Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 2.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 14 Декабрь 2023
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Экология

Продавец

Bohodir Jalolov

Buxoro viloyati suv havzalari baliqlari gelmintlarining ekologik- faunistik

Купить
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI HUZURIDAGI ILMIY DARAJALAR BERUVCHI PhD.03/30.12.2019. B.91.01 RAQAMLI ILMIY KENGASH ZOOLOGIYA INSTITUTI SOATOV BAXROM BAXTIYOROVICH BUXORO VILOYATI SUV HAVZALARI BALIQLARI GELMINTLARINING EKOLOGIK – FAUNISTIK TAVSIFI 03.00.06 - Zoologiya BIOLOGIYA FANLARI BO’YICHA FALSAFA DOKTORI (PhD) DISSERTATSIYA AVTOREFERATI Guliston – 2023 UO’K: 576.89.595. 1. Falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati mundarijasi Оглавление автореферата диссертации доктора философии (PhD) Contents of dissertation abstract of doctor of philosophy (PhD) Soatov Baxrom Baxtiyorovich Buxoro viloyati suv havzalari baliqlari gelmintlarining ekologik- faunistik tavsifi KIRISH (falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi annotatsiyasi) Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. Dunyo miqyosida bugungi kunda aholi sonining tez sur’atlarda oshib borishi natijasida inson ratsionida muhim oqsilga boy go’sht va baliq mahsulotlariga bo’lgan talab ham yil sayin ortib bormoqda. Shu sababli, suv havzalaridan foydalanishga ta’sir ko’rsatuvchi antropogen omillar natijasida ekologik jarayonlarda sifat va miqdoriy murakkab iqtisodiy o’zgarishlar kuzatilmoqda. Ushbu jarayondan kelib chiqib, suv havzalari ixtiofaunasini tizimlashtirish, baliq mahsuldorligini oshirish, baliqlar gelmintozlarni ekologik – faunistik tahlil qilish, baliq resurslarini saqlab qolish hamda kasalliklarini oldini olish bo’yicha ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Jah O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasida 1 “ baliqchilikni rivojlantirish va baliq yetishtirish hajmini ko’paytirish” bo’yicha muhim vazifalar belgilab berilgan. Ushbu vazifalardan kelib chiqqan holda, baliqlarda uchraydigan gelmintoz kasalliklarini aniqlash, suv havzalarida gelmintozlar bilan bog’liq epizootik vaziyatlarni baholash, gelmintozlarning oldini olish va unga qarshi kurashish choralarini takomillashtirish asosida, tabiiy va sun’iy suv havzalarida baliq yetishtirish hajmini oshirishga qaratilgan ilmiy – tadqiqotlarni olib borish muhim ahamiyat kasb etadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 1 maydagi PQ-2939- son “Baliqchilikni boshqarish tizimini takomillashtirish bo’yicha chora - tadbirlari to’g’risida” gi qarori, 2018 yil 6 apreldagi PQ-3657 - sonli «Baliqchilik Muammoning o’rganilganlik darajasi. Baliq parazitlarining turli xil guruhlarining faunasi taksonomiyasi bo’yicha tadqiqotlar dunyoning yetakchi olimlarining T. Scholz (1991), C.R. Bentley (1993), F. Moravec (1994), R. Poulin (1998), V. Carter (2003), L. Saldogo-Maldonado (2005), B.F. Bazari Moghadam et al. (2010), M. Davidova et al. (2011), C. Deepak et al. (2013), David Gonzalez - Solis (2014), L. Li et al. (2015), H. F. Hassan et al. (2016), A. Al-Moussawi (2017), P.V. Alves (2019), Y.S. Abdullah et al. (2021) ishlarida bayon etilgan. MDH mamlakatlarida A.X. Axmerov (1960), O.P. Kulakovskaya (1961), A.I. Agapova (1960), V.A. Roytman (1963), U.D. Jalilov (1966), V. YE. Sudarikov (1974), M.N. Dubinina (1987), G.V. Vasilkov (1989), N.M. Pronin (1994), A.T. Bocharova (1996), S.G. Sokolov (20 vaziyatga muvofiq ravishda baliq parazitlari gelmintofaunasi, tarqalishi, morfologiyasi, biologiyasi va ekologik xususiyatlari bo’yicha keng qamrovli ilmiy tadqiqotlarni amaliyotga joriy etish masalasi dolzarb va ilmiy – amaliy ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotining dissertatsiya bajarilayotgan ilmiy-tadqiqot muassasasining ilmiy - tadqiqot ishlari rejalari bilan bog’liqligi. Dissertatsiya tadqiqoti Zoologiya instituti ilmiy – tadqiqot ishlari rejasiga muvofiq “Respublika faunasini kompleks tarzda o’rganish, hayvonot dunyosi ob’ektlarining zamonaviy holatini baholash va ulardan oqilona foydalanish bo’yicha ilmiy – amaliy tavsiyalar ishlab chiqish” (2017 - 2027) ilmiy tadqiqot mavzusi doirasida bajarilgan. Tadqiqotning maqsadi. Buxoro viloyati suv havzalaridagi baliqlar gelmintlarining tur tark tasmasimonlar, so’rg’ichlilar, tikanboshlilar, to’garak chuvalchanglar va ularning lichinkalik shakllari olingan. Tadqiqotning predmetini baliq gelmintlarining tarqalishi, sistematik o’rni, tur tavsifi, molekulyar identifikatsiyasi, ekologik jarayonlarga bog’liqligini qayd etishda ovlanadigan hamda ko’paytiriladigan baliq kasalliklari tashkil etadi. Tadqiqot usullari. Dissertatsiyada asosan zoologik, gelmintologik, ixtioparazitologik, molekulyar – genetik hamda variatsion statistika (o’rtacha qiymat, o’rtacha xatolik, korrelyatsion tahlil) usullaridan foydalanilgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Buxoro viloyati suv havzalaridagi 13 tur baliqlarda gelmintlarning zamonaviy turlar tarkibi tahlil qilinib, gelmintlarning 32 turi aniqlangan. Ulardan 12 turi sestoda, 6 turi Buxoro viloyati suv havzalari baliqlari va ularning gelmintlari o’rtasida biotsenotik aloqalari amalga oshishi hamda gelmintlar faunasining shakllanish yo’llari ochib berilgan. Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat: Buxoro viloyati suv havzalardagi baliqlarning patogen gelmint turlariga ekologik – faunistik tavsifi va ularning zararlanish ko’rsatkichlariga baho berilib, baliqlarning gelmintoz kasalliklarining kelib chiqish sabablari va ularga qarshi kurash chora – tadbirlari ishlab chiqilgan; tadqiqot olib borilgan hududda, baliqlarning gelmintlar - tasmasimon, so’rg’ichli, tikanboshli va to’garak chuvalchang sinflari bilan invaziyalanish holatlari qayd etilgan va kasallik keltirib chiqaruvchi patogen turlarga qarshi antigelmint dori vositalari foydalanilgan; baliqlarda gelm mikroskopiya uslublari asosida tahlil qilinganligi, Buxoro viloyati suv havzalaridagi baliqlar gelmintozlarining oldini olishning epizootologik tahlil etilganligi bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati Buxoro viloyati suv havzalaridagi ovlanadigan hamda ko’paytiriladigan baliqlarning ekologik – faunistik, taksonomik tahlili baliqlarda gelmintozlar profilaktikasi uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Buxoro viloyati va unga chegaradosh suv havzalari baliqlari gelmintlari mavzusi bo’yicha olingan ilmiy natijalar asosida: suv havzalari baliqlarining asosiy gelmintozlari hisoblangan ligulidoz va rafidaskarioz kasalliklariga qarshi antgelmintik (prazikvantel, evermiktin, alben) preparatlar qo’llash bo’yicha tavsiyalar Buxoro viloyati “Hayr axborot markazi Genbank bazasiga joylashtirilgan (Milliy biotexnologiya axborot markazi, 2022 yil 04 dekabrgi ma’lumotnomasi, NCBI). Natijada OP648270 – Ligula intestinalis, OP648281 – Ligula intestinalis, OP648282 - Digramma interrupta OP648287 - Digramma interrupta identifikatsiya raqamlari olinib, turlarni molekulyar taksonomik va filogenetik o’rnini asoslash imkonini bergan. Та dqiqot natijalarining aprobatsiyasi. Mazkur tadqiqot natijalari 1 ta xalqaro va 8 ta respublika ilmiy – amaliy anjumanlarida muhokamadan o’tkazilgan. Та dqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Dissertatsiya mavzusi bo’yicha jami 25 ta ilmiy ish nashr etilgan, shundan O’zbekiston Respublikasi Oliy Attestatsiya Komissiyasining doktorlik dissertatsiyalari asosiy ilmiy natijalarini chop etishga tavsiya etilgan ilm bo’lib, unda O’zbekiston va xorijiy davlatlarda baliqlar gelmintlarining o’rganish darajasi bo’yicha ma’lumotlar keltirilgan. O’zbekiston va xorijiy davlatlarning qator olimlari tomonidan baliqlar gelmintofaunasining o’rganilish darajasi batafsil tahlil qilingan. Tahlil natijalariga ko’ra baliqlar gelmintlarining tur tarkibi, faunistik tahlil va gelmintofaunaning shakllanish yo’llarini o’rganish, nazariy va amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etishini ko’rsatib o’tilgan. Adabiyotlar sharhida Buxoro viloyati suv havzalarida ham tadqiqotlar olib borilganligi lekin olingan ma’lumotlar ancha oldingi yillarda, so’ngi adabiyotlar qariyib chorak asr oldingi ma’lumotlar bo’yicha tahlil qilinganligidan dalolat beradi. Bobda tadqiqot olib borilgan hududning fizik – geografik tavsifiga batafsil to’xt Vallenciennes, 1844) – 122, oddiy laqqa (Silurus glanis Linnaeus, 1758)- 112, oq sla (Sander lucioperca Linnaeus, 1758) – 212. Baliqlar Zarafshon daryosi quyi oqimi Buxoro viloyati suv havzalari, unga tutash tabiiy va sun’iy ko’llar, Sho’rko’l va To’dako’l suv ombori, Oyoqog’itma, Dengizko’l va Qoraqir suv havzalari hamda baliqchilik xo’jaliklaridan tutilgan. Baliqlar turlarini aniqlashda institutning Ixtiologiya va gidrobiologiya laboratoriyasi xodimlariga murojaat qilingan. Undan tashqari, Rossiya Federatsiyasi Moskva shahrida joylashgan A.N. Severtsov nomidagi Ekologiya va Evolyutsiya muammolari instituti Parazitologiya markazidagi Gelmintologiya muzeyidagi (2022 yil, iyul-avgust) materiallar bilan ham qiyosiy tahlil qilingan. 1 - rasm. Tadqiqot olib borilgan hudud xaritasi va koordinata nuqtasi Tadqiqot ishlarida V.A. Dogel (1962) tomonidan ishlab chiqilgan, A.P. Markevich (1951), K.I. Skryabin (1982), I.Ye. Bixovskaya – Pavlovskaya (1985) tomonidan qo’shimchalar kiritilgan baliqlarni to’liq va qisman parazitologik yorib ko’rish uslubidan foydalanildi. Gelmintlarni yig’ish, fiksatsiya qilish va kameral ishlov berish umumqabul qilingan metodlar asosida bajarildi (BixovskayaPavlovskaya, 1985). Gelmintlar morfologiyasi o’rganishda ML 2000 (Meiji), Olympus CK 2, va Zeeiss AX 10 binokulyar va SEM mikroskoplaridan va gelmintlar rasmini chizish uchun RA-4 va RA-5 apparatlaridan hamda Wacom va Macro media dasturlaridan foydalangan holda olib borildi. Gelmintlar lichinkalarini o’rganish tirik va total preparatlarda fiksatsiya qilingan holatda o’rganildi. Tadqiqotlar jarayonida 1053 ta vaqtinchalik va doimiy preparatlar tayyorlandi. Gelmintlar ularning sistematik mansubligiga qarab guruhlarga bo’lindi. Sestodalar pleroserkoidlari Kvass karmin bilan bo’yaldi. To’garak chuvalchanglar va tikanboshlilar lichinkalari esa sut kislotasi – glitserin (1:1) aralashmasi yordamida bo’yaldi. Muskullar va ichki organlardagi trematodalar kompressorum metodi orqali aniqlandi. Kompressorum usuli yirik o Tadqiqot olib borilgan suv havzalari baliqlarida qayd etilgan gelmintlarning lokallashuv va uchrash joyi turlicha bo’lib, baliqlarning ichak devorida - 2 tur, jabralarida - 1 tur, ichaklarida - 19 tur, ko’zida - 3 tur, seroz– muskul qavatida - 2 tur, qorin va tana bo’shliqlarida - 4 tur, qon tomirlarida - 1 tur parazitlik qilishi aniqlandi. Biogelmintlar rivojlanish sikllarida oraliq xo’jayin vazifasini sikloplar, bo’g’imoyoqlilarning turli vakillari, halqali chuvalchanglar, suv va quruqlik mollyuskalari, baliqlar, amfibiyalar, reptiliyalar, yirtqich baliqlar, qushlar va sut emizuvchilarning turli xil vakillari ishtirok etadi. 2 - rasm. Philometra kotlani Molnar, 1969 nematodasining Mira 3 Tescan (SEM) mikroskopi orqali olingan rasm. A. B. yuqoridan ko’ndalang holdagi og’iz qismi va lablar 3 - rasm. Contracaecum rudolphi Hartwich, 1964 nematodasining SEM mikroskopdan olingan rasmi. A. B. - apikal va distal ko’rinishdagi og’iz qismi va lablari, С . - og’iz qismining medial yon tomoni. D. E. F. - nematodaning tashqi lateral tashqi ko’rinishidagi bo’rtiqlar. Baliqlarda qayd etilgan ayrim gelmint turlarining nukleotidlar ketma – ketligi asosida molekulyar identifikasiyasi deb nomlangan 3.5 paragrafida zamonaviy gelmintologiyada keng qo’llanilayotgan molekulyar taksonomik tadqiqotlar olib borilgan. 4 – rasm. Contracaecum spp. ning filogenetik daraxti. Qisman 18S rDNK ketma- ketligiga asoslangan. Daraxt tashqi guruh sifatida Porrocaecum reticulatum (MF072700) ketma – ketligidan foydalanilgan. Statistik (boshlang’ich) qo’llab – quvvatlash qiymatlari MP, NJ va ML formatlarida beril 5 - расм . Pomphorhynchus sp va P. bosniacus turlarining rDNK ITS1+5,8S+ ITS2 sohasi fragmentlari (5’ dan 3’– oxirgi uchga tomon yo’nalishda). 5 - rasmdagi ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, Pomphorhynchus avlodiga mansub Pomphorhynchus sp namunasi xalqaro Genbank bazasidagi P. laevis (KJ756500) turi nukleotidlari o’rtasida o’xshashlik 100 % ni tashkil etdi. Demak, o’rganilgan turimiz P. laevis ekanligi ma’lum bo’ldi. Shu bilan birga qayd etilgan P. laevis turi bilan xalqaro Genbank ba’zasidagi P. bosniacus (MN319900) turi bilan esa 1 ta nukleotid farq qilib, bu 293 nukelotiddagi adenin o’rniga timin, nukleotidi almashganligi aniqlandi. Ular o’rtasidagi umumiy nukleotidlar farqi 0,16 % tashkil etdi. Bu nukleotidlar ketma – ketligi o’rtasidagi o’xshashlik P. bosniacus turini P. laevis turi qilish uchun kelajakda har ikki turni boshqa praymerlar xususan mtDNK barkoding geni bilan maqsadga muvofiqligi ko’rsatib o’tildi. Dissertasiyaning “Buxoro viloyati suv havzalari baliqlari gelmintofaunasi va ularning shakllanish yo’llari” deb nomlangan to’rtinchi bobi ikkita paragrafdan iborat. Birinchi paragrafda Buxoro viloyati suv havzalari baliqlari gelmintlarining faunasi va tarqalishi bo’yicha ma’lumotlar keltirilgan. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida Zarafshon daryosi quyi oqimi Buxoro viloyati suv havzalari baliqlarida 32 tur gelmintlar qayd etilgan va ular Cestoda, Trematoda, Acanthocephala va Nematoda sinflariga mansub. Gelmintlar tur tarkibining 12 (37,5%) sestodalar, 6 (18,7%) trematodalar, 2 (6,2 %) akantosefalalar va 12 (37,5%) nematodalar tashkil etdi (1-rasm). 6 - rasm. Baliqchilik suv xo’jaliklarida ham ko’plab yetishtirilayotgan baliqlarni zararlovchi: Sanguinicola inermis Plehn, 1905, Diplostomum spathaceum Rudolphi, 1819, Tylodelphys clavata Nordmann, 1832, Khawia sinensis Hsü, 1935, Bothriocephalus opsariichthydis Yamaguti, 1934, Ligula intestinalis Linnaeus, 1758) larvae, Digramma interrupta Rudolphi, 1810 larvae, Camallanus truncatus Rudolphi, 1814 va Raphidascaris acus Bloch, 1779 larvae turlari qayd etildi. K. Kennedi (1978) o’zining olib borgan ilmiy tadqiqotlarida ham parazitizm hodisasiga ekologik yondashuvlar asosida keng foydalangan. Unda muallif parazit organizmlarning populyatsion ekologiyasini batafsil ko ’ rib chiqqan . Bunda u parazit va asosiy xo ’ jayin munosabatlarini ochib bergan . Parazitlarning rivojlanish davomiyligi uning xo ’ j o ’ ziga yuqtiradi . Baliqlarda gelmintlarning asosiy xo ’ jayinni zararlash usuliga ko ’ ra 3 guruhga bo ’ lib o ’ rganilgan ( Kontrimavichus , 1969). Trofik aloqalar – oziqlanish ob ’ yektlari hayvonlarni yeyishi natijasida organizmga tushadi . O ’ rganilgan sestodalar va akantotsefallar oilasi vakillarini keltirish mumkin . Topik aloqalar – tuxum yoki lichinkalarni ixtiyoriy va tasodifan yutishi yoki yeyishi natijasida organizmga tushishi . Nematodalar sinfi vakillari misol bo’ladi. Topik aloqalar – lichinkalarning teri orqali ichkariga faol kirishi natijasida organizmga tushishi. O’rganilgan trematodalar oilasining vakillarini keltirish mumkin. Dissertasiyaning “Buxoro viloyati baliqlarining asosiy gelmintozlari va ularning oldini olishning ilmiy asoslari” deb nomlangan beshinchi bobi Baliqchilik hovuzlarida ko’paytirilayotgan baliqlarning parazit gelmintlari ta’siri natijasida baliqlarning o’sish ko’rsatkichlari keskin kamayadi, ozuqa samarasiz sarflanishi oqibatida esa mahsulot sifat ko’rsatkichi yomonlashadi, bu esa o’z navbatida baliq xo’jaliklariga jiddiy iqtisodiy zarar yetkazadi. Hozirgi vaqtda aniq gelmintozlarga qarshi antiparazitar dorilarni aniqlash va ushbu antigelmintik dorilarni e’tibor bilan batafsil qo’llash samaradorligini o’rganib chiqishni taqozo etadi. A.I. Kanayev (1973) ma’lumotiga ko’ra, siprinotsestin dori preparati karp turdagi baliqlarda uchraydigan sestodalar (botriotsefaliyoz va kavioz) parazitlariga qarshi qo’llab, biologik samaradorlikka erishish yo’llari va qo’llash bo’yicha tavsiyalar keltirilgan. Tadqiqotimizning katta bo’limida Buxoro v Tajriba dagi baliq lar guruhi Dorilar (doza 1kg о zuqaga 20 ml) Tajribadagi baliqlarning Zarar langa n baliql ar Gelmintologik yorib ko ’ rish natijasi (IE%, II nusxada) Biol ogik sam arad orlik %) Eksten siv samar adorli k(%) Oldini olish Muolaja Soni Yoshi Og ’ irligi (gr) 1 Mebendazol (10 %) 100 3 1020  35 36 36 (2-27) 28 (1-8) 55 77,7 2 Prazikvantel (20 %) 100 3 945  45 37 37 (2-63) 30 (1-8) 65 81,08 3 Alben (22 %) 100 3 1010  40 30 30 (4-27) 26 (2-12) 70 86,6 4 Nazorat 100 3 985  43 28 28 (2-22) 28 (4-26) 0 0 Jumladan, mebendazol preparati bir marta foydalanilgandan keyin samaradorlik qiymati 55 %, prazikvantel dori vositasi uchun – 65 % va alben uchun esa – 70 % ekanligi aniqlandi. Nazorat guruhida barcha baliqlarda invaziya holati o’zgarishsiz qoldi. Shunday qilib, olib borilgan ko’zida - 3 tur, teri – muskul qavatida - 3 tur, qorin va tana bo’shliqlarida - 2 tur, jigarda - 1 tur va qon tomirlarida - 1 tur parazitlik qilishi aniqlandi. 3. Sestodalar sinfining 4 turkum, 6 oilasi, 10 avlodiga mansub 12 turidan 5 turi larval shaklda uchradi, 1 tur yangi xo’jayin - Proteocephalus osculatus oddiy laqqa baliqda ilk bor qayd etildi. 4. Trematodalar 1 kichik sinf, 2 turkum, 4 oilasining 6 turi ro’yxatga olindi. Shulardan Allocreadium isoporum, Bolboforus confusus turlari ilk marta hudud uchun ro’yxatga olindi. 5. O’rganilgan baliqlarida nematodalarning 4 turkum, 8 oila va 10 avlodga mansub 12 turi uchrab, ulardan Philometra kotlani va Contracaecum rudolphi turlari ilk marotaba sharq oqcha balig’i, qizilko’z baliqlarda, 4 tur (Capillaria tomentosa, Camallanus lacustris, Ph akantosefala 1 tur, 10 tur nematodalar va eng kam turlar Qoraqir suv havzasida 8 tur - 2 tur sestodalar, 3 tur trematoda va 3 tur nematodalar qayd etilgan. 9. Olib borilgan tadqiqotlar natijasiga ko’ra, Zarafshon daryosining quyi oqimi Buxoro viloyati suv havzalari baliqlari gelmintlarining taqsimlanishi sifat va miqdor jihatidan bir xil taqsimlanmaganligi suv havzasining sathiga, sho’rlanish darajasiga, suvning haroratiga va biotik omillarga bog’liqligi kuzatildi. 10. Sinov tajriba natijalariga ko’ra, sazan va oq do’ngpeshona baliqlarining ligulidoz va rafidaskaridoz gelmintoziga qarshi alben va prazikvantelning 22 % li dori vositasining qo’llanilishi 70 % samaradorlikka erishish imkoniyatini ko’rsatdi. НАУЧНЫЙ СОВЕТ PhD.03/30.12.2019.В.91.01 ПО ПРИСУЖДЕНИЮ УЧЕНЫХ СТЕПЕНЕЙ ПРИ ГУЛИСТАНСКО ВВЕДЕНИЕ (аннотация диссертации доктора философии (PhD)) Актуальность и востребованность темы диссертации. Сегодня, в результате быстрого роста населения, с каждым годом увеличивается спрос на мясные и рыбные продукты, богатые важным белком в рационе человека. Поэтому в экологических процессах наблюдаются качественные и количественные сложные экономические изменения в результате антропогенных факторов, влияющих на использование водных объектов. Исходя из этого процесса, проведение научно – исследовательских работ по систематизации ихтиофауны водоемов, повышению рыбопродуктивности, эколого – фаунистическому анализу гельминтозов рыб, сохранению рыбных ресурсов и профилактике заболеваний имеет большое значение. В мире проводятся научные исследования видового состава, распространения, систематика, филогенетики рыбных гельминтов естественных и искусственных водоемов, выявления основных и промежуточных хозяев и мер борьбы с гельминтозами рыб. Среди них при идентификации видов гельминтов и изучении их филогенетических взаимоотношений, помимо изучения классическими морфологическими методами, используются молекулярно – генетические методы, т. е. анализ нуклеотидной последовательности. В связи с этим, уделяется особое внимание определению направленных увеличение объёма выращивания рыб в природных и искуственных водоёмах на основе усовершенствования мероприятий по профилактике и борьбе против гельминтозов, имеет важное значение. Данное диссертационное исследование в определенной степени служит выполнению задач предусмотренных Постановлением Президента Республики Узбекистан №ПП-2939 «О мерах по совершенствованию системы управления рыбной отраслью» от 1 мая 2017 года, Постановлением 1 Указе Президента Республики Узбекистан № УП – 80 от 28.01.2022 г. « О стратегии развития нового Узбекистана» Президента Республики Узбекистан №ПП-3657 «О дополнительных мерах по ускоренному развитию рыбной отрасли» от 6 апреля 2018 года, Постановлением Президента Республики Узбекистан №ПП-4816 «О мерах по поддержке и повышению эффективности рыбно Moghadam et al. (2010), M. Davidova et al. (2011), C.Deepak et al. (2013), David Gonzalez - Solis (2014), L. Li et al. (2015), H. F. Hassan et al. (2016), A. AlMoussawi(2017), P.V. Alves (2019), Y.S. Abdullah et al.(2021). В странах СНГ проводили свои исследования А.Х. Ахмеров (1960), О.П. Кулаковская (1961), А.И. Агапова (1962), В. А. Ройтман (1963), У. Д. Жалилов (1966), В. Е. Судариков (1974), М.Н. Дубинина (1987), Г.В.Васильков (1989), Н.М. Пронин (1994), A.T. Бочарова (1996), С.Г. Соколов (2000), И. А. Небесных (2003), а также в водоёмах бассейна реки Иртиш Б. К. Жумабекова (2009) и др. В Узбекистане в этом направлении научно-исследовательские работы по таксономии, распространении, экологическим особенностям и профилактике гельминтов, встречающихся в организме рыб, проводили Н.И. Кобя Связь темы диссертационного исследования с планами научноисследовательских работ научно-исследовательского учреждения, где выполнена работа. Диссертационное исследование выполнено по плану научно-исследовательских работ Института Зоологии АН РУз в рамках прикладного проекта “Комплексное изучение фауны Республики, оценка современного состояния объектов животного мира и разработка научно- практических рекомендаций по их рациональному использованию” (2017 - 2027). Цель исследования является анализ видового состава, распространения гельминтов, путей формирования гельминтофауны рыб водоёмов Бухарской области, и разработка начных основ борьбу против гельминтозов. Задачи исследования: определение видового состава и распределения рыбных гельминтов в водоемах Бухарской области; - эколого-фаунистиче Методы исследования. В диссертации в основном использованы зоологические, гельминтологические, ихтиопаразитологические молекулярно-генетические и методы вариационной статистики (среднее арифметическое значение, средняя ошибка и корреляционной анализ). Научная новизна исследования заключается в следующем: в водоемах Бухарской области проведён анализ современного видового состава гельминтов 13 видов рыб, в которых было выявлено 32 вида гельминтов. Из них 12 видов были определены как представители класса цестод, 6 видов – класса трематод, 2 вида – класса акантоцефал и 12 видов из класса нематод; Два вида нематод Philometra kotlani, Contracaecum rudolphi впервые показаны для фауны Узбекистана; Выявленные в рыб водоемов Бухарской области 11 видов гельминтов (Biacetabulum appendiculatum, Proteoc степень повреждений рыбам; на территории проведения исследований, зафиксированы случаи инвазий гельминтами классов ленточных, сосальщикых, скребных и круглых червей, а также разработаны методы использовал лекарственных препаратов против болезнетворных патогенных видов; разработаны практические рекомендации по «мероприятиям борьбы с гельминтозом и вызванными им заболеваниями карпа и белого толстолобика», направленных на снижение гельминтоза у рыб и повышение продуктивности рыбы на рыбоводных фермах. Достоверность результатов исследования обосновывается использованием современных в настоящее время морфологических и молекулярных методыов исследования, проведением анализа данных на статистических программах BioEdit, Paup 4.0, Mega, Biostat – 3.7, размещением данных в международной базе Genbank гельминтозов рыб, выловленных и разводимых в водоемах Бухарской области. Внедрение результатов исследования. На основе полученных результатов, проведенных по теме рыбных гельминтов Бухарской области и граничащих с ней водоемов, расположенных в низовьях реки Зарафшан: Рекомендации по применению антигельминтных препаратов (празиквантел, эвермиктен, альбен) против лигулидоза и рафидаскаридоза основных гельминтозов рыб внедрена в практику ООО «Хайробод замини саховати» и «Жавохир- Мирзо саховат балиги» в Бухарской области (справка №02/23-797 Государственного комитета по развитию ветеринарии и животноводства Республики Узбекистан от 22 апреля 2022 года). В результате, антигельминтные в рыбоводческих хозяйствах Бухарской области и повысить их продуктивности на 10%. Данные по нуклеотидной последо intestinalis, OP648281 - Ligula intestinalis, OP648282 - Digramma interrupta OP648287 - Digramma interrupta, что дало возможность обосновать молекулярно-таксономическое и филогенетическое положение видов. Апробация результатов исследования. Результаты данного исследования были обсуждены на 1 международных и 8 республиканских научно-практических конференциях. Публикация результатов исследования. По теме диссертации опубликовано всего 25 научных работ, из них 1 практическая рекомендация и 5 научных статей, рекомендованных Высшей аттестационной комиссией Республики Узбекистан для публикации основных научных результатов докторских диссертаций, в том числе 4 в республиканских и 1 в зарубежных журналах. Структура и объем диссертации. Структура диссертации состоит из введения, пяти глав, выводов, Ряд ученых из Узбекистана и зарубежных стран подробно проанализировали степень изученности гельминтофауны рыб. Согласно результатам анализа было показано, что изучение видового состава рыбных гельминтов, фаунистический анализ и путей формирования гельминтофауны, с теоретической и практической точки зрения имеет большое значение. Обзор литературы показывает, что исследования также проводились и на водных объектах Бухарской области, но полученные данные были проанализированы в гораздо более ранние годы, а последняя литература анализировалась по данным двадцатилетней давности. В данной главе подробно обсуждается физико- географическая характеристика района, в котором проводилось исследование. Во второй главе диссертации «Материалы и методы изучения рыбных гельминтов водоёмов Бухарской области Basilewsky, 1855) - 298 образцов, краснопёрка (Scardinius erythrophthalmus Linnaeus, 1758)- 201образцов, усач теркестанский (Barbus capito conocephalus) – 42 образца, лещ восточный (Abramis brama orientalis Berg) 158 образцов, белый амур амур (Ctenopharyngodon idella Vallenciennes, 1844) – 122 образца, сом обыкновенный (Silurus glanis Linnaeus, 1758) – 112 образцов, судак обыкновенный (Sander lucioperca Linnaeus, 1758) – 212 образцов. Рыбы были выловлены из природных и искуственных водоёмов Бухарской области нижнего течения реки Зарафшан, водохранилищ Шуркуль и Тудакуль, водоёмов Аякагитма, Денгизкуль и Каракир, а также рыбоводческих хозяйств. При определении вида рыбы были проведены консультации с сотрудниками лаборатории ихтиологии и гидробиологии института Зоологии. Кроме этого, был про Рисунок 1. Точка координат и карта местности проведения исследований При исследованиях были использованы методы полного и частичного вскрытия рыб, разработанные В.А.Догель (1962) и дополненные А.П.Маркевичем (1951), К.И. Скрябиным (1982), И.Е.Быховской – Павловской (1985). Накопление, фиксация и камеральная обработка гельминтов выполнялись на основе общепринятых методов (БыховскаяПавловская, 1985). При изучении морфологии гельминтов использовались микроскопы МL 2000 (Meiji), Olympus CК 2, бинокулярный Zeeiss AX 10 и сканирующий электронный микроскоп (СЭМ), для рисования гельминтов аппараты РА-4 ва РА-5, и программ , Wacom ва Маcro media. Изучение личинок гельминтов проводилось фиксированием живых и тотальных препаратов. В процессе исследования были подготовлены 1053 временных и постоянных препаратов. Гельминты были разделены на группы в зависимости от их систематической принадлежности. Плероцеркоиды цестод были окрашены Квасным кармином. Личинки нематод и акантоцефалов были окрашены с использованием смеси молочная кислота – глицерин (1:1). Трематоды в мышцах и внутренних органах были обнаружены с помощью компрессорумного метода. Компрессорумный метод был проверен путем раздавливания небольшого кусочка большого органа или органоида толщиной 4-6 мм (размером 6x12 см) двусторонним зеркалом. При определении видов выявленных видов были использованы определители «Определитель паразитов пресноводных рыб фауны СССР» (Авдеев,1987); Рисунок 2. Изображение нематоды Philometra kotlani Molnar 1969, полученное с помощью микроскопа Mira 3 Tescan (СЭМ). A. B.- поперечная часть рта и губ сверху, С.- вид ротовой части сбоку. D.E.F. - внешний вид гениталий и хвостовой части самца и самки. Рисунок 3. Изображение нематоды Contracaecum rudolphi Hartwich, 1964 полученное с помощью микроскопа СЭМ. A. B.- часть рта и губ в апикальном и дистальном проявлениях, C.- медиальная сторона ротовой части. D. E. F.-выпуклости во внешнем боковой части нематоды. Локализация паразитарных гельминтов у исследуемых рыб из водоемов, где проводились исследования, была различной: в стенке кишечника - 2 вида, в жабрах - 1 вид, в кишечнике - 19 видов, в глазу - 3 вида, в церозо–мышечном слое - 2 вида, в брюшной полости и полостях тела - 4 вида, в кровеносных сосудах - 1 вид. В циклах развития гельминтов обязанности промежуточного хозяина выполняют циклопы, различные представители членистоногих, кольчатые черви, водные моллюски и моллюски суши, рыбы, амфибии, рептилии, хищные рыбы, птицы и различные представители млекопитающих. В параграфе 3.5 «Молекулярная идентификация видов рыбных гельминтов на основе нуклеотидной последовательности» проведены широко используемые в современной гельминтологии молекулярно- таксономические исследования. Рисунок 4. Филогенетическое дерево Contracaecum spp. на основе частичных последовательностей 18S рДНК. Дерево было укоренено с использованием Рисунок 5. Фрагменты участков ITS1+5,8S+ ITS2 рДНК видов Pomphorhynchus sp и P. bosniacus (в направлении от 5’ к 3’). Каквидно из данных рисунка5, сходство между нуклеотидами образеца Pomphorhynchus sp из рода Pomphorhynchus и вида P. laevis (KJ756500) из международной базы Генбанк составляет 100%. Это означает, что изучаемый представитель является видом P. laevis. Вместе с этим, выявлено, что у вид P. laevis отличается от вида P. bosniacus (МН319900) из международной базы Генбанк 1 нуклеотидом, в частности, в нуклеотиде 293 вместо аденина обнаружен тимин. Общая разница в нуклеотидах между ними составила 0,16%. Мы можем предположить, что сходство между последовательностью нуклеотидов может объясняться тем, что вид P.bosniacus является морфой вида Р.laevis. Чтобы решить эту проблему, была показана возможность использования в будущем обоих видов с другими праймерами, в частности баркодингом гена мДНК. Четвёртая глава диссертации «Гельминтофауна рыб водоёмов Бухарской области и пути их формирования» состоит из двух параграфов. В первом параграфе представлены сведения о фауне и распространении рыбных гельминтов в водоёмах Бухарской области. В результате проведенных исследований у рыб водоемов Бухарской области нижнего течения реки Зарафшан было зарегистрировано 32 видов гельминтов, относящихся к классам Cestoda, Trematoda, Acanthocephala и Nematoda. Видовой состава гельминтов был следующим: цестоды – 12 видов (37,5%), трематоды - 6 видов (18,7%), акантоцефалы - 2 вида (6,2 меньшее количество в водоёме Каракир – 8 видов, и в рыбоводческих хозяйствах – 21 видов. По нашим наблюдениям, это состояние является процессом, связанным со специфическими условиями окружающей среды различных типов водных объектов. В рыбоводческих хозяйствах зарегистрированы большое количество видов, наносящих рыбам вред: Sanguinicola inermis Plehn, 1905, Diplostomum spathaceum Rudolphi., 1819, Tylodelphys clavata Nordmann, 1832, Khawia sinensis Hsü, 1935, Bоthriocephalus opsariichthydis Yamaguti, 1934, Ligula intestinalis Linnaeus, 1758) larvae, Digramma interrupta Rudolphi, 1810 larvae, Camallanus truncatus Rudolphi, 1814 ва Raphidascaris acus Bloch, 1779 larvae. К.Кеннеди (1978) в своих научных исследованиях широко использовал феномен паразитизма, основанный на экологические подходы. В Также при классификации путей перехода и развития гельминтов в основной организм - хозяин было обращено внимание на следующие признаки. Гельминт попадает в организм хозяина через поедание другого организма, то есть промежуточного или дополнительного хозяина, которой считается объектом его питания; гельминт попадает в корм или воду в виде механической смеси; паразит активно проникает в организм хозяина через его кожу; последние хозяева сами заражаются гельминтами, питаясь промежуточными хозяевами. Рыбные гельминты, в соответствии с методом поражения основного хозяина, изучались разделив на 3 группы (Контримавичус, 1969). Трофические связи - объекты питания попадают в организм в результате употребления в пищу животных. Можно привести представителей изучаемого семейства цестод и акантоцефалов рыбоводческих хозяйств, имеет актуальное значение. В то же время, для решения этих проблем изучение и проведение ихтиопаразитологических научноисследовательских работ в водных объектах имеет важное значение. Среди болезней рыб основное место занимает гельминтоз, который поражает все виды рыбы, выращивающихся (хранящихся) в различных условиях. Паразитические организмы являются высоко патогенными для рыб, как в случае моноинвазии, так и в форме ассоциативной инвазии. По этой причине важно проводить паразитологические исследования для оценки эпизоотологической и эпидемиологической ситуации в водных объектах. Современные, монокультурные и поликультурные, интенсивные формы рыбоводства обеспечивают темпы воспроизводства рыб, что создает их тесную связь и благоприятные условия для распространения рыб, даны пути достижения биологической эффективности и рекомендации по применению. Большой раздел нашего исследования состоит из тестирования и изучения эффективности препаратов, которые обладают хорошей эффективностью против лигулидоза рыб и рафидаскаридозов, распространенных в рыбопромысловых бассейнах Бухарской области. Возбудителем лигулидоза являются личинки цестоды Ligula intestinalis Cestoda (плероцеркоиды). В данном эксперименте были использованы препараты мебендазол (10%), празиквантел (20%), альбен (22%) на белых толстолобиках и карпах, пораженных лигулидозом (возбудитель плероцеркоидов Ligula intestinalis), которые часто встречаются при цестодозах. В этом случае, через 14 дней после введения препарата, экспериментальную и контрольную группу обследовали путем вскрытия рыбы. Полу 2 Празик вантел (20 %) 100 3 945  45 37 37 (2-63) 30 (1-8) 65 81,0 8 3 Альбен (22 %) 100 3 1010  40 30 30 (4-27) 26 (2-12) 70 86,6 4 Контрол ь 100 3 985  43 28 28 (2-22) 28 (4-26) 0 0 В частности, после однократного применения препарата мебендазол значение эффективности было равным 55%, для препарата празиквантел – 65%, а для альбена составило 70%. В контрольной группе состояние инвазии у всех рыб оставалось неизменным. Таким образом, по результатам проведенного исследования было установлено, что препарат празиквантел (20%), который применялся против лигулидоза, считающегося паразитом белого толстолобика и карпа, обладает высокой эффективностью. ВЫВОДЫ В результате проведенных исследований по диссертации доктора философии (PhD) по биологическим наукам на тему «Экологофаунистическая хара 3. Из 12 видов цестод, относящихся к 10 родам, 6 семейств, 4 отрядам, 5 видов встречаются в ларвальной форме, 1 вида были зарегистрированы у новых хозяев, в частности виды Proteocephalus oscullatus, впервые зафиксированы у обыкновенного сома. 4. Представители класса трематод были зарегистрированы в одном подклассе, 2 категории, 4 семействе из 6. Из них виды Allocreadium isoporum, Bolboforus confusus впервые внесены в список для данного района. 5. У изученных рыб встречаются 12 видов нематод, относящихся к 4 отрядам, 8 семействам и 10 родам, из которых виды Philometra kotlani и Contracaecum rudolphi были впервые зарегистрированы у леща, а в районе исследований у краснопёрка впервые зафиксированы 4 вида (Capillaria tomentosa, Camallanus lacustris, Philometra kotlani, Contracaecum rudolphi). цестод, 2 вида трематод и 6 видов нематод), в водоёме Денгизкуль выявлено 12 видов гельминтов (5 видов цестод, 3 вида трематод и 4 вида нематод), в водохранилище Тудакуль выявлено 27 видов гельминтов (12 видов цестод, 4 вида трематод, 1 вид акантоцефал и 10 видов нематод), и самое наименьшее количество гельминтов выявлено в водоёме Коракир (2 вида цестод, 3 вида трематод, 3 вида нематод). 9. По результатам проведенных исследований было установлено, что качественное и количественное распределение гельминтов рыб водоёмов Бухарской области в нижнем течении реки Зарафшан распределено неравномерно, и зависит от уровня водоёма, степени засоления, температуры воды и биотических факторов. 10. Согласно результатам эксперимента, применение 22% препарата aльбен и празиквантел против лигулидоза и рафи SCIENTIFIC COUNCIL PhD.03/30.12.2019. В .91.01 ON THE AWARENESS OF ACADEMIC DEGREES UNDER THE GULISTAN STATE UNIVERSITY INSTITUTE OF ZOOLOGY SOATOV BAKHROM BAKHTIYOROVICH ECOLOGICAL AND FAUNISTIC CHARACTERISTIC OF FISH HELMINTHS IN WATER BODIES OF BUKHARA REGION 03.00.06 – Zoology DISSERTATION ABSTRACT OF THE DOCTOR OF PHILOSOPHY (PhD) ON BIOLOGICAL SCIENCES Gulistan – 2023 INTRODUCTION (abstract of PhD thesis) The aim of the research work is to analyse the species composition and spreading of fish helminthes in water bodies in Bukhara region and formation of the helminthes fauna and to develop a scientific basis for the control of helminthiasis. The object of research are cestodes, trematodes, acanthocephalans, nematodes, helminths and their larval forms parasitizing in fish. The scientific novelty of the research is as follows: for the first time, the modern species composition of helminths was analyzed in 13 species of fish in the reservoirs of Bukhara region, and 32 species of helminths were identified. Of them, 12 types belong to the class of cestos, 6 types of trematodes, 2 types of acanthocephala, and 12 types of nematodes; Philometra kotlani, Contracaecum rudolphi nematode species were recorded for the fauna of Uzbekistan for the first time; 11 types of helminths (Biacetabulum appendiculatum, Proteocephalus osculatus, Allocradium isoporium, Thylodelphys clavata, Bolbophorus confusus, Capillaria tomentosa, Gnathostoma hispidum, Dioctophyme renale, Camallanus lacustris, Contracaecum spiculigerum, Acantocephalus lucii) recorded in the fish of Bukhara region result, anthelmintic drugs allowed to reduce the incidence of helminths by 65- 70% and increase the productivity of fish by 10%. Data on the nucleotide sequence of the ribosomal DNA 18S domain, based on the molecular genetic analysis of species with variable morphological characteristics, was placed in the Genbank database of the National Center for Biotechnology Information (NCBI) (2022 of the National Center for Biotechnology Information October 19 reference). As a result, for the species Pomphorhynchus laevis – OP681185; Identification numbers OP912388 were obtained for the species Contracaecum rudolphi, and they allowed to identify the species and study its phylogeny at the international level. Information on the nucleotide sequence of the mitochondrial DNA COXI region of helminth spec E’LON QILINGAN ISHLAR RO’YXATI Список опубликованных работ List of published works I бўлим (I часть ; part I) 1. Soatov B.B., Nomozov R. K Infectioning of fishes (Cypriniformes) with the diplostomose trematoda in water reservoirs of Bukhara region // Web of scientist: International Scientific Research Journal. India.2021 № 2. P.104- 107. (№14, ResearchBib.). 2. Soatov B.B., Kuchboev A.E., Karimova R. R., Amirov O.O. Morphological and molecular description of Contracaecum sp. larvae (Nematoda: Anisakidae) in common rudd fish of the Shurkul Reservoir of Uzbekistan // Biodiversitas, 2023.–№24(4).P. 2031- 2036. DOI: 10.13057/biodiv/d240412 (№3, Scopus) 3. Соатов Б.Б., Кучбоев А.Э., Спиридонов С.Э. Изучение цестод рыб бассейна реки Зарафшан на основе анализа нуклеотидных последовательностей // акантоцефала турининг морфологик ва молекуляр идентификацияси // Агроинформ журнал. – Тошкент, 2021. - № 1. – Б. 49-52. (03.00.00; № 8). 7. Soatov B.B. Kuchboev A.E., Nomonov J.N. Species composition of helminthes of fish in water bodies of Bukhara region in Uzbekistan // Academicia Globe: Inderscience Research Open Access, peer reviewed journal. Indonesia. P. 253-262. (№ 17, Open Academic Journals Index). II бўлим (II часть; part II) 8. Соатов.Б.Б. Карпсимон (Cyprinidae) оиласи балиқларининг Bothriocephalus оpsariichthydis (Yamaguti, 1934) цестодаси билан зарарланиши // Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси // Илмий журнал, № 9-1 – Хива, 2022. - Б. 125-129. (03.00.00; №12). 9. Соатов Б.Б. Карп (Cyprinus carpio L) балиқлари Khawia sinensis цестодаси билан зарарланиши // Биохилма-хилликни 13. Соатов Б.Б., Акрамова Ф.Ж., Сафарова Ф.Э. Шўркўл сув омбори Cyprinidae оиласига мансуб балиқларнинг Khawia Hsü, 1935 авлоди цестодалари билан зарарланиши // Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ёш олимлар ахборотномаси. Тошкент: 2020. № 1 (4). - Б. 26- 29 14. Cоатов Б.Б.,Кимёназаров С. Қ. Сamallanus (Nematoda: Сammalanidae) авлодига мансуб паразит нематодaларининг морфо - биологик хусусиятлари ва ривожланиши // XXI асрда биологиянинг ривожланиш истиқболлари ва уларда инновацияларнинг аҳамияти: Республика илмий анжумани. Жиззах: 2021. – Б. 246-249. 15. Soatov B.B., Kuchboyev A.E. Zarafshon daryosi quyi oqimi suv havzalari baliqlarining gelmintlari // “Tabiiy fanlarning zamonaviy yutuqlari va o’qitishda innovatsiyalar” Respublika ilmiy - amaliy anjumani.Toshkent: 2021. –B. 452- 460. 19. Соатов Б.Б., Кучбоев А.Э. Гельминты рыб водоемов низовьев реки Зарафшан // Научный журнал Павлодарского педагогического университета Биологические науки: Казахстана № 4. 2021. -С. 42-51. 20. Соатов Б.Б., Кучбоев. А.Э., Номозов Р.К. Қизил қанот балиғининг Сontracaecum spiculigerum (Ascarida: Anisakidae) нематодаси билан зарарланиши // “ Замонавий биологик таълимни ривожлантиришда фан, таълим ва ишлаб чиқаришнинг интеграцияси” Республика илмий - амалий анжумани. Жиззах: 2022. –Б. 482- 485. 21. Соатов Б.Б., Номонов Ж.Н. Зоғора балиғининг Sanguinicola inermis (Sanguinicolata: Sanguinicolidae) трематодаси билан зарарланиши // “Фан, таълим ва техникани инновацион ривожлантириш масалалари” халқаро илмий- амалий анжумани. Андижон: 2022. –Б. 310- 313 б. 22. Соатов Б.Б. Қизил қанот балиғининг Сo замон муаммолари ва ривожланиш истиқболлари IV– Республика илмий- амалий анжумани. Тошкент, 2022. –Б. 148-152. 26. Soatov B.B., Mahammadiyev Z. N. Zog’ora (Sazan) balig’ining Сontracaecum spiculigerum (Ascaridida:Anisakidae) nematodasi bilan zararlanishi // Qishloq xo’jaligida innovasion texnologiyalarni ishlab chiqarish va joriy etishning istiqboldagi vazifalari respublika ilmiy – amaliy konferensiya materiallari. Samarqand, 2022. – B. 132- 134. Bosishga ruxsat etildi: 01.12.2023 Bichimi: 60 х 84 1 / 16 «Times New Roman» garniturada raqamli bosma usulda bosildi. Shartli bosma tabog’i 2,8. Adadi 100. Buyurtma: № 289 Те l: (99) 3832 99 79; (99) 817 44 54 Guvohnoma reestr № 10-3279 “IMPRESS MEDIA” М CHJ bosmaxonasida chop etildi. Ма zil: То shkent sh., Yakkasaroy tumani, Qushbegi ko’chasi, 6
Купить
  • Похожие документы

  • Jamiyat va tabiatning o’zaro tasiri
  • Qobiq- trubali, spiralsimon. Zmeyevikli va plastinali isitkichlarni, hamda ularning hamma elementlari qurilmalarini hisoblash va loyihalash.
  • Экологик аудит. Сувдан ва ердан фойдаланувчи корхоналарни экологик аудити процедураси
  • Ерларни қайта тиклаш тадбирлари ва ифлосланишни баҳолаш тартиби
  • Ekologiya yakuniy testlar bazasi 200 talik

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha