Budjet tizimida mahalliy bujetlarning o’rni va ular taraqqiyotining hozirgi zamon muammolari

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	190.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Budjet tizimida mahalliy bujetlarning o’rni va ular taraqqiyotining hozirgi zamon muammolari

Купить

MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................... 3 I BOB. MAHALLIY BUDJETLAR VA ULARGA UMUMIY TAVSIF 5 1.1. Mahalliy budjetlarning budjet tizimidagi o’rni va ahamiyati................... 5 1.2. Mahalliy budjetlar faoliyatini tashkil etishning huquqiy asoslari............. 14 1.3 Budjet tizimida mahalliy budjetlar yuzasidan xorij tajribasi..................... 23 I Bob bo’yicha xulosa..................................................................................... 27 II BOB. BUDJET TIZIMDA MAHALLIY BUDJETLAR O’RNI VA AMALIY AHAMIYATI ............................................................................... 29 2.1. Mahalliy budjetlarning budjet tizimidagi o’rnining amaliy tahlili........... 29 2.2. Budjet ti

KIRISH Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi. Iqtisodiy inqiroz davom etayotgan va jahon iqtisodiyotining o’sishi sur`atlari pasayib borayotgan bir sharoitda ishlab chiqarishlarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash, sifatli, ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardoshli mahsulotlar ishlab chiqarishni hamda xizmatlarning zamonaviy turlarini ko’paytirish va nomenklaturasini kengaytirish, ishlab chiqarishning energiya sig’imini qisqartirish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Iqtisodiyotda erishilgan marralar, istiqbolga mo’ljallangan uzoq muddatli maqsadlar, jahon bozoridagi real va yuzaga kelishi prognozlashtirilayotgan vaziyatdan kelib chiqib 2013 yilgi iqtisodiy dasturning bir qator eng muhim yo’nalishlari va ustuvor vazifalari belgilandi. Shuningdek, mamlakat

marralar bilan cheklanib qolish aslo mumkin emas. Iqtisodiyotdagi islohotlar va o‘zgarishlar jarayoni hech qachon nihoya bilmaydi. Bu, eng avvalo, byudjet va soliq siyosatidagi islohotlarni chuqurlashtirish bilan bog‘liqdir ” 1 .Ushbu iqtisodiy islohotlar jarayonida budjet ijrosi, uni bajarilishini qat’iy ta’minlash, mahalliy budjetlar xarajatlarini boshqarishda budjetlararo vakolatlarni taqsimlash tartibini takomillashtirish borasida olib borilayotgan ishlar bilan bir qatorda yechimini kutayotgan muammolar ham mavjud. Malakaviy ishning maqsad va vazifalari – mahalliy budjetlarning budjet tizimidagi o’rni va ahamiyatini yanada oshirish, ular faoliyatini tashkil etishda xorij tajribasini tadbiq etish hamda mahalliy moliyaning hozirgi zamon muammolari bo’yicha taklif va tavsiyalar ishlab chi

1.1. Mahalliy budjetlarning budjet tizimidagi o’rni va ahamiyati O’zbekiston Respublikasida ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar yanada chuqurlashayotgan davrda, ijtimoiy hayotimizning barcha sohalarida bo’lgani kabi moliya, budjet sohasida ham chuqur o’zgarishlarni amalga oshirish hozirgi kunning asosiy talabidir. O’zbekiston demokratik davlat qurishni o’z oldiga vazifa qilib qo’yar ekan, bunda davlat budjetini shakllantirish muhim o’rin tutadi. Iqtisodiyotda bozor munosabatlari asta - sekinlik bilan shakllanib va rivojlanib borayotgan bir paytda davlatning doimiy vazifalarini bajarishi uchun markazlashgan moliyaviy mablag’larga ega bo’lish zaruriyati kuchayib boradi. Demokratik davlat tuzilishining muhim tarkibiy qismi mahalliy davlat boshqaruv organlari va ularning faoliyati hisoblanadi. Mahal

aholi farovonligini oshirishga qaratilgan kuchli ijtimoiy siyosatning ta’sirchanligi va aniq tarzda moliyaviy qo’llab-quvatlashni kuchaytirishda mahalliy budjetlarni samarali ijrosining ahamiyati kattadir. Mahalliy budjetlar orqali xalq ta’limi, sog’liqni saqlash, madaniyat va sport muasassalarini, mahalliy hokimiyat boshqaruv organlarini, kam ta’minlangan oilalarga beriladigan nafaqalar moliyalashtirib boriladi. Shu bilan birga mahalliy budjetlar aholini ijtimoiy himoya qilish borasida davlatning olib borayotgan siyosatining joylardagi asosiy tayanchi hisoblanadi. Aholini ijtimoiy himoya qilish xarajatlarining deyarli 100 foizi mahalliy budjetlar tomonidan moliyalashtiriladi. Mahalliy budjetlar O’zbekiston Respublikasi Davlat budjetining muhim va ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Bozor

ijtimoiy ne’matlarni takroran yaratilib turilishi yuzaga keltiradi. Budjet iqtisodiyotga davlat tomonidan ta’sir etishning faol vositasi hisoblanadi. U iqtisodiyotni o’sishiga qayta ta’sir etganda, ishlab chiqarish resurslarini rivojlantirishni budjetdan moliyalashtirish orqali yuz beradi. Makroiqtisodiyotdagi real aylanishda davlat o’z tovar va xizmatlari bilan ishtirok etsa, moliyaviy aylanishda budjetdagi puli bilan ishtirok etadi. Oddiy qilib aytganda, mahalliy budjet ishlab chiqarishning yakuniy natijalarini aholiga yetkazishning asosiy kanallaridan biri hisoblanadi. Mazkur budjetlar orqali markazlashgan jamg‘armalar aholining ayrim qatlamlari o’rtasida taqsimlanadi. Mahalliy budjetlardan ishlab chiqarish sohasining tarmoqlari, birinchi navbatda, oziq-ovqat va mahalliy sanoat, kommuna

O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining 7-moddasida aytilishicha, O’zbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini ko’zlab va O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat bergan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga va uning asosida chiqarilgan boshqa qonunlarga muvofiq davlatning moliyaviy faoliyati uning hokimiyat, boshqaruv hamda mahalliy hokimiyat idoralari tomonidan amalga oshiriladi. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga va boshqa qonunlarga muvofiq davlat idoralari tomonidan mahalliy moliyani boshqarish davlat va jamiyat manfaatlariga xizmat qiluvchi bir qator tamoyillarga, yetakchi qoidalarga muvofiq ravishda olib borilishi lozim. Bu tamoyillar mol

qo’yilgan. Mahalliy davlat idoralari tarkibidagi Moliya boshqarmalari va moliya bo’limlarining huquqiy holatlari belgilangan tartibda ular to’g’risidagi tasdiqlangan nizomlarga ko’ra belgilanadi. Mahalliy boshqaruv organlarining rolini oshirish bevosita ularni moliyabudjet huquqlarini oshirishni, ularga yuklangan vazifalarni amalga oshirishda etarli mablag‘lar bilan ta’minlashni talab etadi. Mamlakatimiz demokratik Davlat qurilishini o’z oldiga vazifa qilib quygan ekan, bunda mahalliy o’z-o’zini boshqarish muhim o’rin tutadi. Mahalliy boshqaruv organlarining rolini oshirish bevosita ularni moliya-budjet huquqlarini oshirishni, ularga yuklangan vazifalarni amalga oshirishda yetarli mablag‘lar bilan ta’minlashni talab etadi. O’zbekiston Respublikasi Prezedenti I.Karimov ma’ruzasida bayon qil

budjet siyosati masalalari hududiy iqtisodiyot taraqqiyoti va mahalliy budjetlar muammolarni hal etishning dolzarb masalalaridir. O‘zbekiston Respublikasida budjet tizimini isloh qilish mahalliy budjetlarni samarali boshqarishning hozirgi kundagi amaliyoti va nazariyasi oldiga uning qator yangi muammolariga yechim topishni ko‘ndalang qo‘ymoqda. Mahalliy budjetlar Davlat budjetining asosini tashkil etganligi uchun mahalliy budjetlar daromadlarni oshirish mamlakatimiz iqtisodiyotining rivojiga juda katta hissa qo‘shish bilan bir qatorda xalqimiz farovonligining oshishiga hamda mamlakatimizning rivojlangan davlatlar qatoriga tezroq qo‘shilishiga yordam beradi. O‘zbekistonda bozor iqtisodiyotiga o‘tish yuzasidan amalga oshiralayotgan islohotlar jarayonida mahalliy hokimiyatlar vakolatini kenga

ta’kidlaganidek, «Joylarda ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot muammolarini muvaffaqqiyatli va moliyaviy inqirozlarsiz hal etish mahalliy budjetlar daromad bazasining barqarorligini, shu jumladan, ulardagi investitsion, soliq, valyuta imkoniyatlarining bir tekis taqsimotini talab etadi va bu nisbatdoshlikda hududlarning iqtisodiy faolligi rag‘batlantirilishi lozim» 5 . Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirish va mahalliy budjetlar imkoniyatlarini hamda iqtisodiy erkinlashtirish shart-sharoitida mahalliy budjetlarni shakllanishi va ijrosini ta’minlashda mahalliy hokimiyat organlarining moliyaviy va xuquqiy rolini oshirish hozirgi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi budjet tizimida muhim tarkibiy qismni mahalliy budjetlar tashkil etadi. Mahalliy budjetlar davlatning iqtisodiy v

idorasi tomonidan tasdiqlangan, huquqiy me’yorlardan iborat bo’lgan asosiy moliyaviy rejadir. Ma’lumki, hozirgi zamon bozor iqtisodiyoti huquqiy, iqtisodiy, tashkiliy va boshqa mexanizmlar bilan tartibga solinadi. Davlat bozor iqtisodiyotining samarali faoliyat ko‘rsatishi uchun asos bo‘ladigan ayrim xizmatlarni va huquqiy bazani ta’minlash vazifalarini bajaradi. Huquqiy bazalarni ta’minlash yuridik va jismoniy shaxslarga huquq berish va ularni majburiyatlarini belgilash va boshqa sohalarda namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, mahalliy budjetlarni samarali boshqarish, huquqiy va iqtisodiy me’yorlarni belgilash va korxonalarning faoliyat ko‘rsatishlari uchun tartib-qoidalarni ishlab chiqish tegishli davlat tashkilotlarining asosiy vazifasi bo‘lib hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka

Mahalliy davlat hokimiyat idoralarining moliyaviy faoliyati moliyaviy masalalar sohasidagi qarorlar, farmoyishlar chiqarish, tegishli budjetlarni tasdiqlash va ijrosini ta’minlash, o‘z hududidagi davlat idoralari, korxonalari, tashkilotlar, moliyaviy faoliyatini nazorat qilish, muvofiqlashtirish, tegishli ma’muriy hududiy birlik ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlovchi, tadbirlar ishlab chiqish, ularni moliyalashtirish, pul-kredit siyosatini amalga oshirish kabi shakllarda amalga oshadi. Budjet tamoyillarining barchasi budjet barqarorligini ta’minlash va xo‘jalik sohalari, iqtisodiy hududlar o‘rtasida mablag‘larni taqsimlash, zarur nisbatlarni (proportsiyalarni) tashkil qilish, budjet xarajatlarini daromadlariga mos balanslashtirish, moliyaviy rezervni tashkil qilish uchun xizmat qilad

tadbirlarni moliyaviy ta’minlashni to‘g‘ri hisobga oladi. Mahalliy hokimiyat organlari doimiy ravishda mahalliy budjetlar daromadlarini ko‘paytirishga va bu mablag‘larni iqtisod qilib ishlatishga harakat qiladilar, chunki joylarda iqtisod va madaniyatni o‘sish sur’atlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri mahalliy xo‘jalik zahiralarini qay tarzda yo‘naltirishga, o‘z navbatida, aytish mumkinki, O‘zbekiston Respublikasi davlat budjetini samarali ijro etishda katta rol o‘ynaydi. Mahalliy budjetlar umumdavlat iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarini amalga oshirishda, birinchi navbatda, davlat mablag‘larini taqsimlash va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ular mahalliy hokimiyatning faoliyat ko‘rsatishlarida moliyaviy manba bo‘lib, davlatning ijtimoiy siyosatini joylarda amalga oshirishd

ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining hozirgi kundagi o‘ta muhim muammosini ijobiy hal etishga imkon beradi. Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirish va mahalliy budjetlar imkoniyatlarini hamda iqtisodiy erkinlashtirish shart-sharoitida mahalliy budjetlarni shakllanishi va ijrosini ta’minlashda mahalliy hokimiyat organlarining moliyaviy va xuquqiy rolini oshirish yo‘nalishlarining ilmiy tadqiqi hozirgi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Biz bilamizki, budjetlarning mustaqilligi budjet tizimining asosiy tamoyili sifatida belgilangan bo‘lib ushbu tamoyil turli darajadagi vakolatli hokimiyat organlarining o‘zlariga berilgan vakolatlari doirasida budjet jarayonini mustaqil ravishda amalga oshirish huquqlarini anglatadi. Har bir darajadagi budjet daromadlarining o‘z manbalari, shuningdek, joylardagi v

O‘zbekiston Respublikasining 2000-yil 14-dekabrdagi qabul qilingan «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi Qonunning 4-moddasida budjet tizimiga quyidagicha ta’rif berilgan. «Budjet tizimi turli darajadagi budjetlar va budjet mablag‘lari oluvchilar yig‘indisini, budjetlarni tashkil etishni va tizish printsiplarini, budjet jarayonida ular o‘rtasida, shuningdek, budjetlar hamda budjet mablag‘lari oluvchilar o‘rtasida vujudga keladigan o‘zaro munosabatlarni o‘zida ifodalaydi» 6 . O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka erishishi va ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyoti sari yo‘l tutishi davrida budjetning va mahalliy budjetlarning respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishdagi roli yanada oshadi. Respublikamizda budjet tizimida olib borilayotgan o‘zgarishlarning markazida Davlat budjeti dar

Xarajatlarni budjet mablag‘lari hisobiga qoplash sohasidagi huquqiy munosabatning birinchi qatnashchisi bu-davlat manfaatlarini ifoda etuvchi va davlat nomidan mablag‘larini beruvchi moliya tashkilotidir. Budjet xarajatlarini ayrim turlarini belgilash, choraklar bo‘yicha taqsimlash, kredit ochish, kreditni chaqirib olish, budjet mablag‘laridan to‘g‘ri va samarali foydalanish ustidan nazorat olib borish moliya idoralari tomonidan amalga oshiriladi. Budjet orqali moliyalashtirishning uchinchi ishtirokchisi bo‘lib budjet mablag‘larini taqsimlovchi budjet tashkiloti hisoblanadi. U o‘z tashkiloti uchun ajratilgan budjet mablag‘larini tasarruf qiladi, ularning o‘zidan quyida turadigan taqsimlovchilarga o‘tkazadi. Har qanday mamlakat hayotida moliya umumiqtisodiy vazifalarni hal qilishga, ijtimoi

Davlatning moliyaviy faoliyatini amalga oshirishda davlat hokimiyati va mahalliy boshqaruv organlarining barchasi ishtirok etadi, chunki ularning har biri moliya bilan bog‘liq bo‘lgan muayyan funktsiyalarni bajaradi. Shu bilan birga ular moliyaviy faoliyatining xususiyati va mazmuni bir-biridan farq qilib, bu ushbu organlarning vazifalari va huquqiy holatidagi farqlar bilan belgilanadi. O‘zbekiston Respublikasining hokimiyat va boshqaruv, markaziy va mahalliy idoralari amalga oshiradigan moliyaviy faoliyat ular oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalarga, berilgan vakolatlarga muvofiq turli shaklda amalga oshiriladi. Mahalliy hokimiyat idoralari hokimlar, xalq deputatlari kengashlari o‘z vakolatlari doirasida mahalliy moliya faoliyatini amalga oshiradi. Moliyaviy faoliyati amalga oshiruvchi barch

huquqiy-me’yoriy bazasini yaratishdek muhim masala turgan edi. Shu sababdan Prezidentimiz va soha rahbar xodimlari boshchiligida ushbu masalaga katta e’tibor qaratildi. Chunki jamiyatning ravnaqi, aholining farovonligi, yurtning tinchligini ta’minlash va boshqa maqsadlarni amalga oshirish, davlatimizning hozirgi kunda budjet va budjet siyosatining asosiy ustivor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Davlatning kelgusi davrdagi maqsad va vazifalarini moliyalashtirishni ta’minlashning asosi negizi sifatida barcha darajalardagi byujetlarni tayyorlash, ko‘rib chiqish, qabul qilish va ijro etish jarayoni muddatlari hamda bosqichlari jihatidan kelishilgan har bir bosqichning aniq ijrochilari ko‘rsatilgan yagona budjet sikli bo‘ladi. Belgilangan qat’iy kalendar muddatlari budjet jarayoni barcha qatn

ichidagi barqaror budjet tizimini to‘liq shakllantirish sohasidagi barcha ishlarimiz va tajribalarimiz bu sohadagi jahon tajribasi bilan uyg‘unlashdi, bu esa O‘zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi qonunda o‘zining huquqiy aksini topdi. O‘zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi qonuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2000-yil 2-iyundagi PF 2612-son «Jamiyatning siyosiy-iqtisodiy va ma’naviy sohalarida islohotlarni erkinlashtirish va chuqurlashtirish, mamlakat xavfsizligini ta’mirlash bo‘yicha dasturni amalga oshirish borasida chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Farmonini ijro etish asosida ishlab chiqildi. O‘zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi qonunning 2000-yil 14-dekabrda qabul qilinishi O‘zbekiston Respublikasining budjet tizimi

• Davlat budjeti mablag‘lari bilan operatsiyalarni amalga oshirish jarayonida hisobga olish, hisobot va nazorat qilish tartibini belgilaydi. O‘zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi qonunning ahamiyati shundaki, unga muvofiq joylardagi hokimiyat organlarining huquqlari kengaytirildi, hokimiyat va boshqaruv organlarining budjet jarayoni barcha bosqichlardagi vakolatlari aniqlashtirildi. Qonunda belgilangan tushunchalar majmui budjet tizimiga ta’sir etgan omillar vazifasi va o‘zgarishlari jiddiy ekanligini aks ettiradi. Shuningdek atamalarga, oid ko‘rsatmalarning bir xilligi budjet atamalari huquqining umumiy me’yorlari bilan mumkin qadar mustahkam o‘zaro bog‘lanishlarini ta’minlaydi. Davlat budjeti tarkibi Konstitutsiya, qonunlar, shuningdek, mamlakat iqtisodiyotini rivojl

moliyaviy faoliyati asoslari belgilab qo‘yilgan. Davlat moliya idoralari bilan o‘zaro munosabatlar davomida barcha korxonalar, birlashmalar, fuqarolar ham qonunlarga qat’iy amal qilishlari lozim. Davlat idoralari tomonidan moliyaviy faoliyatning amalga oshirilishida belgilangan tamoyillarga amal qilinadi. Qonuniylik tamoyiliga amal qilish moliyaviy munosabatlar barqarorligini ta’minlash, davlat moliya faoliyatidan ko‘zlangan maqsad va vazifalarning bajarilishiga erishish, oqibatda davlat moliyaviy va iqtisodiy qudratining, qolaversa, mustaqillikning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1999-yil 15- apreldagi qaroriga binoan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risidagi qarorig

1.3.Budjet tizimida mahalliy budjetlar yuzasidan xorij tajribasi O’zbekiston bozor iqtisodiyotiga bosqichma bosqich o’tar ekan, ko’zlangan maqsadga erishish va barqaror moliya tizimini barpo etish uchun xorij tajribasidan foydalanish muhim ahamiyatga egadir. Shu jumladan budjet tizimi va mahalliy budjetlar faoliyatini tashkil qilishda ham milliy qadriyatlarimizni hisobga olgan holda rivojlangan mamlakatlar budjet tizimi andozasini qo’llash foydadan xoli bo’lmaydi. Mahalliy budjetlar rivojlangan mamlakatlar moliya tizimining muhim bo’g’ini hisoblanadi. Mazkur mamlakatlar moliyaviy resurslarining katta qismi aynan mahalliy budjetlar hissasiga to’g’ri keladi: AQSH, Germaniya va Yaponiyada ― 50-60%; Buyuk Britaniya va Fransiyada esa ― 30%; Norvegiyada va Shvetsiyada 40%. Oxirgi o’n yillikda ko

javobgarlikni o’z bo’yniga oladi, shuningdek budjet jarayoni ustidan nazorat o’rnatadi. Mahalliy moliyaning eng muhim bo’g’ini bu ― mahalliy budjet bo’lib, u o’z ichiga mahalliy hokimiyatning daromad va xarajatlarini qamrab oladi. AQSHda mahalliy budjet sifatida shtatlar budjeti e’tirof etiladi. Fransiyada departament yoki okrug budjeti, Germaniyada zaminlar va shaharlar budjeti, Buyuk Britaniyada grafliklar budjeti, Italiyada provinsiya yoki kommunalar budjeti, Yaponiyada esa prefekturalar budjeti mahalliy budjet vazifasini bajaradi. Hozirgi bozor sharoitida mahalliy hokimiyat organlarining hududlarning kompleks rivojlanishi, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sektorlardagi o’sishni ta’minlashdagi ahamiyati yildan yilga oshib bormoqda. Ularning hududlarning iqtisodiy va ijtimoiy rivoj

Mahalliy soliq va yig’imlar mahalliy budjet daromadlarining eng asosiy manbai hisoblanadi. Mazkur soliqlar va yig’imlar bo’yicha stavkalar miqdori mahalliy hokimiyat organlari tomonidan belgilanadi. Mahalliy soliqlarning turlari har xil mamlakatlarda turlicha bo’lib, ba’zi mamlakatlarda yuztagacha yetishishi mumkin, ulaning mahalliy budjet daromadlaridagi ulushi esa 30―70% atrofida bo’ladi. Mahalliy soliqlarni uch guruhga ajratib ko’rsatish mumkin. Birinchisi bevosita va bilvosita soliqlar, ular deyarli dunyoning har bir mamlakatida qo’llanadi. Bevosita yoki to’g’ri soliqlarning eng ko’p tarqalgan xili bu molmulk solig’i, yer solig’i, avtotransport uchun soliq va boshqalar hisoblanadi. Ba’zan kasb uchun soliq (Fransiya) kabi kamyob soliq turi ham uchrab turadi. Mahalliy bevosita soliqlarga

berishdan yoki sotishdan tushdadigan daromadlar, jarimalar, sud qaroriga binoan mahalliy hokimiyat ixtiyoriga o’tgan manbalar va boshqa shunga o’xshash tushumlar kiradi. Fransiyada ko’p okruglarda jamoat transportidan foydalanganlik uchun soliq amal qiladi. Odatda bunday soliq turi aholi soni 30 ming kishidan ortiq bo’lgan okruglarda qo’llaniladi. Soliq to’lovini yollangan ishchiilari soni to’qqiz kishidan ortiq bo’lgan har qanday korxona va tashkilotlar to’laydilar. Mahalliy boshqaruv organlari aholi bilan kelishgan holatda boshqa turdagi doimiy va vaqtinchalik xususiyatga ega bo’lgan soliqlarni joriy qilishlari mumkin. Bunga misol qilib, yo’llar va trotuarlarni tozalash uchun soliq, ko’chalarni obodonlashtirish uchun soliq va boshqa shunga o’xshash soliq turlarini keltirish mumkin. Bir q

Mahalliy budjetlarning xarajatlari ko’p jihatdan mamlakatda olib borilayotgan budjet siyosati bilan chambarchars bog’liq bo’ladi. Budjet siyosati mahalliy budjetlar moliyaviy resurslari shakllanishida muhim va salmoqli rol o’ynaydi. Mahalliy budjetlar tomonidan amalga oshiriladigan xarajatlarning davlat budjeti xarajatlariga nisbatan ulushi turli mamlakatlarda har xil bo’ladi. Masalan, Finlandiya, Germaniya, Norvegiya, Fransiyada hududlar budjetining xarajatlari davlat markaziy budjeti xarajatlaridan anchayin ko’p. Bunga sabab bo’lib mahalliy budjetlar moliyalashtirilishi ko’zda tutilgan xarajatlar guruhlarining davlat budjeti zimmasida gi xarajatlardan ortiq ekanligi xizmat qiladi. Mahalliy budjetlar hisobidan asosan iqtisodiy va ijtimoiy infrastruktura xarajatlari moliyalashtiriladi: hud

fondlari esa maqsadli ijtimoiy tadbirlarni moliyalashtirish uchun qo’llaniladi. Ba’zi mamlakatlarda bu kabi fondlardan mahalliy budjetlar ijrosida vujudga keladigan turli uzilishlarni qoplashda ham foydalaniladi. Mazkur fondlarni shakllantirishning manbai bo’lib har xil yig’imlar, budjetdan tashqari fondlardan kelib tushgan mablag’lar xizmat qiladi. I bob bo’yicha xulosa Malakaviy ishning birinchi qismi bo’yicha shuni xulosa qilish mumkinki, har qanday hududiy boshqaruv organlarining bosh moliyaviy asosi ― bu mahalliy budjetlardir. Chunki mahalliy budjetlarning yalpi daromadni taqsimlash jarayonidagi o’rni juda muhim bo’lib, ularning ishtirokisiz bu jarayonni amalga oshirib bo’lmaydi. Ijtimoiy va iqtisodiy xarajatlarni moliyalashtirishda asosiy manba sifatida aynan mahalliy budjetlar xizma

II BOB. BUDJET TIZIMIDA MAHALLIY BUDJETLAR O’RNI VA AMALIY TAHLILI 2.1. Mahalliy budjetlarning budjet tizimidagi o’rnining tahlili Ishlab chiqarilgan moddiy ne’matlarni taqsimlash va aholiga yetkazish asosan mahalliy budjetlar orqali amalga oshiriladi. Bunda xalq ta’limi, sog’liqni saqlash, ijtimoiy ta’minot, uy-joy, kommunal sohasi bilan bog’liq xarajatlar mahalliy budjetlar orqali moliyashtiriladi. Mahalliy budjetlar aholini ijtimoiy himoya qilish bo’yicha olib boriladigan davlat siyosatining joylardagi asosiy tayanchi hisoblanadi. Davlat tomonidan ijtimoiy himoya bilan bog’liq siyosatni amalga oshirish katta miqdordagi moddiy va moliyaviy resurslarni talab etadi va bu muhim vazifalar mahalliy hokimiyat organlari zimmasiga yuklatilgan. Aholini ijtimoiy himoya qilish bilan bog’liq chora t

4) Mahalliy hokimiyat organlari faoliyatini ta’minlash; 5) Iqtisodiyot turli tarmoqlarining budjet tashkilotlarini saqlash; 6) Qonun hujjatlarga muvofiq iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishning maqsadli dastur va tadbirlarni amalga oshirish; 7) Qonun hujjatlarda nazarda tutilgan boshqa maqsadlar. 1-rasm O’zbekiston Respublikasi mahalliy budjetlari daromadlari tarkibida mahalliy soliqlarning salmog’i tarkibiy dinamikasi 9 (jamiga nisbatan foizda) Mahalliy budjetlar daromadlarini shakllantirish O’zbekiston Respublikasining Budjet tizimi to’g’risidagi qonunning 18-moddasiga asosan amalga oshiriladi. Ushbu moddaga muvofiq, Qoraqalpog’iston Respublikasi budjeti va mahalliy budjetlar daromadlari: 9 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 29-dekabrdagi PQ-1024-sonli, 2009-yil 22- deka

1. Qonun hujjatlariga muvofiq Qoraqalpog’iston Respublikasi budjetiga va mahalliy budjetlarga o’tkaziladigan mahalliy soliqlar, yig’imlar, bojlar, shuningdek to’lovlar va soliq bo’lmagan boshqa tushumlar; 2. Qonun hujjatlarida belgilangan normativlarga muvofiq Qoraqalpog’iston Respublikasi budjetiga va mahalliy budjetlarga yo’naltiriladigan umumdavlat soliqlari, yig’imlari, bojlari, shuningdek majburiy to’lovlar hamda boshqa umumdavlat tushumlari; 3. Qonun hujjatlarida belgilangan normativlar bo’yicha davlat mulkini joylashtirish, foydalanishga berishdan olingan daromadlar; 4. Qonun hujjatlariga muvofiq meros olish, hadya etish huquqi bo’yicha davlat mulkiga o’tgan pul mablag’lari; 5. Budjet subvensiyalari, dotatsiyalari va yuqori budjetdan beriladigan ssudalar; 6. Yuridik va jismoniy shax

1-jadvalda Buxoro viloyati Romitan tumani budjeti daromadlarining 20112012-yildagi ijrosi bo’yicha ma’lumotlar aks ettirilgan. 1-jadval Romitan tumani budjeti daromadlarining 2011-2012-yil ijrosi 10 (mln.so’m) Tushumlarning nomi 2011-yil 2012-yil Farqi O‘sish (%) (+,-) DAROMADLAR JAMI 36 159,6 44 933,8 8 774,2 124 1. Bevosita soliqlar 11 225,9 14 532,6 3 306,7 130 Yuridik shaxslardan olinadigan daromad (foyda) solig‘i 1 119,7 3 256,2 2 136,5 291 Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari uchun yagona soliq to‘lovidan Davlat budjetiga ajratmalar 3 032,2 2 367,1 -665,1 78 Yagona soliq to‘lovidan Davlat budjetiga ajratmalar, shu jumladan kichik korxona va mikrofirmalar bo‘yicha 1 692,9 2 183,7 490,8 129 Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i 4 524,3 5 189,7 665,4 115 Tadbirkorlik faoliy

5. Boshqa daromadlar - - - Jadval ma’lumotlarida ko’rinib turganidek, 2012-yilda Romitan tuman budjetining jami daromadlari 44933774,0 ming so’mni tashkil etib, bu o’tgan 2011-yilga nisbatan 8774184,0 ming so’mga yoki 124,3 % ga ko’p demakdir. 2012-yilda savdo va umumiy ovqatlanish korxonalaridan ajratmalar miqdori o’tgan yildagiga nisbatan 21,9% ga, jismoniy shaxslar mol-mulkiga solinadigan soliq tushumi 1,3% ga, yer solig’i 30% ga, obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’idan tushumlar miqdori 51,8% ga pasayganligi mahalliy budjet daromadlari hajmining tushib ketishiga olib kelmagan. Bunga asosan qolgan turdagi soliq to’lovlari bo’yicha tushumlar miqdorining o’tgan yildagi tushumlarga qaraganda ko’proq bo’lganligi sabab bo’lgan deb ko’rsatish mumkin. Jumladan, yu

hokimiyat organlarining asosiy vazifasi shu mintaqadagi iqtisodiy-ijtimoiy rivojlantirish rejalarini ishlab chiqish va amalga oshirishdan iborat. Asosan, yangi tumanlarda aholi sonining o‘sishi, turar joy-kommunal xo‘jalikni rivojlantirish tadbirlarini amalga oshirish mahalliy budjetlar xarajatlarini o‘sishini talab etadi. Mahalliy budjet xarajatlarning o‘sishi yangi qurilishlar qurilishi bilan, turar-joy va madaniy maishiy ob’ektlarni saqlash xarajatlarini o‘sishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Aytib o‘tish kerakki, alohida mahalliy budjetlarning xarajatlar tarkibi bir xil bo‘lmaydi va shu mintaqadagi turli darajada bo‘lgan xo‘jalik va idoralarning hajmiga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun viloyat, shahar, tuman boshqaruv organlariga bo‘ysinadigan mahalliy sanoat, turar joy-maishiy xo‘jalik, savdo m

Quyidagi 2-jadvalda Romitan tumani budjetining 2011-2012-yildagi xarajatlar tarkibi ko’rsatilgan. Jadval ma’lumotlari shundan dalolat bermoqdaki, 2012-yilda tuman budjetining xarajatlari 2011-yilga nisbatan sezilarli darajada o’zgargan. Agar 2011-yilda budjet xarajatlari jami bo’lib 39 537 502 ming so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2012-yilga kelib bu miqdor 46 913 929 ming so’mga yetgan. O’tgan yilga nisbatan o’sish ko’rsatkichi 7 375 522 ming so’mni yoki 118% ni tashkil etmoqda. . Xarajatlar tarkibiga nazar tashlaydigan bo’lsak, ularning asosiy qismini ijtimoiy xarajatlar tashkil etganini ko’rishimiz mumkin. Mazkur guruh xarajatlari o’tgan yildagiga nisbatan 5 877 679 ming so’mga yoki 116%ga oshgan. 2-jadval Romitan tuman budjeti xarajatlarining 2011-2012-yildagi ijrosi 11 (mln.so’m) 2011-yi

4.Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarini saqlash 1012,9 1519,1 506,2 150 5.Zahira jamg‘armasi 2,5 3,0 0,5 120 6. Boshqa xarajatlar 12,6 15,6 3,4 127.4 Jumladan, ijtimoiy xarajatlar sirasiga kiruvchi maorif va sport xarajatlari 20% ga, madaniyat va sportga qilingan xarajatlar esa jami 40%ga o’sgan. Ijtimoiy xarajatlar salmog’ining o’sishi hukumatimiz olib borayotgan kuchli ijtimoiy siyosatning samarasi deb aytish mumkin. Shuningdek budjet xarajatlarining qolgan yo’nalishlarida ham o’sish kuzatilganini ko’rishimiz mumkin. Binobarin, tuman budjetining iqtisodiyot xarajatlaridagi o’sish 796494 ming so’mni yoki 149.5% ni, davlat hokimiyati va boshqaruv xarajatlaridagi o’sish 191205 ming so’m yoki 151.6%ni hamda boshqa xarajatlar toifasiga kiruvchi xarajatlarning o’sishi esa 3436 ming

daromad bazasidan kelib chiqadi. Ushbu salbiy holatlarni bartaraf etish maqsadida mahalliy budjetlar xarajatlarini me’yor asosida amalga oshirilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Hozirgi bosqichda mahalliy budjetlar xarajatlarini jon boshiga to‘g‘ri keladigan me’yorlar asosida sohalar bo‘yicha aniqlash, bunda tuman koefitsentlarini hisobga olish eng oddiy va alternativ usul hisoblanadi. Davlat budjeti mablag‘lari tasdiqlangan budjet ajratmalari doirasida, xarajatlar smetasiga muvofiq budjet mablag‘larini oluvchilar tomonidan moliya yili davomida bosqichma-bosqich, muayyan davrga va tegishli summaga tayinlash sertifikatini rasmiylashtirish yo‘li bilan, respublika budjetidan moliyalashtiriladigan tashkilotlar bo‘yicha O‘zbekiston Rspublikasi Moliya Vazirligi tomonidan, mahalliy budjetlardan moli

ijro etish, budjetdan mablag‘ bilan ta’minlashni takomillashtirish hamda mablag‘lardan samarali va maqsadli foydalanish, budjet intizomini ta’minlash budjet tizimi oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Ushbu maqsad va vazifalarni amalga oshirish budjet jarayonlarida mablag‘larni maqsadli taqsimlash, mablag‘lardan eng yuqori samaraga olinishiga erishiladigan holda foydalanish va tejamkorlik hamda moliya-budjet intizomini ta’minlash va uni nazorati orqali erishish mumkin bo‘ladi. Hozirgi iqtisodiyotni erkinlashtirish va islohotlarni chuqurlashtirish davlatning budjet siyosatiga xam chambarchas bog‘liq sharoitda eng muhim vazifa qilib budjetlarning qat’iy bajarilishi ustidan doimiy nazoratni, moliya qonunchiligiga rioya etilishi va budjet intizomini ta’minlash, budjet xarajatlari

ijrosini qat’iy ta’minlashda budjetdan birinchi darajali ustivor ijtimoiy xarajatlarni moliyalashtirish va undan maqsadli, samarali foydalanishda budjet intizomini mustahkamlash borasida olib borilayotgan ishlar bilan bir qatorda yechimini kutayotgan muammolar ham mavjud. Yuqoridagi vazifalarni amalga oshirish budjet siyosatini to‘g‘ri yuritish, budjet mablag‘laridan samarali, oqilona foydalanishni talab etadi. Budjet dasturlarining aniq va o‘z vaqtida bajarilishi ayni paytda davlat dasturlarining ham pirovard natijada ijobiy bajarilishini ta’minlaydi. 2.2. Budjet tizimida mahalliy budjetlar yuzasida olib borilgan islohotlar tahlili O’zbekistonning bozor iqtisodiga o’tib borishi jarayonida xususiylashtirishning yanada chuqurlashib borishi, demokratik jarayonlarning rivojlanib borishi mahal

- yuqori budjetlardan quyi budjetlarga budjet dotatsiyalari va budjet subventsiyalari berish; - daromadlarni o‘tkazib berish; - budjet ijrosi jarayonida paydo bo‘lgan o‘zaro hisob-kitoblar bo‘yicha mablag‘larni yuqori budjetdan quyi budjetga, shuningdek, quyi budjetdan yuqori budjetga yo‘naltirish; - budjet ssudalari ajratish. Odatda barcha davlatlar amaliyotida dotatsiya va subvensiya kabi vositalardan ko’proq foydalaniladi. Hozirgi kunda O’zbekistonda mahalliy budjetlar daromadlarini tartibga solishda subvensiyalardan keng foydalaniladi. Keyingi yillarda dotatsion hududga kiruvchi mahalliy budjetlar soni qisqartirib, uning o’rniga subvensiyalardan foydalanish ko’zda tutilgan. Subvensiya o’z mohiyati jihatidan, davlat budjeti hisobidan muhim xo’jalik va ijtimoiy-madaniy tadbirlarni amalga

ettirilgan. 3-jadvaldagi ma’lumotlarni tahlil qilgan holda quyidagilarni xulosa qilish mumkin: Buxoro, Qashqadaryo, Navoiy, Toshkent, Farg‘ona viloyatlari va Toshkent shahri tartibga soluvchi soliqlar hisobiga balanslashtiriladi. Ya’ni mazkur mintaqalarning xarajatlari o’z daromadlari manbaidan qoplanadi. Fikrimcha, bunga ushbu hududlardagi sanoat korxonalarining (shu jumladan, “O’zbekneftgaz” milliy xolding kompaniyasi tarkibiga kiruvchi korxonalar) boshqa joylarga nisbatan ko’pligi va iqtisodiy salohiyatning yuqoriligi bois soliqli daromad manbalarining yetarliligi asosiy sabab sifatida xizmat qiladi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Andijon, Samarqand, Sirdaryo, Jizzax va Xorazm viloyatlari tartibga soluvchi soliqlar, o‘tkazib beriladigan daromadlar hamda ish beruvchilarning ajratmalarini

Namangan 100,0 100,0 52,6 51,3 Samarqand 100,0 100,0 52,8 50,6 Surxondaryo 100,0 100,0 52,3 53,5 Sirdaryo 100,0 100,0 30,2 38,7 Toshkent v. 100,0 100,0 - - Farg'ona 100,0 100,0 - - Xorazm 100,0 100,0 47,4 48,3 Toshkent shahri 100,0 100,0 - - Jami 100,0 100,0 26,8 27,2 Jumladan, 2012-yil misolida olib qaraydigan bo’lsak, yuqoridagi hududlar orasida eng yuqori subvensiyalanish darajasi Surxondaryo viloyatiga to’g’ri kelishini ko’rishimiz mumkin, ya’ni ― 37,1%. Undan so’ng esa 30-32%li ko’rsatkich bilan Qoraqalpog’iston, Jizzax, Namangan va Samarqand viloyatlari joy egallagan. Biroq, oldingi 2011-yil ko’rsatkichlari bilan solishtirganda barcha hududlarga ajratilgan subvensiyalr miqdori kamaygan. Bu esa mazkur budjetlarning moliyaviy ahvoli ijobiy tomonga o’zgarayotganidan dalolat beradi.

Jadval ma’lumotlari shundan dalolat bermoqdaki, 2011-yilda Namangan viloyatining budjet xarajatlari 736,2 mlrd so’mni tashkil etib, o’tgan yilgan nibatan 128,8 mlrd so’mga oshgan. Viloyat mahalliy budjetining dotatsiyalanish darajasi esa 3,1% ni tashkil qilgan. 2012-yilda esa Namangan viloyati to’liq dotatsion hudud sirasidan chiqib ketdi. Surxondaryo viloyati 2009-yilda dotatsiya zonasiga kirgan bo’lsada, 2010-yilgan kelib viloyat budjeti dotatsion hududdan chiqib ketishiga erishilgan. 2011- yilda viloyat mahalliy budjetining jami xarajatlari 628,2 mlrd so’mni tashkil qilgan holda o’tgan yilga nisbatan o’sish ko’rsatkichi 138,5 mlrd so’mga yetgan. Respublika budjetidan Qoraqalpog‘iston Respublikasi budjeti, viloyatlar va Toshkent shahar budjetlariga budjet dotatsiyalari va budjet subvens

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi Qoraqalpog‘iston Respublikasi budjetida, viloyatlar va Toshkent shahar budjetlarida nazarda tutilgan ayrim xarajatlarni maqsadli moliyalashtirish uchun quyi budjetlar hisobiga kiritiladigan daromadlarni respublika budjetiga o‘tkazishi mumkin. II bob bo’yicha xulosa Yuqoridagi fikrlarga tayangan holda shuni aytib o’tish mumkinki, mahalliy budjetlarning soliq yig‘imlarini ko‘paytirishga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish va dotatsiya hamda boshqa moliyaviy yordam tularini qisqartirish maqsadida, rejadan ortiqcha tushgan soliq miqdorini taqsimlash mexanizmini qayta ko‘rib chiqish va takomillashtirish kerak. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, mahalliy budjetlarni balanslashtirish maqsadida s

• tartibga soluvchi soliqlardan tushadigan tushumlarning bir qismi mahalliy budjetlar o‘rtasida shakllangan usullar asosida (aholi soni bo‘yicha, budjet taminoti bo‘yicha va h.k.) taqsimlanishi. III BOB. MAHALLIY BUDJETLARNING BUDJET TIZIMIDAGI O’RNINI OSHIRISH MASALALARI O’zbekiston Respublikasida olib borilayotgan islohotlarning chuqurlashishi, mahalliy hokimiyat organlari hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi rolini yanada oshirib, moliya budjet sohasidagi huquqlarini kengaytirish va ularning moliyaviy bazasini mustahkamlash zaruratini keltirib chiqaradi. Boshqa rivojlangan va bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan mamlakatlarda ham so’ngi yillarda mahalliy budjetlarning budjet tizimidagi salmog’i oshib bormoqda. Mahalliy budjetlar salmog’ining oshishi ustun ravishda xarajatlarning os

Hududlarning moliyaviy resurslarining aksariyat qismi mahalliy budjetlarda shakllanadi va ular orqali taqsimlanadi. Mahalliy budjetlar davlat budjet tizimida asosiy o‘rinni egallaydi. Mahalliy budjetlar orqali mahalliy hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy jihatidan rivojlanishi moliyaviy mablag‘lar bilan ta’minlab boriladi. Mahalliy budjetlarning davlat budjetidagi tutgan o‘rni ularning budjet daromadlarini shakllantirish va taqsimlash borasidagi hissalarini tahlil etishda yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Taxlil natijalaridan ko‘rinib turibdiki, mahalliy budjetlar orqali davlat budjetining asosiy moliyaviy resurslari shakllanishi bilan birga ularning taqsimotini ham katta qismi mahalliy budjetlar orqali amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi yillardagi islohotlarning

vazifalarni faqat budjet siyosati tamoyillarini mahalliy budjetlar foydasiga tubdan o‘zgartirmasdan turib hal qilib bo‘lmaydi. Mamlakatda ijtimoiy farovonlikni ta’minlashda davlat aholiga bepul beradigan ijtimoiy ne’matlarning roli oshib boradi va ularni moliyalashtirish budjetdan bo‘ladi. Budjetning asosiy vazifasi ijtimoiy ne’matlarni takroran yaratib, ularni el xizmatiga taqdim etishdir. Bu xizmatlarni talab-ehtiyojlarga mos ravishda yaratish ularni mahalliylashtirish zarur bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida mahalliy budjetlar ahamiyatini oshiradi. Biroq ijtimoiy ne’matlar umummilliy va mahalliy ahamiyatga molik bo‘ladi. Mana shuning o‘zi ularni turli manbalar hisobidan moliyalashtirishni talab etadi. Bular markazlashgan va mahalliy mablag‘lar bo‘lishi mumkin. Turli manbalar nisbati budjetla

Davlat iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishda va aholini ijtimoiy himoya qilishda chora-tadbirlar ko‘rishda faol rol o‘ynamog‘i lozim. Bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgan mamlakatlarning muammolari, xususan, sobiq sotsialistik mamlakatlarda davlat imkoniyatlarining nomukamalligi iqtisodiy va ijtimoiy siyosatning ko‘pgina sohalarida rivojlanish istiqbollari uchun jiddiy to‘siq sifatida baholanadi. Ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni davlat tomonidan tartibga solishda bir necha muhim maqsadlar ko‘zlanadi. Birinchi navbatda, bozor iqtisodiyotining normal faoliyat ko‘rsatishini ta’minlash va ijtimoiy-iqtisodiy tizimning o‘zini ijtimoiy larzalardan himoya qilish kiradi. O’zbekiston bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiy tizimga o’tar ekan, bu jarayonda mahalliy budjetlar rolini oshirish va mol

Ushbu tadbirlarni amalga oshirish mahalliy organlarning daromad rejalarini ortig‘i bilan bajarilishiga bog‘liq bo‘lgan qiziqishni kuchaytiradi. Daromadlarni tushirishda moliya organlarining javobgarligini oshrish kerak. Mahalliy budjetlarni xarajatlari tarkibi bevosita mahalliy hokimiyat organlarining hududlarini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishdagi vazifalari hamda davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalarini amalga oshirish bilan belgilanadi. Mahalliy budjetlar hududlarda ijtimoiy infrastrukturani saqlash va rivojlantirishda, milliy daromadni ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohalari o‘rtasida taqsimlanishda hamda hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda muhim o‘rinni egallaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov ta’kidlaganidek, «Iqtisodiy o‘sish

Mahalliy Respublika Mahalliy Respublika Mahalliy Respublika Qoraqalpog'iston 100 0 100 0 100 0 Andijon 100 0 100 0 100 0 Buxoro 38 62 40 60 50 50 Jizzax 100 0 100 0 100 0 Qashqadaryo 96 4 98 2 100 0 Navoiy 12 88 12 88 50 50 Namangan 100 0 100 0 100 0 Samarqand 100 0 100 0 100 0 Surxondaryo 100 0 100 0 100 0 Sirdayro 100 0 100 0 100 0 Toshkent vil. 22 78 22 78 50 50 Farg'ona 78 22 40 60 50 50 Xorazm 100 0 100 0 100 0 Toshkent shahri 7 93 5 95 13 87 Joylarda mahalliy xom-ashyolarga asoslangan ishlab chiqarishni kengaytirish, mavjud ishlab chiqarish quvvatlaridan samarali foydalanishga, mamlakat tabiiy boyliklarini keng ishlatishga sharoit yaratadi va valuta mablag‘larining tejalishini ta’minlaydi. «Mustaqil moliyaviy siyosatni respublikaning budjet tizimini mustahkamlash, mahalliy bu

oshirilishi bilan ham bog‘liq. Bu xarajatlar jumlasiga aholini ijtimoiy himoyalash bo’yicha chora-tadbirlar uchun ajratiladigan xarajatlar kirib, ular bolali oilalar va kam ta’minlangan oilalarga beriladigan nafaqalar hamda budjet hisobidan aholiga ijtimoiy ahamiyatdagi xizmatlarga qo’yiladigan narxlardagi farqlarni qoplashni o’z ichiga oladi. Budjet tizimi daromadlarini taqsimlashning asosiy vazifasi O’zbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlarini alohida budjetlar o’rtasida shunday qayta taqsimlashdan iboratki, ulardan har biri o’ziga ajratilgan barcha xarajatlarni qoplaydigan mablag‘lar bilan ta’minlangan bo’lishi shart. Bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan davlatlar tajribasi shuni ko’rsatadiki, xarajatlarni taqsimlashda vakolatlar bo’linishi, soliqlarni biriktirib qo’yish, quyi budje

daromadlarni respublika budjetiga o’tkazishi mumkin» 17 . Bu tartibda qayta taqsimlashdan shu narsa yaqqol ko’rinadiki, aksariyat holda mahalliy budjetlar holati hech qanday himoyalanmagan. Bunday vaziyatda, mahalliy budjetlar qo’shimcha daromad topishdan ko’ra respublika budjeti mablag‘larini o’z foydasiga qayta taqsimlash yuzasidan manfaatdor bo’lib qoladi. Davlat moliyasi boshqarishning asosiy muammolaridan biri turli darajadagi budjetlar o’rtasida xarajatlar majburiyatlarini vakolatlarining taqsimlanishidir. Xarajatlar majburiyatlarining bir qismini budjet tizimining quyi darajalariga berilishi shart, chunki mustaqil budjetlarni boshqaradigan hokimiyat organlari mavjud. Bunda turli darajadagi hokimiyat organlarining asosiy funksiyalaridan biri ushbu ma’muriy-hududiy birlik rezidentlari

budjet ijrosining bajarilishini qat’iy ta’minlashda, budjetdan birinchi darajali ustivor ijtimoiy xarajatlarni moliyalashtirishda va budjet mablag‘laridan maqsadli, samarali foydalanishda budjet intizomini mustahkamlash borasida olib borilayotgan chora-tadbirlarni yanada takomillashtirish lozim. Buning uchun, birinchi navbatda, har qanday xarajatlar majburiyatining uch tarkibiy qismgaqonun bilan tartibga solish, moliyalashtirish va ma’muriy boshqarishga bo’linishiga e’tibor berish zarur. Bugungi kunda xarajat vakolatlarining respublika va mahalliy budjetlar o’rtasida chegaralanishi tizimlashmagan shaklga ega. Moliya vazirligi va mahalliy moliya organlari o’rtasidagi kelishmovchiliklar mahalliy budjetlar xarajatlarini rejalashtirish vaqtidayoq paydo bo’ladi. Mahalliy budjetlar xarajatlarini

Surxondaryo 5,1 5,1 5,4 6,9 6,7 6,5 Sirdayro 2,1 2,1 2,0 3,2 3,0 3,1 Toshkent vil. 9,9 9,7 9,7 8,0 8,3 8,4 Farg'ona 10,2 9,4 9,1 9,3 9,4 9,9 Xorazm 4,5 3,8 3,9 5,2 5,0 5,0 Toshkent shahri 13,4 14,3 14,0 15,1 15,4 13,8 O'zbekiston Respublikasi 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Hozirgi bosqichda mahalliy budjetlar xarajatlarini yo’nalishlar bo’yicha aholi jon boshiga to’g‘ri keladigan o’rtacha normativlar asosida, tuman koeffitsentlarini hisobga olib baholash eng maqbul usul hisoblanadi. Shuningdek, soliqlarni davlat hokimiyati darajalari o’rtasida taqsimlashda xarajatlar majburiyatlarini markazlashtirmaslik tamoyiliga asoslanishi lozim. Bu tamoyilga ko’ra, mintaqaviy va mahalliy hokimiyat organlarining davlat moliya resurslarini taqsimlash funktsiyalari asosan ma’muriy-hududiy bir

sharoitida bu holat mahalliy soliqlar holatiga ham bevosita ta’sir ko’rsatishi lozim. III bob bo’yicha xulosa Shunday qilib, mahalliy budjetlar ehtiyojlari ularning amaldagi budjet xarajatlari chegarasida shakllandi, bu esa budjet federalizmi tamoyillariga zid bo’lib chiqadi. Qayd etamizki, mahalliy budjetlarning ijtimoiy funktsiyalari xarajatlar tarkibi ko’rinishida o’z daromadlari bilan ko’proq ta’minlanishi kerak. Odatda, qoida tarzida bu xarajatlarning hammasi markazlashtirilgan holda oldindan belgilangan bo’ladi. Shu jihatdan mahalliy budjetlarning o’z vazifalarini bajarishini ta’minlaydigan daromadlarning qanday shakllanishi g‘oyat muhim masala hisoblanadi. XULOSA Bitiruv malakaviy ishi yakunida xulosa qilib shuni ta’kidlash lozimki, har qanday mamlakat budjet tizimining eng muhim bo

kengayishi hamda davlat va budjet qurilishidagi boshqa o’zgarishlar natijasida oshib boraveradi. Mahalliy budjetlar ― mamlakatda ishlab chiqarilgan pirovard mahsulotlar natijasini qayta taqsimlash va aholiga yetkazishning eng asosiy kanallaridan biri hisoblanadi. Aynan ular orqali umumjamiyat iste’mol fondlari aholining turli guruhlari o’rtasida qayta taqsimlanadi. Ishlab chiqarish tarmoqlarining rivojlanishi, shu jumladan oziq-ovqat sanoati, kommunal xo’jalik va boshqa shunga o’xshash aholi hayot faoliyati uchun zarur bo’lgan sohalar faoliyati ham mahalliy budjetlar tomonidan moliyalashtirilib boriladi. Mahalliy budjetlarning iqtisodiy mohiyati shundan iboratki, ular mahalliy boshqaruv organlari faoliyatini amalga oshirish uchun zarur bo’lgan pul mablag’lari fondini vujudga keltiradilar,

Zaruriy moliyaviy resusrlar oqimini ko’paytirmasdan turib, mahalliy budjet zimmasidagi xarajatlar yo’nalishlarini kengaytirilishi mazkur xarajatlar moliyalashtirishda uzilishlarga olib keladi. Mening fikrimcha, mahalliy budjetlar daromadlarining xarajatlariga nisbatan kamligi, hamda bir qator manbalardan tushadigan tushumlarning markaziy, ya’ni respublika budjetiga yo’naltirilishi, keyingi moliya yili uchun qabul qilinadigan dasturlarni prognozlashtirishda daromadlar amaldagidan ko’proq, xarajatlar esa aslidagidan kamroq hisoblanishi mahalliy budjetlarning moliyaviy resurslar bilan ta’minlanish darajasining pasayishiga olib kelmoqda. Shu sababli yuqoridagi omillar natijasida mahalliy budjetlarda ko’p hollarda moliya yili yakuniga kelib, budjet taqchilligi kuzatilmoqda. Bundan tashqari maha

jihatdan mustaqil bo’lishi ― barqaror va rivojlangan davlat qurishning eng muhim shartidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati I. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.T., O‘zbekiston 1992 . -32b. 2. O‘zbekiston Respublikasining Soli і Kodeksi. T.: 1999. Adolat. -123 b. 3. O‘zbekiston Respublikasining «Budjet tizimi to‘g‘risida»gi Qonuni. Xalq so‘zi. 2000. 14 yanvar. 4. O‘zbekiston Respublikasining «Davlat budjetining g‘azna ijrosi to‘g‘risida»gi Qonuni. Xalq so‘zi. 2004. 29 oktayabr. 59

5. O‘zbekiston Respublikasining "Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida"gi qonuni. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axborotnomasi. №9. 1993. 6. O‘zbekiston Respublikasining "Fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida"gi Qonuni. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axborotnomasi. 5son. 1999. II. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarorlari 7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yil 22-dekabrdagi PQ- 1887sonli “O’zbekiston Respublikasining 2013-yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va davlat budjeti parametrlari to’g’risidagi qarori. 8. “O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 19-dekabrdagi PQ- 1675sonli “O’zbekiston Respublikasining 2012-yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va davlat budjeti parametrlari

13. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 11-fevraldagi 66-son “Budjet intizomiga rioya qilinishi ustidan nazoratni kuchaytirishning chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. IV. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 14.Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. ―Toshken:O’zbekiston, 2009. 15. Karimov I. A. O‘zbekiston i і tisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida. T., O‘zbekiston, 1995 .- 269 b. 16. Karimov I. A. O‘zbekiston XXI asr bo’sag’asida; xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: O‘zbekiston, 1997 .-326 b.198 1 17.Karimov I.A. O‘zbekiston buyuk kelajak sari.-T. : O‘zbekiston, 1998-yil 18. Karimov I. A. Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan te

25.Karimov I.A. Inson manfaatlarini ta’minlash, ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish-ustivor vazifa. Xalq so‘zi gazetasi. 2006 yil 8 dekabr. V.O’zbekiston Respublikasi Vazirliklari me’yoriy-huquqiy hujjatlari 26. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2012-yil 2-yanvardagi 1-son «2012-yil budjetda ko‘zda tutilgan xarajatlarni to‘liq va o‘z vaqtida moliyalashtirishni ta’minlash va budjet mablag‘larining maqsadli ishlatilishi ustidan nazoratni kuchaytirish haqida» gi Buyrug‘i. 27. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2005 yil 3 yanvardagi 1-son «O‘zbekiston Respublikasining 2005 yilgi Davlat budjetining daromadlar va xarajatlar parametrlarini taqsimlash, rejalashtirish va ijrosini ta’minlashdagi moliya organlari va nazorat taftish boshqarmalarining ustivor vazifalari to

31. Axmedjonov A. va boshqalar. Amerka Qo‘shma shtatlarining federal budjet tizimi. O‘quv qo‘llanma. Fan. 2004. 430b. 32. Андик Ф. Децентрализация и государственные финансы. Экономическое обозрение. 2002. №10 . 33. Ахмеджанов А. Государственные расходы: увеличивать или сокращать? Экономическое обозрение. 2002. №10 . 34. Asamutdinov X. Ijtimoiy sohalarda islohotlar. // Mulkdor. 2003. 15 avgust. 35. Бабич А.М., Павлова Л.Н. Государственные и муниципиальные финансы. Учебник. –М.: Финансы. 2001. -687с.. 36. Бюджетный федерализм: проблемы, теория, опыт. -М.: Консорциум по вопросом прикладных экономических исследований. 2001. 37. Бетин О.И. Бюджетный федерализм В России: проблемы регулирования и управления. –М.: МГУ. 1999. 38. Бюджетная система Российской Федерации. Учебник. под редак. Романовск

45. Дробозина Л. А. Финансы, денежное обращение, кредит. Учебник. М.: Банки иБиржи. Издательское объединение «ЮНИТИ», 1999 46. Жамолов Х. Н., Иминохунов А. Вопросы совершенствования институциональной структуры доходной базы местных бюджетов Аспирант и соискатель. М.: 2003. №1. 40-41с. 47. Кабулов Х. Факторы и принципы оптимального управления бюджетами территорий. Аспирант и соискатель. М.: 2003. №1. 42-43с. 48. Лексин В., Швецов А. Бюджетный федерализм в период кризиса и реформ. Вопросы экономики.1998, №3. 49. Ли А. Ўзбекистон Республикаси молия ҳуқуқи. Дарслик. Т.: 2004. 398б. 50. Ли В. Проблемы обеспечения устойчивости бюджетных поступлений. Экономическое обозрение. 2003. №7. 51. Letkemen N. Budjet tizimini davlat tomonidan tartibga solish mexanizmini takomillashtirish. // Bozor, pul va

59. Xvan L.B. Soliq huquqi. T.: Konsauditinform. 2001. -656b. 60. Христенко В.Б. Межбюджетные отношения и управление региональными финасами: опыт, проблемы, перспективы. М., "Дело", 2002. -608с. 61. O‘lmasov A. Vaxobov A. Iktisodiyot nazariyasi. Darslik. Shark. 2006. 480b. 62. Яндиев М.И. Финансы региональных органов власти. М., "Финансовый издательский дом. 1999. -420с. 63. Yahyoev Q. Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti. -T.: G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 2000. -168b. 64. Yahyoev Q. Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti. -T.: Fan va texnologiyalar markazi, 2003 yil. -248b. 65. Qosimova G.A. G‘aznachilik faoliyatini tashkil qilish. O‘quv qo‘llanma. «Iqtisod-moliya». T., 2005. -305 b. 66. G.A. Qosimova. Ijtimoiy-madaniy sohalarni rivojlantirishda budjet

71. Qosimova G. A., To‘ychiev M. O‘rta maxsus ta’limni moliyalashtirishning yangi shakl va uslublari. // Bozor, pul va kredit. 2003 yil. №10. 45-48 b. 72. Qosimova G. A. Ijtimoiy-madaniy sohalar taraqqiyotining moliyaviy muammolari. Iqtisodiyot va ta’lim. 2003yil 2-son. 98-106 bet. 73. Qosimova G. A. Davlat moliyasini boshqarish islohotlari. Jamiyat va boshqaruv. 2003. 4-son. 46-48 b. 74. Qosimova G. A. Davlat budjeti soliqli daromadlarining g‘aznachilik tizimidagi nazorati. Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida soliq tizimini va sug‘urta faoliyatini takomillashtirish yo‘llari. Toshkent Toshkent Moliya instituti. 2004 yil 11-12 fevral. 60 61b. 75. Qosimova G. A. Kuchli ijtimoiy siyosatning ustivor yo‘nalishlari.//Bozor, pul va kredit. 2004 yil. №3.53-55 b. 76. Qosimova G. A. «Kadrlar ta

$84. Qosimova G. A. Ma’muriy buyruqbozlikdan-iqtisodiy usullarga. \\\\ Soliq to‘lovchining jurnali. 2006yil 3-son. 29-31 bet. 85. Qosimova G. A. Budjet mablag‘i va uning samadorligini oshirish muammolari. // Mulkdor. 2006 yil. 7 aprel. 14(597)-son. -7b. 86. Qosimova G. A., Rixsieva R., Rixsiev Z. Iqtisodiyotning oltin qoidasi. // Mulkdor. 2006 yil. 14 aprel. 15(598)-son. -2b. 87. Qosimova G. A. «Hududlarda ijtimoiy soha resurslarini boshqarish iqtisodiy modelini shakllantirish masalalari». «Kichik biznes xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish xorijiy tajribalari va O‘zbekistonda ularning eksport salohiyatini yuksaltirish muammolari» mavzusidagi ilmiy- amaliy anjuman materiallari. Toshkent. Iqtisodiyot Davlat Universiteti. 2005. 21 oktyabr. 234- 236b. 88. Qosimova G. A. Sog‘liqni saqlash soha$

Купить

Информация о документе

Продавец

Budjet tizimida mahalliy bujetlarning o’rni va ular taraqqiyotining hozirgi zamon muammolari

Похожие документы