iqtisodiy jihatdan ancha ustun bo‘lsada, u o‘zining xatti-harakatini faqat narx
jihatdan tazyiq o‘tkazish asosida amalga oshira olmaydi.
Narxni shakllantirishda yetakchi - firma boshqa ergashuvchi-firmalarning
ham manfaatlarini e'tiborga olmog‘i lozim. Bu manfaatlar ularning xarajatlarini
qoplash, me'yordagi foydani ta'minlash, mahsulotlarini sotishga sharoit yaratish
kabi holatlar orqali namoyon bo‘ladi. Agar talab yoki ishlab chiqarish
xarajatlarining o‘zgarishi natijasida bozor narxi oligopolistik kelishuv doirasidagi
firmalarning manfaatlariga muvofiq kelmay qolsa, yetakchi firma darhol narxlarni
o‘zgartirishi lozim bo‘ladi.
Inflyatsiyaning bu ikki jihati bir-birini rag‘batlantiradi va to‘ldirib boradi.
Valyuta kurslarining harakati o‘z asosi bo‘yicha valyuta xarid quvvatining
o‘zgarishi orqali narxlarning milliy darajasining o‘zgarishi hosilasi hisoblanadi
Shu bilan bir vaqtda uning o‘zi ham baholar dinamikasiga ta’sir o‘tkazishi
mumkin. Agar valyuta kurslari tebranishi ularning xarid quvvati nisbati

29o‘zgarishiga mos kelganda edi, unda valyuta kursi dinamikasining baholarga ta’siri
muammosi umuman yuzaga kelmagan, kurs esa baholar harakati aks ettirilishiga
mos bo‘lar edi. Ammo tashqi iqtisodiy sohaning milliy iqtisodiyotdan o‘ziga xos
farqlari , xalqaro pul-kredit sohasining xalqaro savdo sohasiga nisbatan ma’lum
darajadagi mustaqilligi mavjud ekan valyuta kurslari o‘zining birlamchi asosi -
pulning xarid quvvati nisbatidan farqlanadi. Bunday farqlar qanchalik katta va
barqaror bo‘lsa, valyuta kurslarining baholarga ta’siri shunchalik kuchli bo‘ladi.

302.2 O‘zbekistonda narx siyosatining o‘ziga xos xususiyatlari
Bu uning tovarlarini raqobatbardoshligini oshiradi, chunki import qiluvchi
ular uchun o‘z valyutasida kamroq haq to‘laydi. Valyuta kursining oshishida
(revalvatsiya) eksportning raqobatbardoshligini pasayishiga olib keluvchi teskari
jarayon yuz beradi, chunki sotuv narxlari ko‘tariladi.
Amaliyotda ko‘rib o‘tilgan o‘zaro aloqa zanjiri (tizimi) tashqi iqtisodiy
bitimlarning amalga oshirilishi muddatlari, uzoq muddatli shartnomalardagi
narxlarni qayta ko‘rib chiqish shartlari tovarlarni tashish vaqti va h.k. bilan bog‘liq
bo‘lgani uchun ancha murakkab bo‘lib chiqadi.
Narxlarga valyuta kurslarining bilvosita ta’siri birinchi navbatda dunyo va
valyuta kursi katta o‘zgarishlarga duchor bo‘lgan mamlakatning ichki baholari
nisbatining o‘zgarishi orqali namoyon bo‘ladi. Ichki bozorda valyuta kursi
pasayganda import qilinayotgan tovarlarning narxlari oshadi. Bu esa mamlakatda
narx-navoning oshishiga sabab bo‘lib milliy tovarlarning ishlab chiqarish
xarajatlarini kamaytirmay raqobatbardoshligini oshishini anglatadi. Agar tovarlar
(masalan, xom-ashyo yoki energiya tashuvchilar) mamlakat xo‘jaligiga zarur
bo‘lsa va ularning importidan voz kechish mumkin bo‘lmasa, unda ularga import
narxlarining o‘sishi ichki narxlarga bevosita ta’sir o‘tkazadi.
Agar hukumat importga cheklovlar qo‘ysa ichki narxlarning o‘sish
tendensiyasi qator import qilinayotgan tovarlarga bo‘lgan taklifning kamayishi va
shu kabi mahalliy tovarlarga mos ravishda narxlarning o‘sishi bilan bog‘liq
bo‘ladi. Valyuta kursining ko‘tarilishida aks hodisa kuzatiladi - pastroq bo‘lgan
import narxlari inflyatsiya jarayonini sekinlashuviga olib sabab bo‘ladi. Ammo bu
holda ancha arzonlashib qolgan import qilinuvchi tovarlar bilan raqobatlashuv
ichki ishlab chiqaruvchilarning ahvolini yomonlashtiradi. Bu jarayonga odatda
himoya qilish (progektsionistik) choralarini qo‘llovchi davlat va milliy
monopolistik birlashmalarning siyosati qarshi turadi.
Xotima qilib aytish mumkinki, valyuta kurslari tebranishining kuchayishi
tashqi savdoda narx shakllanishining juda muhim omiliga aylanib qoldi. Milliy
xo‘jaliklarning valyuta kurslarida namoyon bo‘luvchi o‘zaro aloqalariga o‘zaro

31bog‘liqligi yetakchi, xalqaro savdoda ishtirok etuvchi davlatlarda ichki baholar
harakatining jahon bozori baholari dinamikasiga ta’sirini kuchaytirdi.
Narxlarni boshqarish (tartibga solish). Bozor sharoitida narxlarning
sotuvchi va xaridor sifatida maydonga chiquvchi ko‘p sonli ishlab
chiqaruvchilarning bir-biri bilan kelishmagan holdagi faoliyati natijasi sifatida
stixiyali ravishda shakllanishi hozirda ham, lekin sof holda emas davlat-
monopolistik boshqaruvchi bilan uyg‘unlashgan holda saqlanib turadi (batafsilroq
5.2. va 5.3. ga qarang).
Narxlarni tartibga solish maksimal foyda va barqaror raqobatbardoshlikni
ta’minlovchi narx darajasini o‘rnatishga qaratilgan monopoliyalar yoki davlat
faoliyatidir.
Narxlarni tartibga solishga narxlar darajasi , ularning dinamikasi va
nisbatlarini o‘rnatishga qaratilgan bir martalik amal emas balki tadbir-choralar
majmuyi, barcha narx shakllantiruvchi omillarni faollashtiruvchi siyosat sifatida
qarash lozim. Davlat va monopoliyalar baho siyosatini yuritishda ma’muriy
usullarni ham, iqtisodiy usullarni ham qo‘llashlari mumkin.
Narxlarni ma’muriy tartibga solish asosida sotilayotgan tovarlarga
monopoliya yoki davlatning egaligi yotgan bevosita ma’muriy narx tayinlash
sifatida namoyon bo‘ladi.
Iqtisodiy tartibga solish - baho mexanizmi unsurlari orqali turli iqtisodiy
vositalar yordamida narxlarga bevosita ta’sir ko‘rsatishdir.
Narxlarni davlat tomonidan tartibga solinishi iqtisodiy va ijtimoiy qarama-
qarshiliklar bartaraf etish uchun ayrim tovarlar mavjud va umumiy narxlarni
darajasini saqlab turishi o‘zgartirishi maqsadlarga yo‘naltirilgan hukumat organlari
tomonidan o‘tkaziladigan chora-tadbirlar tizimi sifatida maydondan chiqadi.
Narxlarni tartibga keltirish deganda narxlarga ko‘rsatiladigan har qanday
ta’sir emas (u davlat organining u yoki bu amallarining natijasi bo‘lishi mumkin),
balki narxlarga, ularning darajasiga, tizimi va dinamikasiga maqsadli, ongli ta’sir
ko‘rsatishgina tushuniladi.
Davlat ma’muriy tartibga solish chora-tadbirlariga quyidagilar kiradi:

321) narxlarni «muzlatib qo‘yish» va ularni ma’lum darajada ushlab
turishning boshqa usullari. Bu usul eng oxirgi chora sifatida va qisqa muddatga
haqiqatdagi boshqariluvchi narxlar bilan qayta ishlab chiqarish mavjud shart-
sharoitlari orqali avvaldan aniqlanadigan baholar o‘rtasida haddan tashqari katta
farq bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida qo‘llaniladi.
Narxlarni «muzlatish usuli rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda
tovarlarning barchasi yoki katta qismiga nisbatan kam qo‘llaniladi, ammo hozirgi
sharoitda, inflyatsiya umumiy va davomiy xarakter kasb qilgan paytda bu vatan
davlatlar tez-tez lekin qisqa muddatga murojaat etadigan bo‘ldilar».
2) Ayrim yirik tadbirkorlar va monopoliyalar tomonidan o‘rnatiladigan
narxlar ustidan nazorat. Bunday nazoratning turli usullari mavjud. Asosiysi - baho
tayinlarida boshlang‘ich nuqta bo‘lib hisoblanuvchi ishlab chiqarish xarajatlarini
hisobga olish usullarini reglamentatsiya qilish hisoblanadi.
3) Narxlarni tartibga solish vazifasi yuklatilgan davlat muassasalari va
monopoliyalar o‘rtasida tuzilgan kelishuvlar.
Bu kelishuvlarda tadbirkorlarning o‘zlari ishlab chiqarayotgan tovarlar
narxlarni o‘zgarmaslik yoki buni hukumat tasdiqlagan yo‘riqnomalarga muvofiq
amalga oshirishlari ko‘zda tutiladi.
Davlat tomonidan baholarni nazorati avvalambor ishlab chiqarilishi va
sotilishi eng ko‘p darajada monopollashgan mahsulotlarga nisbatan amalga
oshiriladi. Monopoliyalar narxlarni o‘zlari tartibga solganlari uchun davlat
nazoratining maqsadi bunday sharoitlarda mazkur tovarlarni iste’mol qiluvchi
boshqa ishlab chiqaruvchilar manfaatini ko‘zlab monopoliya faoliyatiga ayrim
cheklovlar qo‘yishidir;
4) Chegara va narxlarning o‘zgarish diapazonini o‘rnatish (eng yuqori, eng
quyi, narxlarning tebranishi, intervali (oralig‘i)). Ko‘p hollarda , ayniqsa
narxlarning o‘sib borish tendensiyasi sharoitida ba’zi tovarlar narxlarning eng
yuqori chegarasi, ayrim hollarda esa quyi chegaralari belgilab qo‘yildi. Eng kam
quyi chegara hukumat ichki bozorda narxlarning ma’lum darajasini ushlab turishga
yoki tovar eksportini cheklashga intilganida qo‘llaniladi.

33Davlat tomonidan tartibga solishning bilvosita usullariga quyidagilar
kiradi:
1) Tovar ishlab chiqaruvchilari tomonidan olinadigan foydaning ma’lum
darajasida bo‘lishni ta’minlash uchun yo‘naltirilgan chora-tadbirlar. Bular
subsidiyalashning turli shakllari, kreditlash, soliq siyosati, amortizatsiya siyosati
bo‘lishi mumkin. Barcha hollarda davlat subsidiyalarning kreditlarning, berilgan
soliq imtiyozlarining narxlarga ta’siri narxlarda pasayishi tendensiyasi vujudga
kelishdan namoyon bo‘ladi;
2) Ayrim tovarlarni ishlab chiqarish xarajatlarga ta’sir ko‘rsatish:
a) narxlari tartibga solib turiluvchi ishlab chiqarishda iste’mol qilinadigan
tovarlar ya’ni xom-ashyo, yoqilg‘i, materiallar mashinalar narxlarining (odatda
namoyish tomonga) o‘zgarishi orqali;
b) ayrim tovarlarni ishlab chiqaruvchilar uchun transport va boshqa xizmat
turlari uchun imtiyozli ta’riflar o‘rnatish orqali amalga oshiriladi.
Narxlarni davlat tomonidan ishlab chiqarishni xarajatlarga ta’sir etish
orqali tartibga solishda sanoat korxonalari, transport vositalari va infratuzilmaning
boshqa usullariga davlat mulkchiligi, shuningdek davlat tomonidan
moliyalashtiriladigan keng tarmoqli ilmiy tekshirish muassasalarining mavjudligi
katta rol o‘ynaydi.
Davlat korxonalari o‘z mahsulotlarini sotayotgan narxlar ko‘pincha bozor
narxlaridan , ayrim hollarda esa ishlab chiqarish xarajatlaridan ham pastroq bo‘ladi.
3) Alohida olingan talab va takliflarga ular o‘rtasidagi ma’lum nisbatni
shakllantirish maqsadida ta’sir ko‘rsatish. Bu usul eng keng ko‘lamlarda qishloq
xo‘jaligi va xom-ashyo tovarlariga ya’ni ishlab chiqarilishi va is’temolda davlat
ahamiyatli o‘rin egallagan yoki yirik davlat zaxiralari mavjud bo‘lgan tovarlar
uchun qo‘llaniladi.
4) Barcha turdagi davlat mulkining faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan
tovar va xizmatlarni xususiy firmalardan davlat xaridlari. Mazkur xaridlar yuqori
narxlarda amalga oshiriladi. G‘arbiy maqsadlarda va strategik zaxiralarni yaratish
uchun qilingan davlat xaridlari ayniqsa yuqori narxlari bilan ajralib turadi.

34Tashqi savdo bo‘yicha narxlarga davlat ta’sirini alohida ta’kidlash lozim.
Tovarni eksport qilishda davlatning bahoga ta’siri uning tashqi bozorda
raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan va foyda olgan holda eksport narxlarini
pasayishiga ko‘maklashadi.
Davlatning ko‘p sonli eksport narxlariga ta’sir ko‘rsatish vositalaridan
quyidagilarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
Tovarning ancha past eksport narxi bilan ichki bozordagi ancha yuqori
narxlari farqini tashkil etuvchi eksport tushumiga qo‘shimcha qilinadigan to‘g‘ri
eksport subsidiyalari va mukofatlar berish. To‘lovlar davlat budjeti hisobidan
amalga oshiriladi: eksport tovarlarini ishlab chiqarishda eksportga ketayotgan
tovarlarni soliqlardan ozod qilish; eksport tovarlarini ishlab chiqarishda
qo‘llaniladigan import qilinadigan xomashyoni poshlina (boj)lardan ozod qilish.
Agar shunday import poshlinasi (boji) mavjud bo‘lsa, uning to‘langan summasi
davlat hisobidan iste’molchiga qaytariladi.
Tovarlarni import qilishda baholar sohasida davlat boshqaruvi olib
kelinayotgan mahsulotlarning raqobatbardoshligini kamaytirishga va qaratilgan va
import narxlarining ko‘tarilishiga yo‘naltirilgandir.
Bunday siyosat bozor himoyasi vazifasini bajarib milliy-mahalliy ishlab
chiqaruvchilar manfaatlarini ko‘zlab tovarlar importi hajmini cheklash
(kamaytirish) imkonini beradi. bu sohada ko‘p sonli ta’sir vositalaridan
quyidagilarni ajratib ko‘rsatish mumkin: bojxona tarif cheklovlari (bojxona
tariflari, chegara soliqlari va yig‘imlari, kompensatsiya yig‘imlari, dempingga
qarshi moshinalar - bularning hammasi ichki narxlar tarkibining unsurlari bo‘lgani
uchun bevosita narxlar darajasining ko‘tarilishiga ta’sir o‘tkazadi); notarif
xarakterdagi cheklovlar (olib kirishning hajmiga miqdoriy cheklovlar, texnik va
sanitar normalar, standartlar, minimal, «ostonaviy» import narxlari va boshqalar
import tovarlari oqimini kamaytiradi).
Ma'muriy-buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga
o‘tayotgan barcha mamlakatlarda davlatning narx sohasidagi siyosati ko‘p jihatdan
narxlarni erkinlashtirish, milliy bozor narxlarini jahon bozori narxlariga

35yaqinlashtirishga qaratiladi.
XULOSA
Xulosa qiladigan bo’lsak, O‘zbekiston so‘ngi yillarda ijtimoiy-iqtisodiy
jihatdan taraqqiy etayotgan va raqobatbardosh mamlakatga aylanmoqda. Zero,
raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirmasdan, mamlakatimizda demokratik
islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyatini rivojlantirish
konsepsiyasida ko‘zda tutilgan maqsadli vazifalarni amalga oshirmasdan turib,
kelajakda iqtisodiyotimizni rivojlangan demokratik mamlakatlar darajasiga olib
chiqib bo‘lmasligi davlatimiz rahbari tomonidan asoslab berilgan edi. Bozor
iqtisodiyoti har bir kishidan qanday kasb egasi bo‘lmasin iqtisodiy mushohada
yuritish va shu asosda xulosa chiqarishni o‘rganishni talab qiladi.
Bo‘lg‘usi iqtisodchilardan esa iqtisodiy voqeliklarni, iqtisodiy hodisa va
jarayonlarni tahlil qilish bilan birga, iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlash,
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, iste’molchi sifatida tanlovning eng
optimal variantlarini amalda ro‘yobga chiqarish bo‘yicha o‘zining mustaqil
qarashlariga ega bo‘lish, hamda o‘z sohasidan ilmiy tadqiqot yo‘llarini amalga
oshirishga layoqatli bo‘lishi talab qilinadi. Biz iqtisodni o’rganar ekanmiz albatta
unga oid tirmenlar, atamalar albatta o’rganish kerak.
Narx o‘zida faqat naflilik yoki ijtimoiy mehnat sarflarining birini emas,
balki har ikkalasining bir vaqtda puldagi ko‘rinishini ifoda etadi. Demak, narx -
real bozor iqtisodiyoti sharoitida tovar va xizmatlarning ijtimoiy qiymati va
ijtimoiy nafliligining puldagi ifodasidir.
Narxning darajasiga ta'sir etuvchi omillarni bilish muhim ahamiyatga
egadir. Bulardan asosiylari qiymat yoki ishlab chiqarish sarflari; tovarning naflilik
darajasi; mazkur tovarga talab va taklif nisbati; raqobat holati; davlatning iqtisodiy
siyosati, pulning qadr-qimmati va h.k. hisoblanadi. Bu omillar ichida tovar qiymati
va nafliligi uning narxini belgilovchi asos bo‘lib xizmat qiladi.
Narx quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi: muvozanatlikni ta'minlash
vazifasi; qiymat va naflilikni hisobga olish vazifasi; tartibga solish vazifasi;
raqobat vositasi vazifasi; ijtimoiy himoya vazifasi. Narxning juda ko‘p turlari

36mavjud bo‘lsada, ularning barchasi bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan, chunki ularda
jamiyatdagi iqtisodiy resurslarning ishlatilish samarasi o‘z ifodasini topadi.
Ma'muriy-buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga
o‘tayotgan barcha mamlakatlarda davlatning narx sohasidagi siyosati ko‘p jihatdan
narxlarni erkinlashtirish, milliy bozor narxlarini jahon bozori narxlariga
yaqinlashtirishga qaratiladi.O‘zbekistonda iqtisodiyotni isloh qilishning o‘ziga xos
tamoyillari, mamlakatdagi vaziyat va aholining turmush darajasi hisobga olinib,
narxlarni asta- sekinlik bilan va bosqichma-bosqich erkinlashtirish yo‘li tanlab
olindi. Respublikada narxlarni bosqichma-bosqich erkinlashtirish aholini ishonchli
iqtisodiy va ijtimoiy himoyalash tadbirlari bilan birga olib borildi 5
.
5
Xodiyev B ., Shodmonov Sh . Iqtisodiyot nazariyasi ( darslik ). - T ., « Barkamol fayz media » nashriyoti , 2017. - 785
b .

37FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Xodiyev B., Shodmonov Sh. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). - T.,
«Barkamol fayz media» nashriyoti, 2017. - 785 b.
2. Gulyamov S.S. va boshqalar. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn
texnologiyalari. Т .: “Iqtisod-Moliya” nashriyoti, 2019.
3. Shodmonov Sh.Sh., G'afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). - T.,
«Iqtisod-moliya» nashriyoti, 2010. - 756 b.
4. Shodmonov Sh.Sh., G'afurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi (darslik). - T.,
«Fan va texnologiya» nashriyoti, 2005. - 784 b.
5. O‘lmasov A., Vahobov A. Iqtisodiyot nazariyasi: Darslik. - T.: «Iqtisod-
Moliya», 2014.
6. Sh.Shodmonov, M.Raxmatov “Iqtisodiyot nazariyasi” fanining ikki
chigal tuguni va uning echimi. Monografiya. Toshkent: Iqtisodiyot, 2019 yil
7. Raxmatov M . A ., B . Z . Zaripov . Klaster - integratsiya , innovatsiya va
iqtisodiy o ‘ sish . T.: Zamin Nashr, 2018 y. 20 bet.
8. Sobirov A . O ‘ zbekiston Respublikasiga xorijlik investorlarni jalb qilish
shakllari . G'lqtisodiyot va ta'lim, 2011 y., 5-son.
9. Razzoqov A . A ., Tashmatov Sh . H ., O ' rmonov N . T . Iqtisodiy ta ' limotlar
tarixi . Darslik. - T.: Iqtisod-moliya, 201 9 . - 320 b.
10. Shodmonov. SH. Iqtisodiyot nazariyasi. T.2022 yil

BOZOR XOKIMIYATI SHAROITIDA NARX

Купить