Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 183.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Cho‘lpon lirikasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH:O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: CHO‘LPON LIRIKASI Bajardi: Qabul qildi: Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH............................................................................................................3 I BOB. O‘ZBEK ADABIYOTIDA CHO‘LPON LIRIKASI 1.1.Cho‘lpon lirikasining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va mohiyati..................8 1.2.Cho‘lpon she’rlarining mavzu xususiyatlari.............................................10 I bob yuzasidan xulosa....................................................................................11 II BOB.Cho‘lpon she’rlarining g‘oyaviy jihatlari 2.1.Shoir she’rlarida xalq,millat,ozodlik,vatan tushunchalarining ifodalanishi…………………………………………………………………...13 2.2.Shoir she’rlarida novatorlik xususiyatlarining namoyon bo‘lishi.............19 II bob yuzasidan xulosa..................................................................................33 UMUMIY XULOSA....................................................................................34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………….35 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zbek tili va adabiyotining ahamiyati hamda rivojlanishi borasida bir nechta muhim fikrlarni bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zbek tili va adabiyoti xalqimiz uchun milliy o‘zlik va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik va buyuk qadriyatdir. Shuningdek, prezidentimiz o‘zbek tilini rivojlantirish bo‘yicha belgi- langan vazifalarni izchil davom ettirish zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, davlat tili va adabiyoti masalasi milliy g‘oyamizning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lishi kerak1 . Cho‘lpon she’riyatidagi obrazlilik, shoirning poetik mahorat masalalarini o‘rganish orqali ijodkor dunyoqarashi va badiiy niyatini ko‘rsatib berish ishning dolzarbligini tashkil etadi.Cho‘lpon she’rlarda davr mustamlaka ezilgan xalq ozodlik yo‘lida kurashgan shaxslar fojiasi tilga olinadi va kuylanib kelinadi. O‘zining har bir asari bilan Cho‘lpon xalqimiz uchun og‘ir sinov davri hisoblangan 20-30 yillarda chin vatanparvar, haqiqiy istiqlol kuychisi va kurashchisi sifatida namoyon bo‘ldi. Bugun uning qadriga yetish, ardoqlash, vasiyatlarini amalga oshirib, mustaqilligimizni mustahkamlash biz, farzandlarining muqaddas burchidir. Cho‘lpon o‘zining betakror asarlari bilan XX asr adabiyotiga ulkan hissa qo‘shdi. U adabiyotni “o‘tkir yurak kirlarini yuvadurg‘on ma’rifat suvi” deb atagan edi. Ulkan san’atkor Cho‘lponning adabiy merosi hanuzgacha to‘la jamlangan emas.Hali uning yangi asarlari topilishidan umidvormiz. Bugungi kunda ijtimoiy-ma’naviy sohalardagi islohotlardan ko‘zlangan asosiy maqsad xalqimizning ma’naviy yuksalish yo‘lidagi imkoniyatlarni kengaytirish , jamiyatda ma’rifatparvar ziyolilarnin g, xususan, Abdulhami d Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon ijodini o‘rganish muhim ijtimoiy-falsafiy, badiiy estetik ahamiyat kasb etadi. Cho‘lpon qarashlarida ozodlik, istiqlol, vatanparvarlik, millatparvarlik kabi yuksak axloqiy-estetik g‘oyalar ifodalangan. Cho‘lpon o‘tgan 1 Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), ʼ O‘zbekiston, – T.: 2018, - B. 168. 3 asrning boshlarida o‘zbek adabiyotida birinchilardan bo‘lib, barmoq vaznida jozibali she’rlar, realistik hikoya hamda roman yozgan ijodkordir.Biroq uning ijodini faqat poeziya bilan chegaralash mumkin emas. U bir vaqtning o‘zida ham shoir, ham dramaturg, ham nosir hamda adabiy tanqidchi sifatida ham ijod qildi. Abdulhamid Cho‘lpon ijodining g‘oyaviy asoslari xalqni ma’rifatli qilish, badiiy dunyoqarashini boyitish, go‘zallikka muhabbat uyg‘otish kabi yetakchi tamoyillarga tayanadi va bularni inson kamoloti, xalq hayoti va jamiyat ma’naviy yuksalishidan ayri holda tasavvur etish mumkin emas. Cho‘lpon tom ma’nodagi milliy shoir. U yurt hayotidagi yutuqlar, ibratli yumushlardan qanchalik quvonsa, erksizlik va tutqunlikdan, tengsizlik va adolatsizlikdan shunchalik iztirob chekadi. Shoir she’rlarida dard va alamning ufurib turishi ham, avvalo, millat, Vatanga muhabbat tuyg‘ulariningkuchliligi bilan izohlanadi. Shoir Vatan istiqbolini ko‘zlab dard chekadi, qiynaladi va o‘zining ana shu yurak tug‘yonlarini rang-barang shakllarda ifodalaydi.Cho‘lpon she’riyatining asosiy mavzusi –Vatan,bosh qahramoni esa, millat, xalq. Uning har qanday she’ri zamirida millat va yurt erki, taraqqiyotig‘oyasi yotadi. Cho‘lpon o‘z she’rlarida, zamonaviy va xalqchil g‘oyalarni olg‘a surar ekan tom ma’nodagi rostgo‘y shoir sifatida doimo haq so‘zni aytadi, haqiqatni yozadi. Cho‘lpon she’riyatining mavzu doirasi juda keng. Shoir o‘z asarlarida yangi davr muammolari, vatan qismati, insonqadr-qimmati, xalq qudrati, erk, ma’naviyat hamda ma’rifat taraqqiyoti kabi zamonaviy masalalarni aksettiradi. Shu bois shoir ijodida zamovaviy ruh bo‘rtib turadi.2 Cho‘lpon tom ma’noda XX asar o‘zbek namoyondalari ichida millat ruhi uchun haqiqiy mash’ali bo‘lib,uni ozodlik sari yetaklab kunduz -quyosh, tunda esa, oy kabi yorita olgan xalqchil shoirdir. Uningshe’rlaridagi yangicha ruh, so‘zning takrorlanmas jilolari, ohoriy misralarning ba’zi o‘rinlardabir-biriniinkor qilgani holda yangicha mulohazalarga yo‘l ochadi. O‘qirmanni yanada o‘ylantirib, ungatinchlikbermaslikka da’vat etadi. Shoirning so‘zi bilan aytganda “Adabiyot yashasa millat yashaydi” iborasi, dunyoxalqlariningmavjudligi uning tili bilan 2 Mirzayev, “XX asr O‘zbek adabiyoti”. “Yangi asar avlodi”, 2005.161-bet. 4 belgila nsa, millati esa uning ruhi bo‘lmish adabiyoti va san’a ti bilannamoyon bo‘ladi. Cho‘lpon asarlarida ana shunday yangicha ruhiy at bag‘ishlagan o‘rinlar bilan o‘z mahoratiniko‘rsata olgan ijodkordir . 3 Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Cho‘lpon lirikasimavzusi O‘zbekiston adabiyotshunosligida ham keng qamrovli o‘rganilgan va bir qator o‘zbek olimlari tomonidan chuqur tadqiq etilgan.Cho‘lpon she’riyati bo‘yicha tadqiqot olib borgan olimlar orasida Olim Sharafiddinov, Izzat Sulton, Abdug‘afur Rasulov, Naim Karimov, Matyoqub Qo‘shjonov, Ozod Sharafiddinov, Botir Norboyev va Anvar Qosimov alohida o‘rin tutadi. Naim Karimov Cho lpon ijodini ilmiy asosda birinchi keng qamrovda tadqiqʻ qilgan olimlardan biridir. Uning “Cho lpon” monografiyasida Cho lponning ʻ ʻ she riyati, dramaturgiyasi va tarjimonlik faoliyati batafsil tahlil qilingan. ʼ Begali Qosimov Cho lpon merosini mustaqillik davrida qayta tiklash va ilmiy ʻ baholashga katta hissa qo shgan. “Cho lponni anglash” asarida Cho lponning badiiy ʻ ʻ ʻ tafakkuri, milliy g‘oya va erkinlik mavzulari chuqur yoritilgan. Ozod Sharafiddinov “Milliy uyg‘onish adabiyoti” (Cho lpon haqida boblar) ʻ Ozod Sharafiddinov Cho lponni milliy uyg onishning eng yorqin adabiy ʻ ʻ siymolarid an biri sifatida baholagan. Uning ilmiy maqolalari Cho lpon ʻ she riyatidagi erkinlik va insonparvarlik g‘oyalarini ochib beradi. ʼ Izzat Sulton “O‘zbek adabiyoti tarixi” (Cho lpon ijodi yoritilgan).Izzat Sulton ʻ Cho lpon ijodini tarixiy adabiyot jarayonida alohida bosqich sifatida ko‘rsatadi. U ʻ shoirning poetik uslubidagi yangiliklar va o‘ziga xosliklarni ilmiy asosda tahlil qiladi. Ibrohim G‘ofurov “Cho lpon yulduzi”.Ibrohim G‘ofurov Cho‘lponning ʻ ma’naviy olami va ijodiy falsafasini obrazlar tizimi orqali ochib beradi. Uning asarida Cho lpon she rlarining badiiy qatlamlari keng ilmiy sharhlanadi. ʻ ʼ Shukrullo Cho lponning fojeaviy taqdiri va shoir qalbidagi erkinlik ruhini ʻ adabiy-estetik nuqtai nazardan talqin qiladi. Shukrullo “Cho lpon ruhi” maqolalar ʻ turkumida Cho lpon satrlaridagi nozik lirizm va romantik ohanglar chuqur ʻ 3 Mirzayev, “XX asr O ‘zbek adabiyoti”. “Yangi asar avlodi”, 2005.166-bet . 5 yoritilgan. Surayyo Dolimova “Cho lpon lirikasida obrazlilik” tadqiqotida Cho lponʻ ʻ she riyatidagi ramz, timsol va lirizmning o‘ziga xos qirralari sistematik tahlil ʼ qilinadi. U shoirning badiiy tafakkurini zamonaviy poetik metodlar asosida sharhlab bergan. Xurshid Do‘stmuhammad “Adabiyotning yorug‘ siymolari” (Cho lpon ʻ haqidagi boblar). Xurshid Do stmuhammad Cho lponni millat dardini kuylagan ʻ ʻ buyuk shoir sifatida baholaydi. Uning tahlillarida Cho lpon lirikasining ma naviy ʻ ʼ ildizlari va ruhiy qatlamlari ochib beriladi. Abdulla Ulug‘ov Cho‘lponni o‘zbek modernistik poeziyasinin g asoschilaridan biri sifatida ilmiy jihatdan asoslab beradi. “Cho lpon va o‘zbek ʻ modernizmi” asarida shoirning poetik tajribalari va badiiy yangiliklari zamonaviy nazariya asosida tahlil qilingan. Murod Qosim Cho lponning ijodiy biografiyasini tarixiy manbalar bilan ʻ bog‘lab o‘rgangan. Uning “Cho lponning hayoti va merosi” asarida shoirning she riy ʻ ʼ dunyoqarashi va ma naviy izlanishlari izchil ochib berilgan. ʼ Tohir Malik “Cho‘lponga qaytish” maqolasida Cho lponni adabiy va ʻ ma naviy tiklanish timsoli sifatida talqin qiladi. U shoir satrlaridagi ozodlik, ʼ muhabbat va Vatan tuyg‘usini badiiy jihatdan yuksak baholaydi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Cho‘lpon lirikasi mavzusining obyekti Cho‘lpon she’rlarining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni, ularning mazmun-mohiyatini to‘liq tushunib borish,tahlil qilishdan iborat. Bunda Cho‘lpon lirikasining novatorlik xususiyatlari ham ochib beriladi. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Tadqiqot davomida Cho lponga xos lirik ʻ qahramon konsepsiyasi, ichki monolog va ruhiy iztirob obrazlarining o‘ziga xos xususiyatlari aniqlab berildi. Shoir lirikasida vatan, sevgi, erkinlik, dard obrazlarining ramziy talqini yangicha ilmiy mezonlar asosida asoslab beriladi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Cho‘lpon lirikasi mavzusining predmeti Cho‘lpon she’rlaridagi badiiy obrazlar, ularda qo‘llangan so‘zlarning ma’noviy xususiyatlaridir.Shoirning so‘z qo‘llash mahorati ham bu borada ahamiyat kasb 6 etadi. Kurs ishining maqsadi. Cho‘lpon lirikasi mavzusining maqsadi Cho‘lpon she’rlarining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni, ularning mazmun-mohiyatini to‘liq tushunib borish, tahlil qilishdan iborat. Cho‘lpon lirikasidagi novatorlik xususiyatlarini ochib berish ham bu boradagi ishlarning davomidir. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishida qo yilgan maqsadga erishish uchun ʻ oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: – Lirika tushunchasini aniqlash; – Cho‘lpon she’rlaridagi g‘oya va badiiy obrazlar o‘rtasidagi aloqalarni tahlil qilish ; – She’rlardagi g‘oyalarningning shakllanishi va rivojlanish jarayonlarini o‘rganish; –Cho‘lpon lirikasidagi g‘oyalarning ijtimoiy ahamiyatini aniqlash; – O‘qilgan she’rlarni mavzu yuzasidan tahlil qilish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ boblar yuzasidan xulosa, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining umumiy hajmi 36 betni tashkil etadi. ʻ ʻ . 7 I BOB. O‘ZBEK ADABIYOTIDA CHO‘LPON LIRIKASI 1.1.Cho‘lpon lirikasining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va mohiyati. Cho lpon adabiyotdagi ilk qadamlaridanoq ijodiy kredosini aniq belgilab,ʻ butun kuch-g‘ayratini ‘‘millatni uyg‘otish’’ maqsadiga sarf etish,bu yo lda badiiy ʻ so‘zni vosita qilishga qaror bergan edi.Cho lpon matbuotda e'lon qilgan ilk ʻ asarlardayoq millatning ma’naviy qashshoqlanishiva yurtining tutqunligidan yuragi pora, buyuk Abdulhamid Cho‘lpon armonlarini ommaga yuqtirib, uni mavjud holatdan chiqishga da’vat qilayotgan bezovtaqalb egasi bor bo yini ko‘rsatib turadi. ʻ Uningmatbuot yuzini ko rgan ilk asari ‘‘Turkistonli qardoshlarimizga’’ deb ʻ nomlanuvchi she’rdir.To g‘ri, badiiyat nuqtayi nazaridan she’r ancha zaif, uslubiy ʻ g‘alizliklar va vazndagi saktaliklar ko rinadi. Shunga qaramay, u biz uchun yosh ʻ Cho lpon ruhiyatini, orzu-intilishlarini yaqqol namoyon etishi bilan muhim. She’rda ʻ Cho‘lpon, o‘zi aytmoqchi, ‘‘millatning eng tanqid qilinaturg‘on o‘rinlari’’ni ko‘rishga intiladi,ularni tasvirlash orqali omma qarshisiga ulkan ko zgu qo‘ymoqchi ʻ bo ladi, go‘yo. She‘rning boshlamasidayoq: Ilm-u ma’rifat ham hunardan qoldi ʻ mahrum bizni xalq,Ma’rifatsizlik balosiga yo‘liqqon bizni xalq, deya asosiy xulosani aytib, shu da’vo isbotiga o tadi. Shoirning fikrlarida hali yarq etgan originallik ʻ ko‘rilmaydi, u aksariyat jadidlar kabi o‘ylaydi, mavjud ahvolni jadidchilik nuqtai nazaridan baholaydi. Xususan, ahillikning yo‘qligidan, millatning ‘‘boshiga shuncha kulfatlar kelsa ham ibrat olmasligi’’dan, farzandiga ilm berishdan ko‘ra ko proq ʻ to‘y-hashamga e‘tibor beruvchi otalardan zorlanishlar davr jadid nashrlarida bot-bot takrorlanuvchi gaplar edi. Biroq, e’tibor berilsa, shu she‘rdayoq Cho lpon uchun ʻ ijtimoiy dardning shaxsiylanib ulgurganini sezish mumkin. Uning ‘‘bir kishi millatparast o‘lsa deyurlar dahriy deb, ‘‘to‘g‘ri yo lga boshlasang, egri xohlar bizni ʻ xalq’’ degan satrlarida tom ma’nodagi shaxsiy kechinmalaraks etgan. Zero, Cho lpondek hissiyot kishisijadidchilik g oyalari bilan o‘zi gurillab yonganiholda ʻ ʻ yon-veridagilar qalbida ham shu olovni yoqmoqni niyat qilgan-u, o‘zi kutmagan holdaloqaydlik, befarqlikka to qnash kelgan bo lishi haqiqatga yaqin. Shuning uchun ʻ ʻ she’rda biroz xafalik aralash alam, umidsizlanish kayfiyati zuhur 8 qiladi. Bunday holatda o‘z foydasini o‘zi anglamagan kishilardan zada qalbning: Kes so‘zingni, ey qalam, bas muncha faryoding yetar, Ko p baqirsang og‘zingga toshlarni otgay bizni xalq. deya o ziga xitob etishi, alamli ʻ ʻ fig‘oniga araz ohanglarining-da ilashib kelishi tabiiy ko‘rinadi. O‘ylashimizcha, she’rdagi kayfiyat birmuncha vaqt yosh Cho‘lpon dilida ustuvor bo lgan.Turkiston ʻ Muxtoriyati gimni deyishga arzigulik ‘‘Ozod turk bayrami’’ she’rida uning shu kunlardagiko‘tarinki ruhi, g‘urur va iftixor tuyg‘ulari barqurib turadi: Ko‘z oching, boqing har yon! Qardoshlar qanday zamon! Shodlikka to‘ldi jahon! Fido bu kunlarga jon! Cho‘lpon endi ezilgan, xo‘rlangan xalqhaqida emas, ozodlikka erishgan, o‘zligini taniyboshl agan millat haqida kuylaydi. Shu boisham baralla “Nomusli , vijdonlimiz!” deyaoladi, uning tasavvurida erk deya chiqolgan,o‘z haq-huquqlari himoyasiga yaragan millatgina nomusli va vijdonli sanalishi mumkin.Cho lpon ʻ muxtoriyat ochgan istiqbolga quvonadi, endi “Taraqqiyga yo‘l ochuq! Jaholatga yo‘l yopuq!” bo lishi, “yurakdan dog‘larning, Vatan bog idan zog‘larning ketishi”, bu ʻ ʻ yurtda “hurriyatning bayrog‘-u adolatningo‘rtoq” bo‘lishiga ishonadi. Cho lpon ʻ talqinida Turkiston muxtoriyatining e'lon qilinishi nafaqat shu yashayotgan, balki butundunyoga tarqab ketgan “Turon bolalari”ning umumiy bayrami. Zero, “Turk beshigi Turkiston”da vujudga kelgan muxtoriyat turkiyolamni, umuman, mazlum Sharqni uyg otuvchibong, barcha ezilgan millatlarni istiqlol uchunkurashga chorlovchi mayoq deb tushunadi muallif. Cho lponning lirik merosi “Uyg onish”, “Buloqlar”, “Tongsirlari”, “Soz” nomli ʻ ʻ to‘plamlarida, “O‘zbek yosh shoirlari” nomli majmuada jam etilgan.Bundan tashqari, ko plab asarlari vaqtli matbuot nashrlarida e'lon qilib borilgan. Cho lponhibsga ʻ ʻ olinganida uyidan qo‘lyozmalari-yu she’r daftarlari, kundaliklari ham olib ketilganbo lib, ularning keyingi taqdiri hanuz ma'lumemas. Shoirning oxirgi o‘n yil ʻ ichida yozib,matbuotda chiqara olmagan she’rlari shu tufayli bizga yetib kelgan emas. Cho‘lponniyaqindan bilgan zamondoshlari uning o‘sha og‘ir 9 vaqtlarda ham dilbar she’rlar bitganini xotirlaydilar. Biroq “Soz” to plamigaʻ kirganshe'rlardan (bular, ma'lumki, ko proq murosa uchun yozilgan edi) boshqa bu ʻ davrda yozilgan lirik asarlari bizga noma'lum. Cho lponning 1937-yilda “Jo‘r” nomli ʻ to‘plam tartibbergani va nashriyotga topshirgani ma'lum,biroq muallif qamalgach, uning qo lyozmasi ham izsiz yo qolgan. Maqolalaridan birida Cho lpon: ʻ ʻ ʻ “Navoiy,Lutfiy, Boyqaro, Mashrab, Umarxon, Fazliy,Furqat, Muqimiylarni o‘qiymen: bir xil, bir xil,bir xil! Ko ngil boshqa narsa - yangilik qidiradir...” deb ʻ yozgan edi. Ushbu izhor kishida ”nahotki Cho lpon buyuk iste’dodlarni mensimagan ʻ bo‘lsa?” degan ishtiboh hosil qilishimumkin. Yo‘q, bu o‘rindagi qoniqmaslikning ildizi boshqa. Gap shundaki, mumtoz she’riyatimizdagi ritmik imkoniyatlar, qat’iy she’riy shakl tizimlari asr boshida qaynab tosha boshlagan hayot shiddatiga ko pda ʻ muvofiq kelmay qoldi. 1.2.Cho‘lpon she’rlarining mavzu xususiyatlari Har bir davr she’riyati poetikasi, ritmikrang-barangligini o‘sha davr belgilaydi. XXasr boshidagi o zbek ʻ she'riyatig a davr shiddatiga mos ohanglar,shiddatli fikr va tuyg‘ulari fodasiga mos shakllar zarur edi. Yangi she’riyatni yaratish yo lida juda ko‘p ijodkorlarizlandi, bu izlanishlar Cho lpon ʻ ʻ she’riyatidamujassam ifodasini topdi. Shu bois Cho lpon haqli ravishda novator shoir ʻ deb ataladi. Sirasi, uning “o zbek adabiyotiga yangi to‘n kiygizgan”i zamondoshlari ʻ tomonidan ham e'tirofetilgan. Ayni paytda, hech bir ijodkor, hattoeng buyuk iste’dod egasi ham o‘zini voyagayetkazgan xalq madaniyati ta’siridan butkul uzilib ketolmaydi. Cho lpon she’riyati hamquruq joyda yuzaga kelgani yo q, ming ʻ ʻ yillarbilan o lchanuvchi mumtoz adabiyotimizningeng yaxshi an’analari unga asos ʻ bo lib xizmatqildi. Cho lpon she’rlari haqida fikr yuritganda Vadud Mahmud. ʻ ʻ Cho‘lponning “Buloqlar”i. Turkiston,1923-yil, 10-dekabr. Ana shu ikki jihatni yodda tutish kerakki, aks holda ularning mazmun jilolarini ilg‘ash mushkulbo ladi. Buni ʻ Cho lponning “Go zal” she’ri misolida ko‘rish mumkin. She’rning lirik qahramoni - ʻ ʻ ko ngliga yuksak va sof muhabbatni jo etgan, seva olganining o zidanoq baxtiyorlik ʻ ʻ hissini tuyabilgan “oshiq”. Uning qalbini zabt etgan malakning tengi yo‘q - yuksaklik tushunchasining tajassumi bo lmish oy-u ʻ 10 quyoshdan-dabaland. Ko‘ramizki, “oshiq” va “ma’shuqa”obrazlari talqinidayoq iste’dod mumtoz adabiyotimi zdan oziqlanayot gani seziladi. Zero,shu xil mubolag‘alar - yorni oy-u quyoshga mengzash va ulardan ham ortiq qo‘yish mumtoz she’riyatimiz uchun odatiy edi. Biroq bu o rinda masalaning boshqa bir ʻ jihatiga hamayricha diqqat qilish lozim. Ma'lumki, mumtoz she'riyatimizda “oshiq” va “yor” obrazlari ko‘pincha ramziy-majoziy ma’nolarda qo‘llanar edi. Xo‘sh, “Go zal” she’rida ramziylik bormi,yo unda faqat zohiriy qatlamgina mavjudmi? ʻ 11 Bob yuzasidan xulosa Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Cho‘lpon she’riyatida o‘sha davr muommolari xalqnining tutqinligi, bosqinchilar azoblaridan kuygan va bu azoblarni yorqin go‘zal sherlarida ochib xalqni uyg‘otishga vatanni saqlab qolishga undagan.Sharqning yozini ham, kuzi va qishini ham tilga olar ekan, shoir lirik qahramon tilidan fasllarning barchasida ingrab yotgan Sharq obrazini ochib berishga harakat qiladi. Bir o‘rinda Sharq qoloqligidan aksincha, ikkinchi o‘rinda yaralangan Sharq tanasiga malham bo‘lgisi keladi, xasta, tutqun Sharqning ahvoliga achinadi. Bu davrdagi fojialardan ogoh qilgan va undagan buyuk ijodkordir. O‘zi ham bu yo‘lda hech narsadan tap tortmay hatto jonini fido qilib bo‘lsa ham xalqni uyg‘otishga chaqirgan. Sharqning erk kuychisi desak aslo adashmaymiz. Cho‘lponning ijodiy uslubini belgilashda uning millat va mamlakat hayoti, taqdiri va istiqbolini ifodalovchi g‘oyalar, mavzularning badiiy-estetik talqinini voqelikka estetik munosabat qonuniyati asosida tahlil qiladi. Cho‘lpon qaysi mavzu, muammoga qo‘l urmasin, u Sharqu-G‘arb muammolari bo‘ladimi, tabiat manzarasimi, ishq-muhabbat kechinmalarimi, millat tarixi yoki istiqbolimi, erk orzusimi – barchasida shoir millatparvar lirik qahramon siymosida namoyon bo‘ladi. Cho‘lpon she’riyatidagi nafosatga yo‘g‘rilgan badiiy g‘oyaning kuchi shundaki, u o‘z qalbida tug‘ilgan kechinmalar qurtagini atrofdagi barcha jonli va jonsiz narsalarga, insoniy dard va orzularga payvand qiladi, singdiradi va bu ruhiy jarayondan o‘zi ham kuch olib yangi manzil, yangi mavzu, yangi tuyg‘ular sari intiladi. Cho‘lpon poeziyasi o‘quvchini loqayd qoldirmaydi , o‘zligini anglashga,o‘zini “Men erkinmanmi? Nega? Nima uchun?” - degan savollarga javob izlashga majbur qiladi. 12 II BOB.Cho‘lpon she’rlarining g‘oyaviy jihatlari 2.1.Shoir she’rlarida xalq,millat,ozodlik,vatan tushunchalarining ifodalanishi A.Sa’diy Cho lponni “simvolist”shoir deb atagan. Simvolistik she’rda ʻ tasvirdanbevosita o‘sib chiqayotgan ma’no va ramziy ma’no bir-biriga xalaqit bermasligi, ramziyma'n oni ifodalash uchun narsa- hodisa mohiyati buzib tasvirlanmasligi hamda botiniy ma'noga ishora qilinmasligi talab etiladi. “Go zal”-da ʻ tasvirlangan narsa - hislari to‘lib-toshganoshiqning yor bilan xayoliy muloqoti, u haqdagi o‘ylari o‘quvchining zohiriy mazmunni anglashi uchun kifoya. 4 She’rning ramziy ma’nosini tushunish uchun esa uni “kontekst”lardaolib ko‘rishga to g‘ri ʻ keladi. Cho lpon she'mi 1919-yil fevralida Boshqirdistondan yaqindagina qaytgan, ʻ milliy ozodlikka bog lagan umidlarida bir bora aldangan, endi o‘sha maqsadni diliga tukkan holdamatbuotda ishlay boshlagan paytda yozgan.Shoir dilidagi milliy istiqlol orzusi uning ijtimoiy-estetik idealiga aylangan. Shunga ko ra, ‘‘ma’shuqa” Cho lpon ʻ ʻ uchun milliy ozodlik ramzi, shu bois shoir uni boshqa hamma narsadan ustun qo‘yadi. Kontekstni kengaytirib,Cho lponning butun hayoti o‘z ideali - milliyistiqlolga intilib ʻ yashashdan iborat bo ldi degan to‘xtamga kelaylik. U holda “Go‘zal”nitushunish ʻ uchun shoirning boshqa asarlarini ham e’tiborga olishga to g‘ri keladi. 1922-yilda ʻ yozilgan “Aldanish” she’ri birqarashda go‘zal yor ishqida aldangan oshiqiztiroblarining ifodasidek ko‘rinadi. Cho lpon “Besh yillik yonishim bir yil ʻ uchunmi? Erkalabo tguvchi bir yel uchunmi?” degan o‘rtovchisavollarni qo‘yadi, ʻ “Sevgimning boqchasi xarobmi edi?” degan ishtibohlar keladi ko ngliga. Yo‘q,u ʻ sevgisi xomxayol bo‘lganiga ishonolmaydi, chunki: Qo limni tegizdim... odam edi- ʻ ku, Ko zimda o‘ynagan bir nur edi-ku, Sezgim-da sog, tetik, bardam edi- ʻ ku,Bo‘ynimga qo‘l solgan bir hur edi-ku,deb hisoblaydi. Lirik qahramon sevgisinibag‘ishlagan “nedir” haqida odam edi-ku”deyishi boshqa ma’nolarga ishora. Cho lponbejiz “besh yillik yonishlar” yelga uchganihaqida qayg‘urayotgani yo q. ʻ ʻ Zero, oshiqqa ma’shuqasi - istiqlolga yetish orzusi qo‘l tegizsa bo‘ladigan 4 . Sobir Mirvaliyev. (1993). O‘zbek adiblari. Toshkent: Fan nashiryoti 13 darajada real ko‘ringan 1917-yildan “Aldanish” yozilgunga qadaraynan besh yil o tgan edi. Ko ramizki, bu o rinda zohiriy va botiniy qatlamlar ayricha yashaydi:ʻ ʻ ʻ ma'shuqasidan ayrilgan oshiq iztiroblari vau orqali yuzaga chiqayotgan milliy istiqlolgayetish umidining yo‘qqa chiqishi ortidan kelgan iztirob-u alamlar. Mulohazamizda biryoqlamalikka yo‘l qo‘-yayotgandek ko rinsak, ehtimol. Shuning ʻ dafiga yana bir she'rga to‘xtalish maqsadga muvofiq. “Aldanish” yozilganidan so‘ng oradanyetti-sakkiz oylar o tib, Cho lpon unga javobtarzida “Men ham sevaman” ʻ ʻ nomli she'riniyozadi. Sh’rning ilk satrlariyoq mulohazalarimiz to g‘ri yo ldan ʻ ʻ borayotganiga dalolatqiladi: Oydin kechalarda ko kka ko‘z tikib, Yorug‘ ʻ yulduzlardan sevgi kutdim men... Shoir “Qorong‘u kechada ko kka ko‘ztikib, Eng ʻ yorug‘ yulduzdan seni so‘raymen”deb yozgan paytlarini eslaydi. Yaqqol ko‘rinib turibdiki, “Men ham sevaman” she’ri bilan “Go‘zal”ning ilk satrlari orasida mazmuniymunosabat mavjud. Shoir “Go‘zal”ni yozganpaytlarini o kinchga ʻ yo‘g‘rilgan sog‘inch bilaneslaydi. Chunki u vaqtda ma'shuqaga, ya’ni istiqlolga yetishish umidi real ko‘ringan, endiesa unga erishish imkoniyatlari tamom qo‘ldanboy berilganini, har qancha og‘ir bo lsa-da, tan olishga majbur. Endi ʻ shoirning ma’shuqasiga buyuk muhabbati dilida armon yarasibo lib qolishi, bot-bot ʻ yangilanib azoblargasolishi aniq. Biroq, hayot davom etmoqda,shunday ekan, shoir ham yashashi, muhabbatini kimgadir baxshida etishi zarur: “Endi harnafasda yana kuyamen, faqat Majnun bo libelni suyamen”,- deya ovunadi u. ʻ 5 Ko‘rinadiki, Cho‘lponning ijodiy shakllanishida mumtoz she’riyatning ulkan va samarali ta'siri bor. Sharq she'riyatini yaxshibilgan shoir uning ifoda usulidan so‘z erkinligi cheklangan sharoitda mohirona foydalandi,s alaflari qo llagan ʻ “oshiq” va “ma’shuqa” timsollariga yangi ruh va mazmun berdi, yangicha jilolantira bildi. O‘ylashimizcha, “oshiq” va “ma’shuqa” obrazlarining biz taklif etayotgantalqini Cho‘lponning qator she'rlarini tushunishimiz uchun o‘ziga xos kalit bo lishi mumkin. ʻ “Go‘zal”ning ko zga yaqqol tashlanib turuvchi tomoni - barmoq vaznida ʻ yozilganidir. Albatta, Cho‘lpon bungacha ham barmoqda mashq qilgan, sirasi, unga zamondoshbo lgan ko‘p shoirlar ona tilimizga xosrobbu vaznga tez-tez murojaat ʻ 5 Abdulhamid Cho‘lpon. (1997).Go‘zal Turkiston, she’rlar. Toshkent: Ma’naviyat 14 qila boshlaganedilar. Biroq, “Go zal”dagi bu jihatga alohida to‘xtalishimizningʻ boshqa bir sababi bor.Gap shundaki, she'r yozilgan paytda Cho‘lpon”Chig‘atoy gurungi”da faol qatnasha boshlagan edi. Mazkur gurung esa she’riyatimiz-utilimizni arabiy-forsiy so‘zlardan imkon qadar tozalash, u vaqtlar ancha sezilarli bo lganturk- ʻ totor tillari ta’siridan saqlashni maqsadqilib qo‘ygan edi. She’riyatimiz tilini soddalashtirish, uning vazn imkoniyatlarini kengaytirish borasida Cho lponning ʻ beqiyos xizmatlaribor. Buni Fitratning: “Barmoq vaznida she’rni boshlab Cho lpon ʻ yozdimi yo men yozdimmi,esimda yo‘q. Faqat shunisi aniqki, “barmoq” vaznini nazariy jihatdan yoqlab chiqqan birinchi o zbek millatchisi men edim”, - deganidan ʻ ham sezish mumkin. Zero, davrningyirik nazariyotchisi e’tirofi zamirida Cho lpon ʻ ijodiga berilgan yuksak baho botindir. Milliy madaniyatimiz rivojidagi mantiqiy izchillikshundaki, hazrati Navoiy turkiy tilning “tenghuquqliligi” uchun kurashgan bo‘lsa, Fitrat vaCho lpon salaflari boshlagan ishni mantiqiynihoyasiga yetkazishga ʻ intilganlar. Fitrat “barmoq”ning afzalliklarini nazariy jihatdan asoslagan bo lsa, ʻ Cho lpon “Go‘zal”ga o‘xshashasarlari bilan barmoqda ham chinakamigago‘zal ʻ she'rlar yozish mumkinligini ko rsatibberdi. Cho lponning ko‘proq barmoq vaznida ʻ ʻ she’rlar yozganini aruzga salbiy munosabati yoki aruz texnikasini yaxshi egallamaganidan deb tushunmaslik lozim. 6 Zero, agar shoir aruzda ham zamonasiga har jihatdan mos va o‘zining g‘oyaviy-badiiy niyatlariga muvofiqasarlar yozish mumkinligiga amin bo lsa edi,o ylaymizki, aruz texnikasini mukammal egallash ʻ ʻ uning uchun vaqt va mehnat masalasiginabo lib qolur edi. Cho lponning to‘plamlarida ʻ ʻ oz bo lsa-da aruzda yozilgan she'rlar ham uchrabturadiki, ular ʻ yuqoridagi fikrimizni tasdiqlaydi. Uning “Qalandar ishqi” nomli she’ri aruzdayozilganlari orasida eng mashhuri desak xatobo lmaydi. U g‘azal janrida, ʻ aruzning hazajbahri, hazaji musammani solim vaznida yozilgan. “Qalandar ishqi” 1920-yilda, Boku safarivaqtida yozilgan. She'rning bunday nomlanishi bejiz emas: avvalo, Cho‘lpon 20- yillardaayrim asarlariga “Qalandar” imzosini qo‘ygan,ikkinchidan, sarlavha she’rda kuylangan muhabbatning ramziy ma’nolariga ishora qiladi.Cho lponning hayot yo li, ilgari aytganimizdek,umid va umidsizlik ʻ ʻ 6 Fitrat. Aruz haqida.- Toshkent, 1936. 21-bet 15 kurashidan iborat edi. Ha yotining bir bosqichida u umidvorlik hissidanruhlanib, boshqa bir bosqichida esa umidsizlikdan ezilib yashagan. Cho lpon Bokugaʻ borganpaytida dilida umidvorlik hissi ustunroq edi,biroq o zining Turkiston ʻ muxtoriyatiga bog‘lagan umidlarida aldangan shoir endi ehtiyotkorbo lib qolgan, ʻ umidvor chog‘lari ham ba'zanumidsizlik kayfiyatiga taslim bo lib turgan ko rinadi. ʻ ʻ Chamasi, “Qalandar ishqi” she’ri ham shoir dilini o tkinchi tushkunlik kayfiyati ʻ egallagan damlarda yozilgan. Shu bois ham ilksatrlard ayoq “yo lini ʻ yo‘qotgan”,xatarli yo‘lda “toshdek qotgan” lirik qahramonga duch kelamiz. Shu xil kayfiyat qo‘ynida ekan, shoirortiga - o‘tmishiga o giriladi: Karashma dengizin ʻ ko‘rdim, na nozlik to lqini bordir.Halokat borligin bilmay qulochni katta otdim-ku. ʻ O‘smirlik chog‘idayoq millatni uyg otishishtiyoqida ijtimoiy faoliyat qo‘yniga otilgan Cho lpon “karashma dengizi” deganida qalbi tashna, ko‘zi ochiq fidoyilarni ʻ o‘ziga rometgan go‘zal - milliy istiqlol va taraqqiy orzusi jozibasini nazarda tutadi. Biroq bu jozib “karashma dengizi”da dolg‘ali to lqinlar hambor, unda halokat topish ʻ hech gap emas. Turkiston muxtoriyatini tashkil qilishda jonbozlik qilgan Cho lpon ʻ “halokat” deganda 1918-yil fevraldagi Qo qon ʻ qonli voqealarni nazardatutayotgandek. Fevral inqilobidan keyin faolligi kuchaygan Cho‘lponning otasi bilan ziddiyatga borib qolganini zamondoshlari xotirlaydilar. Ehtimol, shoir shu dardning iztirobi bilan: “Bu dunyo deb u dunyoni bahosiz pulgasotdim-ku”, - deya o‘kinch-la o‘ylagandir? 7 Turkiy xalqlar mustaqillik uchun birgalikdaharakat qilsagina natijaga erishadi, deb hisoblagan Cho lpon Boshqirdistonda ham fidoyilik ʻ ko rsatadi. Afsuski, shoirning bu nekbinniyati ro‘yobga chiqmay, noumid yurtiga ʻ qaytdi, “qalandardek yurib dunyoni kezdim topmayin yorni” deyishi shundan. She’rning engmuvaffaqiyatli,san’atkorona mahorat bilan yozilgan bayti, shubhasiz, maqta’sidir: Muhabbat osmonida go‘zal Cho‘lpon edim, do‘stlar,Quyoshning nuriga toqat qilolmay yergabotdim-ku.Maqta’ning botiniy ma’nosini anglash uchun Cho lponning “ramzlar tili”ni bir qur eslabolish zarur. Uning qator she’rlarida ʻ 7 B. Qosimov, SH. Yusupov, U. Dolimov, SH. Rizayev, S. Ahmedov (2004). Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti/darslik Toshkent: Ma’naviyat . 16 (“Yurt yo‘li”, “Men qochmadim”, “Aldanis” va b.)”yulduz” erk, ozodlik, milliy istiqlol ramzi bo lib keladi. Oktabr inqilobidan keyinoq uni quyoshga mengzash urfʻ bo lgani ham ma’lum. Cho‘lpon Qizig‘i shuki, Cho lpon yuqoridagi maqta’dan ʻ ʻ boshqa joyda “quyosh”ni shu ma’noda ishlatgan emas. Maqta’dagi taxallusning asl ma’nosigina ramziy ma’noga ishora qiladi: muhabbat osmonidagi yulduz quyosh chiqishi bilan so‘nishga majbur bo ldiki, bu bilan Oktabr inqilobimustaqillik uchun ʻ kurash payini qirqqanigaishora qilinyapti. “Tortishuv tongi” she’rida esa “quyosh”milliy ozodlik uchun kurash ramzi bo lib keladi. Shoir “botgan quyosh ʻ bulutlarning ostidan, Bosh ko tarib chiqmoq uchun tirisha”yotganiga quvonadi, ʻ mazlumlarni birga quvonishga undab, “kishan yasovchi usta”larga tahdid qiladi. She’rdagi milliy ozodlik uchunkurashda qilinajak g‘alabaga komil ishonch 1919- 1920-yillarda Farg ona vodiysida avj olgan “bosmachilik” harakati tug‘dirgan umidbilan bog liq. Biroq, “bosmachilik”, Cho‘lpon kutganidek, tom ma’noda ʻ umummilliy ozodlik harakatiga aylana olmadi: yurtda bo linish sodir bo ldi - akaning ʻ ʻ ukaga, bolaning otaga qarshi maydonga chiqishi favqulodda bo‘lmay qoldi. Tinimsiz urushlar-u dahshatliochlik natijasida xalq abgor, yurt xarobazor bo ldi. Cho‘lpon ʻ gullagan vodiy xarob etilgani,obod qishloqlarni boyqushlar makon tutganiniko‘rdi; tul qolgan juvonlar, yetim-yesir bolalar,farzand dog ida jigari pora ota-onalar faryodlarini ʻ eshitdi; bosmachilikka qarshi kurash bahonasida yoppasiga qirg‘in qilingan qishloqlar,qizil qo‘shin sodir etgan xunrezliklar haqidaeshitib bildi... Bularning bari shoir qalbinilarzaga soladi, yurak qoni bilan yozgani “Buzilgan o lkaga” she’ri ʻ dunyoga keladi.1920-yilda yozilgan bu she’r Cho lpon ijodidagi eng dardchil va, ayni ʻ chog‘da, da’vatkor asardir. Shoir she’rni o‘lkaga murojaatdan boshlaydi: Ey, tog lari ʻ ko klarga salom bergan zo‘r o lka,Nima uchun boshingda qora bulut ko lanka? She’r ʻ ʻ ʻ “Buloqlar” to‘plamining “Sharq uchun” bo limiga kiritilgan, matnda o lka geografik ʻ ʻ jihatdan konkretlashtirilmasa-da, gaр Farg‘ona vodiysi haqida borayotgani yaqqol sezilib turadi. “Buzilgan o‘lkaga” she’ri yuqorida ko‘rganimiz “Go zal” va “Qalandar ʻ ishqi” she’rlariga ko‘p jihatdan o‘xshagani holda,ulardan jiddiy farqlanadi ham. Farq shundaki, “Buzilgan o‘lkaga” ramziy (simvolistik) she’r emas, ya’ni u zohiriy va botiniy ma’no qatlamlariga 17 ajralmaydi.8 To g‘ri, unda ramziy timsollar,ko chim sifatida qo‘llangan ramzlar katta ʻ ʻ o‘rintutadi. Yuqorida keltirilgan ilk satrlardayoq bunarsa ko‘rinadi: “qora bulut” mustamlakachilar ma’nosida qo‘llanganini darhol sezib olamiz.Murojaatdan keyinoq “qora bulut” soya solgan yurt timsolini chizishga o‘tiladi. Cho lpon talqinidagi yurt ʻ makoniy tushunchagina emas, yo‘q, u his qila biladigan mavjudlik - azob,quvonch, nafrat hislari unga aslo yot emas. Bu yurtning yovlardan bezganligi shunchalarki, tog‘lardan tushayotgan zilol suvlari “yig‘lar kabi inglaylar”, “Yov... bormi? deb to‘rt tarafni tinglaylar”; yovlarga nafrati shunchalarki, zilol buloqlari shifobaxsh suvlarini chaqirilmagan “qo‘noqlar”dan qizg‘onarlar. Cho lpon yaratgan yurt timsolida ʻ mushfiq onalar - borlig‘ini farzandlariga beg‘araz bag‘ishlay oladigan,yaxshi-yu yomon kunlarni farzand orqasidan ko‘radigan... - tajassum topgan. She’rning boshlanishida “ko m-ko k o tloqlari toptalgan”,farzandlari tomonidan o‘z holiga ʻ ʻ ʻ tashlab qo‘yilgan yurtning o‘zigina bordek. Lirik qahramono‘sha sitamdiyda yurt bilan ro baro‘ bo ladi,uning kechagi va bugungi kunlarini qiyoslaydi.U hozirda ʻ ʻ g‘anim toptayotgan qirlarga yoyilgan poda-yu yilqilarni, tog‘-toshlarda o‘ynab yurganqiz-juvonlarni eslaydi - ona-yurtining nechunshu holga tushganini anglashga intiladi. Ko‘ksidagi dardlari bilan o‘z holiga tashlab qo‘yilganona timsolini yaratgan Cho lpon birinchi qismnihoyasida noqobil farzandlarga xitob qiladi:Ot minganda ʻ qushlar kabi uchguvchi,Erkin-erkin havolarni quchguvchi, Ot chopganda uchar qushni tutguvchi, Uchar qushdek yosh yigitlar qayerda? Tog‘ egasi - sor burgutlar qayerda? Xitobdan seziladiki, Cho lpon g‘arib holga tashlab qo‘yilgan ona-yurtni ʻ “bo‘m-bo‘sh” tasvirlashi bejiz emas: shoirning e’tiqodicha, buholga chidab turganlarning o‘zi g‘arib kimsalardir. Shu bois ikkinchi qismdagi beadaddektuyuluvchi “nega, nima uchun” savollari, sirtdan ona-yurtga berilayotgandek ko‘rinsa- da,aslida uning himoyasiga yaramayotgan noqobilfarzandlarga, ularning vijdoniga qaratilgan: Nega sening erkli ko‘ngling erk bermaydiqo‘llarga?Nega tag‘in tanlaringda qamchilarning kulishi?Nega sening turmushingda umidlarningo lishi? Nega yolg iz qon bo lmishdir ulushing? Yo‘q, ʻ ʻ ʻ shoir yurtining qismatiga faqat qullig-u xo rlik bitilganiga ishonolmaydi, ʻ 8 S. Mirzayev. (2005). “XX asr O‘zbek adabiyoti”. Toshkent: Yangi asr avlodi 18 o‘zgaqalblarning-da ishonmasligini istaydi. Dilini pora etgan savollarni o rtaga ʻ tashlarkan, uona-yurt bag‘rini tig‘lab, yaralarini yangilaydibuni o zi ham his etadi. ʻ Uning ko‘z oldidamushfiq-u mehribon, ayni paytda, himoyasizva ojizligidan mushtipargina bo‘lib ko zda yoshbilan turgan ONA - yurt timsoli gavdalanadi. ʻ She'rning keyingi qismida endi lirik qahramon Onani ovutishga intiladi: Kel, men senga qisqagina doston o‘qiy.Qulog ingga o‘tganlardan ertak to qiy. Kel, ko‘zingning yoshlarini so‘rib olay, Kel, yarali tanlaringni ko rib olay. to yib olay...Biroq, ovutish ʻ ʻ onlarida ham uni “ag‘darilgan, yiqilgan og‘ir tojning zahar o‘qi” hamonyurt - ONA ko‘ksida ekanligi o‘rtaydi. Yurt ONA bag‘rida turgani holda uni bag riga olib ʻ ovutmoq istagan lirik qahramonning: Ey, har turli qulliklarni sig‘dirmagan Nega sening bo‘g‘zingni bo g‘ib hur o lka,yotar ko lanka?.. degan iztirobga yo g rilgan ʻ ʻ ʻ ʻ xitobi yana yurt- ONA ko‘zidan “yoshlarini so‘rib” olishga yaramayotgan farzandlarga qaratilgan da’vat bo lib yangraydi. Zero, shoir “ag‘darilgan, yiqilgan ʻ og‘ir tojning zahar o‘qi” – inqilobdan keyin ham davom etayotgan mustamlakachiliksiyosati ONA-yurt bag‘rini tig‘layotganini chuqur his etadi, uni xalos etishni o zining va o‘zgalarning burchi deb biladi. Ayni shuburchdorlik hissini ʻ butun vujudi bilan tuyganiuchun ham shoir 1919-1921-yillarda yozganaksar she’rlarda kurashning muqarrarligiga, bu yo lda “yo bor bo lish, yo yo‘q ʻ ʻ bo lish”ginamumkinligiga chuqur ishonch bo rtib turadi. She’rlarining birida ʻ ʻ Cho‘lpon “men o‘zlikdan ko pdan beri uzilib, ko plik ichra singibketgan tanamen” ʻ ʻ deya e’tirof etgan edi. 2.2.Shoir she’rlarida novatorlik xususiyatlarining namoyon bo‘lishi Darhaqiqat, adabiyotimizda ijtimoiy dardniCho lponchalik shaxsiylantira olgan ʻ shoirnitopish mahol. Shundan bo lsa kerak, shoirningaksar she'rlaridagi ommaga ʻ murojaatlari o zqalbiga qaratilgani kabi, qalbiga murojaati ommaga qaratilgandir. Bu ʻ narsa, ayniqsa, shoirning 20-yillar boshlarida yozilgan she’rlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Cho lponning1922-yilda yozilgan “Vijdon erki” she’ri: Ay tutqinlar, ay ʻ ezilgan, Ay qiynalgan yo‘qsil ellar, Ay umidsiz, ay chizilgan Dor oldiga ... oppoq dillar! - degan murojaat bilan boshlanadi. E’tibor berilsa, shoir murojaati qaratilgan doira “hamma”dan “oppoq dillar”ga tomon qisqarib 19 borayotgani seziladi. Bu o‘rinda, avvalo, “oppoqdillar”ning ma’nosini aniqlab olish darkor.Cho‘lpon yurt ozodligi uchun kurashga kirganlarning ko ngli boshqa harʻ nedan, birinchigalda, shaxsiy manfaat-u shaxsiyatparastlikdanxoli, sof bo lishi ʻ lozim deb hisoblayd i. Uning”O q deb... pok deb yurganlar da dil buzuq”(“Yotoqdan”), “Angladim: sevgida har ko ngil buzuq” (“Men ham sevaman") ʻ kabi nolishlarishunga dalolat qiladi. Ya’ni, Cho lpon “oppobdillar” deya ulug‘ ʻ maqsadni ko‘zlab maydongachiqqan, she’r yozilgan paytlarda biroz umidsizlangan safdoshlariga murojaat qiladi. Shoir”bo‘rilardan omon kutmak” oqil kishilarga xosemasligi, yagona to g‘ri yo‘l “mone’larni hatlab o tmak” ekanini ta'kidlarkan, ʻ ʻ avvalo, o zini shunga ishontirishga, ko nglida bosh ko taraboshlagan umidsizlikni ʻ ʻ ʻ bostirishga intiladi.Yo‘q, Cho lpon zulmga mensimaslik bilan qaramaydi, uning ʻ qudratli ekanini biladi. Birobu qancha kuchli bo lmasin: Faqat erkin vijdonlarga Ega ʻ bo‘lmoq mumkin emas! - deya qat'iy ishonadi. Shu e’tiqoddagi Cho‘lpon ko‘ngil erkinligini daxlsiz qoldirishga intilib, unibo g ishga ʻ ʻ qaratilgan har qanday tajovuzlar ga qarshi kurashib yashadi. Shoirnin g umidlari1922-yil avgustida yana bir kuchli zarbagauchraganida yaratilgan “Ko‘ngil” she’ri hamfikrimizni yorqin dalillay oladi. Cho lponning bu mashhur she’ri: Ko‘ngil, ʻ sen bunchalar nega Kishanlar birla do‘stlashding? Na faryoding, na doding bor. Nechun sen buncha sustlashding? degan dardli xitobdan boshlanadi. Shoir “ko‘ngil” va “kishan” obrazlarini yonma-yonkeltirarkan, ular mutlaqo zidligini ko‘rsatishga intiladi. Zero, bu obrazlar ifodalayotgan”erkinlik” va “qullik” tushunchalarining o‘zibir-biriga tamom zid: biri bor joyda ikkinchisi o limga mahkum. Nega shoir ʻ ko‘ngil sustlashganidan noliydi? Chunki Cho‘lpon uchunko‘ngil erkinligini ta'minlashning o‘zigina tugalmaqsad bo lolmaydi, u ko‘ngil olamini tashqi dunyodan ʻ butkul ayro tasavvur qilolmaydi.Uning qarashicha, muxtoriyat maqomida yashovchi ko ngil o‘zini to‘ldirgan erk nasimlarinitashqi dunyoga yuborib turishi, undagi bo g ʻ ʻ iqhavoni tozalashi lozim. Aks holda, chiqish imkonini topmagan nasimlar ko ngilni ʻ vayronetadi. Shu xil e’tiqod kishisi bo lgan shoirshe'rning ikkinchi bandida tashqi ʻ dunyodagiko ngilsiz hollarni qalamga oladi: Haqorat dilni og‘ritmas, Tubanlik ʻ mangu ketmasmi? Jadidlar Shoirning imoni 20 komilki, haqorat va tubanliklarga ko nikish, befarqlik ko‘ngilni o ldiradi. Tashqiʻ ʻ dunyodagi bu xil holatlarga nisbatan isyon qilmagan ko‘ngil, oxir-oqibat, erkinlikdan ayriladi - o ladi. Ko‘ngil yashnashi uchun uning yonib yashashi, tashqi olamni ham ʻ o zidan andoza olgan holdao‘zgartirishga intilishi taqozo etiladi. Shoirningshe'r ʻ nihoyasidagi dillarni titratuvchi o‘tli xitobini ham shu yo‘sin tushungimiz keladi: Tiriksen, o‘lmagansen, Sen-da odam, sen-da insonsen: Kishan kiyma, bo yin ʻ egmaKi, sen ham hur tug‘ulg‘ onsen!.. Bu satrlarda Cho lpon ijodiga xos gumanizm ʻ bo rtib ko zga tashlanadi. Shoir e'tiqodicha, inson yorug‘ dunyoga erkin yashash ʻ ʻ huquqi bilan keladi, baski, uning erkini bo g‘ishga hech kim haqli emas. Shu o rinda ʻ ʻ so‘nggi satrlarochayotgan yana bir ma'no qirrasiga diqqatnijalb etgimiz keladi. Cho lpon “kishan kiyma,bo‘yin egma” deya xitob qiladiki, “Nahot kishan kiyish-u ʻ bo‘yin egish kishining ixtiyoridabo‘lsa?” degan savol tug‘ilishi tabiiy. Ha,Cho lpon ʻ aminki, kishi o‘zi ixtiyorini bersagina kishanlanishi mumkin, xolos. Zero, bu o rinda ʻ zohiriy erksizlik emas, ko‘ngil erksizligi oldingi o rindadir. Inson kishanda ʻ bo lganiholda ham ichki erkinlikka ega bo lishi, kishanlarni parchalash-u hayotini ʻ ʻ ko‘ngildagidekqilishga intilib yashashi mumkindirki, bunierksizlik - qullig-u mute’lik deyishga kishining tili bormaydi. Mazkur mulohazalarni Cho‘lponning 1922-yilda yozilgan “Kishan” she’ri ham tasdiqlaydi. She'rning lirik qahramoni kishangajonli mavjudotdek murojaat etarkan, o‘quvchi tasavvurida kishan asta-sekin zulm timsoli bo lmish zolim devga aylanib boradi. Bu zulm timsolining mahkam ʻ tutuvchi temir barmoqlari, manhus va qizg‘onmas quchog‘i, doimo sergakligidan “yumilmas ko‘zlari” bor. Ko‘ramizki, Cho‘lpon muayyan narsa kishan asosida zulm timsolini yaratishda metaforagatayanadi: kishan zanjirining halqalari yumilmas ko zlarga, qo‘l-oyoqqa urilgan bandlarini - temir barmoqlarga o‘xshatadi. ʻ Cho‘lpontasviridagi zulm timsoli bashar tarixining harsahifasida qonli dog qoldirgani yetmagandek, uning yumilmas ko‘zlari elni qahr etadi,o‘z asoratiga olishga chog‘lanadi. 9 Har qandayzulmga cheksiz nafrat bilan qarovchi lirik qahramon ozodlik umidi bilan yashaydi: Qilich birlan sening erkingda 9 D. Quronov, (2022). Turkiy adabiyot durdonalari Cho‘lpon 12-jild 21 ko‘p yillarqolib ketdim...Faqat har tebranishdan qutulishlikni umid etdim. Ko ramizki, kishan zanjirlarining har birtebranishi uning tanasiga og‘riqʻ beribginaqolmaydi, ayni paytda, ko‘nglida isyon hamqo‘zg‘aladi, kishandan qutulish umidi kuchayadi. Ya’ni, she’rning lirik qahramoni- jismi kishanband etilgani holda ruhi ozod kishi, Cho lpon idealiga mos insondir. Aytish kerakki, she’rda, xususan, ʻ quyidagi misralarda Cho‘lponning zamonasiga munosabati hamyorqin ifodasini topadi: Kishan, gavdamdagi dog‘ing hanuz ham bitgani yo‘qdir,Faqat butkul qutulmoqqa umidim endi ortiqdir!..Tabiiyki, gavdadagi dog‘ning hanuz bitmagani haqida gap borarkan, demak, kishandan qutulingan. Ayni paytda, lirik qahramonbutkul qutulish umidi bilan yashaydiki, bu bilan yurtning chor istibdodidan qutulgani holda hali tom ma'nodagi ozodlikka erishmagani ta'kidlanadi. “Qalandar ishqi” she’ri kabi “Kishan” ham aruzning hazaj bahrida, hazaji musammani solim (mafoiylun, mafoiylun, mafoiylun, mafoiylun) vaznida yozilgandir. Biroq,”Qalandar ishqi”dan farqli o laroq, “Kishan”g‘azal janrida emas, masnaviy shaklida yozilgan. ʻ Cho lponning aruzdagi mashqlari orasida”Galdir”she’ri maftunkor ohangi-yu ʻ tuyg‘u-kechinmalar samimiyligi bilan kishini maftun etadi. She’r “Galdir” nomli xalq kuyiga solib yozilganki, shoirning o‘zi buni satrosti izohida qayd etib qo‘ygan. Cho lponning “Uyqu”, “Qo‘shiq”, “Qadoqchi qo‘shig‘ ”, “Chimmat qo‘shig‘ “, ʻ “Raqamlik sevgi” kabi qator she’rlariham muayyan kuyga moslab yozilganki, bu uning musiqa san’atiga muhabbatidan darak beradi. Shoir zamondoshlari xotiralarida hambu narsa ta’kidlanadi. Xususan, mashhur bastakor Mutavakkil Burhonov bu haqda: “... u ham musiqani juda-juda yaxshi ko rar ekan. Shashmaqom sadolari ʻ yangraganda Cho lponsel bo lib, butun vujudi quloqqa aylanganday,bir maromda ʻ ʻ chayqalib o tirib tinglardi. Qulog‘i musiqada-yu, xayollari junbushga ʻ kelib.nimalarnidir ko‘z oldiga keltirayotgani sezilib turardi. U eshitgan kuylarini yurak-yurakdan,juda chuqur his qilardi. Buni komil ishonchbilan aytayotganimning boisi bor – ba’zan shunday bo‘lardiki, Cho‘lpon bir kuyni berilib tinglab, undan bag oyat ta’sirlanib chiqib ketardi-da, ikki-uch kundan keyin shu kuygamoslab she’r yozib kelardi. Bu she’r esa avvalgi so‘zlarga qaraganda kuyga o‘n chandonmosroq bo lardi. Cho‘lponning “Galdir” degan she’ri bunga misol bo la ʻ ʻ 22 oladi. U xalq kuyigamoslab, dutor tilidan dutor tuyg‘ularini izhor” qiluvchi ajoyib lirik she’r yaratgan, deb eslaydi.10 Biroq, aslida, she’r dutor tilidan emas, lirik qahramon tilidan yozilgandir: Men dutor birlan tug ishgan ko hna bir devonaman. Ul ʻ ʻ tug‘ishqonim bilan bir o‘tda doim yonaman. She'rning lirik qahramoni ko‘nglida birovlarga aytgudek izhori bor odamdirki, shu bois ham u “dutor bilan tug‘ishqon”lik da’vo qila oladi. Lirik qahramon dili dardga to la, “bechoralarga yor-u”, “g‘am ʻ ko‘rmaganlardan bezor”dir. Uning dutorga yaqinligi shunchalarki, sezdirmaygina dutor torlariga yashirinibola biladi: Men dutorning torlariga berkinib olsam agar, Pardalarning har biri bergay bo‘lak g‘amdin xabar. Cho lpon bu o‘rinda mubolag‘ali ʻ holatni tasvirlab, undan lirik qahramon tuygularini Cho‘lpoп ifodalashda unumli foydalanadi. Lirik qahramon torlarga yashirinish bilan go‘yo dutorgaqo‘shilishib ketadi, endi ikkinchi bir obraz cholg‘uchi she’rda bo‘y ko‘rsatadi: Pardalar uzra yurib turgan odaт barmoqlari,Ko‘kragimdan ko p bosar, shundan bo lurtolmoqlari.Ikki torni ʻ ʻ qaqshatib, barmoqlar o‘tsa to‘xtamay.G‘amli un chiqmas o‘shal torlarda galdir yig‘lamay.Lirik qahramon cholg‘uchiga nisbatan befarq emas, “ko‘kragimdan ko p ʻ bosar, shundan erur tolmoqlari” deyishi shundan. Bundaham so‘z o‘yinlari-yu ma'noning turfa tovlanishlari jilva qiladi. Zero, “tolmoqlari” so‘zini nafaqat barmoqlarga, cholg‘uchiga oshiqligiyu undan ko rgan ozorlaridan to lgan yurakka-da ʻ ʻ aloqador qilib tushunish imkoniyati bor. Cho lpon kuyning o‘ziga xosligi, ijro ʻ texnikasi bilan bog liq nozikliklardan unumli foydalanadi, ulardan ma’no chiqaradi: ʻ barmoqlar pardani bosmay, to‘xtamasdan o tganlarida ikkitor qaqshab qoladi - oshiq ʻ ma’shuqasidanqancha ozor ko rsa ham, bu xil ozorlarningdavomli bo‘lishini istaydi; ʻ oshiq ma’shuqasidan ozor chekmagani uchun ham “g‘amli un”chiqmaydi, baski, “Galdir” kuyi ham chiqmay qoladi. Darvoqe, shu yo‘sin yondashilsa,she'rdagi “galdir” so‘zi faqat so‘nggi bandda emas, ilgariroq ham iyhom san'atiga muvofiqikki ma'noda teng qo‘llangani anglashiladi. Ilk bor “Tong sirlari”da e’lon qilingan “Galdir”she’ri 1925-yilda Andijonda yozilgani muallif tomonidan qayd etib qo‘yilgan. Shunga ko‘ra, she’rning dunyoga kelishida Cho‘lponning musiqaga muhabbati bilan birga rafiqasi Solihaning ham 10 Burhonov M. Choʻlpon haqida. // Kitobda: Cho‘lpon.Adabiyot nadir? - Toshkent, 1994. 190-bet . 23 muayyan ta’siri bo lgan deyish mumkin. Zero, she’r yozilgan paytda shoir du torʻ mashqida mohir bo lmishbu ayolga uylanib,baxtiyor turmush kechirayotgan edi. ʻ Xuddi “Kishan” kabi “Galdir” she’ri ham masnaviyshaklida yozilgan. Ma’lumki, mumtoz adabiyotimizda bu xil she’rlar, asosan, g azal shaklida yozilguchi edi. Nima ʻ uchun Cho lpon ayni shunday shaklni tanladi? Ehtimol, uni har birbayt nihoyasidagi ʻ so‘zning matla’ga qofiyadosh bo lishini talab qiluvchi g azal janridan maqbulroq ʻ ʻ sanagandir? Balki, zero, g‘azal janridashakl talabi bilan fikr-tuyg‘ularni ifodalashdagierkinlik ozmi-ko pmi cheklanishi tayin. Ehtimol, Cho‘lpon masnaviy ʻ shaklidagi qofiyaningran g-barangligi monotonlikka barham beradi deb hisoblagandir? Albatta, bu savollargauzil-kesil javob berolmaymiz. Biroq, shunisianiqki, adabiyotimizga yangi-yangi shakllarni dadil olib kirib, ularning milliy zamindao‘zlashib qolishi yo lida astoydil harakat qilgan Cho‘lpon mumtoz ʻ adabiyotimizdagi shakl lardan unumli foydalanish yo‘llarini ham izlagan. Yuqorida ko rilgan she’rlar shoirning shu yo‘ldagi urinishlari natijasi bo lsa ajab emas. “Sezgi” ʻ ʻ she’rida ham shoirning shaklborasida jiddiy izlanganini kuzatish mumkin.Bu she’r ham “Galdir” kabi aruzning ramal bahrida, ramali musammani mahzuf (foilotun,foilotun, foilotun, foilun) vaznida yozilgan: Bor-cha-lar-da so‘l-di gul-lar, so‘l-di gul-lar - sez-ma-diт.Qip-qi-zo-rib bot-di kun-lar, bot-di kun-lar- sez-ma- dim.Qay-da qol-di qon-li kin-lar, qon-li kin-lar - sez-ma-dim. Soch-la-ring bog‘-lab o-lib-dir, bog‘-lab o-lib-dir sez-gi-ni.E'tibor bering: har bir misraning hashv(ya’ni, o‘rtadagi) ruknlari o‘zaro qofiyadosh va, ayni paytda, dastlabki uch misrada hashvlar bir-biriga qofiyadoshbo‘lib kelayotir. Cho lpon bu ʻ xil ohangdoshlikka ko proq takrorlar hisobiga erishgan. Misralarning ayni shunday ʻ qofiyalanishi uchinchi bandda ham kuzatiladi. Tabiiyki, bu narsa she’rning ravon o‘qilishini, xushohang jarang topishini ta’minlaydi.She'rning janri masalasiga kelsak, Cho lponmurabba’ janrining a-a-a-b, d-d-d-b, e-ee-b tartibida qofiyalanuvchi ʻ shaklidan foydalangan. Ko‘rilgan she’rlar Cho lpon mumtoz adabiyotimizdagi ʻ she’riy shakllarni davr talabiga moslagan holda qayta jonlantirishni, faollashtirishni istagan, shu yo lda ijodiy izlangandeyishga imkon beradi. Hozirga qadar yuritgan ʻ mulohazalarimiz Cho lponning 1927-yilga qadar yozgan she’rlariga taalluqli. ʻ 24 Umrining oxirgi o‘n yilida shoirning tuhmat-u malomatlarga nishon bo lib,muttasilʻ xavf-xatar ostida yashaganini ilgari aytdik. Uning bu davr matbuotida juda kamqatnashganini ham aytildiki, yozgan she'rlari bizga, asosan, “Soz” to plami ʻ orqali tanishdir.Albatta, shoir mazkur to plamga kirita olmagan,ko‘nglini bo‘shatish ʻ uchun yozilgan she’rlariham bo lgandir, biroq qo lyozmalari ham o zi bilan birga ʻ ʻ ʻ qatag‘on qilinganidan, bu haqda dadil bir gap aytishdan ojizmiz. Shu o‘rinda aytish kerakki, “Soz” to plamiga tayangan holda ba’zan Cho lponni zamonasozlikda ʻ ʻ ayblashlarga duch kelamizki, o ylashimizcha,bu adolatdan emas. Sababi, shoir ʻ ijodining bir tomoninigina bilgan holda unga tugal bahoberish mumkin emas. Zero, Cho lpon “Soz” to‘plamiga majburiyat orqasida,o‘zi qurultoyga va’da berganidek, ʻ “xatolarini ishchi-dehqonko‘nglidan ketkazish”ni ko‘zlab yozgan she’rlarini kiritgan edi. Shu bois bu nav she’rlarini to plam qilarkan, undagi ilk she’rda Cho‘lpon ʻ o‘quvchisiga murojaat qilib: Bir necha yil qantargach. Yana oldim sozimni, Endi aytib yig‘lamas. Ko‘ngildagi rozimni, - deb yozgan edi. O‘ylashimizcha, Cho lponbu ʻ o rinda o‘quvchilariga aytmoqchi bo lgan ko‘ngil rozi borligi-yu, ularni aytish ʻ ʻ imkonidan mahrumligini bildiradi, buning uchuno‘quvchisidan uzr so raydi. Shu ʻ uzrxohlikdan so‘nggina oktabr bergan “hurlikni” kuylovchi, kolxozdagi baxtiyor turmushni tasvirlovchi,”xalqlar otasi” Stalinni “oramizda eng yaxshimizva eng saramiz” deya madh etuvchi... she’rlarini joylashtiradi. Cho lpon shunga majbur edi, ʻ zero,uni millionlar kabi o‘ylash va so‘ylashga mahkum etgandilarki, millionlardan biri ekanligini har vaqt ko‘rsatib turishi lozim edi. Abdulhamid Cho lpon haqli ʻ ravishdao‘zbek she’riyatining yorqin yulduzi, yangi o zbek she’riyatining tamal ʻ toshlarini qo‘ygan ijodkor sanaladi. Shoirning ijodiy tajribalari she’riyatimizning mazmun va shakl tomondan boyishiga ijobiy ta’sir ko rsatdiki, undan keyin adabiyot ʻ maydoniga kirib kelgan aksariyat yoshlar uchun bir maktab bo lib xizmat ʻ qildi.Albatta, Cho‘lponning barcha tajribalarini birdek muvaffaqiyatli deb bo‘lmagan idek, hamma asarlarini ham durdona sanash xato. Biroq.Cho‘lponning ijodiy izlanishlarini davom ettirish, ishonamizki, she’riyatimiz ravnaqi uchun katta foyda keltiradi. Zero, u tugat olmagan ishlarni tugatish, qiyomiga yetkazolmagan badiiy topilmalarini sayqallash yosh shoirlarimizning 25 ma’naviy burchi hamdir. Cho lpon she’riyatida xalqimizning yaqin o‘tmishi xuddiʻ ko‘zgudagidek aks topganki, uning asarlarini o‘qish o‘tmishimizni, o‘zligimizni tanishimizda muhim ahamiyat kasb etishi tabiiydir.Cho‘lpon 1925-yillarga kelib “Muhit kuchli ekan, egdim bo‘ynimni” , deya ijod sohasidagi qarashlarining o‘zgarganligini e’tirof etadi. Uning”Mening tovushim”, “Kuz”, “Buzilgan o‘lkaga”, “Yupatmoq istagi” kabi dardchil she’rlari yoniga”Qizil bayroq”, “Xalq”, “Qo‘zgalish”, “Qor”, “Bir tilla qo‘ng‘iz”, “Yaproq uchun” kabi umidli,armonli va fayzli she’rlari qo‘shildi. Shoir yaratgan ikki yuzdan ortiq she’riy asarlar o‘z xalqi, yurti,baxti, kelajagi,musta qilligi, ozodligi haqidagi kurashning adabiy solnomalaridandir. 11 Cho‘lpon tom ma’noda XX asar o‘zbek namoyondalari ichida millat ruhi uchun haqiqiy mash’ali bo‘lib,uni ozodlik sari yetaklab kunduz -quyosh, tunda esa, oy kabi yorita olgan xalqchil shoirdir. Uningshe’rlaridagi yangicha ruh, so‘zning takrorlanmas jilolari, ohoriy misralarning ba’zi o‘rinlardabir-biriniinkor qilgani holda yangicha mulohazalarga yo‘l ochadi. O‘qirmanni yanada o‘ylantirib, ungatinchlik bermaslikka da’vat etadi. Cho‘lpon she’rlaridagi qamrovi keng bo‘lgan mavzu bu bevosita vatan va uning ozodligi mavzusi, bo‘libuning “Kuz” she’rida esa, G‘arb va Sharq o‘rtasidagi urushning ayanchli tasviri aks ettirilganshe’ridako‘m- ko‘k bargning kuzda sarg‘ayishi tutqun Sharqni aytsa, ko‘zi qonga to‘lgan, bo‘ronkabi bostiribkelyotgan G‘arbni nazarda tutadi. Shoirning bevosita vaziyatni kuz sifatida tasvirlashi hambejizgaemas,g‘arbning bosqini ko‘m- ko‘k yoz bargini, misoli kuz kabi sarg‘aytirib xazon qilib to‘kdi. Ko‘m-ko‘k ekan sarg‘aydilar yaproqlar, Og‘riq, mag‘lub, tutqun Sharqning yuzidek. Bo‘ronlarningko‘zlari kim o‘ynoqlar, G‘olib g‘arbning qonga to‘lgan ko‘zidek. Shoir keyingi misralarda esa qora bulut G‘arb esa, Sharqqa parda singari yopganini, G‘arbning lashkari,zahar botirilgan o‘qlarini bamisoli yoz kabi porlayotgan Sharq insonlari ko‘ksiga qadaganini, keying misrada Sharqqa balo kelganligini hattoki qarg alar ham sezgandek qator-qator bo‘lib o tishi ʻ ʻ (azaldanqarg‘alar to‘dalashib osmondan uchib o‘tishi xosiyatsizlik belgisi sifatida qaralagan). Odamlarning tutqunlikdan ichidan ezilganligi, jonlililar ya’ni, 11 Sobir Mirvaliyev.O ‘zbek adiblari – “Fan” nashriyoti- 1993. 17-bet). 26 tiriklarning ko‘pi so‘ngi tun kunini kutishi aks ettirilgan.Qora bulut to‘dasi kim ko‘klarni Sharqni yopgan parda yanglig‘ yopmishdir Kuz qo‘shig‘i og‘u to‘liq o‘qlarni Yoz bag‘riga hech sanoqsiz otmishdir. Balo yanglig‘ qator-qator chizilib, Ko‘k yuzidan qarg‘alar ham o‘tarlar; Sharqdek ichdan yashiringina ezilib, Ko‘p jonlilar so‘nggi tinni kutalar.Cho‘lpon navbatdagi “Xazon” she’rida o‘zining taqdirini tavsirlagan bo‘lib, shoir she’rning1-bandidatardi aks san’atidan mohirona foydalanadiki, har bir so‘zning ma’no va tovush sig‘imlari favquloddakengayib ketgandek bo‘ladi. Bor-yo‘g‘i ikki obraz-“gezargan tuproq” bilan “qizorgan yaproq”obrazlariorqali she’rning umumiy ma’zmunini ochib beradi.She’rning birinchi misrasidayoq tuproqbuinsonbo‘lib, shoirning boshiga kelgan fojealar natijasida gezarganliginima’lum qilgandek. “So‘ngdamdayaproqlar qizarib oldilar” misrasida yaproqlarning qizarishini kuz chog‘ida daraxtga xiyonat yaproqlar misolida, hayot yo‘lida uchragan sotqin insonlarni, tasvirlab, bargning qizarishi sotqinlikuyatidan ekanligini aytish mumkin.12 Kuz chog‘i... tuproqlar gezarib qoldilar, Gezarib qoldilar kuz chog‘i tuproqlar. So‘ng damda yaproqlar qizarib oldilar, Qizarib oldilar so‘ng damda yaproqlar. Shoir she’rning keyingi bandida qarg‘alar bog‘larda qag‘lashib qoldilar deyishi orqali, qarg‘alar bu yerda yomon insonlar, bog‘lar esa shoir va uning do‘stlari ijodidir. She’rdayong‘oqning qo‘llanishi bu shoirning o‘zi bo‘lib, qarg‘alarni ng bog‘larda qag‘alash i budunyodankimlarningdir qismatini uzilishini ko‘rsatadi. Cho‘lpon “Ey sovuq ellardan muz kiyib kelganlar”deyasovuq ellardan uchib keluvchi qora qarg‘alar haqiqatlar qotili bo‘lmish Sovet hukumati boshidaturganinsonlar timsolida qo‘llanilga n bo‘lib, “menim bog‘imdan mevamni terganlar”, deya bog‘ shoirningijodolamidir, ijodining bebaho xazinalari esa bog‘ning mevasi. Qora niyatli, sovuq insonlar bubog‘lardagiijodkorga changal solib, shavqatsiz qismatga duchor qilganlar. Qarg‘alar bo‘larda qag‘lashib qoldilar, Bilmadim, kimlarning qismati uzilur? Yong‘oqqa yopishibbirchangal soldilar, Bilmadim, kimlarning umidi yo‘q bo‘lur? Ey sovuq ellardan muz kiyib kelganlar, U qo ‘pol tovushingiz qirlarda yo‘q bo‘lsin ! Ey mening bog ‘imdan mevani terganlar, U qora boshingiz yerlarga 12 Mirzayev, “XX asr O ‘zbek adabiyoti”. “Yangi asar avlodi”, 2005.166-bet 27 ko‘milsin! Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon XXasr o‘zbek she’riyatda vazn va qofiya imkoniyatlaridan yetarlicha foydalanib, barmoq vaznda samarali ijod qilganshoirdir.Cho‘lpon she’rlarining aksariyat qismida erk, ozodlik va davrning ijtimoiy muammo lari yoritilgan.Cho‘lpon she’rlari mavzu ko‘lamining kengligi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ijodkor she’rlarinio‘qigan o‘qirman she’rni tushunishga qiynalymaydi, chunki she’r tilining soddaligi, uslub ravonligi hamo‘quvchining tahlil qilishiga anchagina yordam beradi.Shoir Sharq tarixi va taqdirida nihoyatda murakkab, chigal jumboqlar borligi, uni ochmoq uchun tayyorlanish kerakligiga ishora qiladi. Bu borada shoir “Yorug‘ yulduzga” degan she’r yozadi. Bu she’rda shoirning niyati ko‘ngil va orzular armoni tarzida aks etadi, Sharq taqdiri lirik qahramon hayot-mamoti bilan bog‘liq ekanligiga ishora qilinadi. Lirik qahramon yulduzga qarab xitob qiladi: Go‘zal yulduz, nurli yulduz, tez so‘zla, Otalarning tarixdagi jafosin, Shul xatodan afsuslanib, yovlarning El ko‘ksida surgan ishrat, safosin. So‘zla, anglat o‘tgandagi turmushning Butun qonli, shonli, jonli yerlarin Ko‘z oldimda jilvalanur yurt uchun, Jonlar berib, qonlar to‘kkan erlaring. Cho‘lponning 20-yillar poeziyasida Sharq va G‘arbning umumlashma timsollari, obrazlari ko‘plab uchraydi. Sharq va G‘arb shoir ijodida bir- biriga arama-qarshi. Biri ikkinchisi ustidan hukmronlik qilishga intiluvchi, biri ikkinchisini xo‘rlab,zo‘rlab hayot kechirayotgan zulm va nohaqlik timsoli sifatida gavdalanadi. Cho‘lponning ijodiy uslubini belgilashda uning millat va mamlakat hayoti, taqdiri va istiqbolini ifodalovchi g‘oyalar, mavzularning badiiy-estetik talqinini voqelikka estetik munosabat qonuniyati asosida tahlil qiladi. Cho‘lpon qaysi mavzu, muammoga qo‘l urmasin, u Sharqu-G‘arb muammolari bo‘ladimi, tabiat manzarasimi, ishq- muhabbat kechinmalarimi, millat tarixi yoki istiqbolimi, erk orzusimi – barchasida shoir millatparvar lirik qahramon siymosida namoyon bo‘ladi. Chunonchi, Cho‘lponning “Po‘rtana” she’ri erk sari intilgan lirik qahramonning qalb nidosi bo‘lib jaranglaydi. Bu she’rda shoir ikkita muhim masalaga o‘quvchi diqqatini tortadi: birinchidan, millat va mamlakat hayotida, butun dunyoda ro‘y berayotgan ijtimoiy-siyosiy voqealarga ishora bor. Cho‘lpon she’riyatidagi nafosatga yo‘g‘rilgan badiiy 28 g‘oyaning kuchi shundaki, u o‘z qalbida tug‘ilgan kechinmalar qurtagini atrofdagi barcha jonli va jonsiz narsalarga, insoniy dard va orzularga payvand qiladi, singdiradi va bu ruhiy jarayondan o‘zi ham kuch olib yangi manzil, yangi mavzu, yangi tuyg‘ular sari intiladi. Cho‘lpon poeziyasi o‘quvchini loqayd qoldirmaydi, o‘zligini anglashga,o‘zini “Men erkinmanmi? Nega? Nima uchun?” - degan savollarga javob izlashga majbur qiladi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Cho‘lpon she’riyatida o‘sha davr muommolari xalqnining tutqinligi, bosqinchilar azoblaridan kuygan va bu azoblarni yorqin go‘zal sherlarida ochib xalqni uyg‘otishga vatanni saqlab qolishga undagan.Sharqning yozini ham, kuzi va qishini ham tilga olar ekan, shoir lirik qahramon tilidan fasllarning barchasida ingrab yotgan Sharq obrazini ochibberishga harakat qiladi. Bir o‘rinda Sharq qoloqligidan aksincha, ikkinchi o‘rinda yaralangan Sharq tanasiga malham bo‘lgisi keladi, xasta, tutqun Sharqning ahvoliga achinadi. Bu davrdagi fojialardan ogoh qilgan va undagan buyuk ijodkordir. O‘zi ham bu yo‘lda hech narsadan tap tortmay hatto jonini fido qilib bo‘lsa ham xalqni uyg‘otishga chaqirgan. Sharqning erk kuychisi desak aslo adashmaymiz. Ozod Sharafiddinov o‘zining “Cho‘lponni anglash” risolasida shoir ijodini sinchkovlik bilan teran tahlil qilib, haqli ravishda quyidagi xulosaga kelgan: “Cho‘lponni anglash” - so‘z san’atining botiniy qonuniyatlarini teran anglash, ularning shoir ijodida qanday zohir topishini anglashdir. Cho‘lponni anglash — uning buyuk umumbashariy g‘oyalarini, uning yuksak insoniy tuyg‘ularini yurakka singdirib olishdir. Cho‘lponni anglash -Vatanni, ko‘hna Turkistonimizni Cho‘lpon ko‘zi bilan ko‘rib, Cho‘lpon yuragi bilan seva bilmoqdir. Bir so‘z bilan aytganda, Cho‘lpon har bir adabiyot muxlisining yurak mulkiga aylanishi shart. Buning uchun esa Cho‘lpon merosini yangi tafakkur asosida bag‘rikenglik bilan tadqiq etmoq lozim”. Shoir she’rlarida dard va alamning ufurib turishi ham, avvalo, millat, Vatanga muhabbat tuyg‘ulari bilan izohlanadi. Shoir Vatan istiqbolini ko‘zlab dard chekadi, qiynaladi va o‘zining ana shu yurak tug‘yonlarini rang-barang shakllarda ifodalaydi. 29 Zamonda kechayotgan o‘zgarishlarga Cho‘lponning munosabati uning she’rlari aniq ko‘rsatiladi. Masalan, “Amalimning o‘limi” she’rida: “Olislarda yig‘lagan bu jonlar kimlar? Qullar o‘lkasining insonlarimi?” — deb qayg‘ursa, “Men va boshqalar” asarida faryod chekadi: Erk ertaklarini eshitgan boshqa, Qullik qo‘shig‘ini tinglagan menman. Erkin boshqalardir, qamalgan menman, Hayvon qatorida sanalgan menman. “Yong‘in” she’rida esa shoir yurt mustamlakachilar oyog‘i ostida toptalayotgani, xalq bosqinchilar tomonidan tahqirlanayotganiga dil-dildan achinib, nola qiladi: Shunday katta bir o ‘lkada yonmagan, Yiqilmagan, talanmagan uy yo‘qmi? Bir ko‘z yo‘qmi qonli yoshi tommagan, Butun ko‘ngil umidsizmi, siniqmi? Cho‘lponning “Ko‘ngil”, “Erk istagi”, “Qo‘zg‘olon”, “Qilich va qon” kabi she’rlari ham ana shu qora ko‘lanka — mustamlakachilikka qarshi isyon tarzida bitilgan. “Ko‘ngil” she’rida shoir millatga murojaat etib, bo‘ysunmaslikka chaqiradi: Tiriksan, o‘lmagansan, Sen-da odam, sen-da insonsan, Kishan kiyma, bo‘yin egma, Ki sen ham hur tug‘ilg‘onsan. Cho‘lpon she’riyatida zulm va istibdodga barham berish maqsadida dushmanga qarshi qurol bilan bo‘lsa-da, ko‘tarilish g‘oyasi ilgari surilgan. Bu holat “Bas endi” she’rida “Qo‘limda so‘nggi tosh qoldi yovimga otmoq istayman” tarzida ochiq ifodalanadi: Yetar, has, chekdan oshgandir Bu qarg‘ish, bu haqoratlar! To‘liqdir, balki toshgandir Tubanlik ham safolotlar!.. Qo‘limda so‘nggi tosh qoldi, Yovimga otmoq istarman! Ko‘zimda so‘nggi yosh qoldi, Amalga yetmak istarman!.. Cho‘lponning “Bahorni sog‘indim”, “Kuz guli”, “Vahm”, “Tabiatga”, “Kuzaklar”, “Yorug‘ yulduzcha”, “Po‘rtana” she’rlarida ham zulm istibdodga, mustamlakachilikka qarshi erkinlik istagi, nola va fig‘on aks-sado beradi. Shoirning “Xalq” she’rida esa ozodlik va erk mavzusi yanada lioshqacha bir yo‘sinda, g‘oyat aniq va tiniq bo‘yoqlarda aks ettirilgan. Cho‘lponning “Bahorda”, “Binafsha”, “Boychechak”, “Eslash”, “Bahorni sog‘indim”, “Bahor keldi”, “Yana ko‘klam”, 30 “Go‘zal” kabi she’rlarida ham tabiat tasviri millat, uning dard-r.iaklari bilan uzviy birlikda yorqin va jozibali qilib ifodalangan. Cho‘lpon she’riyatining asosiy mavzusi —Vatan, bosh qahraropni esa — millati, xalqi. Uning har qanday she’ri qarida millat va yurt erki, taraqqiyoti g‘oyasi yotadi. Cho‘lpon o‘z she’rlarida zamonaviy, xalqchil g‘oyalarni olg‘a suraг ekan, tom ma’nodagi rostgo‘y shoir sifatida doimo haq so‘zni o‘ylaydi, haqiqatni yozadi. Cho‘lpon nafaqat ijod, hatto inson erki toptalgan va rost gap qatag‘on qilingan mash’um 30-yillarda ham haqiqatni ochiq-oydin aytishdan tap tortmagan. Shoir millatga qarata: “Kishan kiyma, bo‘yin egma, ki sen ham hur tug‘ilg‘onsan”, — deganida yangi sho‘rocha mustamlakachilikni nazarda tutgan edi. U doimo ko‘rgan, o‘ylaganini qo‘rqmay tilga ola olgan. Aytish kerakki, o‘sha davrda yashab ijod etgan boshqa shoirlar bisotida bo‘lgani kabi, Cho‘lpon ijodida ham zamonasozlik va murosasozlik ruhida yozilgan “qizil” she’rlar uchraydi. “Ozod turk bayrami”, “10-yil”, “Qizil bayroq”, “O‘n yil Leninsiz”, “Diyorim”, “Soz” kabi she’rlar shu jumladan bo‘lib, ularda inqilob va yangi hayot mavzusi bir tomonlama tasvirlanadi, madh etiladi. Mash’um shaxsga sig‘inish davrida, mamlakatimizda jabr- zulm, adolatsizlik va qama-qamalar avjga chiqayotgan bir paytda (1935-yilda) e’lon qilingan “Soz” she’rini olaylik. Unda zamonasozlik, murosasozlik ochiq ko‘rinadi. Biroq bu ham Cho‘lponona ustalik bilan amalga oshirilganki, hatto mana shunday she’rlar-da adabiyotimizdan o‘zining munosib o‘rnini topa oladi: Bir necha yil qantargach , Yana oldim sozimni. Endi aytib yig‘lamas, Ко‘ngildagi rozimni. Ко‘ngildagi kudurat Ko‘tarildi, nihoyat Endi, ilhom manbai —Qaynab yotgan shu hayot. Umuman olganda, Cho‘lpon she’riyati mazmunan boy va shaklan go‘zal. Cho‘lpon she'riyatining asosiy xususiyatini erksevarlik, millatparvarlik, haqqoniylik va xalqchillik, g‘oyaviy aniqlik va badiiy go‘zallik singari fazilatlar tashkil etadi. Shoir asarning shakl va mazmunga doir barcha unsurlarini qunt bilan ishlab, ularga jilo va sayqal beradi. Bunda shoir til imkoniyatlaridan ustalik bilan foydalanadi. Ana shuning uchun ham Cho‘lpon she’rlari tilining aniq-ravonligi, obrazli va jozibadorligi bilan maftun etadi. Shoir nazmining tili obrazli va shirali bo‘lish bilan birga, g‘oyat sodda, ixcham va torn ma'noda xalqchildir. Ana shuni nazarda tutib, adabiyotshunos Olim Sharofiddinov 31 20-yillardayoq: “Cho‘lponning tili sodda, har turli fikrlarni ifoda qilishga yararli va nuqsonsizdir. Bu kungi o‘zbek adabiy tili, shubhasiz, Cho‘lpon tilidir”, — deb yozgan edi. Oybek esa: “Bu kungi yosh nasl Cho‘lponning sodda tilini, totli uslubini, texnikasini ko‘p sevadi. Undan ko‘p go‘zalliklar oladi”, — tarzida hassos shoir tiliga yuksak baho bergandi. Cho‘lpon o‘z she’rlarida xalq tili boyliklaridan foydalanar ekan, so‘z va iboralarni tejab-tergab, o‘z o‘rnida ustalik bilan ishlatadi. Shu orqali xalq hikmatlariday sado beruvchi mazmun, jarangdor va suluv baytlar, quyma misralar yaratadi. ushbu fikrni quyidagi misralar tasdiqlaydi: Muhabbat osmonida go‘zal Cho‘lpon edim, do‘stlar, Quyoshning nuriga toqat qilolmay yerga botdim-ku. (Qalandar ishqi) Cho‘lpon she’riyati vazn va qofiya jihatidan ham tugal, kam- ko‘stsiz. Shoir o‘z ijodi bilan o‘zbek she’riyatining asosiy vazni bo‘lgan barmoqning imkoniyatlari cheksiz ekanini yana bir bor isbotladi. 32 Bob yuzasidan xulosa Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lpon XXasr o‘zbek she’riyatida vazn va qofiya imkoniyatlaridan yetarlicha foydalanib, barmoq vaznda samarali ijod qilgan shoirdir.Cho‘lpon she’rlarining aksariyat qismida erk, ozodlik va davrning ijtimoiy muammolari yoritilgan.Cho‘lpon she’rlari mavzu ko‘lamining kengligi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ijodkor she’rlarini o‘qigan o‘qirman she’rni tushunishga qiynalmaydi, chunki she’r tilining soddaligi, uslub ravonligi hamo‘quvchining tahlil qilishiga anchagina yordam beradi. Cho‘lpon she’riyati mazmunan boy va shaklan go‘zal. Cho‘lpon she’riyatining asosiy xususiyatini erksevarlik, millatparvarlik, haqqoniylik va xalqchillik, g‘oyaviyaniqlik va badiiy go‘zallik singari fazilatlar tashkil etadi. Shoir asarning shakl va mazmuniga doir barchaunsurlarini qunt bilan ishlab, ularga jilo va sayqal beradi. Bunda shoir til imkoniyatlaridan ustalik bilan foydalanadi. Shuning uchun ham Cho‘lpon she’rlari tilning aniq-ravonligi obrazli va jozibadorligimaftun etadi. Cho‘lpon tom ma’nodagi milliy shoir. U yurt hayotidagi yutuqlar, ibratli yumushlardan qanchalik quvonsa, erksizlik va tutqunlikdan, tengsizlik va adolatsizlikdan shunchalik iztirob chekadi. Shoirshe’rlarida dard va alamning ufurib turishi ham, avvalo, millat, Vatanga muhabbat tuyg‘ulariningkuchliligi bilan izohlanadi. Shoir Vatan istiqbolini ko‘zlab dard chekadi, qiynaladi va o‘zininganashuyurak tug‘yonlarini rang-barang shakllarda ifodalaydi.Cho‘lpon she’riyatining asosiy mavzusi –Vatan,bosh qahramoni esa, millat, xalq. Uning har qanday she’ri zamirida millat va yurt erki, taraqqiyotig‘oyasi yotadi. Cho‘lpon o‘z she’rlarida, zamonaviy va xalqchil g‘oyalarni olg‘a surar ekantomma’nodagi rostgo‘y shoir sifatida doimo haq so‘zni aytadi, haqiqatni yozadi. Cho‘lpon she’riyatining mavzu doirasi juda keng. Shoir o‘z asarlarida yangi davr muammolari, vatan qismati, insonqadr-qimmati, xalq qudrati, erk, ma’naviyat hamda ma’rifat taraqqiyoti kabi zamonaviy masalalarni aksettiradi . 33 UMUMIY XULOSA Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, Cho‘lpon — serqirra va noyob iste’dod sohibi. U o‘zbek adabiyotining Cho‘lpon yulduzi. Cho‘lpon ulug‘ shoir, iste’dodli dramaturg sifatida so‘z san’ati xazinasiga bebaho hissa qo‘shgan. Cho‘lpon she'riyatda o‘ziga xos ijodiy maktab yaratgan usloz shoir. 20-30- yillarda Oybek, G‘afur G‘ulom, Uyg‘un, Mirtemir, Usmon Nosir singari ijodkor yoshlar bu maktabdan bahramand bo‘lib, Cho‘lpon ijodidan badiiy mahorat sirlarini o‘rgandilar. Yozuvchilarning Cho‘lpon asarlaridan ijodiy o‘rganishlari ayni kunlarda ham izchil davom etmoqda. Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Shukur Xolmirzayev, O‘tkir Hoshimov, Oydin Hojiyeva, Halima Xudoyberdiyeva, Rauf Parfi, Omon Matjon, Azim Suyun, Usmon Azim, Xayriddin Sultonov singari yozuvchi-shoirlar Cho‘lponning eng yaxshi an’analarini yangi zamon mustaqillik davri talablari asosida rivojlantirganlar.Cho‘lponning she’riy tili nihoyatda boy, mukammal shakllangan. Cho‘lpon she’riyati vazn va qofiya jihatidan ham tugal, kam-ko‘stsiz. Shoir o‘z ijodi bilan o‘zbek she’riyatining asosiy vazni bo‘lgan barmoqning imkoniyatlari cheksiz ekanini yana bir bor isbotladi. Cho‘lpon aksariyat she’rlarida asar tilining go‘zal va jozibadorligini ta’minlash bilan vaznning musiqiyligi va o‘lchov (ritm)ning aniq va jarangdorligiga erishadi.Cho‘lpon she’riyatining asosiy xususiyatini erksevarlik, millatparvarlik, haqqoniylik va xalqchillik, g‘oyaviy aniqlik va badiiy go‘zallik singari fazilatlar tashkil etadi. Shoir asarning shakl va mazmunga doir barcha unsurlarini qunt bilan ishlab, ularga jilo va sayqal beradi. Bunda shoir til imkoniyatlaridan ustalik bilan foydalanadi. Ana shuning uchun ham Cho‘lpon she’rlari tilining aniq-ravonligi, obrazli va jozibadorligi bilan maftun etadi. Shoir nazmining tili obrazli va shirali bo‘lish bilan birga, g‘oyat sodda, ixcham va tor ma’noda xalqchildir. Shoirning she’riyatida novatorlik xususiyatlarni ham uchratishimiz mumkin.Vatan,millat,xalq mavzusidagi she’rlar asosan aruz vaznida yozilgan Cho‘lpon o‘z she’rlarini barmoq vaznida yozib o‘zbek she’riyatiga yangilik olib kirdi. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi ʼ bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, – T.: 2018, 168 b. II. Asosiy adabiyotlar 2.Abdulha Cho‘lpon. (1997).Go‘zal Turkiston, she’rlar. Toshkent: Ma’naviyat. Sobir Mirvaliyev. (1993). O‘zbek adiblari. Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Mirzayev.S (2005). “XX asr O‘zbek adabiyoti”. Toshkent: Yangi asr avlodi. 4.Qosimov.B., Yusupov.SH., Dolimov.U., Rizayev.SH., Ahmedov.S. (2004). Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti/darslik Toshkent: Ma’naviyat. 5. Quronov.D. (2022). Turkiy adabiyot durdonalari Cho‘lpon 12-jild 7. Sharafiddinov O. Ijod yoli. Yoshlik. –Toshkent: 1987. -№ 10. – 49 b. 8. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. “Sharq”. Toshkent-2004. 9. Cho`lpon-Yana oldim sozimni. Toshkent, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot Toshkent1991. 10. Cho‘lpon-Asarlar. Uch jildlik. Toshkent, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot Toshkent I, II jildlar. 1994-95. III. Yordamchi adabiyotlar 11. Karimov N. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Universitet, 2010. 12.Mirzayev T. XX asr o‘zbek adabiyoti va jadidchilik. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006 13 Qozoqov K. Cho‘lpon hayoti va ijodi. – Toshkent: O‘zbekiston, 1991. 14.Quronov D. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent: Akademnashr, 2019. 15.Qo‘chqorov A. Jadid adabiyoti namoyandalari. – Toshkent: Cho‘lpon, 2012. 16.Rah monov N. O‘zbek modernisti k adabiyoti tarixi. – Toshkent : Akademnashr, 2018. 17.Sirojiddinov S. O‘zbek adabiyoti tarixi (XX asr boshlarida). – Toshkent: Cho‘lpon, 2015. 18.Sirojiddinov S., Qo‘chqorov A. O‘zbek adabiyoti: XX asr boshlarida. – 35 Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 19.G‘aniyeva N. Cho lpon poetikasi. – Toshkent: Fan, 1994. ʻ 20.Sharafiddinov Ozod. Cho‘lponni anglash, — T.: «Yozuvchi», 1994, 21.Cho lpon. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, ʻ 2019. IV. Internet saytlari 22.https://tafakkur.net/sherlar/abdulhamid-cholpon 23.https://www.proc.uz/sherlar/abdulhamid-cho-lpon-she-rlari 24.https://kitobxon.com/oz/kitob/cholpon-sherlar 25.https://talaba.su/cho-lpon-hayoti-va-ijodi / 36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK ADABIYOTIDA CHO‘LPON LIRIKASI

1.1.Cho‘lpon lirikasining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni va mohiyati

1.2.Cho‘lpon she’rlarining mavzu xususiyatlari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB.Cho‘lpon she’rlarining g‘oyaviy jihatlari

2.1.Shoir she’rlarida xalq,millat,ozodlik,vatan tushunchalarining ifodalanishi

2.2.Shoir she’rlarida novatorlik xususiyatlarining namoyon bo‘lishi

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить