Cho`lpon nasri poetikasi - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	118.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Cho`lpon nasri poetikasi

Купить

“Cho`lpon nasri poetikasi”

Reja: Kirish…………………………………………….………………..3-5 I.BOB. Cho`lponning kichik nasriy asarlari poetikasi I.1. Yozuvchi hikoyalarining janr xususiyatlari………………………………………………………6-20 I.2. Ijodkor yaratgan ocherk janrining o`ziga xos kompozitsiyasi…………………………………………..………21-30 II.BOB. “Kecha” romanining poetikasi……………..……….31-33 II.1. Miryoqub va Zebi obrazlarining ruhiy – psixologik tahlili………………………………………………………...…..34-51 II.2. Ijtimoiy muhit va xarakter ruhiyati………………………...52-56 Xulosa……………………………………………………..……57-59 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati……………………...……….60 2

Kirish Mavzuning dolzarbligi. Ma`lumki, jamiyat, xalq, millatning ma`naviy- madaniy taraqqiyoti, barkamol avlodning shakllanishida badiiy adabiyotning ahamiyati nihoyatda ulkan. Bu haqda Yutrboshimiz “Adabiyotga e`tibor – ma`naviyatga, kelajakka e`tibor” risolasida katta e`tiborga loyiq fikr- mulohazalarni bildirganlar. Ushbu dastur qarash-g`oyalar har bir ijodkor, shuningdek adabiyot ilmi mutaxassislariga tasvir va tadqiq yo`llari, vositarini to`g`ri tanlash va ish yuritishga ko`mak beradi. Abdulhamid Cho`lpon о `zbek realistik prozasining shakllanish davrida samarali ijod qilib, uning taraqqiyotiga sezilarli ulush q о `shgan san`atkordir. Adibning qutlug` nomi oqlanib, ijodiy merosi chin egalariga qaytarila boshlangan dastlabki о `n yillar mobaynida k о `proq uning g`oyaviy jihatlariga u

bilan belgilanadi. Shu ma`noda jadid adabiyotining estetik prinsiplari, unga xos poetik usul va vositalarni о `rganish orqaligina yangi о `zbek adabiyotini yuzaga keltirgan omillarni, milliy adabiyotimizning XX asrdagi taraqqiyot y о `lini yorqinroq tasavvur etish, adabiy jarayondagi murakkabliklarni tushunish, nihoyat, uni obyektiv ilmiy о `rganish va baholash imkoniga ega b о `lamiz. Shunga k о `ra, asrimiz boshidagi adabiy jarayon xususiyatlarini atroflicha chuqur о `rganish adabiyotshunosligimiz oldida turgan dolzarb muammolardandir. Mavzuning o`rganilish darajasi. Cho`lpon she`riyati 20-yillardayoq adabiy tanqidchilik diqqat markaziga tushib, keskin adabiy-mafkuraviy bahs munozaralarga sabab b о `lgan b о `lsa-da, uning nasriy ijodi e`tibordan chetda qolib keldi. Agar "Kecha va ku

Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Ishda Cho`lpon nasriy asarlarining jumladan hikoya, ocherk va roman janrlarining poetikasinitadqiq etish asosiy maqsad qilib olindi. Bitiruv malakaviy ishning vazifalari. - Cho`lponning nasriy asarlari poetikasini aniqlash - Yozuvchi hikoyalarining janr xususiyatlarini tadqiq etish - Ijodkor yaratgan ocherk janrlarining o`ziga xos kompazitsiyasini aniqlash - “Kecha” romanini va uning obrazlarini tahlil qilish Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. O`zbek adabiyotshunosligida Cho`lpon ijodi baholi qudrat o`rganilgan. Ammo Cho`lpon nasrining poetikasi to`lig`icha hali o`rganilmagan. Biz ya`na shularni hisobga olib, Cho`lpon nasri poetikasini, ijodkorning yaratgan hikoyalari, ocherklari va romani timsolida tahlilqilishga urindik. Ishimizning yangiligi an

I.BOB. Cho`lponning kichik nasriy asarlari poetikasi I.1. Yozuvchi hikoyalarining janr xususiyatlari Cho`lpon nasriy asarlarining janr xususiyatlari haqida s о `z borarkan, avvalo, bu boradagi adibning о `z fikrlariga t о `xtalish maqsadga muvofiqdir. Adabiyotshunosligimizda "Qurboni jaholat"ning janrini Cho`lponning о `zi "felyeton" deb belgilagan, degan fikr о `rinlashib ketgan. Bu haqda S.Mamajonov: "Garchand "Qurboni jaholat"ni yozuvchining о `zi felyeton desa-da, asl mohiyatiga k о `ra hikoyadir. Cho`lpon uning tanqidiy ruhidan kelib chiqib felyeton belgilagan b о `lishi mumkin", – degan mulohazani bildiradi. Olimning asar janri haqidagi xulosasiga q о `shilganimiz holda, "felyeton" masalasiga aniqlik kiritmoqchimiz. Hikoya e`lon qilingan "S

varaq ilova qildiki, bu gazetaning "felyeton" nomli yangi rukni(rubrika)ga asos soldi. Yevropa matbuotida tez ommalashib ketgan bu rukn ostida odatda nosiyosiy, norasmiy materiallar: e`lonlar, moda yangiliklari, teatr taqrizlari, hikoya va hatto romanlar e`lon qilina boshladi. Atamaning hozirgi ma`noda q о `llanishi, publitsistikaning ijtimoiy-siyosiy tanqid ruhidagi alohida janrini anglata boshlashi esa XIX asr adog`iga t о `g`ri keladi. Bizningcha, har ikki hikoya e`lon qilinganida uchratganimiz "felyeton" s о `zi Cho`lponga taalluqli b о `lmay, balki gazeta tahririyatiga tegishlidir. Chamasi, jadid ma`rifatchilari о `z gazetalarida shu nom ostida rukn tashkil qilganlar-da, atamaning har ikki ma`nosini nazarda tutganlar. Demak, janrini bevosita Cho`lponniing о `zi belgila

ayrim tafsilotlarni berishdan muddao — yuz bermish mudhish qotillikka о `z munosabatini, uning ta`sirida tug`ilgan hislarini ifodalash, xolos. Shu jihatdan qarasak, dostonning qahramoni — adib, u k о `p jihatlari bilan lirik qahramon sanalishi mumkin. T о `rt qismga ajratilgan dostonning birinchi qismida lirik qahramon xotirasida Vannaychaxonning san`ati jonlanadi: u о `zini qizning musahhar ovoziga mahliyo b о `lganlar orasida k о `radi — taassurotlari bilan о `rtoqlashadi. О `zining Vannaychaxonga, uning betakror san`atiga b о `lgan mehrini о `quvchiga "yuqtirgach", ikkinchi qismda u haqda qisqachagina ma`lumot beradi. Bu qismda epik tafsilotlar salmog`i ortgan b о `lsa-da, ular keyingi qismdagi his-tuyg`ular uchun zamin hozirlashga xizmat qiladi, xolos. Dostonning uchinchi qismi

о `quvchiga-da yuqtiradi, uni birga iztirob chekishga majbur qiladi. Cho`lpon k о `zlagan maqsad, asarning ruhiyu mohiyati quyidagi s о `zlarda о `zining yorqin ifodasini topadi: "Gulidan ayrilg`on sahna, kel, k о `nglingdagi alamlarga q о `limdan kelgan qadar tilmochlik qilay! Qizidan ayrilg`on xalq, kel, qayg`ilaringni о `rtoqlashay!" Yuritgan mulohazalarimiz Cho`lpon "Oktabr qizi"ni bejiz doston deb atamaganini k о `rsatadi. Chindan ham asarda voqelikni t о `laqonli tasvirlash maqsad qilinmaydi, unda muallif munosabati, voqelik ta`sirida yuzaga kelgan his-tuyg`ular ifodasi birlamchidir. Shu nuqtadan yondoshsak, "Oktabr qizi" — tom ma`nodagi lirik asar, nasriy y о `lda yozilgan lirik dostondir, degan xulosaga kelishimiz mumkin. K о `ramizki, Cho`lpon asar janrini

Ma`lumki, adabiyotshunoslikda "hikoya" va "novella" atamalari xususida yakdillik y о `q: ayrim adabiyotshunoslar bu ikki atamani sinonim hisoblasalar, boshqalari keskin farqlaydi-lar. Biz bu masalada hikoyaning ikki tipi bor: birinchisida ocherklilik (tavsifiy-rivoyaviy), ikkinchisida novellistiklik (konfliktli-rivoyaviy) xususiyati ustundir, degan fikrga k о `proq q о `shilamiz, ya`ni, bu о `rinda gap ikki turli janr haqida emas, balki bir janrning ikki xil sifat k о `rinishi haqida boradi. Misol uchun Cho`lponning "Doktor Muhammadiyor" hikoyasini tavsifiy-rivoyaviy xarakterdagi asarlar sirasiga kiritishimiz mumkin. Avvalo shuni qayd etish lozimki, bu ikki tipga mansub hikoyalar orasidagi bosh farqni ularda roviy tutgan mavqeda k о `rilgani ma`qulroq b о `ladi. X о

orasida о `zaro farqlanish jarayoni bilan bir qatorda о `zaro yaqinlanish jarayoni ham kechgan. Bu uch turning farqli jihatlaridan biri quyidagicha belgilanadi: lirikada inson(subyektning noplastik obrazi), dramada dunyo(obyektning plastik obrazi), eposda esa har ikkisining qorishiq obrazi yaratiladi. Epik tafakkur taraqqiyoti jarayonida bu turga mansub asarlarda borliqning plastik obrazi tobora k о `proq mustaqillik kasb eta bordi. Tabiiyki, bu narsa epik janrlarda roviy tutgan mavqega, uning funksiyalariga ham ta`sir qildi. Endi roviy qachonlardir о `zi guvoh b о `lgan yoki birovdan eshitgan voqealarni hikoya qilib beruvchi sifatidagina emas, k о `proq о `sha voqealarning kuzatuvchisi (albatta, sharhlovchisi va baholovchisi ham) sifatida b о `y k о `rsata boshladi. Roviy bilan tasvirlana

mozorlardagina b о `ladigan chuqur bir jimlik..." Hikoyani о `qiyotgan kitobxonda ilgariroq paydo b о `lgan bilish istagi yanada kuchayadi: shunday osuda kechada kampirni ch о `chitgan, uning uyqusini qochirgan narsa nima b о `ldi ekan? Durustroq e`tibor qilsak, ayni shu savol roviyni ham о `ylatayotganini sezishimiz qiyin emas. Shu bois ham muallif nigohi kampirdan uzilib, tevarak-atrofga qaratiladi: u ham savolga javob izlaydi g о `yo. K о `rib turganimizdek, bu о `rinda roviy ham о `quvchi kabi voqealarning kuzatuvchisi, xolos, uning uchun ham voqealar ayni paytda yuz bermoqda. Hikoyaning davomida adib introspeksiya usulidan unumli foydalanadiki, natijada roviy mavqei sifat jihatidan yana о `zgaradi: " Kampir yumulub borg`on k о `zlarini birdan ochdi : yaqin bir yerdan hasratlik

vositasida kuzatadi. Boshqacha aytsak, hikoyani о `qish jarayonida bu ikki nigoh bir fokusga — о `quvchi nigohiga jamlanadi. Tanlangan usul о `quvchining hikoya ruhiga kirishini osonlashtirib, uning estetik kuchini oshiradi. Novellestiklik k о `proq syujet qurilishi, uning shiddat bilan rivojlanishiyu kutilmagan burilishlarga ega b о `lishi bilan bog`liq holda izohlanadi. Syujetning tamomila shu tartibda qurilishi(ayni paytda tavsifiy rivoya salmog`ining minimumga keltirilishi) kichik epik janr — hikoyadagina t о `la namoyon b о `lishi mumkin. Bunday hikoyada hayot materiali yolg`iz bir voqea(hodisa) fokusiga yig`iladi, о `sha hodisa poetik jonlantiriladi. Novellistik tipdagi hikoyada о `quvchi diqqatini tutib turuvchi, uning estetik ta`sir kuchini oshiruvchi narsa "kutilmaganlik effek

kelini b о `lishi ehtimolini xayoliga ham keltirolmaydi, chunki uning "uy-joyi, kiyim-kechak — hamma narsalari tayyor. Novdadek kuyov yonida..." Kampirning osuda kechada ch о `chib uyg`onishi roviy nazdida qanchalik notabiiy b о `lsa, yig`laguvchining о `z kelini b о `lib chiqishi kampir uchun undan-da notabiiy, kutilmagan holdir. Endi kampirda hosil b о `lgan bilish istagi ("Kelin, siz yig`ladingizmi?") о `quvchi va roviyga k о `chadi. Aslida bularning bari о `quvchini syujetdagi bosh burilish, eng muhim kutilmaganlikni qabul qilishga tayyorlash uchun zarur edi. Zero, kampirning xushlamayroq, ochig`i dushmanona kayfiyatda b о `lib ("Olmay Qodirjon о `lsun, Bermay otasi, О `sdurmay onasi!..") turgani keliniga hamdard b о `lib qolishi uning о `zi uchun ham, roviy va

y о `lidan bordilar. Bu xil qorishiqlik Cho`lponning aksariyat hikoyalariga xosdir. Buning yorqin misoli sifatida "Qor q о `ynida lola" hikoyasini keltirishimiz mumkin. Hikoyaning har bir qismi alohida olinsa, tasvir manerasi "Oydin kechalarda"da k о `rganimiz kabi: voqealarning kuzatuvchisi mavqeida turgan roviy о `quvchi nazdida "sahnaviylik" illyuziyasini hosil qiladi. Biroq hikoya asosida birgina voqea (bir joyda va uzluksiz vaqt davomida kechayotgan) emas, bir-biriga bog`liq bir necha voqea yotadi. Hikoyada tasvirlanayotgan voqealarning yuz berish vaqti bilan ularni hikoya qilish vaqti bir-biriga mos tushmaydi. Shunga k о `ra, bundagi roviy mavqei о `zgacharoq: u har bir ikir-chikirdan xabardor, har yerda hoziru nozir. Hikoya butunicha olinsa, roviy yuz berib b

hikoya" degan atamani q о `llagan edilar. О `ylashimizcha, shu atamani shartli ravishda Cho`lpon asariga nisbatan-da q о `llashimiz mumkin. Shartli deyishimizning boisi shundaki, "pyesa-hikoya"da ham muyayan konfliktli holat asosida voqea (yoki tema) rivojlantiriladi, "Nonushta"da esa, aytib о `tganimizdek, bu narsa y о `q — oddiy о `zbek xonadonidagi ayollarning nonushta chog`idagi gap-s о `zlari qalamga olingan, xolos. Tabiatan izlanuvchan, yangilikka о `ch ijodkor b о `lmish Cho`lpon xorijiy adabiyotlardagi yangiliklarni qiziqish bilan о `rganib, ularni ijodiy (ta`kidlaymiz – ijodiy ) о `zlashtirgan holda milliy adabiyotimizga olib kirishga intilgan edi. "Nonushta"da ham, о `ylashimizcha, shu xil ijodiy о `zlashtirish izlari y о `q emas. Ma`lumingizki, XIX as

parchasini emas, — quyuqlashgan hayotiy mazmun va turfa hislarga benihoya t о `yingan, "mag`zi t о `q" parchani ajratib ola bilish talab qilinadi san`atkordan. Hatto, aytish mumkinki, bu о `rinda о `shandoq parchani ajrata bilishning о `zi — san`atkorlik, qolgani esa mahorat masalasiga taalluqlidir "Nonushta"ning muallifi о `zida shu ikki jihatni uyg`un biriktira olgani uchun ham asari san`atga aloqadordir. "Nonushta" haqida fikr bildirgan N.Vladimirova unda adibning milliy xarakter yaratish, personajlar ruhiyasini ochishu badiiy til imkoniyatlaridan foydalanish bobidagi mahoratini yaxshi ochib beradi. Munaqqidning t о `g`ri ta`kidlashicha, "kundalik turmush ilk bor Cho`lpon hikoyalarida badiiy in`ikos obyektiga aylandi". Darhaqiqat, "Oydin kechalarda&#3

nigohi tushgan hayot parchasida "milliy turmushning botiniy poeziyasi"(N.Vladimirova)ga emas, ma`nan majruh etuvchi biqiqlikka urg`u beradi. Faqat mazkur urg`uni ilg`ab olish uchun hikoyaning sehridan xalos b о `lmoq, uning lirik kayfiyatidan chiqmoq zarur k о `rinadi. Shundagina asarning qanday boshlansa о `shanday yakun topishi — aylanma kompozitsiya bu xil "nonushta"larning kundan-kunga, yildan-yilga yaknav takrorlanishiga, "ichkari"ning hayoti oldinga qarab emas, tor aylana b о `ylab harakatlanishiga ishora qilishini sezish mumkin b о `ladi. Asar kompozitsiyasining muayyan g`oyaviy-badiiy niyatni k о `zlab shu tartib qurilganini e`tiborga olsak, unda voqeaband syujetning mavjud emasligi ham shu niyat bilan bog`liq ekanligi anglashiladi. Ya`ni, syujetning о `ziga

hangomatalabu hozirjavob odam. "Maskavdagi vistavka" haqida masjidda xabar topgach, usta unda ishtirok etish tashvishiga tushadi: zudlik bilan "asliga qaraganda ikki-uch baravar z о `r" yog`och kovush yasab, uning bir poyini chala yelimlaydi. Usta T о `xtashning xayolida: "Oqpodsho k о `radi. Bu mamlakatdagi fuqarolarning shunchalar y о `g`on oyoqli b о `lishidan qotib-qotib kuladi. Ehtimol kiyib k о `rgisi keladi... Kiyib k о `radi. Bir-ikki qadam bosar-bosmas "tap" etib yiqiladi. Bir kulgi beradi... Shundan keyin in`om kovushning о `zidan ham katta b о `ladi". Bir qarashda ustaning о `ylari xom xayolday tuyular, lekin ularni butkul asossiz deyish ham qiyin: g`aroyib kovushning tomoshabin diqqatini tortishi tayin, ma`lum shart-sharoitlarda keyingi ishlarnin

bilan podsholardan umidvor b о `lib yurganiga kuladi. Ayniqsa, ustaning q о `liga pul tushishi bilanoq yana uylanish harakatiga tushgani, pulning boshqa — oqilona sarfini topolmaganini, t о `g`rirog`i, о `ylamaganini ma`qullamaydi, xolos. K о `ramizki, Cho`lpon "Taraqqiy"da о `zi tasvirlagan xarakterlarni grajdanlik mavqeidan turib baholagan va g`oyaviy-hissiy inkor qilgan b о `lsa, "Oqposhshoning in`omi"da usta T о `xtashni ma`naviy jihatdan baholaydi, qahramonidagi ayrim illatlardan yengilgina kuladi. Shu bois ham adib mazkur hikoyaning janrini "kulgi hikoya" deb belgilaydi, zero, u satira va yumor orasidagi farqni teran farqlaydi. 20

I.2. Ijodkor yaratgan ocherk janrining o`ziga xos kompozitsiyasi. Cho`lpon hikoyalarida kuzatganimiz janr xususiyatlarining rang- barangligi uning ocherklariga ham xosdir. Cho`lpon ijodida ocherk janrida yozilgan asarlar salmoqli о `rin tutadiki, bu bejiz emas, albatta. Mutaxassislar fikricha, milliy adabiyotlar tarixida ocherk janrining gullab-yashnashi mavjud ijtimoiy munosabatlarning yemirilishi va ularning о `rnida yangilarining shakllanishi davrlariga t о `g`ri kelar ekan. Ma`lumingizki, Cho`lpon ijodiy faoliyati — xoh inqilobgacha va xoh undan keyingi davrni oling — ayni shunday davrlarga t о `g`ri keladi. Bezovta qalbning tinchiy olmagani, о `zini о `rtagan muammolarni anglash, ularni omma bilan о `rtoqlashish ehtiyojini har dam tuyub yashagani ham shundandir, ehtimol. Cho`lponning

Avvalo, teskari ma`nodagi chaqiriq(kinoyaning bir turi — antifrazis) nafaqat tabiat bahori, ijtimoiy hayot bahorini-da g`aflatda о `tkazmaslikka undayotganini qayd etish lozim Zero, davr kontekstida ayni shu ma`no muallif uchun birlamchidir. Ikkinchidan, "Bahor avvallari"ning har bir kompozitsion b о `lagi she`riy misralar bilan yakunlanadiki, bu Cho`lpon an`anaviy nasrimiz, xususan, didaktik asarlarga xos usuldan foydalanganini k о `rsatadi. Aytish kerakki, an`anaviy shakldan foydalangan adib unga yangicha mazmun bag`ishlaydi: she`riy parchalarning g`oyaviy-badiiy funksiyasini tubdan о `zgartiradi. Agar didaktik nasrchiligimizda she`riy parchalar aytilgan fikrlarni jamlashu l о `nda ifodalashga xizmat qilgan b о `lsa, Cho`lpon ulardan о `zi tasvirlayotgan narsaga g`oyaviy-hissiy m

Cho`lponning о `z qarashlari, orzu-intilishlari, bir s о `z bilan, ijtimoiy-estetik ideali mavjud edi. Demakki, tanlanayotgan faktlar ham о `sha idealga mos, birinchi galda adibning qarashlariyu xulosalarini ifodalashga xizmat qiladilar. Shu ma`noda ularning aksariyatini publitsistik-illyustrativ obrazlar sirasiga q о `shishimiz mumkin. "Vayronalar orasidan"ning kompozitsion qurilishi, bir tomondan, safarnoma janri talabi bilan, ikkinchi tomondan, undagi tahliliy qatlamning о `ziga xosligi bilan belgilanadi. Safarnoma janri talabidan kelib chiqqan holda makon va zamon о `zgarishlarining qat`iy tartibi saqlangan. Biroq bu y о `llardan ilgari ham k о `p bor yurgan sayyoh mushohadasi hozirgi mavjud faktlar bilangina qanoatlanmaydi: u о `zi bilgan о `tmishga bot-bot qaytadi, chog`ishti

soyuzi" degan tashkilotga bergan. Bu tashkilot ziroat muhandislari yuborg`on, x о `jaobodliklardan mardikor yollab, ishlatub turadur. Biz о `tub ketayotqonda bir necha kishi zambar t о `kub turar edi. Yiqilg`on, buzulg`on uylar tuzatilmakga boshlag`on, bog`chaga ham chinakam bel bog`lab ishlagan k о `rinadilar". Yurtining kecha va bugunini qiyoslarkan, adib urush keltirgan vayronaliklarni k о `rib eziladi, urush asoratlari bartaraf etilayotganini, yaratish davri boshlanayotganini k о `rib dili taskin topadi. Biroq y о `l davomida duch kelgani ayrim faktlar uni chinakam tashvishga soladiki, ularni keltirish bilan о `quvchini yurtining ertasi haqida jiddiyroq mushohada qilishga undaydi. Cho`lpon X о `jaobod paxta punktida "bir Zubov degan hazinachi bor ekan, uning eng shirin gapi

silsilasidan faqat "hozir"ni oladi. Yuqoridagicha sxema asosida mushohada yuritib kelayotgan gazetxon beixtiyor yana о `sha y о `sinda о `ylay boshlaydi, yetishmayotgan xalqalarni о `zi topib, t о `ldiradi. K о `ramizki, asarning kompozitsion qurilishidagi о `ziga xoslik muallif k о `zlagan g`oyaviy-badiiy niyat bilan izohlanar ekan. Cho`lponning "Y о `l estaligi" nomli safarnomasi borki, uning janrini bu xil belgilashimizda shartlilik ulushi k о `proq. Sababi, asarda y о `l ocherkiga xos asosiy jihat — k о `rilgan narsa-hodisalarni makoniy о `zgarishlarga muvofiq tarzda tasvirlab borishlik y о `q. "Y о `l estaligi"da y о `lda k о `rilgan narsa- hodisalar tasviri yoki tavsifi emas, sayyoh ruhiyatidagi his-tuyg`ularu о `y- fikrlar kurashining tasviri birlamchidir. Sh

muallif tutgan mavqe, tafakkur tarzi, voqelikka munosabat turi, ifoda va tasvir y о `sini kabi muhim k о `rsatkichlar b о `yicha jiddiy farqlanadi, ularning har biri betakror originallik kasb etadi. Cho`lpon nasri bilan ozmi-k о `pmi tanishgan kishi uning chin ma`noda shoir prozasi ekaniga amin b о `ladi. Zero, bu asarlarning qat-qatiga singib ketgan lirizm, lirik tafakkur har lahza she`r iforini taratib turadi. Bugina emas, Cho`lpon merosida "Ayriliq y о `li", "Chopon va paranji", "Qurbon", "Salom senga" kabi qator asarlar ham borki, ular tom ma`nodagi lirik hodisa — nasriy she`rlardir. Kezi kelganda yana bir narsaga diqqatni jalb etish joiz. Cho`lponning vaqtli nashrlarda e`lon qilingan aksar she`rlari uning о `zi tartib bergan t о `plamlariga kiritilmagan

Bechora q о `y qassobning omonsiz panjasiga tushgandir. Qayroqqa tilini surkagan о `tkur pichoq q о `yning b о `g`uziga taqalmishdir. Allohu Akbar!" Adib olis Arabistonning muqaddas zaminida, haj mavsumida yuz berayotgan qurbonlik keltirish marosimini tasvirlash maqsadini k о `zlamaydi — bu tafsilotlar uning uchun meditativ mushohada vositasi, xolos. Xuddi shuningdek, ikkinchi "band"da berilgan "Issiq Arabistondan minglarcha chaqirim uzoqda" — Turkistonda sodir b о `layotgan xunrezliklar tafsiloti ham — vosita. Mazkur tafsilotlar uning mushohada k о `lamini kengaytiradi, Farg`onadagi ochlik muammosini kengroq doirada olib qarash imkonini yaratdi. Dastlabki ikki "band"ning meditativ xulosasi sifatida uchinchisi tug`iladi: "Arabistonning yuksak tog`larida, qiz

alohida abzats bilan ajratilgan gaplarga b о `linadi. Nasriy she`rdagi har bir gapning bu tartibda alohida ajratilgani unga о `ziga xos xushohanglik baxsh etadi. Albatta, she`rning ritmik-intonatsion tarxini belgilashda Cho`lpon yana bir qator stilistik usullarga ham tayanadi. Shu jihatdan bittagina gapni k о `zdan kechiraylik: "Minglarcha, yuz minglarcha kishilar bu yoqda issiq Arabistondan minglarcha chaqirim uzoqda yana bir-birlarining b о `g`izlariga pichoq taqag`onlar, k о `kraklariga о `q yuboralar, boshlarini qilich bilan chopalar". Gap shaklini aslidagidan о `zgartirib keltirdikki, bu tahlilni ancha osonlashtiradi. Mazkur gap qurilishida kuzatayotganimiz ta`kidli takrorlar ("minglarcha, yuz minglarcha"), gradatsiya ("hanjar taqag`onlar... о `q yuboralar... qilic

bandlarning ritmik-intonatsion butunligini ta`minlaydi. Cho`lpon о `zining boshqa nasriy she`rlarida ham xushohanglikni ta`minlovchi qator usul va vositalardan unumli foydalangan. Demakki, shoir janrning о `ziga xosligini doimo yodda tutgan, ritm va intona- siyaning asarning ifoda va ta`sir kuchini oshirishda nechog`li muhim ekanligini chuqur his qilgan. Cho`lpon "Ulug` hindi" nomli maqolasida: "eski adabiyot bilan yangi adabiyot о `rtasida qolg`on sharqli yosh chinakam chuchmal bir vaziyatdadir", – deb yozadi. Uning fikricha, о `zbeklar "yangilikka endigina suqulub kirmoqda. U adabiyot maydonidagi yangilikka nisbatan: yosh bola, g о `dak, chaqaloq; eskilikka nisbatan: yetim, kimsasiz, besprizorn о `y, о `zboshli". Ijodining avvalidayoq shu xil "chuchmal vaziyat

"kutilmaganlik effekti"dan mohirona foydalanish kabi qator poetik xususiyatlar nasrimiz takomilida muhim ahamiyatga molik edi. Tajriba qilishdan, bu y о `lda muvaffaqiyatsizlikka uchrashdan ch о `chimagani uchun ham Cho`lpon adabiyotimizning "chuchmal vaziyat"dan chiqib, rivojlanishning yangi y о `liga kirishida beqiyos xizmat qila oldi. Shu jihatdan yondoshilsa, Cho`lpon ijodi nafaqat g`oyaviy, balki birinchi navbatda badiiy xususiyatlari bilan katta ahamiyatga molik ekani anglashiladi. 30

II.BOB. "Kecha" romanining poetikasi Bizningcha, adib yurtdagi ma`naviy qash-shoqlanishni yuzaga keltirgan va uning hosilasi sifatida yanada biqiqlashgan muhitni "Kecha" deb baholaydi. Cho`lpon talqinidagi "Kecha"ning butun dahshati shundaki, u odamlarni ma`nan majruh etadi, ma`naviy tanazzulga yetaklaydi. О `sha muhit "besh-t о `rt tanob yerli" о `ziga t о `q, Xadichaxon bilan durustgina turmush kechirishi mumkin b о `lgan Akbaralini fahsh botqog`iga botirdi; yetti avlodi dehqonchilikdan non topib yegan Razzoq s о `fini tekinx о `r kimsayu munofiq dindorga aylantirdi; Poshshaxonu Sultonxondek bemalol bir uyni obod, bir yigitni baxtiyor qilishi mumkin b о `lgan guldek ayollarni zino k о `chasiga boshladi... Bularning ma`naviy qashshoqlanishi shu darajadaki,

Chinakam san`atkor sifatida esa Cho`lpon qahramonlarining insoniy fojiasini faqat ularning sinfiy mansubligidan kelib chiqibgina tushunish va tushuntirish bilan qanoatlana olmas, xarakterlar mohiyatiga chuqurroq kirib borishni istardi. Buning natijasi о `laroq, romandagi ayrim xarakterlar talqinida ichki ziddiyat kuzatiladi: adib Akbarali, Miryoqub, Razzoq s о `fi kabi "yot unsur"larga namoyishkorona salbiy munosabatda b о `ladi (zamona talabi), ayni paytda ularning har birida avvalo insonni k о `rishga, xatti-harakatlarining tub ijtimoiy-ruhiy asoslarini ochishga(realistik san`at talabi) intiladi. Shunisi ham borki, "sinfiylik" og`usi bilan zaharlangan kitobxon uchun m о `ljallangan chizgilar b о `rtib, yuzada qalqib turadi va tub sabablarini pardalaydi g о `yo. E`tibor be

Zebi taqdiri bilan bog`liqligi, voqealarning shiddat bilan rivojlantirilishiyu sarguzashtnamo xarakterga egaligi о `quvchi diqqat-e`tiborini Zebiga bog`lab q о `yadi. Natijada Zebi taqdirigagina qiziqib qolgan о `quvchi boshqa qahramonlarning xatti-harakatlarini ham shu asosda kuzatadi va baholaydi — asarning epik k о `lamini t о `laligicha qabul qilish, unda q о `yilgan muammolarni ilg`ab olishu "hazm" qilishga tayyor b о `lmay qoladi. K о `ramizki, ayni shu xil syujet-kompozitsion xususiyatlar romanda xotin-qizlar taqdiri masalasi birlamchi, degan fikrni keltirib chiqaradi-da, unda badiiy tahlilu talqin etilgan muhim muammolarni pardalaydi. Ayni paytda, Cho`lpon о `zi bilan ilgaritdan muloqotda b о `lib kelayotgan о `quvchi, muloqotda b о `lmagan holda ham о `qishu uqish malakasi

II.1 Miryoqub va Zebi obrazining ruhiy psixologik tahlili “Kecha va kunduz”da psixologik tahlil nuqtai nazaridan yuksak mahorat bilan yaratilgan xarakterlardan biri, shubhasiz, Miryoqub obrazidir. О `z oldiga q о `ygan g`oyaviy-badiiy niyat talabi bilan Cho`lpon Miryoqub ruhiyati tahliliga, uning psixologik jihatdan ishonarli b о `lishiga jiddiy e`tibor beradi. Professor O.Sharafiddinov bu obraz haqida t о `xtalib: “Miryoqub obrazining ziddiyatli qirralarini belgilagan narsa shundaki, u, bir tomondan, yangicha burjua odamiga xos sifatlarga ega, ammo, ikkinchi jihatdan, о `z muhitidan butunlay uzilib ham ketgan emas”,-deb yozadi. Cho`lpon Miryoqub ruhiyasidagi tadrijni tasvirlarkan, qahramonining о `z muhitidan uzilib” chiqishini, buning ijtimoiy-ruhiy ildizlarni k о `rsatishga intiladi. Mi

kerakki, toshpallani u 15 yillar ilgari о `z ixtiyori bilan yelkasiga olgan. Miryoqub shunday qilishga majbur edi: endigina qaror topa boshlagan kapitalistik iqtisodiy munosabatlar tadbirkorlik uchun keng imkoniyatlar ochgani holda, mavjud byurokratik tuzum bunga muayyan t о `siqlarni q о `ygan. Ayni shu vaqtda u hukumatdorlar himoyasiga muhtoj b о `lgan va kerakli odamlarni q о `lga olishga intilgan k о `rinadi. Noyib t о `raning eski q о `lyozmalarga о `chligini bilib (albatta, u s о `rab surishtirgan), shu orqali uning k о `nglini oladi, natijada esa “sovg`a-salom, tansiq q о `lyozma asarlar va ba`zan oz-k о `p pul xususida t о `ra Miryoqubga minnatdor b о `lib turadi, amaldorning q о `lidan keladigan ba`zi bir xil himoyat ishlari t о `g`risida Miryoqub t о `raga minnatdor b о `lib tura

edi. Keyincha, kapitalistik munosabatlarning keng quloch yoyishi barobarida tadbirkorlik uchun imkoniyatlar ham kengaya boradi, tabiiyki, Miryoqub uchun “valene`matlar”ning zarurati kamayib, y о `qolib boradi. Ya`ni, toshpalla xavfsizlikni ta`minlamasa-da, endi harakat imkoniyatini cheklay boshlaydi. Yozuvchi bergan ta`rifda uning chinakam burjua ishbilarmoniga xos xususiyatlari b о `rtib k о `rinadi. Miryoqubdagi “kerakli odam”lar bilan muomala qila bilish, oz sarf bilan k о `p foyda olishga intilish, boshlayotgan ishining oxir- oqbatini har jihatdan puxta о `ylash kabi sifatlar haqida yuqorida yuritgan mulohazalarimiz tasavvur bera oladi. Bularga q о `shimcha о `laroq, Miryoqub juda serg`ayrat, jonsarak odam: “Miryoqub akaning yurishi k о `p! U, aksari, piyoda yuradi, yurganda ham negadi

qilolmas edi, lekin u — tavakkal ish qila oladigan odam, bu esa savdo-tijorat ishlarida juda muhim narsa. Shunisi ham borki, Miryoqubning tavakkalchiligi har jihatdan о `ylangan, hisob-kitob qilingan. Xavf y о `q emas, lekin kelishi mumkin b о `lgan foyda tavakkalchilikni oqlaydi, ya`ni, imkoniyat vujudga kelganda q о `ldan chiqarmaslik — tadbirkor odamning muhim atributi. Miryoqubda k о `rilgan tadbirkorga xos eng muhim xususiyat shuki, u sarmoyasini doimo harakatda tutadi, foyda keltiradigan ishga jalb qiladi: “Qishloqda ikkita baqqollik, bitta qassoblik d о `koni, guzarda ikkita samovar bor. Bilgan odamlar shu besh muassasadan t о `rti Miryoqubning kuchi bilan aylanganini s о `zlaydilar. Shaharda, katta y о `lning b о `yiga — q о `rg`on tashqarisiga bir yangi paxta zavodi tushdi, zavodn

k о `rsatilgan b о `lsa, endi uning individual-psixik xususiyatlarini ochish y о `lidan boriladi. Bu xususiyatlarni ilg`ab olishda, qahramon aytayotgan gaplar mohiyatini t о `g`ri anglashda psixologik zamin о `ziga xos kalit b о `lib xizmat qiladi. Miryoqub bilan Akbarali munosabatlarini olaylik. Miryoqub Akbaralining mingboshilikka tayinlanishiga bosh q о `sharkan, uzoqni k о `zlaganini aytib о `tgandik. Tabiiyki, uning Akbarali bilan munosabati k о `zlagan maqsadiga muvofiq: “k о `p umrini mingboshinikida о `tkazgan” Miryoqub “otaxoni”ning fe`l atvorini juda yaxshi о `rgangan, uning “eti bilan terisi orasiga” (A.Qahhor) kirib olgan. Noyib t о `raga о `z ustidan tushgan ariza haqida gapirarkan, “mingboshining qovog`i solina boshlagan edi, qisiq k о `zlarining tez-tez yumilib parpiraganday

Qahramon ruhiy holatining murakkabligi shundaki, unda bir paytning о `zida maqsaddan kelib chiqqan anglangan psixologik ustanovka(“mingboshiga yaxshi muomila qilishim kerak!”) va suhbatdoshiga nisbatan antipatiya mavjud. Boz ustiga, subyektiv ( о `z ixtiyori bilan) hosil qilingan psixologik ustanovka obyektiv( о `z ixtiyoridan tashqari) yuzaga kelgan antipatiyani bosib turishi kerak. Bunga erishish esa, tabiiyki, oson ish emas. Miryoqub qancha tirishmasin, botindagi zohirga y о `l topaveradi. Shu jihatdan uning ariza berguchilarni jazolash istagida yonayotgan Akbarali bilan muloqoti xarakterli: “— Yodgor echki bilan Umarali puchuqning bir adabini bermasam, k о `nglim tinchimaydi. Bir ilojini top! Senga aytaman! — X о `p x о `jayin! Shoshmang, men yana bir surishtiray. — Surishtirishning ni

“dedim men” (“Shuni ham tushunmaysanmi, haftafahm?! ) deyilishi; ikki qaytalab siltalash ohangida aytilgan "ehtiyot!" s о `zi; “bilamiz-da, axir”da ikki bora tushayotgan yuklama va, nihoyat, “Sizning ishingiz b о `lmasin” (“Fahmingiz yetmagan ishga aralashmang!”) deyilishi yuqoridagi fikrimiz foydasiga guvohlik beradi. Keltirilgan parchada muallif luqma-sharhlari, gapiruvchining yuz-k о `z ifodasi, mimik-pantomimik harakatlari k о `rsatilmaganki, bu psixologik zaminning ahamiyati haqidagi gaplarimizni yana bir karra tasdiqlaydi. Aytish kerakki, Miryoqub nutqining stilistik qurilishi k о `p о `rinlarda hech qanday sharhga zarurat qoldirmaydi. Shu jihatdan yana bir epizodni kuzataylik. Gazetadagi maqolaga chora izlab bir fikrga kelolmayotgan Miryoqub Akbaralining sabrsizligidan jahll

nochor-noiloj (“Tushun, mazahlaganimdan yoki sevinganimdan emas!”) kulgiga z о `r bergan edim...” Mazkur parchada yozuvchi qahramon ruhiyatida kechgan psixologik ustanovka va insoniy g`urur, qadr hissi о `rtasidagi kurash jarayonini jonli tasvirlay olgan. Avvalda baland kela boshlagan g`urur hissi Miryoqubning о `rnidan turib choy ichishi davomida birmuncha soviydi — muvozanat yuzaga keladi. Shuning uchun ham u endi odatdagidan “qattiqroq” (jahl — og`ringan nafsoniyat mahsuli) va “tezroq” (xafalikning hayajonga aylanishidan) s о `zlaydi. Biz qavs ichida bergan gaplar, fikrimizcha, qahramonning uyidagini bir qadar oydinlashtiradi. Gap shundaki, s о `nggi jumlalar suhbatdoshning ayni shu tarzda tushunishi uchun m о `ljallangan va bu narsa jonli nutq jarayonida mos intonatsiya hisobga ifoda q

“— Ishonmaganingni qara, benamoz! Men astoydil gapirayotirman! Xudo bitta, s о `z bitta! — H о `h-h о `!.. Hali shu darajaga borib qoldingizmi? B о `lgan ekan! — Nimasini aytasan. U kelsa, uchovidan ham kechmoqchiman. Uchoviga ham qaramay deyman... bor-y о `g`imni о `shanga beray deyman...” Mingboshining keyingi gaplari, k о `zlaridagi “allaqanday iztirob” Miryoqubni shoshirib (agar mingboshi aytganiday b о `lsa, meros haqidagi rejalar puchga chiqadi) q о `yganki, u hayronlik va shoshganligini yashirolmay qoladi. Bir qarashda uning “h о `h-h о `” degani mazaxday (romanni ilk bor о `qishda shunday tuyulishi tabiiy ham, chunki meros haqidagi rejalar keyinroq oshkor qilinadi) tuyuladi, aslida esa birinchi “h о `-h о `”siyoq niqoblangan tashvishdan о `zga emas. Miryoqub mingbosh taqdim qilgan

qolibdi”. Garchi о `ylov jarayoni qancha davom qilganini bilmasak- da(boshlanish vaqti qayd qilinmagan), uning nihoyasida Miryoqub ma`lum qaror bergani ayon. Ketar vaqtida mingboshining “maslahat nima b о `ldi?” degan tashvishiga javoban u: “Xotirjam b о `ling, x о `jayin!- dedi. Ovozida jiddiylik, keskinlik va о `ziga ishonch t о `lib yotardi.- Otasini k о `ndiramiz, qiz sizniki b о `ladi. Men о `zim bajaraman bu ishni”. K о `ramizki, Miryoqub о `ylov jarayonida Zebini merosga yaqinlashtirmaslikning y о `lini ham topdi, ham mingboshi nazarida “s о `fini unatish” y о `lini о `ylagan b о `lib qoldi. Miryoqubning mingboshi bilan muloqotlari kuzatilsa, uning “otaxoni”ni qg`oyil qoldirishga (masalan, Qumariqdagi “ishbuzuqi”larning kimligini aytib berishi, ularga “adab berish” uchun k о `rgan t

jalb etishi bejiz emas. Qahramonning qoniqish istagan (va, aytish kerakki, qoniqmagan) “menlik hissi” hurujlarini uning xudbinligi bilangina izohlasak, masalaga juda tor yondoshgan b о `lib qolamiz. Bizningcha, qahramondagi “menlik hissi”ni qondirish istagi о `zining jamiyatdagi о `rnini anglashga intilishning stixiyali bir zarrasi, xolos. Gap shundaki, Miryoqubning ijtimoiy maqomi(status) bundan bir necha yillar ilgari mavjud ijtimoiy munosabatlar tomonidan belgilangan va birmuncha о `zgargan ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda ham о `zgarishsiz qolavergan. “Kecha”ning eng dilbar qahramoni — Zebi obrazini yaratishda Cho`lpon “evrilish san`ati”ning beqiyos namunasini namoyon qiladi. Albatta, Zebining ruhiyatini anglashda u yashayotgan mikromuhitni nazarda tutish lozim, lekin bu narsa avvalgi bobd

Yozuvchi qahramonidagi psixofiziologik о`zgarishni (kо`ngilning seskanishi) qayd etadi-yu, uning dilida nelar kechganini aytmaydi. О`quvchi qarshisida tabiiy savol kо`ndalang bо`ladi: sovchilardan bezgan qiz eshikning “besaranjom ochilishi”dan seskanib, turgan joyida qotib qolgan dam dilida nelar kechdi? О`zida mavjud psixologik imkoniyatlarga tayangan va konkret hayotiy situatsiyadan kelib chiqqan kitobxon avvaliga qiz dilida shirin tashvish, qо`rqinchli umid hukmron deb о`ylashi tabiiy. Lekin Zebining eshikdan kirib kelgan dugonasi bilan muloqoti bu fikrni tez yо`qqa chiqaradi. “Salti endi gap ochdi: — Erta saharlab chopganim bekor emas... — Men ham sezganman... Yuragim bir qur seskanib ham oldi... — Nimaga, о`rtoqjon? — О`zingiz bilgan sovchilar balosi-da... Qish ichi keti uzilmadi. — M

qizlar bunga ruhan tayyorlar. Saltining kо`ngli, ayni situatsiyadagi aksariyat qizlarda bо`lgani kabi, shirin tashvishga yо`g`rilgan: bо`lg`usi turmushi haqida ayrim shirin xayollar suradi, ayni paytda, yangicha turmushning о`zi uchun mavhum jihatlari diliga tashvish soladi. Zebidan farq qilaroq, Saltida zо`r tashvish uchun zohiriy sabab yо`q, shu bois ham dugonasining “sо`zlaridagi og`ir va mayuslikni” payqay olmadi. Aksincha, Zebida “sovchilar balosi”dan astoydil tashvishlanish uchun yetarli asos bor: avvalo, qiz ota-onasi orasidagi munosabatlarni kо`raverganidan oilaviy turmushdan bezillab qolgan; ikkinchidan, о`zi bilan zarracha hisoblashmaydigan otasining fe`lini о`ylab ham qо`rqadi. Shu tashvishlardan umidsizlangan qiz dilidagi mayuslik uning tabiatiga xos bо`lgan hayotsevarlik, serz

ikkinchisiga о`tishini ishonarli va jonli kо`rsatadi. Dugonasining taklifidanoq hursandligi ichiga sig`may qolgan Zebi otasidan ruhsat olish kerakligini о`ylaganida, “kо`zlari andisha bilan kengayib ochilgani holda indamasdan joylarni yig`a boshladi”. Quvonch pardalarini pastroq olishga majbur bо`lgan qiz endi ishonib-ishonmay otasini kutadi, sabrsizlikdan “otamdan darak yо`q- ku?” deya onasidan sо`rab qо`yadi. Xayoli faqat otasida bо`lgan, butun vujudi umidga aylangan qizning ruhiy zо`riqishdan qо`li ishga bormaydi, “dasturxon boshida choy kelishini kutib о`tirgan” mehmonini unutadi. Kо`ramizki, tashqi belgilar dinamikasi qahramonda kechayotgan ruhiy jarayon — his-tuyg`ular, fikrlar dinamikasini tasavvur qilishimizga imkon beradi. О`zining о`y- tashvishlari bilan bо`lib mehmonini unutgan

boshlaganini о`zi ham sezmay qoladi. Zebining yuz-kо`zlaridagi ifodani kо`z oldimizga keltirsakkina, Saltining unga nisbatan ajabtovur mehri iyib ketgani, ikkala qizchaning butun tashvishlarini unutib, bolalik ruhiga kirib qolgani tabiiy va psixologik jihatdan asosli ekani kо`rinadi. Umuman, Zebi obrazini yaratishda Cho`lpon qahramonidagi psixofiziognomik (mimika, yuz-kо`z ifodasi) о`zgarishlarni kо`pincha qayd etmaydi. Ma`lumki, “barcha hislar о`ziga maxsus tovush ohangi, yuz ifodasi va ishoralarga ega” Shunga kо`ra, ruhiy tahlilning dinamik prinsipida psixofiziognomik parallelizmlar qahramonning muayyan vaqtdagi ruhiy holatini moddiylashtiruvchi unsurlardan biri sifatida tushuniladi. Cho`lpon bu narsaga yetarli e`tibor bermasa-da, uning о`rnini qahramoniga nisbatan о`quvchida uyg`otgan b

Yuqorida kо`rib о`tganimiz gap-sо`zlar Zebi ruhiyatida kechgan kurashda hayot zavqining g`olib kelishiga zamin hozirlaydi. Qafasdagi ruh qizlarning shо`x yallalaridan quvvatlanib, tamomila erkinlikka chiqadi. Cho`lpon Zebi bilan О`lmasjon munosabatlarini sirli-romantik ruhga chulg`aydi. Shu bois ham boshdanoq Zebi ruhiga kirmagan kitobxon uchun qiz dilida muhabbat paydo bо`lishi ishonarli kо`rinmasligi mumkin. Zero, yozuvchi dilni dilga payvandlagan lahza tasvirida sо`zga xasislik qiladi. Poyloqchi kampirning qilig`ini kо`rib “Zebi kamoli hayron bо`lganidan aravakashning nomahram ekanligini ham unutib, haligi tang`irqash nazari bilan unga qaradi. Aravakash yumshoqqina kulimsiradi. Yosh yigitning bu yosh va shirin tabassumini oy yorug`ida alayno kо`ra olgan yosh qiz butun badanlaridan muloy

psixologik jihatdan asoslay bilgan: “Orada qancha uxlagandir, о`zi ham bilmaydi, besaranjom bir qichqiriq bilan uyg`ondi: — Suv! Suv! - deb qichqirardi mingboshi. Zebi uyqusirab kelib yana fonarni balandlatdi. Ungacha mingboshining qо`rqinch ovozi ham kо`tarila tushdi: — Sintaloqdi qizi, suv deyman! Suv! (Zebi haligacha tushunib yetmaganidan mingboshi g`azabga minmoqda) Yuragim kuyib ketdi!.. Yonib ketdi!.. Suv! Suv!.. Zebi shoshib qoldi, tez borib choynakdagi tabarruk suvni qо`liga oldi — hech narsa о`ylashga fursat yо`q — darhol mingboshiga uzatdi...” Bu о`rinda, avvalo, Zebining juda qattiq uxlaganini nazarda tutmoq lozim, zero, yarim kechada molday ichib kelgan erining chо`chqaga xos qiliqlarini kо`rib kо`ngli alag`da bо`lganidan “tashqarida ancha shamollab va yengillab kirgach”gina ux

Meni qо`yib yuboradilar...” degan qat`iy ishonch muqimlashgan. Zebi о`zining taqdiri qay yо`sin hal qilinayotganini bilmaydi, sababki, “sud majlisida faqat aybdorga berilgan savollar, sо`ngra tergov protokoli bilan hukmnomaning eng kerak joylari tarjima qilinar, boshqa sо`zlar о`ruscha ketardi”. Qizning о`zini tutishidagi xotirjamlik, qо`rquv hissining yо`qligi yuqoridagicha ishonch va anglamaslikdan kelib chiqadi. Albatta, romanning ikkinchi qismida, O.Sharafiddinov aytmoqchi, Zebi taqdirining davomi qalamga olinishi ehtimoldan holi emas. Dilogiyaning nomlanishi, yozuvchining “Novvoy qiz” hikoyasida “inqilobgacha — inqilobdan sо`ng” sxemasining sinab kо`rilgani ham bu fikrni ma`lum ma`noda quvvatlaydi. Lekin Zebi keyingi romanda xarakter mantiqiga muvofiq harakat qiladimi yoki... Yaxshisi

II.2. Ijtimoiy muhit va xarakter ruhiyati Inson xarakteri, uning ruhiy о `ziga xosligi k о `p jihatdan u yashayotgan muhit shart-sharoitlari bilan bog`liqdir. Aksariyat yozuvchilarni, N.G.Chern о `shevskiy ta`biri bilan aytsak, “ijtimoiy munosabatlar va hayotiy t о `qnashuvlarning xarakterlarga ta`siri” qiziqtirishi bejiz emas. Avvalgi bobda k о `rib о `tganimizdek, Miryoqub obrazi talqinida ham Cho`lpon uning muhit ta`sirida shakllangan xususiyatlariga diqqatni jalb qilgan edi. Lekin psixologik tahlilning tipologik prinsipi Miryoqub obrazi talqinida yodamchi vosita edi xolos, sababki, adibni qahramonini ma`naviy “qayta tirilish”ga olib kelgan ruhiy jarayonlarning о `zi k о `proq qiziqtirgan. “Kecha”da qator personajlar borki, ular “muayyan muhitda shakllanganlar, yashaydilar va g о `yo u

gavdalantirganmi?” degan savolga javob berishimiz lozim. Mazkur savolga javob berish uchun esa, avvalo, bir narsani aniqlab olishga t о `g`ri keladi: chor hukumati mahalliy amaldorlardan qay y о `sin foydalangan? Ma`lumki, mustamlaka Turkistonda mingboshi, amin, ellikboshilar siyosiy hokimiyatdan chetlatilgan edilar. Shunga k о `ra, ularning gardanidagi vazifalar ham chegaralangan, ya`ni: mahkumlaridagi hududda mayda-chuyda ma`muriy- x о `jalik ishlari bilan shug`ullanish va, asosiysi, xalq orasida osoyishtalikni ta`minlashdangina iborat b о `lgan Romanda Akbaralining iqtisodiy jihatdan n о `noqligi, yangi iqtisodiy sharoitda zarur b о `lgan omilkorlikka ega emasligi ravshan k о `rsatiladi. Tarixiy haqiqat nuqtai nazaridan muallif bu о `rinda ham haq: chor ma`murlari amaldor tayinlar ekan,

b о `lishi chor ma`murlari maqsadlariga muvofiq emas edi. Ular aksar hollarda о `rtamiyona boylarni amalga mindirar edilarki, amaldorlik tayinlanganlarning asosiy daromad manbai b о `lsin. Boshqa y о `l bilan sarmoyasini oshirishga noqobil amaldor о `z amalining va amal berguchining quliga aylanadi: har qanday k о `rsatmani bajarishga hozir turadi. Romanda aytilishicha, Akbarali — “yer-suv, pul va boshqa boylikka k о `milgan odam”, bularning hammasiga u amali orqasidan erishgan. Hali amalga minmasdan turib u “besh-t о `rt tanob yerli” о `ziga t о `q odam edi. Mingboshiga olib bergan “yaxshi bir uloqchi ot badaliga” olti yil ellikboshilik qilgan va bu “olti yil mobaynida bir uloqchi otning emas, bir necha uloqchi otlarning hissasi chiqarilgan, burungi t о `rt-besh tanob yerga yana bir necha

“ о `zbekka amal bermasin ekan-da” degan taassufning ildizi о `sha davrlarga borib taqaladi, poyasi esa... Yuqorida yuritgan mulohazalarimizga tayangan holda Cho`lpon Akbarali obrazini ijtimoiy-tarixiy tip sifatida haqqoniy k о `rsatgan, deya olamiz. Albatta, e`tiroz tug`ilishi tabiiy: hayotda durustroq amaldor b о `lmaganmi? B о `lgan, lekin: birinchidan, durustroq amaldorlar, taassufki, ijtimoiy-tarixiy sharoit mahsuli b о `lmish akbaralilar salmog`i oldida y о `qqa chiqadi hisobi. Aytish kerakki, har birimizda dunyoqarashimiz, ijtimoiy mavqeimiz, hayotiy tajribamizga k о `p jihatdan bog`liq b о `lgan (ya`ni, sub`ktiv) ijtimoiy guruh vakillari haqida muayyan tasavvur bor. Bu narsa boshqalarnikidan ozmi- k о `pmi farqlangani holda, jamiyat a`zolarining aksariyatiga xos tasavvurga yaqin, z

bilan muqoyasa qilishning oqibati о `laroq tasavvur hosil qiladi. Yana shunisi ham borki, k о `pincha tasavvur hosil b о `lishida ilk taassurot (ideal bilan muqoyasaning hosilasi sifatda yuzaga kelgan simpatiya yoxud antipatiya) asos vazifasini о `taydi: о `sha ilk taassurotni t о `latish, tasdiqlab olish uchun obyektdan yangi chizgilar qidiriladi, topiladi —tasavvur hosil qilinadi. Xayolimizdagi tasavvur bilan obyekt — real insonning tugal mos kelishi ehtimoldan yiroq, shunday b о `lsa-da, biz buning aksiga ishonishga k о `proq moyilmiz. Sababki, obyektni yuqoridagi uch unsurga qiyoslab, abstrakt tafakkur qilish orqali yaxlit butunlik — tasavvurga ega b о `lganmiz. Bizningcha, real insonning badiiy obrazga aylanib asar t о `qimasiga kirib kelishi ham xuddi shu tarzda kechadi. Shunday ekan

X U L O S A Cho`lponning shaxs va ijodkor sifatida, xususan, nosir sifatidagi shakllanishi jadidchilik g`oyalari ta`sirida kechganki, adibning ilk ijodini ulardan ayro holda tushunish va baholash maholdir. Yozuvchining "Qurboni jaholat" va "Doktor Muhammadiyor" hikoyalarida kuzatilgan g`oyaviy- ma`rifiy didak-tikaning ustivorligi, xarakterlarning nuqtai nazari-dangina talqin qilinishiyu baholanishi, mavjud voqelikning sentimental yoxud ratsionalistik inkori kabi qator xususiyatlar ham shundan dalolatdir. Shu bilan birga, "Doktor Muhammadiyor" hikoyasi tahlili Cho`lponning ilk mashqlaridayoq realistik va didaktik adabiyotga xos xususiyatlar ziddiyatga kirishganini k о `rsatadi. Yosh adib ibratli qahramon yaratish maqsadini k о `zlagani holda qahramonini о `zining taj

xususiyatlarini namoyon etishi, tasvir vositalariyu ifoda y о `sinining rang- barangligi shunga dalolat qiladi. Uchinchidan, Zamonaviy о `zbek hikoyachiligining takomilida Cho`lponning munosib hissasi bor. Xususan, "Oydin kechalarda" novellistik hikoyaning adabiyotimizdagi ilk va mumtoz namunasi sanalishi mumkin. Adibning "Nonushta" hikoyasi esa voqeaband syujetning y о `qligi, asarning asosan dialoglardan tashkil topishi bilan о `ziga xosdir. Ushbu hikoyasida Cho`lpon naturalistik adabiyotga xos tasvir manerasini, konsepsiyani kompozitsiya vositasida ifodalash ("kompozitsion tafakkur) y о `llarini tajriba qilib k о `rdi. Tabiiyki, bu nav tajribalar ham yangi b о `g`in nosirlar uchun, ham yangicha badiiy didi shakllanayotgan о `quvchi omma uchun muhim edi. To`rtinchidan

shubhasiz, nasrimizning rivoji uchun xayrli b о `lajak. Boz ustiga, bu hozirgi nosirlarimizning buyuk adib ruhi oldidagi ma`naviy burchi hamdir. 59

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati: 1. Karimov I.A. Adabiyotga e`tibor – ma`naviyatga, kelajakka e`tibor – T: Ma`naviyat, 2010. 2. Adabiyot nazariyasi. 1-tom – T: Fan, 1978. 3. Adabiyot nazariyasi. 2-tom – T: Fan, 1979. 4. Adabiy turlar va janrlar – T: Fan, 1991. 5. Bahodir Karim. Abdulla Qodiriy – T: Fan, 2006. 6. Mirvaliyev. O`zbek adiblari. – T: Yozuvchi, 2006. 7. Murodov G`. Moziy va badiiy adabiyot. – Buxoro, 1994 8. O.Sharafiddinov. Cho`lponni anglash.-T.,1994; 9. B.Do`stqorayev. Bir munozara tarixidan// Sharq yulduzi.- 1989. 10. O.Sharafiddinov. Ijod yo`li// Yoshlik.-1987 11. Cho`lponning ijod yo`li to`g`risida// Sharq yulduzi.-1988 12. E.Karimov. Olisdagi yorqin yulduz// Fan va turmush.-1988 13. B.Axmedov. Tong qorong`usida// O`zbekiston adabiyoti va san`ati.-1988.-25noyabr 14. R.O

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar