Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Cho‘lponning «Kecha va kunduz» asari tahlili

Купить
“ CHO’LPONNING “KECHA VA KUNDUZ “ ASARI TAHLILI ” mavzusidagi KURS ISHI 1 Mundarija: Kirish……………………………………………………………………………….3 I.bob Abdulhamid Sulaymon o’g’li Cho’lponning hayot yo’li… ………………5 1.1 Cho’lpon hayoti va ijod yo’li………………………………….………..5 1.2 Cho’lpon lirikasi………………………………………………………….15 II.bob Abdulhamid Cho’lponning “Kecha va kunduz” romanidagi ijtimoiy-insoniy munosabatlar lisoniy tahlil obekti sifatida…………………….............................21 2.1 “Kecha va Kunduz” romani haqida ma’lumot………………………..21 2.2 “Kecha va Kunduz” romanida xalq va jamiyat hayot……………………..25 Xulosa………………………………………………………………………………31 Foydalangan adabiyotlar………………………………………………………….32 2 Kirish Haq yo’li, albatta, bir o’tilg’usi … Mavzuning dolzarbligi Cho’lpon asarlari mustabid sovet tuzumi davrida o’zbek adabiyoti bo’stonidan yulib tashlangani uchun uning ijodini o’rganish va asarlarini nashr etish ishlarining boshlanganiga ko’p bo’lganicha yo’q. Shunga qaramay, Cho’lpon hozirning o’zidayoq xalqimizning eng buyuk va sevimli yozuvchilari qatoridan mustahkam o’rin egalladi. Ayni paytda, Cho’lponning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan bir qator ilmiy hamda ilmiy-ommabop kitob va risolalar maydonga keldi. Biz bu kitob va risolalar bilan tanishar ekanmiz, Cho’l-ponning XX asrda o’zbek adabiy tilini shakllantirish va rivojlantirishga katta hissa qo’shgani, o’zbek adabiyotini yangi, zamonaviy adabiy janrlar bilan boyitgani, zamonaviy tarjima maktabiga asos solgani, shuningdek, milliy teatrimizning asoschilaridan biri bo’lganiga amin bo’lamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tabiri bilan aytganda: «Adabiyot, san’at va madaniyat yashasa, millat va xalq, butun insoniyat bezavol yashaydi». O’zbek tili, adabiyoti bu borada qanday rol o’ynashi kerak? Ona tilimizni, badiiy tafakkurimizni rivojlantirish orqali xalq ma’naviyatini yuksaltirish yo’lida yana qanday ishlarni qilishimiz zarur?» degan fikrlari adabiyot o’qituvchilari hamda soha mutaxasislarini bu masalaga jiddiy e’tibor berishga da’vat etadi. Shuningdek, risoladagi: «XXI asr intelektual salohiyat, tafakkur va ma’naviyat asri sifatida insoniyat oldida yangi-yangi ufqlar ochish bilan birga. Biz ilgari ko’rmagan, duch kelmagan keskin muommolarni ham keltirib chiqarmoqda. Bugungi murakkab va tahlikali zamonda yozuvchilarning bashariyatning ertangi kunini o’ylab. Odamlarni ezgulikka, insof- diyonat, mehroqibat va bag‘ri kenglikka da’vat etishga qaratilgan haroratli so’zi har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda»- deya ijodkorlarga qilgan murojati ham bevosita adabiyot o’qituvchilarga daxldordir. Zero, ijodkor yaratgan asarni o’rgatish adabiyotga mehr uyg‘otish, badiiy asar o’qishga qiziqtirish, o’quvchi ruhiyatini tarbiyalash, ma’nviyatini yuksaltirish kabi yumushlar asosan maktabda amalga oshiriladi. Mazkur maqsadlarni amalga oshirish markazida turgan o’qituvchi davlatning, millatning kelajagi bo’lgan yoshlarni tarbiyalashdek ulug‘ vazifa topshirilgan eng aziz, eng e’zozli insondir. O’z oldiga yoshlar ma’naviyatini shakllantirishday maqsadni qo’ygan o’qituvchi shaxsi adabiy ta’limda muhim o’rin tutadi. Cho’lpon ijodiga, uning shaxsiyatiga xos bu xususiyatlarni, avvalo, o’qituvchi o’z qalbidan o’tkazishi, teran xis kilishi lozim. Shundagina u o’quvchiga Cho’lpon ijodining bugungi mustaqillik zamoni uchun ahamiyatini tushuntira oladi. Bu juda ma’suliyatli vazifa, lekin amalga oshirilishi shart bo’lgan talablardan biri, deb xisoblaymiz. Cho’lpon asarlarini o’rganishda bo’yicha adabiyot darslarida qanday 3 usullardan foydalanish mumkinligi tug‘risida ba’zi mulohazalarimiz bilan o’rtoqlashish niyatida malakaviy ish mavzumizga bu masalani tanladik. Albatta, bizning ko’zatishlarimizni mutloq xaqiqat sifatida sizga taqdim qilmoqchi emasmiz. Cho’lpon ijodini boshqa usullarda ham maktabda o’rganish mumkin. Lekin biz o’zimizning nuqtai nazarimizni bayon etmoqchimiz. Balki biz tavsiya qilayotgan usul ham o’qituvchilar uchun ma’lum darajada foydali b o’lishi mumkin. Biz shularni hisobga olib, Cho’lpon ijodini maktablarda yangicha usullarda o’tish haqida so’z tavsiyalar berishni oldimizga maqsad qilib qo’ydik. Kurs ishining maqsadi. Ulug‘ shoirning fazilatlarini yoshlarga birinchi navbatda maktab o’quvchilariga, kolaversa Oliy ta’lim talabalariga yetkazilishi zarur bo’lgan asarlari adabiyot darslari orqali har bir o’quvchi ongiga singib borishi, u qalbidan o’tkazib o’sha asarning mohiyatini, ahamiyatini teran tushunib yetishi mavzuning maqsadi etib belgilangan. Kurs ishining vazifasi. Cho’lponning Kecha va Kunduz asarini taxlil qilish bo’yicha quydagi vazifalar belgilandi. 1. “Kecha va Kunduz” romani haqida ma’lumot 2. “Kecha va Kunduz” romanida xalq va jamiyat hayot Kurs ishining obyekti va predmeti. Cho`lponning Kecha va Kunduz asarining taxlili mavzuning obyekti hisoblanadi, va mavzuni qanchalik o`rganilganligi predmet hisoblanadi. 4 I.bob Abdulhamid Sulaymon o’g’li Cho’lponning hayot yo’li 1.1 Cho’lpon hayoti va ijod yo’li Abdulhamid Sulaymon o’g‘li Cho’lponning tug‘ilgan sanasi shu paytgacha ilmiy adabiyotlarda 1897-yil deb kelingan edi. Adabiyotshunoslar shu sanani Cho’lponning tug‘ilgan yili sifatida tanlaganlarida 1937-yilda bo’lib o’tgan tergov materiallariga asoslangan edilar. Ammo boshqa mo’tabar yozma va og‘zaki manbalar uning 1898-yilda tug‘ilganini tasdiqlaydi. Shuning uchun ham bundan keyin shu sanani Cho’lponning tug‘ilgan yili, deb belgilashimiz to’g‘ri bo’ladi. Cho’lpon Andijonning Qatorterak mahallasida gazlama savdosi bilan shug‘ullanuvchi Sulaymonqul Muhammadyunus oilasida tug‘ildi. Otasi o’z davrining ilg‘or kishilaridan bo’lib, Rasvo taxallusi bilan hajviy she’rlar ham yozgan. Ayniqsa, uning qo’shni o’lkalarda nashr etilgan gazetalarga obuna bo’lganligi, o’g‘lining zamonaviy bilimlardan xabardor bo’lishini istaganligi Cho’l-ponning shaxs sifatida shakllanishida muhim omillardan bo’ldi. Cho’lpon madrasa tahsilini ko’rgach, 1912-1914-yillarda rus-tuzem maktabida o’qidi. Shu vaqtda «Tarjimon» gazetasi va «Oyna» jurnaliga xabar va she’rlar yo’llab turdi. 1914- yilda «Sadoyi Turkiston» gazetasida Cho’lponning «Turkistonli qardoshlarimizga» she’rining e’lon qilinishi esa o’z mavzusiga ega, o’zbek xalqining taqdiri ustida kuyinayotgan shoirning dunyoga kelganidan darak berdi. Cho’lponning shu yili Toshkentga vaqtincha ko’chib kelib, «Sadoyi Turkiston» gazetasining muharriri Ubaydulla Xo’jayev va shu gazetaning mutasaddilaridan biri, Toshkent jadidlarining sardori Munavvar qori Abdurashidxonov bilan uchrashuvi uning keyingi taqdiriga katta ta’sir ko’rsatdi. Shu yili Cho’lpon «Sadoyi Turkiston» gazetasida, yuqorida tilga olingan she’ridan tashqari, ,,Qurboni Jaholat» va «Do’xtur Muhammadyor» hikoyalarini hamda «Yozg‘uvchilarimizga», «Adabiyot nadur» maqolalarini e’lon qildi. Ya’ni u ayni paytda ham shoir, ham nosir (yozuvchi), ham adabiyotshunos sifatida maydonga chiqdi. Holbuki, u bu vaqtda endigina 16 yoshga kirgan yigitcha bo’lib, Munavvar qori unga bejiz Cho’lpon -Tong yulduzi, degan taxallus bermagan ekan. Cho’lpon Andijonga qaytgach, ham «Sadoyi Turkiston», ham «Sadoyi Farg‘ona» gazetalarining muxbiri sifatida faoliyat olib bordi. So’nggi yillarda topilgan ma’lumotlarga ko’ra, u o’z oldiga o’zbek xalqini madaniy qoloqlikdan olib chiqish vazifasini qo’ygan shoirgina emas, balki andijonlik taraqqiyparvarlarning chor hokimiyatidan xalos bo’lish maqsadi bilan tuzilgan yashirin tashkilotning ham a’zosi bo’lgan. Shunday shoirning 1917- yil Fevral inqilobini katta umidlar bilan qarshi olishi, 1917-yil oktabrida Qo’qonda tuzilgan Turkiston muxtoriyat hukumatini esa butun vujudi bilan olqishlashi tabiiy edi. Cho’lpon 5 Muxtoriyatning e’lon qilinishida ishtirok etibgina qolmay, uning « Ozod turk bayrami» degan madhiyasini ham yozdi. Cho’lpon Muxtoriyatning kuychisi edi. Shuning uchun ham 1918-yilda, Muxtoriyat tugatilgandan keyin, Farg‘ona vodiysining qonga botirilganini ko’rgan shoir bolshevizmga qarshi nafrat bilan to’la she’r va ocherklar yozdi. Cho’lponning «Buzilgan o’lkaga» singari xalqni mustamlakachi Sovet davlatiga qarshi kurashga da’vat etuvchi she’rlari uning grajdanlik (ruqarolik) jasoratini tasdiqlovchi tarix hujjatlaridir. Odatda, Sovet davlatining qatag‘on siyosati to’g‘risida so’z borganda 30-50-yillarda ro’y bergan dahshatli voqealargina ko’z oldimizga keladi. Ammo bolsheviklar o’zlarining xunrezlik siyosatlarini 1918-yil boshlarida Muxtoriyatning tugatilishi bilanoq boshlab yuborganlar. Shu yili Muxtoriyat rahbarlarining bir qismi qamoqqa olinishdan qochib, xorijga ketgan, qolganlari esa ta’qib ostida yashagan. 1921-yili bolshevizmga qarshi kurashish maqsadida tuzilgan «Milliy ittihod» yashirin tashkiloti (1918-1926)ning rahbarlari ilk bor qamoqqa olindilar. O’lka bo’ylab ta’qib va tazyiq avj oldi. 1926-1927- yillarda yana «milliy ittihodchilar» qamoqqa olinib, ta’qib etildi. 1929-1930-yillarda esa yuzlab ziyolilar, sud va prokuratura xodimlari aksilinqilobchi va millatchi unsurlar sifatida qamoqqa olindilar. Cho’lpon singari taraqqiyparvar kishilar Davlat Siyosiy Boshqarmasi- mash’um GPUning «hushyor ko’zlari» ostida yashashga majbur bo’ldilar. Cho’lpon shunday sharoitda teatr, ma’rifat va madaniyat jabhalarida faoliyat ko’rsatib, xalqning ko’zlarini ma’rifat nurlari bilan yuvishga urindi. U Maorif komissarligi qoshidagi O’lka bilim hay’atiga rais, «Buxoro axbori» gazetasiga muharrir, «Turon» teatriga direktor_yoki ,Ishtirokiyun» «Qizil bayroq» va tur-kiston» gazetalarida tahrir hay’ati a’zosi va adabiy xodim (1920- 1923-yillar) bo’lib ishlaydimi, uning diqqat markazida xalq va mamlakat manfaati bilan bog‘liq masalalar turdi. Cho’lponning 1922-yilda nashr etilgan «Uyg‘onish» va «Buloqlar», shuningdek, 1926-yilda e’lon qilingan «Tong sirlari» she riy to’plamlari uning o’z e’tiqodida qat’iy turgan, o’z vatanining mustaqil bo’lishini astoydil istagan shoir ekanligini yana bir bor namoyish etdi. Cho’lponning adabiy ijodi uch muhim tarmoqdan: she’riyat, nasr va dramaturgiyadan iborat. U avvalambor shoirdir. Ammo shu bilan birga, «Vayronalar orasidan», «Oydin kechalarda», «Qor qo’ynida lola», «Novvoy qiz» singari ocherk va hikoyalari, «Kecha va kunduz» romani Cho’lponning mohir yozuvchi bo’lganidan dalolat beradi. Jadid adabiyotining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, uning namoyandalari bevosita xalq ommasi bilan muloqotda bo’lish, unga o’z g‘oyalarini yuqtirish, uni o’z ortidan ergashtirish maqsadida teatr san’atidan unumli foydalanganlar. Cho’lpon ham ustozlari izidan borib, ijodining dastlabki davridayoq dramaturgiyaga murojaat etgan, hatto ,,Turon» teatrida direktor, Moskvadagi o’zbek drama studiyasida esa adabiy 6 emakdosh bo’lib xizmat qilgan. U Moskva teatrlari repertuarlarini puxta o’rgangan va drama nazariyasi bilan yaqindan tanishgan. Cho’lpon o’sha kezlarda studiyachilar uchun rus va Yevropa dramaturglarining qator asarlarini tarjima qilish bilan birga, «Yorqinoy» (ilk nusxasi 1920-yilda yozilgan), «Qorovuluyqusi», «Yana uylanaman», «Uzunquloq bobo» singari pyesalarini ham yozgan. Keyinchalik uning «Mushtumzo’r», «O’rtoq Qarshiboyev», «Hujum» (V.Yan bilan hamkorlikda) pyesalari maydonga keldi va Cho’lpon Hamza va Fitrat bilan birga peshqadam dramaturg sifatida shuhrat qozondi. Cho’lpon badiiy ijodning bu uch muhim «tarmog‘»idan tashqari, publitsistika, adabiyotshunoslik, san’atshunoslik va badiiy tarjima «sohalarida ham samarali ijod qildi.Uning, ayniqsa, tarjimon sifatida olib borgan faoliyati o’zbek adabiyotining ravnaqiga, yangi adabiy janr va shakllar bilan boyishiga katta ta’sir ko’rsatdi. U. Shekspirning «Hamlet», A.S. Pushkinning «Boris Godunov» va «Dubrovskiy», N.V. Gogolning «Tergovchi», L. Andreyevning «Osilgan yetti kishining hikoyasi», M. Gorkiyning «Yegor Bulichev va boshqalar», «Ona» va boshqa ko’plab asarlarning Cho’lpon tomonidan qilingan tarjimasi badiiy madaniyatimiz xazinasiga qo’shilgan ulkan boylik bo’libgina qolmay, zamonaviy o’zbek adabiy tilining shakllanishi va boyishiga ham bebaho hissa bo’lib qo’shildi. Siyosiy idoralarning doimiy ta’qibi va tazyiqi, bolshevik tanqidchilarning esa zaharli «qamchi»si ostida yashagan Cho’lpon umrining so’nggi yillarida siyosatdan uzoqda turishga qanchalik harakat qilmasin, 1937-yilning vahshiy to’lqini uni ham o’z qa’riga tortdi. Endigina 40 yoshga to’lgan Cho’lpon 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda otib tashlandi. Cho’lponning she’riy asarlari Cho’lponning she’riy ijodiga nazar tashlar ekanmiz, uning nihoyatda nozikta’b, kamtar, xokisor, oliyjanob, tabiat va kishilardagi go’zallikning kamalak ranglarini ko’rabiladigan, xalq va uning zarralari bo’lgan kishilarga ezgulik istagi bilan yashagan insonni ko’ramiz. Ana shu inson uning lirik qahramonidir. Odatda, har bir shoir lirik qahramon obrazida o’zining «men»ini, hayotdan olgan taassurotlari, his-tuyg‘u va kechinmalarini ifodalaydi. Cho’lpondek mustabid tuzum sharoitida yashagan shoirning faqat bir xil (tabiat yoki sevgi haqidagi) kechinmalarni ifoda etishi aslo mumkin emas. Negaki, uning hayotida baxt va saodat daqiqalaridan ko’ra, iztirob, g‘am va alam og‘ushida kechgan kunlar oz bo’lmagan. Mustabid tuzum uning va u mansub bo’lgan xalqining boshiga ne kunlarni solmagan. Shunday ekan, Cho’lponning lirik she’rlarida ana shu murakkab tarixiy davrda yashagan kishining ruhiy olamidagi po’rtanalar o’z in’ikosini topmasligi mumkin emas edi. 7 Lirik tuyg‘ular tasviri Cho’lponning «Men shoirmi?» (1928) deb nomlangan she’ri 20-yillarda Toshkentdagi O’lka o’zbek bilim yurti o’qituvchilarining iltimosi bilan shoirning lirik tarjimayi holi sifatida yozilgan. Cho’lpon bu «lirik tarjimayi holi»da, o’qituvchilar xohlaganidek, o’z hayot yo’lini emas, balki hali shoirlik iqtidoriga erishmagan qalamkash sifatidagi kechinmalarini tasvirlagan. Agar har bir she’r tayanch so’zlar ustiga quriladi, degan fikrdan kelib chiqsak, bu she’rda xayol, jinni yurak, ko’lanka, sayr, qiynalish, go’zal holat, rassom, shoirlik, soya so’zlari tayanch so’zlar sifatida gavdalanganini ko’ramiz. She’rda tasvirlanishicha, shoir-she’rning lirik qahramoni shunday xayolparast bir kishiki, uning xayollari falakka ko’tarilib, «bir zamon bir shirin joyga yetganda nariga o’tmasdan», to’xtab qoladi. Xuddi shu chog‘da unda qiynalish jarayoni boshlanadi: Chunki xayolimning ko’zlari bilan Bir go’zal holatni ko’rib turaman. Lazzatga g‘arq bo’lib, o’lib turaman. U holni borliqning so’zlari bilan Anglatish qo’limdan kelmay qoladir... Lirik qahramonga, agar rassom bo’lganida, ana shu go’zal holatni tasvirlashi mumkindek tuyuladi. Lekin, modomiki, u shoir bo’la turib uni tasvirlashga ojiz ekan, demak, uningcha, shoirligi bamisoli soya kabi omonat hodisadir: Shoirlik menda bir soyami, deyman, Har bir tushunchamni yoza olmagach, Rassomdek xayolga chiza olmagach, Haqir borlig‘imga ko’p afsus yeyman... Cho’lpon bilim yurti o’qituvchilarining o’z tarjimayi holini yozib berish haqidagi iltimoslariga javoban shunday she’rni bitgan. Bu she’r, birinchidan, shoirning g‘oyat kamtarin inson bo’lgani, ikkinchidan, o’z she’riy iste’dodiga shubha bilan qaragani, uchinchidan, xayolining har bir harakatini, xususan, o’sha «go’zal holatni rassom singari chiza olish mahoratiga erishish orzusida ekanidan dalolat beradi. Shu ma’noda bu she’r shoir ruhining muayyan bir holatdagi tarjimatyi holidir. 8 Endi ana shu shoirning tabiat manzaralari tasviriga bag‘ishlangan she’rlarini ko’zdan kechiraylik. Avvalo, shuni ta’kidlash zarurki, Cho’lpon ohang va hamohanglikni, tabiat bilan inson ruhi o’rtasidagi garmoniyani yaxshi his etadi.Uning aksar she’rlarida vazn va qofiya tizimlariga izchil rioya qilganligining sababi ham shunda. Ammo shoirning «Bahorni sog‘indim...» (1926) she’ri esa, boshqa she’rlaridan farqli o’laroq, sarbast vaznida yozilgan. She’r shunday satrlar bilan boshlanadi: Bahorni sog‘indim, bahorni... Ko’rganda yerlar, olamlar to’la qorni. Qor... qor-Zaharli ninalar kabi Ko’zlarga qarab oqar... 1926-yil sentabrida Samarqandda bitilgan bu she’rda chizilgan tabiat manzarasi faqat «ko’zlarga qarab nina kabi oquvchi» ana shu qor tasviridan iborat. Odatda sentabr oyida O’zbekistonda qor yog‘maydi. Yoqqanda ham tez erib ketadi. Balki o’sha yillarda Samarqandda chindan ham qor yoqqan bo’lishi mumkin. Cho’lpon 1924-yildan 1926-yilning yoziga qadar Moskvada yashagani, rus qishiga va rus qoriga obdan to’ygani uchun ham issiq o’lkada bemahal yoqqan qor shoirda noxush bir kayfiyatni uyg‘otgan. Buning ustiga, bu qor shunchaki oddiy qor emas, balki bahorni o’g‘irlagan, bahorni odamzod ko’zidan yiroqlashtirgan qor edi: Qaydasiz, qaydasiz Latif siynalar kabi Dalalarga singgan bahor? Shoir bu satrlarga kutilmaganda kishida iliq bir kayfiyat uyg‘otuvchi poetik obraz («latif siynalar» )ni olib kiradi. Lekin u fikrni shunday ifodalaydiki, dalalarni ham, bahorni ham shu obraz vositasida idrok etamiz: « latif siynalar kabi dalalar», « latif siynalar kabi dalalarga singgan bahor». Keyingi bandda m avzu, yana kutilmaganda, o’zgaradi. Endi o’sha mudhish qor tufayli «g‘amgin-g‘amgin so’la boshlagan» ekin-tikin, «sarg‘aygan yaproq»va «bo’yanib o’la boshlagan» tuproq obrazlari ko’z oldimizda yaqqol gavdalanadi. Bu band tufayli 9 kitobxonda kuchaya boshlagan ma’yus bir kayfiyat she’rning so’nggi bandida nekbin tuyg‘ular to’lqini («Yo’q, o’lim yo’qdir!..»)ga urilib, chilparchin bo’ladi. She’r bunday satrlar bilan tugaydi: Yo’q... o’lim yo’qdir! Yolg‘iz bir o’chib, bir so’nish bordir... Bir o’chib, so’nib... yana yonish bor. Yana bahorlar, Yana lolalar, Yana siz, ey... erkin tilaklar!... Agar shoir oldingi bandda ekin-tikin, yaproq va tuproqning o’la boshlaganini ko’rib, iztirob chekkan bo’lsa, endi u hayotning abadiyligi haqidagi falsafadan kelib chiqqan holda o’limning yo’qligi, balki «bir o’chib, so’nib... yana yonish bor» ligini aytib hayqiradi. Hayotning bu temir qonuni oldida boyagi qor erib ketgandek bo’ladi. Abadiyotning, tabiatdagi hayotbaxsh kuchning timsoli bo’lgan «latif siynalar» obrazining esa dalalarga tegishli ekani oydinlashadi. Lekin yuqoridagi parchani diqqat bilan qayta o’qisak, undagi «erkin tilaklar» obrazining she’r to’qilmasiga bejiz kiritilmagani ma’lum bo’ladi. Shoir bir o’chib, so’nib, yana yonayotgan hodisalarni, xilqatlarni tilga olar ekan, «Yana bahorlar, Yana lolalar, Yana siz, ey... erkin tilaklar!..» deydi. Bir o’chib, so’nib, yana yongan tilaklar nima? Shubhasiz , mustamlakachilik kishanlaridan ozod bo’lish, mustaqil bo’lish, emin-erkin yashashdir. Cho’lpon 1921-yilda «Buzilgan o’lkaga» she’rida oshkora aytilgan bu tilaklarni 1926-yilda, mustabid sovet tuzumining tishlari qanchadan qancha kishilarni g‘ajib o’tkirlashgan paytda ochiq ifodalay olmas edi. Agar shu haqiqatdan kelib chiqsak, she’rdagi qor obrazi mustamlakachi davlatning, tuzumning, «latif siyna» esa dalalarning-ona diyorning timsoli o’laroq, ko’z oldimizda namoyon bo’ladi. Binobarin, Cho’lpon oddiy tabiat lirikasida ham o’z ijodining bosh g‘oyasi-erk va hurriyat g‘oyalarini tarannum etadi. Ammo bu g‘oya oshkora yangramagani, balki she’r to’qilmasiga ustalik bilan singdirib yuborilgani uchun ushbu she’rni Cho’lpon tabiat lirikasining namunasi sifatida o’rganish joizdir. «Kuz yomg‘iri» she’ri esa o’sha yilning oktabr oyida Moskvada yozilgan. Bu she’r tabiatning rangin tasviri emas, balki qora qalam bilan chizilgan eskizidir. Biz she’rning yaratilish tarixini shunday tasavvur etamiz: Cho’lpon Moskvadagi bekatlarning birida, ehtimol, tramvayning kelishini kutib turganida kuz yomg‘iri asta yog‘a boshlaydi. Shoir yomg‘ir tomchilarining daraxt yaproqlarini yuvib, so’ng yerga 10 to’kilayotgani va chuqurcha hosil qilayotganini ko’radi. Chuqurchaga tushayotgan yangi tomchilar uni, xuddi chakich singari, ko’pirtirib yuboradi. Chuqurcha shoir tasavvurida jajji bir kulchaga aylanadi. Xayolning bu erkin o’yinidan zavqlangan va hatto, ilhomlangan shoir bunday falsafiy xulosaga keladi: «Tomchilar-Ko’klarning so’zlari Yerlarni qamchilar...» Ushbu she’r garchand lirik eskiz shaklida qolgan bo’lsa-da, uning tugallanmasi bo’lgan yuqoridagi satrlar bizni o’ylashga majbur etadi. Shoir she’rdagi Jajji kulcha» obrazi yordamida yana ham moddiylashgan, hatto hayotbaxsh ma’no kasb etgan kuz yomg‘irini «ko’klarning so’zlari» deb ta’riflaydi va bu obraz vositasida endi unga ilohiy ma’no ham bag‘ishlaydi. Cho’lpon yuqorida tahlil etilgan «Men shoirmi?» she’rida o’zining rassom bo’lib tug‘ilmaganidan afsuslangan edi. Endi bir o’ylab ko’ring: agar shu she’rda tasvirlangan tabiat hodisasini hatto mashhur bir rassom bir xil rang bilan eskiz tarzida chizganida, bu rasm bizni shunchalik o’ylantirgan va katta falsafiy ma’noni ifodalay olgan bo’larmidi?.. Cho’lpon ilohiy bir iste’dod egasi ediki, uning hatto yuqoridagi jajji bir she’rining ham tagida katta ma’no va mazmun qatlami yotadi. Har bir shoir ijodida intim lirika namunalari bo’lganidek, Cho’lpon ijodida ham qalbning nozik tuyg‘u va kechinmalari tasvirini ko’ramiz. «Bir tutam sochlaring...» she’ri (1925) avtobiografi k mazmunga ega. Shoir ushbu she’rda muhabbat va vafo mavzuyim ruhiy kurashlar, ziddiyatli tuyg‘u va kechinmalar to’lqinida yoritgan. Qisqa qilib aytganda, bu she’rda muhabbat dramasi haqqoniy hayotiy hodisa tasviri orqali ochiladi. Cho’lpon bu she’ri bilan har qanday muhabbat ham chin muhabbat emas, modomiki, hayotda tabiiy gullar bilan birga, qog‘oz gullar ham mavjud ekan, chin muhabbat bilan birga, soxta muhabbat ham bo’lishi mumkin, degan fikrni ilgari suradi. Ammo biz o’quvchi e’tiborini she’rning mazmuniga emas, shakliga qaratmoqchimiz. Agar e’tibor bergan bo’lsangiz, she’r lirik qahramonning hayqirig‘i tarzida, o’zi sevgan, biroq o’zining sevimli emasligini sezgan, shuning uchun ham sevimli ayol bilan o’zi o’rtasidagi ko’prikni yondirib yuborayotgan kishining faryodi tarzida yozilgan. Odatda bunday she’rlarda tasvirlangan tuyg‘u va kechinmalar qanchalik samimiy va haqqoniy bo’lsa, ularni ifoda etish usullari, ya’ni she’rning shakliy xususiyatlari shunchalik bir yoqlama va g‘arib bo’ladi. Bunday she’rlar, asosan, tuyg‘u va kechinmalar po’rtanasining shovqini bilan kitobxonni o’ziga jalb etadi. Tahlil etilayotgan she’rda biz butunlay boshqa bir manzarani ko’ramiz. 11 She’r uch banddan iborat bo’lib, dastlabki ikki band abab, so’nggi band esa abba tarzida qofiyalanadi. She’rda qabul qilingan 11 hijolik barmoq vazni ham, so’nggi banddagi qofiya tizimi ham Cho’lponning sevimli vazni va qofiyalash usulidir. Endi ana shu qofiyalarga nazar tashlasak, fikr va tuyg‘uning mantiqiy harakatidan qofiyaning tabiiy ravishda tug‘ilganini ko’ramiz. She’rning har bir satridagi so’nggi so’z o’z ohangdoshini topibgina qolmagan, balki qofiya bo’lib kelgan so’zlar she’rning tayanch so’zlari bo’lib ham keladi: qo’limda-qo’ynimda, siring-deding, taning saning kabi. Ma’lumki, qofiya she’rning ichki musiqasini uyushtirib turuvchi omillardan biridir. Uning tovush komponentlari aksar hollarda butun misra yoki bayt davomida tug‘ilib, uning qofiya sifatida shakllanishida faol ishtirok etadi. Agar ushbu she’rni shu fikr nuqtayi nazaridan o’qisak, aksar satrlardagi tovush tovlanishlari qofiyani tayyorlabgina qolmay, she’rda ifodalanayotgan mazmunni ham sharhlab, uni o’z ohangi bilan kuchaytirib ham turadi. Mana, e’tibor bering: Bir tutam sochlaring mening qo’limda, G‘ijimlab o’paymi yo tarab, yechay? Bu satrlardagi g‘,j, ch tovushlari yechay qofiyasini ozmi-ko’pmi tayyorlash bilan birga, lirik qahramon holatida g‘ijinish tuyg‘usi paydo bo’lganini ko’rsatib turibdi. Shu bandning keyingi misralarida s tovushi takrorlanib kelib, keyingi bandda go’zal tashbeh hosil qilgan: « S ochilgan sochingday sochilsa siring... « Ana shu s tovushi she’rning ichki musiqasida faol ishtirok etadi, bu musiqaning turli ritm va ohanglar kasb etishini boshqarib turadi va, nihoyat, sir so’zidan o’ziga maskan topib, shu siming shifri o’laroq jaranglab turadi. Ko’ramizki, Cho’lpon lirik qahramon ruhiyatida yuz bergan po’rtanalarni tasvirlashda faqat tuyg‘u va kechinmaning baland «parda»si bilan kifoyalanibgina qolmay, ularni ifoda etishda ham tasvirning turli usullari va vositalaridan katta mahorat bilan foydalangan. Ijtimoiy mavzular tasviri Cho’lpon tabiatan lirik shoir edi. Ammo u yashagan davr shoirdan lirik qahramonning ruhiy olamidagi jilvalardan ko’ra xalq va mamlakat hayotidagi po’rtanalarni tasvirlashni ko’proq taqozo etdi. Shuning uchun ham Cho’lpon siyosiy va ijtimoiy mazmun bilan yo’g‘rilgan she’rlarni ko’proq yozdi va biz Cho’lponni eng avvalo «Ko’ngil», «Kurash», «Kishan», «Vijdon erki» singari she’rlar muallifi sifatida bilamiz. Shoirning 20-yillarda yozgan ayrim she’rlariga, masalan, quyidagicha so’zlar epigraf (peshso’z) sifatida berilgan: «Talanmagan, yiqilmagan yer yo’q. Go’daklar nayza boshida... (Xabar)». Bu so’zlarda ifodalangan dahshatli voqealar o’sha yillari 12 bizning mamlakatimizda ro’y bergan. Bizning yerimiz talangan. Bizning go’daklarimiz bir askar tomonidan otilib, ikkinchi bir askarning nayzasi bilan ilib olingan. Cho’lpon mustamlakachilikning, zo’ravonlikning, xunrezlikning bunday o’ta dahshatli ko’rinishlariga tinch qarab turolmas edi. Shuning uchun ham shoir bunday voqealarni, xususan, «Yong‘in» (1921) singari she’rlarida tasvirga tortishga urindi. Biz bu she’rni o’qir ekanmiz, yuqorida epigraf tarzida keltirilgan so’zlar real kartinalar, dahshatli hayotiy lavhalar shaklida jonlanganini, 20-yillarda mustamlakachi bolsheviklar tufayli o’zbek yurti va o’zbek xalqining boshiga tushgan falokatlarni ko’rgandek bo’lamiz. Ehtimol, 20-yillarda nashr etilgan gazetalarda tariximizning shunday fojiali sahifalari o’z aksini topgandir. Lekin hayotiy haqiqatdan farqli o’laroq, Cho’lpon she’ridagi badiiy- hujjatli haqiqat o’sha davr ruhini, O’zbekistonning daryo-daryo qonlar va kultepalar evaziga sovetlashtirilganini olovlangan his-tuyg‘ular to’lqini osha ifodalaydi va bizni, kelajak avlodlarni baravar larzaga solib turadi. Eng muhimi, u gazeta sahifalarida qolib, unutilib ketmay, Cho’lponning o’lmas she’rlaridan biri sifatida yashashda davom etadi. Yuqorida aytganimizdek, Cho’lpon yovuzlik daholariga la’nat, hattoki malomat toshlarini otmay, she’rni kinoyaning zaharli suvi tomchilab turgan bunday bayt bilan tugatadi: Keng yaylovga o’tmi ketdi, yondimi? «Madaniyat» istagiga qondimi? Bu satrlardagi «madaniyat» so’ziga singdirilgan kinoya har qanday la’nat va nafrat so’zlaridan kuchlidir. Bu she’rning kuchi shundaki, u olis 20-yillardagi dahshatlar-nigina emas, balki hozirgi zamonda «madaniy» davlatlar tufayli ro’y berayotgan xunrezliklarni ham aks ettirayotgandek taassurot uyg‘otadi. Cho’lponning 20-yillarga oid she’rlarida mustamlakachilik mavzusi yetakchilik qiladi. Shunday she’rlardan biri “Qo’zg‘alish» (1922) deb nomlangan bo’lib, shoir unda «ustidan bir umrga xo’ja bo’lmoq istagan » , «bo’yniga kishan solib, halokatga sudragan» «afandi»ga murojaat etib, deydi: «Kishanlaring zang bosgandir, sergak bo’lkim, uzilur, Tomirimda qo’zg‘alishning vahshiy qoni gupurdi...» 13 Bu she’rdagi «qo’zg‘alish» so’zidan zulmga qarshi ko’tarila boshlagan va «bosmachilik harakati» shaklida davom etayotgan qo’zg‘olon uchqunlari sachrab turgandek bo’ladi. Zulm-keng ma’noli tushuncha. Mustamlakachilik davrida el-yurt boshiga tushgan barcha savdolarni faqat bir so’z bilan-»zulm» so’zi bilan ifodalash mumkin. Zulmning turlari va pog‘onalari ko’p. Agar zolim insofsiz va odamlik siyohidan mahrum bo’lgan bo’lsa, uning zulmiga bo’yin egmaslikning iloji yo’q. «Zulm oldida har bir narsa, Ehtimolki, bo’yin egar. Agar zulm avjga kelsa, Ko’k boshi-da yerga tegar», - deydi Cho’lpon « Vijdon erki» (1922) she’rida. Shunga qaramay, shoir shu she’rida tutqunlar bilan ezilganlarga, «qiynalgan yo’qsil ellar» bilan «dor oldiga chizilganlar»ga murojaat etib, zolimlarga yalinmaslikni so’raydi. “Bo’rilardan omon kutmak Tentaklarning ishidir ul!»- deydi u va «erk uchun ovoralar»ga «har moneni hatlab o’tish »ni maslahat beradi. Lekin shu bilan birga u: «Hayvonlarga, insonlarga Zolim ega bo’lmay qolmas», deb moneni hatlab o’tish «so’zlari tagida yotgan ma’no va maqsadni mavhumlashtirib yuboradi. Kitobxonda, modomiki, “H ayvonlarga, insonlarga Zolim ega bo’lmay qolmas» ekan, u holda nega shoir zamondoshlariga murojaat etmoqda, degan savol tug‘iladi. Gap shundaki, Cho’lpon insonlarni ikki toifaga ajratadi: agar u birinchi toifaga barcha insonlarni kiritsa, «erkin vijdon» ahli, uning nazdida, ikkinchi toifani tashkil etadi. Bu ikkinchi toifadagi kishilar uchun vijdon erkinligi hamma narsadan aziz va tansiqdir. Shuning uchun ham faqat ulargina zulm va zolimga qarshi kurashishlari mumkin: Hayvonlarga, insonlarga Zolim ega bo’lmay qolmas. Faqat erkin vijdonlarga Ega bo’lmoq mumkin emas, - deb hayqiradi shoir. Ana shu hayqiriqda, da’vatda shoirning g‘oya-maqsadi o’z in’ikosini topgan. Cho’lpon ijodini kuzatish-tarix sahifalarini varaqlash, degan gap. 14 20-yillarda vaziyat shu qadar tez o’zgarib turganki, buni inobatga olmay turib, Cho’lpon she’rlarini to’g‘ri tushunish aslo mumkin emas. Mana qarang, shoir 1921-yilda «Buzilgan o’lkaga» she’rini yozib, unda bosqinchiga bo’lgan g‘azab-nafratini ochiqdan ochiq aytgan va xalqni unga qarshi kurashga chaqirgan. Shoirning 1922-yildagi she’rlarida o’sha oshkora nafrat ham, da’vat ham birmuncha susaygan. 1923-yilda esa yana boshqa bir manzara... Turkiston Muxtoriyati tugatilgandan keyin boshlangan va yosh Sovet davlatini esankiratib qo’ygan «bosmachilik harakati» yildan yilga pasaya boshladi. Bir tomoni, bu harakatning rahbarlari o’rtasida ahillik bo’lmadi. Ikkinchi tomoni, ular xalqqa ozor bera boshladilar. Uchinchi tomoni, qishloqlar «bosmachilar»cha kiyingan qizil askarlar tomonidan talanib, qizlar va ayollar haqoratlandi. Natijada xonavayron bo’lgan xalq «bosmachilar»ni qo’llab-quvvatlamay qo’ydi. Xullas, 1923-yilga kelib, «bosmachilik harakati»ning istiqbolsiz ekani ma’lum bo’ldi. Agar bu harakatga nuqta qo’yilmasa, oddiy xalq ommasining ham, «bosmachilar» orasida harakat qilayotgan qora ko’zlarning ham qirilib ketishi hech gap emas edi. Shuning uchun ham respublika rahbariyati va Turkiston fronti siyosiy boshqarmasining tashabbusi bilan «bosmachilik harakati»ni tugatish maqsadida Andijonda «Darxon» gazetasi tashkil etiladi. Cho’lpon andijonlik bo’lgani tufayli shu gazetaga ishga yuboriladi. O’zbek kuzining bu go’zal manzarasini chizishda Cho’lpon takror san’atidan mohirona foydalanadiki, har bir so’zning ma’no va tovush sig‘imlari favqulodda kengayib ketgandek bo’ladi. Bor-yo’g‘i ikki obraz-»gezargan tuproq» bilan «qizorgan yaproq» obrazlari kuzning o’zbek diyoriga o’ziga xos xislatlari bilan kirib kelayotganini yaqqol ko’rsatadi. Bu satrlardan oqib turgan musiqadan kuzning sokin va mungli kuylari eshitilgandek bo’ladi. Cho’lpon kuz manzarasini chizishda davom etar ekan, bu manzara tasviriga bog‘larda «qag‘lashib», yong‘oqqa yopishgan qarg‘a obrazini olib kiradi va kutilmaganda bu obrazni timsol darajasiga ko’taradi: Ey, sovuq ellardan muz kiyib kelg‘onlar, U qo’pol tushingiz qorlarda yo’q bo’lsin! Ey, mening bog‘imdan mevamni terg‘onlar, U qora boshingiz yerlarga ko’milsin! Sovuq ellardan kelib, bog‘dagi yong‘oq mevalariga changal solgan qarg‘a lirik qahramonning ko’ziga talonchi-mustamlakachi bo’lib ko’rinadi. Va shoir uning daf bo’lishini istaydi... 15 She’r «Xazon» deb atalgan. Balki Cho’lpon mustamlakachilar va mustamlakachilik davrining xazon singari sovrilishini istab, she’rga shunday nom qo’ygandir?.. 1.2 Cho’lpon lirikasi “Oydin kechalarda» Cho’lponning adabiy merosida «Kecha va kunduz» romanidan tashqari, yana bir necha hikoyalari ham borki, ular nafaqat g‘oyaviy mazmuni, balki badiiy fazilatlari bilan ham diqqat-e’tiborga sazovordir. Shunday hikoyalardan biri «Oydin kechalar» deb ataladi. 1922-yilda yozilgan, bu hikoyada Cho’lpon ijodining yana bir asosiy mavzularidan birida-xotin-qizlar masalasi ko’tarilgan. Hikoya shunday tasvir bilan boshlanadi: «Zaynab kampir bir narsadan cho’chib uyg‘ondi. Oppoq oydin, oy kampir yotgan so’richaning qoq o’rtasidan unda-munda bitta-yarimta uchragan oq bulutlarni yorib, shoshib o’tib borar edi. Kampir u yog‘-bu yog‘iga yaxshilab qarab, oydinda hech bir qora-mora uchratmagandan keyin yana bolishga boshini qo’ydi...» Bunday muqaddima so’zlardan keyin kitobxon Zaynab kampirni hikoyaning bosh qahramoni, deb o’ylashi va lining xatti-harakatlarini diqqat bilan kuzatishi tabiiy. Yozuvchi ham kitobxonda uyg‘ongan ana shu taassurotni xuddi sezgandek, kampirning xayollarini tortgan “pilta savat, ko’rpa qavuq ipdan tortib, bu yil pilladan chiqadigan ipakkacha»- hammasini erinmay tasvirlaydi. So’ng kampirning arang uyquga ketgani va, ko’p o’tmay, uyqu aralash yig‘i tovushini eshitganini aytadi. Xuddi shu yerdan boshlab hikoyaning tuguni boshlanadi. «Bu kim? Kechalari uxlamasdan yig‘lab chiqquchi kirn? Hamma tinch va rohat uyquga tolgan bir zamonda qalbini yaralab yig‘laguchi qanday baxtsizdir?..» Kampir yig‘layotgan ayolni Xadicha otinning kelini desa, bugun uning dugonalari kelib, «ikki xuftongacha» o’yin-kulgi qilishdi. Balki qo’shnining kelinidir... «Mana, kampirning o’z kelini, uy-joyi, kiyim-kechagi-hamma narsasi tayyor... Novdadek kuyov yonida...» Kampir shunday xayollar bilan yig‘i kelgan tomonga asta borib, ne ko’zlar bilan ko’rsinki, yig‘layotgan ayol o’zining kelini edi. Cho’lpon shu lahzaga qadar voqeani tabiat manzaralarini tasvirlash va kampirning xayollarini jonlantirish orqali ochayotgan edi. Endi qaynona bilan kelin yuzma-yuz kelganlarida, hikoyaga o’z-o’zidan savol-javob usuli kirib keladi: 16 «-...Aylanay, bolam, Qodirjon qani? - Qodirjonni so’ramang, onajon...Mana, kelin bo’lib kelganimga bir yarim oydan oshgan bo’lsa, shu bir yarim oyning ichida ikki kechagina birga bo’ldik... Boshqa kunlarda har kecha kuta-kuta tong otdirib yuboraman. Shuncha kun chidab kelib-kelib, mana bu kun o’z qadrimga o’zim yig‘lab yubordim. Qandoq qilay? Men odam emasmi?» Vaziyatni tushungan kampir nima deyishni ham bilmaydi. «- Otasi ham shundoq edi, qizim». Kampirning qarigan, qurigan ko’zlariga yiroq-yiroq yerlardan ikki tomchi yosh keladi. Butun tanini, butun a’zolarini bosib, ezib, sidirib kelgan shu ikki tomchi yoshini yengi bilan artgandan keyin shunday deydi kampir. Xo’sh, Qodirjonning otasi nega uyga kech qaytgan? Qodirjonning o’zichi? Ular qanday tashvishlar bilan band? Turmushning qaysi yechilmas tugunlari tufayli ular oilalari bag‘rida yashashmaydi?.. Bunday savollarga shu payt mast-alast holda uyga kirib kelib, obrezga yiqilgan Qodirjonning holati va «Gde, gde moya Anna, gde moya Annushka?» degan telba-teskari ashulasi javob beradi. «Qizil shohi ko’ylak, qop-qora sochlari yerda sudralgan « iffatning, nafosatning, mehrigiyoning qadrini oyoqosti qilib, otasining iflos odatini davom ettirgan Qodirjon hikoya xotimasida razil va pastkash bir inson sifatida gavdalansa, o’n gulidan bir guli ham ochilmagan kelin go’zallik va ezgulikning xorlangan ma’budasi o’laroq ko’rinadi. Yo’q, u razillik va pastkashlik oldida mag‘rur qoya singari qad ko’tarmaydi. Balki razillikdan ozor chekayotgan, razillikka qarshi kurashga tayyor bo’lmagan, shuning uchun ham mehr va madadga, ko’makka muhtoj ayol sifatida e’tiborimizni tortadi. Cho’lponning bu hikoyasida biz ikki holatni ko’ramiz. Cho’lpon xotin-qizlarga munosabatning kirib kelishi yaxshi bo’lmagani, ular haq-huquqining kamsitilgani uchun jamiyat e’tiborini ayollar taqdiriga qaratmoqchi bo’lgan. Ikkinchidan, mustamlakachilik davrining boshlanishi bilan bizga ichkilikbozlik, axloqsizlik singari illatlar natijasida xotin- qizlarni kamsitish yanada avjiga chiqqan. Cho’lpon «Oydin kechalarda» hikoyasida ana shu illatlarni bartaraf etish, o’zbek xotin-qizlariga xos vafo, iffat, go’zallik va ruhiy boylikning qadriga yetish hamda ularga bo’lgan munosabatni keskin o’zgartirish g‘oyasini ilgari suradi. Hikoya hajm nuqtayi nazaridan kichik bo’lishiga qaramay, yozuvchi unda Zaynab kampirning ham, kelinning ham ruhiy holatini katta mahorat bilan ochgan. Badiiy tafsillarning ko’pligi va aniqligi hikoyada hayot haqiqatining yorqin va haqqoniy tasvir etilishiga katta imkoniyat yaratgan. Umuman, muallif bu hikoyasi bilan kelajakda katta epik asar yozish darajasiga yaqinlashib borayotganini namoyish qilgan. 17 “ Yorqinoy” dramasi. Cho’lponning dramaturgiya sohasidagi ilk «Yorqinoy asarlari 20-yillar arafasida maydonga kelgan bo’lsa-da, ular, shuningdek, 1920-yilda yozilgan “Yorqinoy» dramasi ham kichik sahna asarlari edi. Shuning uchun ham Moskvadagi o’zbek drama studiyasida sahnalashtirish uchun mahalliy mavzudagi asarlarga ehtiyoj tug‘ilganida Cho’lpon mazkur pyesani qayta ishlab, uni 1926-yilda kitob shaklida nashr etdi. Pyesaga Cho’lponning bag‘ishlov so’zlari ilova etilgan: «Totli va boy tili bilan ertak (cho’pchak) aytib berib, shu asarning yozilishiga sabab bo’lgan KAMPIR ONAga hurmat bilan bag‘ishlayman». Bu so’zlardan ma’lum bo’lishicha, «Yorqinoy» pyesasi zaminida Cho’lponning «kampir onasi»dan eshitgan xalq ertagi yotadi. Ayrim manbalarda esa «Yorqinoy» pyesasida Andijondagi Po’latxon qo’zg‘oloni bilan bog‘liq voqealar aks ettirilgan, degan fikr ham mavjud. Bizningcha ham, Cho’lpon yoshligida «kampir onasi»dan Po’latxon qo’zg‘oloni haqidagi ertaknamo voqeani eshitgan va mazkur asarni yaratishda shu ertak- voqeadan foydalangan bo’lishi mumkin. «Yorqinoy»ning qisqacha mazmuni quyidagicha: O’lmas botir ismli sarkardaning qarorgohida bog‘bonlik qilgan Po’lat bilan uning qizi Yorqinoy o’rtasida muhabbat shabadasi esa boshlaydi. Po’lat bu uyning oddiy xizmatkori, Yorqinoy esa xonzodalarga mos qayliq bo’lgani uchun bog‘bon yigit o’z sevgisining baxtli natija bilan tugashi mumkinligiga ishonmay, O’lmas botir xonadonidan ketmoqchi bo’ladi. Shu payt Po’latni Yorqinoy bilan tanholikda uchratib qolgan botir uni benomuslikda, ko’rnamaklikda ayblaydi. Yorqinoyni ham or-nomusni unutib, faqir bir xizmatkor bilan uchrashgani uchun o’ldirishga tayyor ekanligini aytadi. Yorqinoy esa haq yo’lida o’limga- da tayyor. Shuning uchun ham u bo’ynini egganida O’lmas botir: «Otang nohaq yerga bir qatra qon to’kkan emas. Mundan keyin ham to’kmaydir!» deb mag‘rur javob beradi. O’lmas botir va unga o’xshash kimsalar uchun haq ikki xil bo’lgan: o’zlari uchun va o’zgalar uchun. O’zlari uchun mavjud bo’lgan haq uni o’zining yolg‘iz qizini jazolashga imkon bermaydi. Lekin o’zgalar uchun haq tushunchasi uni shu lahzaning o’zida Po’latni qatl etish uchun yo’l ochadi: «Ammo, -davom etadi u Po’latni ko’rsatib, -mana bu ko’rnamakning qoni to’kilsa, asli nohaqlik bo’lmaydir!» Ana shunday e’tiqod bilan yashagan O’lmas botirning halol inson emas, balki zolim va qonxo’r sarkarda ekanligi ma’lum bo’ladi.U bilan ilk bor to’qnashgan va yuzma-yuz olishishga majbur bo’lgan Po’lat o’zining va otasining kim ekanligini undan so’fab bilmoqchi, o’z ajdodlarining taqdiri to’g‘risida xabar topmoqchi bo’ladi. Lekin kutilmaganda bu narsa O’lmas botirning eng dahshatli siri ekanligi oshkor bo’lib qoladi. Cho’lpon pyesaning bu muhim dramatik nuqtalaridan birini bunday tasvirlaydi: 18 «Po’lat (qaltirab). Botir, pardani ochish zamoni kelganga o’xshaydir. (Ko’ziga qarab olib.) Mening otam kim? Botir ( bir qurshashib rangi o’chib oladir, so’ngra o’zini to’xtatib olib, bemalol). Otang-bir qishloqi! Po’lat. Qani o’sha qishloqi? Nimaga men sizning dargohingizda, sizning non- tuzingizga qarab qolganman? Botir. O’zini boqolmagan bir qishloqi seni biti bilan boqsinmi? O’zi boqolmagandan keyin menga berib ketgan-da! Otang seni: «Botirn in g qizi bilan o’ynashsin, Botirni el-xalq oldida yerga qaratsin!» deb qoldirgan edimi? (Qizib.) Qani, ayt, benomus, gapir! Po’lat. Botir, siz gapni boshqa yoqqa burmang, baribir ish xunuk bo’ladir. O’sha otam qani? Nimaga menga ko’rsatmaysiz? Botir. Otangni men qaydan bilay? Yegani ovqat topolmay, ochidan o’lib ketgandir. Men senga kam otalik qildimmi? Nonko’r! (Yana qizib.) Men senga: «Qizimga o’ynash bo’l!» deb otalik qildimmi? A? Po’lat (qaltirab, Botirning ko’ziga qarab olib). Uyalmaysizmi? Uyalmaysizmi? Astag‘furulloh... (Bir-ikki qadam orqasiga qaytadir.) Botir. Men kimning ona qo’ynidagi qizi bilan o’ynashibmankim, uyalsam? Po’lat (yugurib kelib). U... yong‘oqning tagidagi xandaq kimning go’ri? (Botir cho’chib, orqasiga jiladir, lekin o’zi jim; Po’lat borgan sari unliqib.) Bir xandaqda necha kishining boshi bor? (Qo’ynidan bir ro’molchada mayda suyaklar olib tashlab.) Mana bu suyaklar kimniki? Nimaga yong‘oq tagidagi xandaqda chirib ketgan? (Yonidan bir qog‘oz olib.) Mana bu ariza kimniki? (Baqirib.) Kimniki, deyman? Ariza berganlar qani? (Yerdan suyaklarni olib, Yorqinoyning oldiga tashlaydir.) Mana shular emasmi ariza berganlar? Mening otam, akam, tog‘am, yana boshqa qancha qavm-u qarindoshlarim shu bir hovuch suyakning ichida emasmi? Gapiring! Nimaga damingiz chiqmay ketdi? (Botirning qilichi qo’lidan tushib ketadir, rangi oppoq oqaradir, kasal odamday bo’shashib, holsiz turib qoladir.)...» Po’lat bilan O’lmas botir oralarida bo’lib o’tgan ana shu dialog pyesada g‘oyat muhim ahamiyatga ega. Bu sahnada ishtirok etgan Yorqinoy Po’latning shu so’zlarini tinglar ekan, otasining qanday inson ekanligini kashf etadi. Garchand «hunari go’rkovnikidan yomon» bo’lgan ana shu otaning farzandi bo’lganiga qaramay, undan voz kechib, Po’lat ortidan ketish va hatto otasiga qarshi Po’lat tarafida turib jang qilishdan toymaydi. 19 Xo’sh, bu hol ma’naviyat mezonlariga to’g‘ri keladimi? Otaga qarshi jang qilish - qanday maqsad yo’lida bo’lmasin -oqpadarlik emasmi? Agar biz Cho’lpon ijodi va ijtimoiy faoliyatining negiz-negiziga nazar tashlasak, uning uchun faqat bir sajdagoh bor ekanligini ko’ramiz. Bu xalqdir. Xalq qayerda bo’lsa, haq ham o’sha yerda bo’ladi. Shuning uchun ham Cho’lpon otasi orzu qilgan mudarrislik kasbini tanlamay, o’zini xalq baxt-saodati yo’lida mashaqqat va azoblar bilan to’la kurashga bag‘ishlagan edi. Yorqinoyning ham «hunari go’rkovnikidan ham yomon « otasidan voz kechib, Po’lat sarkardasi bo’lgan xalq bag‘riga otilishida Cho’lpon tushungan hayot ma’nosi yotadi. Yana pyesaga qaytaylik: «Yorqinoy (qaltirab). Ota, ota deyman! Bu nima gap? Bu nima? Bu qanday gap? (Botir jim.) Po’lat, sen aytib ber, bu nima gap? Men o’laman. Men chiday olmayman. Bu qanday sir? Po’lat (o’zini bosib olib, bo’shashibroq). Bu sirlarning tagini otangizdan so’rang. Ota- ona, qavm-u qarindoshlarini bir umr ko’rmagan, ularning shirin gaplarini eshitmagan, o’zlarini ko’rish o’rniga bir xalta chirigan suyaklariga ega bo’lgan kishi o’sha suyaklarni chiritgan dargohda tura olmaydir. Amakingizga qizini bermagani uchun xonavayron bo’lgan bir qishloqi, o’sha qishloqini «haq» degani uchun yer bilan yakson qilgan qishloq... Yana mendek baxti qaro o’g‘lini shu dargohga bir umrlik qul qilib beribdir! Men shu to’rt og‘iz gapni sizga aytib qo’yib, shu dargohdan butkul bosh olib ketmakchi edim... Oyim poshsho, menga non-tuz berdi, deb otangizdan halollik so’ramayman. Nimaga desangiz, har bir tishlagan nonim-ota-onalarimning bir burda eti, har bir qatra tatigan tuzim-ularning ko’z yoshlari, balki qonlari bilan to’lgan ekan». Bu shekspirona ulkan mahorat bilan yozilgan monologdan O’lmas botir qarorgohida yuz bergan fojia sirlari ochiladi. Ma’lum bo’lishicha, botirning amakisiga qizini bermagani uchun Po’latning otasi ham, akasi ham, tog‘asi ham, butun urug‘-aymoqlari ham qirib tashlangan ekan. Bir «qishloqi» ning barno qizini xotin qilib olish bu dargohda tabiiy hol-u, lekin qiziga oshiq bo’lib, ko’ngil qo’yish nomussizlik, nojiko’rlik hisoblangan. Cho’lpon tasviridagi, ehtimolki, Cho’lpon tinglagan xalq ertagidagi Po’lat va Yorqinoy ana shu tengsizlikka, ijtimoiy adolatsizlikka qarshi bosh ko’taradilar. Bu dramatik lavhada yana ikki diqqatga sazovor nuqta bor, Birinchisi shuki, O’lmas botir xonadonida Qumri ismli cho’ri bor bo’lib, u ham Po’latni sevadi. Sevibgina qolmay, Po’latning Yorqinoyga nisbatan tuygan sevgisi ijtimoiy tengsizlik hukm surgan davrda baxtli yechim bilan tugashiga ishonmaydi va o’z sevgisi uchun kurashmoqchi bo’ladi. Lekin Po’lat Yorqinoy bilan oila qurishiga ishonmasa ham, uning muhabbatini rad etmaydi. 20 U muhabbatda ham, hayotning boshqa jabhalarida ham qul bo’lib qolishga rozi emas. U o’z hayotining ma’nosini yuksak g‘oyalar uchun kurashda ko’radi. Po’lat obrazining qimmatini belgilovchi fazilatlar avvalo shundadir. Ikkinchi nuqta shundaki, Cho’lpon asarda toj-taxt mavzusini ko’tarar ekan, o’zi sezmagan holda siyosiy va ijtimoiy xudbinlik oddiy xalq uchun fojialar keltirishi mumkinligini tasvirlab, 1937-yil dahshatlarini bashorat qilgandek bo’ladi. Yorqinoy Po’latga ruhan yaqin bo’lgani, uni nafaqat or-nomusli, irodali yigit, balki haqiqat yo’lida kurashga tayyor bo’lgani uchun ham sevadi. Yorqinoy otasining qonli ishlaridan xabardor bo’lgach, undan voz kechib, Po’lat olib borgan kurashga qo’shiladiki, biz uning vujudida To’marisning qoni jo’sh urib turganiga ishonch hosil qilamiz. Po’lat o’z do’stlari-qashshoq xalq vakillari bilan birga hamda yoshlikdan jangovarlik an’analari asosida tarbiya ko’rgan Yorqinoy yordamida xon qo’shinlarini yengib, saltanat tepasiga keladi. Ammo Yorqinoy uchun toj-u taxt emas, uni sevuvchi, unga butun hayotini bag‘ishlovchi Po’lat kerak edi.U Po’latning saltanat ishlaridan ortgan daqiqalarinigina huzurida, yana horigan holda o’tkazayotganini ko’rib, g‘azablanadi, toj-u taxtdan ham nafratlanib ketadi. Shunda Po’lat Yorqinoyga bunday javob beradi: «Toj-u taxt... Toj-u taxtning orqasida yurt bor, el bor, xalq bor...Uni o’ylash kerak... Uning g‘amini yeyish kerak... « Bu alangali so’zlar asarda tasvirlangan voqealardan kelib chiquvchi mantiqiy xulosadir. Ko’ramizki, Cho’lpon ushbu asarida xalq-qahramonlik dostonlari an’analaridan istifoda etgan holda zamonaviy muhim g‘oya bilan sug‘orilgan asarni yaratgan. Cho’lponning butun hayoti, ijodi va ijtimoiy faoliyati faqat bir narsaga-o’z xalqining hur va ozod, mamlakatining esa mustaqil bo’lishiga to’la-to’kis bag‘ishlangan ediki, xalq ham uning asarlarini sevib o’qishi, bu asarlarda o’z ifodasini topgan ma’naviy qadriyatlarni ko’z qorachig‘idek saqlashi va jahondagi fani, madaniyati, texnikasi rivojlangan xalqlar darajasiga ko’tarishi lozim. Shundagina uning orzulari to’la ushalgan bo’ladi. II.bob Abdulhamid Cho’lponning “Kecha va kunduz” romanidagi ijtimoiy-insoniy munosabatlar lisoniy tahlil obekti sifatida 2.1 “Kecha va Kunduz” romani haqida ma’lumot Har qanday badiiy asar madaniy-adabiy an’analar zaminida yaratiladi. Yurtmizda ko’p yillik tarixga ega va muqaddas hisoblanmish oila munosabatlari badiiy asarlarimizda, xususan, ilk o’zbek romanlarida ham ma’lum darajada qiziqarli tarzda ochib berilgan. Jumladan, Cho’lponning “Kecha va Kunduz” romanida aks ettirilgan 21 oilaviy munosabatlar va o’z davriga xos ijtimoiy-oilaviy an’analar bugungi kun nuqtai nazaridan, ayniqsa lisoniy aspektda e‘tiborni tortadi. Asardagi oilaviy munosabatlarga xos xususiyatlar, ba’zi yo’qolib borayotgan an’analar, o’zbek xalqiga xos fazilatlar umum ijtimoiy kontekstda yorqin namoyon bo’ladi va o’sha davr muhitini, oila a’zolari o’rtasidagi insoniy munosabatlarni ko’rsatib berilishiga namuna bo’lib xizmat qiladi. Asarda bir qator o’tmish an’analari, sharqona axloq, o’zbek xalqiga xos fazilatlar tasviri jamlangan. Adabiyotshunos O.Sharafiddinov ta‘kidlaganlaridek, “Kecha va Kunduz” romanida muallif nigohi “o’zbek xonadonining ichkarisi”ga qaratilgan. Asar matnidan biz o’zbek xonadonlaridagi “yaqin moziyga xos” oilaviy-insoniy munosabatlariga, yuqorida aytilganidek, qator misollar keltirishimiz mumkin. Romandan ilk sahifalaridan keltirilgan quyidagi parchada XX asr boshlariga qadar barcha o’zbek erkaklariga xos jihatni, ya’ni andisha fazilatining kichik bir ko’rinishini ko’zatamiz: O’zbekda ahir har bir erkak o’z xotinini-o’z halol juftini qizi yo o’g‘lining nomi bilan atab chaqiradi. O’z xotinining ismini aytib chaqirish yaramaydi. Xotinining ismi Maryam, qizining ismi Xadicha bo’lsa, mo’min-musulmon: - sharmu hayo yuzasidan bo’lsamikan? – xotinini “Xadicha” deb chaqiradi. Aksar ona-bola baravar “labbay!” deydi; shunday-da, oilaning haqiqiy egasi bo’lgan ota: “Kattangni aytaman, kattangni!” deydi. Hatto shunda ham “Maryamni” , demaydi.. Bizning so’fi mo’min-musulmonning bu urfiga ham amal qilmaydi, u o’z halol jufti Qurbonbibini hamma vaqt “Fitna” deb chaqiradi: “Fitna, sallamni ber!”, “Fitna, qiz o’lguring qani?”, “Fitna, puldan uzat!”. Muallif tilidan aytilgan ushbu parchadan anglashiladiki, erkaklar ham o’z ahli ayyollarining hurmatini joyiga qo’yadilar, ularning ismlarini aytib chaqirishni o’zlariga ep bilmaydilar. Bu jamiyatda erkakning o’z xotiniga bo’lgan hurmatini namoyon etadi. Badiiy matn konteksti asrlar mobaynida shakllangan mavjud ijtimoiy- madaniy an’anani aks ettiradi. Shunigdek, matnda qo’llanilgan “labbay” leksemasi ko’p ma’noli so’z bo’lib, u arab tilidan kirib kelgan “labayka” – “mana, oldingdaman, huzuringdaman” ma’nosini anglatadi. U asosan birov chaqirganda beriladigan javob “Ha” o’rnida yoki “Nima deysiz”, “Nima dedingiz” ma’nolaridagi so’roqlarni ifodalash uchun ishlatiladi. ‘Kattangni aytaman, kattangni!” jumlasi erkakning o’z xotiniga bo’lgan andishasini ular o’rtasida ko’rinmas devor, ya’ni masofa borligini anglatadi va o’ziga xos semantik maydon hosil qiladi. Cho’lpon bu fikrini kontekstual antonimni qo’llagan holda dalillaydi va uning ta’sirchanligini oshiradi. Buni “... so’fi mo’min- musulmonning bu urfiga ham amal qilmaydi, ...” jumlalarida ko’rishimiz mumkin. So’fi o’z nomidan ko’rinib turibdiki, taqvodor, dindor inson shunga qaramasdan u musulmonlarning bu urfiga amal qilmaydi va o’z mansabi ga (so’filigi) zid ish tutadi, 22 o’z xotinini “Fitna” deb chaqiradi. “Fitna” so’zi arab tilidan kirib kelgan bo’lib, maftun etish, yo’ldan ozdirish, isyon, g‘alayon ma’nolarini anglatuvchi salbiy ma’noli so’z, g‘arazli maqsadga erishish yo’lida birovni qoralash uchun qilinadigan yashirin xatti- harakat, buzg‘unchilikdir. Ushbu jumlalarda ifodalangan muallif fikri yana bir bor insoniy munosabatlarni aks ettirish bilan birga asarning ta’sirchanligi va ishonchliligini, matn pragmatikasi salmog‘ini oshiradi uni yanada o’qimishliroq bo’lishiga yordam beradi. Ayollar esa o’z erlariga bundanda ortiq hurmat ko’rsatadilar, hattoki o’z turmush o’rtog‘ining yuziga, ko’zlariga tik qaramaydilar, turmush o’rtog‘ining har bir gapini so’zsiz bajaradilar. Bu esa boshqa millatlarda uchramaydigan, faqatgina o’zbek ayyollariga xos bo’lgan xususiyatdir. Biz buni roman matnidagi Akbarali mingboshi va Zebi o’rtasidagi munosabatda ko’rishimiz mumkin: “ - Tur, hay! – dedi Zebiga. Zebi yotgan joyidan turib, fonarni balandlatdi. - Dasturxonni yoz! Yegulik narsang bormi? - Ha kosada osh bor. - Ber buyoqqa. Zebi erining mast ekanligini bilsa-da, uning ovozidagi bu g‘ayritabiiy qo’rslik va qattiqlikka hayron bo’ldi, boshini ko’tarib, unga tikildi, “o’zimi, boshqami?” deganday... - Nimaga menga qaraysan? Yo mastmisan, sintaloq? – dedi mingboshi. Zebi indamasdan dasturxonni yoyib,oshni qo’ydi. Mana shu sodda undov, so’roq va qisqa darak gaplardan iborat dialogda o’zbek ayollariga xos bir qancha fazilatlar aks etgan. Keltirilgan jumlalarda muallif Zebi timsolida o’zbek ayollariga xos er-xotin munosabatlarida turmush o’rtog‘iga itoatkorlikni, uning barcha gaplarini so’zsiz bajarishini ko’rsatiladi. Zebi o’rnidan turib Akbarali mingboshining buyruqlarini bajara boshlaydi va uning g‘ayritabiiy qo’rsligidan hayratlanib unga qaraydi. Akbarali mingboshining bu nigohdan jahli chiqadi. Sababi, mavjud madaniy makonda erkak kishining ko’ziga qarash, tik boqish unga nisbatan hurmatsizlik va betgachoparlikni bildiradi. Biroq Zebi hurmatsizlik yuzasidan emas, balki hayratdan unga tikilib qolgandi. Mingboshi “ – Nimaga menga qaraysan? Yo mastmisan, ...” deb uni nohaq koyishiga qaramasdan, Zebi e’tiroz bildirmaydi, indamaydi, aksincha, dasturxonni yozadi, o’z ishida davom etadi. Zebining e’tiroz 23 bildirmagani, uning o’zbek ayollariga xos iboli, hayoli hamda andishali ekanini ko’rsatadi. Cho’lpon lisoniy unsurlar, xususan, gap tuzilishi orqali bunga erishadi, milliy o’ziga xoslikni ko’rsatadi. O’zbek ayollarining e’tirofga loyiq yana bir jihati shundaki, ular turmush o’rtog‘idan ruxsatsiz ish qilmaydilar. Asar boshida Zebining dugonasi Saltanat Enaxonlarnikiga mehmonga Zebini olib borish niyatida keladi. Ammo, Zebining onasi Qurbonbibi otasi namozdan kelganidan so’ng izn so’rab ko ‘rishini aytadi. Bu ham sharqona odobning bir ko’rinishi: “Sukut uzoqqa cho’zilgandan keyin Qurbonbibi endi bu safar jiddiy bir chehra bilan: - Nimaga indamaysiz? Xo’p deng! Katta odam, uyat bo’ladi. Bir yaxshi xotinlari, bir otincha qizlari borki... O’zlarini bo’lsa, o’zingiz bilasiz, - dedi. So’fi negadir: - Bilaman, Fitna, bilaman! – deb qo’yib, yana jim bo’ldi. Endi Qurbonbibi yana ham jiddiylashdi: - Bo’lmasa, “yo’q”, deng. Saltanatxonga javob beray, ketsin! Azonda kelgan edi. Shundan so’ng so’fining tili aylandi: - Shoshma, Fitna, “yo’q”, dema, mayli, bora qolsin...”. Qurbonbibi qizining qish bo’yi siqilib o’tirganini ko’rib, uning ko’nglini yozib kelishi uchun, uni azbaroyi yaxshi ko’rganidan mana shu yolg‘onni o’ylab topadi. Ammo, uni o’zi uchun emas, qizi uchun ishlatgan va bu kichik yolg‘oni katta fojiyalarga sabab bo’lishini u hatto tasavvuriga ham keltirmagan edi. Qurbonbibi Xalfa eshonning oilasiga xos muhit va munosabatlarni juda jo’n sodda tilda, barchaga tushunarli so’zlar bilan ta’riflaydi: “Katta odam, uyat bo’ladi. Bir yaxshi xotinlari, bir otincha qizlari borki... O’zlarini bo’lsa, o’zingiz bilasiz, ...”. “Katta odam” so’zi hurmatli, obro’- e’tiborli insonni nazarda tutmoqda. “Otin” so’zi arxaik so’z hisoblanib, eski maktablarda qizlar o’qituvchisi, din va shariat bilimdoni sifatida tushunilgan. “Otincha” so’zi esa o’sha otinlar qo’lida tahsil oladigan yosh qizlarga nisbatan qo’llanilgan. Qurbonbibining so’zlari juda sodda bo’lsada, “-Bo’lmasa, “yo’q”, deng. Saltanatxonga javob beray, ketsin! Azonda kelgan edi”, – degan so’zlari undagi o’zbek ayollariga xos bo’lgan qa’tiyatni ko’rsatadi. Bundan tashqari ushbu parchada o’zbek onalariga xos farzandparvarlik tuyg‘usi ham anglashiladi. Asarda Qurbonbibidan 24 tashqari, onalik motivi xos bo’lgan yetakchi personajlar talaygina. Ular sirasiga Saltining onasi – Umrinisabibi – O’lmasjonning onasi – Xadichaxon – Sultonxonning onasi – Miryoqubning xotini kabilarni kiritish mumkin. Bu qahramonlarning asarda turli xarakteri, badiiy-estetik pozitsiyasi va o’z dunyosi bor. Biroq ularning barchasi umr bo’yi farzandi uchun yashaydi, ularning xoxishlarini qo’ldan kelguncha bajarishga intiladi, ular uchun qayg‘uradi, kuyunadi va kerak bo’lsa fidokorlik ko’rsatadi. Bu esa ularni farzandparvarlik tuyg‘usi atrofida birlashtirib turadi. Hech bir millatda uchramaydigan faqatgina o’zbek ayollariga xos bo’lgan xususiyatlardan yana biri bu ularning kundoshlari bilan bir uyda ahil va bir-biriga xushmuomala bo’lib yashashidir. Bu maqomdagi personajlar munosabati nasrimizda ilk marta A. Cho’lpon tomonidan tasvirlanadi. Buni biz Xadichaxon va Poshshaxon o’rtasidagi suhbatda kuzatamiz: “- Ha, eringiz shaharda qolib ketdi. Bilmadim, yana bitta-yarimtaga ko’ngli tushdimikin? - Nazarlari qursin u kishining! Hadeb tusha berar ekan-da... - Siz-biz “tushmasin” deganimiz bilan tushmay qolarmidi? Xudo o’zi tushadigan qilib yaratgan ekan-da. - Xudovandi karim bu erkaklarni muncha yaxshi ko’rar ekan, a... -O’zimizdan qiyos-da... Oramizda erkakni yaxshi ko’rmaydigan kim bor?.. Nondan oling! Qiyomga qarab o’tirsangiz-chi...”. “Kundosh” so’zi eskirgan so’zlardan biri bo’lib, bir er nikohidagi bir necha xotinga nisbatan qo’llaniladi. Kundoshlik munosabati islom diniga mansub davlatlar uchun, jumladan, XX asr boshlarida O’zbekistonda ham, tabiiy hol hisoblangan. Suhbatdan anglashiladiki, kundoshlar bir-birlarini juda yaxshi tushunadilar. Garchi bir birlarini yoqtirmasada, ko’nglidan o’tayotgan kechinmalarni sir saqlab, bir-birlariga iliq munosatda bo’ladilar. Bir dasturxon atrofida o’tirib, bir-biriga mehmondo’stlik ko’rsatadilar. 2.2 “Kecha va Kunduz” romanida xalq va jamiyat hayoti “Kecha va Kunduz” romanida xalq va jamiyat hayotida muhim ahamiyatga molik bo’lgan barcha ziddiyatlar, adibning bor orzulari ifodalangan. Unda mehnatkash xalqning, xususan, xotin-qizlarning og‘ir kulfatu, mashaqqatlarga to’liq hayoti jonli voqealar, yorqin obrazlar vositasida ta’sirli va ishonarli tasvirlangan. Asardagi asosiy ijobiy qahramonlardan biri bo’lgan go’zal va xushovoz, sodda va huquqsiz Zebi timsoli fikrimizni dalillaydi [7, 170 b.]. Muallif Zebi taqdirida, Razzoq so’fi va Qurbonbibi 25 taqdirida butun bir xalqning davrga xos fojeali hayotini yaqqol ko’rsatib beradi [4, 411 b.]. A. Cho’lpon asarning boshidan oxirigacha Zebi xarakteridagi samimiyatni, ochiqlikni eng muhim belgi sifatida ko’rsatadi. Zebida o’zbek ayollariga xos sifatlar jamlangan bo’lib, u poklik, tozalik, go’zallik va navqironlik timsoli hisoblanadi. Uning ko’nglida atrofidagilarga, dugonalariga, bahorga, hamma-hamma narsaga muhabbat bor. U hali hayotning achchiq-chuchugini ko’rmagan. Uning murg‘ak qalbi dunyoda razolat va qabihlik, yomonlik va yovuzlik borligini sig‘dira olmaydi. Bunga biz asarda Zebi va uning dugonasi Salti o’rtasidagi munosabatlarda guvoh bo’lamiz: “ ... Salti endi gap ochdi: - Erta saharlab chopganim bekorga emas... - Men ham sezganman... Yuragim bir qur seskanib ham oldi... - Nimaga o’rtoqjon? - O’zingiz bilgan sovchilar balosi-da... Qish ichi keti uzilmadi. -Menam bezganman, jonim qaqa... shuning uchun bir qishloqqa chiqib kelsammikan, deb edim. -Nimasini aytasiz-a... Ariqdagi suv ham muzning tagidan chiqadi-ku. Yuqorida keltirilgan dialog shaklidagi parchadan qizlarning bir-birlariga bo’lgan samimiyati, hurmati seziladi. Ularning oxiriga yetmay qolgan jumlalari qizlarning bir-birlarini so’zsiz tushunishini bildiradi. Ularning bolalarcha beg‘ubor, sodda ekanligini ko’rsatadi. Parcha so’ngida Zebining o’z dardlarini ifodalash uchun qo’llagan “Ariqdagi suv ham muzning tagidan chiqadi-ku” o’xshatishi uning erksiz tutqun kabi ekanligini aytish barobarida, o’zbek ayollariga xos sirliligini, zehnliligini ham namoyon etadi: “ Zebi uni uzr aytib qarshi oldi: - O’rtoqjon, - dedi, - otam avrodda o’tirib qoldi, shekilli, shunaqa odati bor. Endiyoq kirib kelsa kerak. Xafa bo’lmang-a? ” Zebining otasi kelmayotgani uchun uzr so’rashi faqatgina otasi uchun emas, balki o’zi uchun ham, o’zining mehmonni unutib qo’ygani uchun hamdir.Uning hijolatli chehrasida o’zbek qizlariga xos uyatchanlik bilan birgalikda samimiyat ham namoyon bo’ladi. “Endiyoq kirib kelsa kerak. Xafa bo’lmang-a? ” qisqa jumlalari samimiyat va sharm-hayoga to’la bo’lib, ikki dugonaning bir-birini yaxshi ko’rishini, bir- biriga yaqinligini, bir-birini ranjitib qo’yishdan qo’rqishini ko’rsatadi. Salti o’zi qisqa vaqtga 26 kelgan bo’lsada u shoshilayotganini o’rtog‘iga bildirmaydi va uning yuzidan o’tolmaydi. Bunday munosabat faqatgina yaqin dugonalar o’rtasidagina bo’ladi xolos. Parchada ishlatilgan “avrod” so’zi diniy xususiyatni ifodalovchi so’z bo’lib, duolar, Bomdod, tong namozidan so’ng o’qiladigan duo, oyat yohud ko’p takrorlanadigan, o’qib yuriladigan oyatlar, duolar ma’nosini anglatadi. O’zbek xonadonlarida qarindoshchilik, qo’shnichilik munosabatlari hurmat-izzatga asoslanadi. Asarda ham kattaga hurmat kichikka izzat munosabatlari ulug‘lanadi. Kattalarga hurmat munosabatlaridan birini muallif Zebi va Sarvibibi o’rtasidagi suhbatda ko’rsatadi: Qizlar o’zlarini tappa-tappa aravadan tashlab, eshikdan ichkariga kirarkan, Zebi sekingina kampirni uyg‘otdi: - Enajon, turing kelib qoldik! Enajondan javob bo’lmadi. Zebi o’sha past ovoz bilan yana bir uyg‘otdi, enajon hali ham jim edi. Safar boshidayoq Zebining tizzasiga boshini qo’yib, uyquga ketgan bu kampirni bezovta qilishga jur’ati yetmagan Zebi qizlar aravadan tushayotganda uni past ovoz bilan uyg‘otadi. Enajondan javob bo’lmagach, uni yana o’sha past ovozda uyg‘otishi, Zebining andishaliligini ko’rsatish bilan bir qatorda uning o’zbek qizlariga xos kattalarga bo’lgan hurmatini ham ifoda etadi. Qahramonga xos bu fazilatlar past ovoz, enajon, pastgina kabi sifatli birikma va ot bilan hamda qarshilantirish usulidan foydalangan holda tasvirlanadi. Kichiklarga izzatni biz Hamro enayning chaqaloqqa bo’lgan munosabatida ko’rishimiz mumkin: Bolani yo’rgaklaganidan keyin hali u qadar odam kepatasiga kirmagan yuzlariga tikilgan va mana bu so’zlar bilan erkalatganmish: “ - Aylanay, mehmon, kimdan xafa bo’lib tushdingiz? Kim ozor berdi sizga? Ayting! Qovog‘ingizni ochsangiz-chi! Yorug‘ dunyoga keldingiz! Shukr qiling! Sevining! Mundoq bir kuling! Kulimsirang! Iljaying!..” Hamro enayning chaqaloqni sizlab gapirishi, unga sertakalluf so’zlar bilan murojat qilishi, “Sevining! Mundoq bir kuling! Kulimsirang! Iljaying!” kabi iltimosnamo so’zlari uning kichik mehmonga, yani chaqaloqqa bo’lgan izzat-ikromini ko’rsatadi. O’zbek xalqining tahsinga sazovor bu xususiyatini biz shunigdek, Razzoq so’fi va uning akasi o’rtasidagi suhbatda ham ko’rishimiz mumkin. 27 “ - Shaharni tashlang! Bu hovlini soting! Shaharda hovli-joyni yaxshi pulga oladi. Qishloqdan kichkina bir hovli olamiz – muning yarim puliga yoki uchdan biriga. Qolganiga asbob olamiz. O’z yerimiz yoni-beridan bir parcha yana yer topamiz... Uni ham olamiz. Hali bardamsiz, birgalashib ishlaymiz. Durustmi? So’fi indamasdi; oq do’ppisini boshidan olib, buklab o’ynardi... - Qani bir narsa deng! So’fi hech narsa demay, o’rnidan turdi. Yana damini chiqarmasdan, ichkariga tomon bir-ikki qadam bosdi. Keyin yana orqasiga qayrilib, dedi: - Men salla-to’nimni kiyib chiqay. Jumani xonaqoda o’qiymiz. Kech qoldik... ” Ushbu parchada ham kattalarga hurmat, ham kichiklarga izzat munosabati ifodasini birga uchratamiz. Akasining so’figa, ya’ni o’z ukasiga “siz”lab murojat qilishi, masalani har tomonlana mukammal tushuntirishga urinishi hamda masalani takror va takror bayon etishga yetgan sabr-toqati uning timsolida o’zbek xalqiga xos kichiklarga izzat munosabatini ifodalasa, so’fining akasining taklifiga rad javobini berolmay “Yo’q” so’zini aytishga tili aylanmasligi, buni xatti-harakatlar orqali ko’rsatishga urinishi va katta inson gapirganda sukut saqlashi uning kattalarga bo’lgan hurmat munosabatini ifodalaydi. Asarda izzat-ikrom va hurmat xislatlari qo’shnilar o’rtasidagi munosabatlarda ham namoyon bo’ladi: “... Oshdan so’ng qishloq qizlaridan o’ziga durustroq bir dehqonning qizi o’rnidan turib: - Ertaga mehmonlarni biz kutamiz, - dedi. Shundan keyin mingboshining kichik xotini Sultonxon katta kundoshining qizi bilan gapni bir joyga qo’yib, o’rnidan turdi va Enaxonga tomon yuzlanib: - Bo’lmasa, mehmonlaringiz indinga biznikida bo’lishadi, - dedi, - tuzukmi? Endi bizga ruxsat! ” Barchamizga ma’lumki, o’zbek xalqi qadimdan mehmondo’st xalq hisoblanadi. Hattoki, qo’shnisining mehmoniga ham izzat-ikrom ko’rsatadi. Yuqorida keltirilgan parchada, hozirgi paytda yo’qolib borayotgan qo’shnilar o’rtasidagi chiroyli bir an’anani ko’rishimiz mumkin. Bu an’ana qo’shnisining uyiga kelgan mehmonni o’z uyiga chaqirtirish uni o’z mehmonidek kutib olish va uni izzat-ikrom bilan kuzatishdir. 28 Bilamizki, o’sha vaqtlarda oddiy xalq anchagina qiyinchilik bilan hayot kechirgan, lekin shunday bo’lsada, ular bu an’anaga amal qilishgan. Enaxonlarnikiga kelgan mehmonlarni dastlab shu qishloqdagi durustroq bir xonadonning qizi taklif qilgan bo’lsa, undan keyin ularning yaqin qo’shnisi, kelin bo’lib kelganiga endigina besh oy bo’lgan Sultonxon taklif qiladi. Bunday taklifdan Enaxon va uning oilasi juda sevinadi. Sababi, Enaxon do’stlari uchun to’kin dasturxon yozishni xoxlardi. Sultonxonning esa bunga qurbi yetar edi. Ammo uning o’zi ham mehmonlarni qo’lidan kelguncha yaxshi kutib olishga urindi. Biz buni quyidagi parchadan bilishimiz mumkin: “Mehmonlarga qo’lidan kelguncha yaxshi dasturxon solib, qo’ni-qo’shni qizlar va kelinchaklarni chaqirtirib, allaqaylardan tori uzilgan dutorlarni toptirib kelgan va ularni xursand qilmoq uchun tirishib-tirmashgan” Cho’lpon Enaxon timsolida o’zbek xalqiga xos mehmondo’stlik fazilati bilan bir qatorda mehr-oqibat tuyg‘usini ham ifodalagan. Enaxonning mehmonlar yoniga qo’ni-qo’shni qizlar va kelinchaklarni chaqirishi o’sha davrda insonlar o’rtasidagi mehr oqibatni hamda go’zal xulqni namoyon etadi. Asarda shuningdek, o’zbek qizlariga xos odob-axloq, go’zal xulq namunalari Xadichaxon va uning qizi Fazilat, Zebi va notanish kishi o’rtasidagi suhbatlarda qiziqarli ko’rinish kasb etadi: “Dasturxoni muncha yomon ekan, sen chaqirmabsanda, mehmonlarni. Biz bu yerda qiyomat qilib kuzatardik... -Shuni ayting-a! – dedi Poshshaxon. - Men sizdan so’roqsiz chaqirishga botinolmadim. Ikkovimiz maslahat qilishdik, ertagi kunga Sultonxon ayam chaqirib keldi.” Fazilat va onasi o’rtasidagi suhbatda qizning go’zal xulqi odob-ahloqi namoyon bo’ladi. Buni biz uning “... sizdan so’roqsiz chaqirishga botinolmadim” degan so’zlarida aniq, ravshan ko’rishimiz mumkin. U boy xonadonning yolg‘iz qizi bo’lishiga qaramasdan o’z onasidan beruxsat ish qilmasligi qizning go’zal axloq sohibi ekanini ko’rsatadi. Darhaqiqat, inson uchun odob, xulq va yaxshi tarbiya har qancha boylikdan ham ustundir. Zero, boylik bilan topib bo’lmaydigan narsalar xushxulqlik, chiroyli muomala 29 bilan topilishi mumkin. Chiroyli odob va xulq atvor insonning ba’zi ayb va kamchiliklarini yopishi mumkin. Go’zal xulq bu insonning ichki dunyosinigia go’zallashtirib qolmay, balki uning fe’l atvorida ham namoyon bo’ladigan fazilatdir. Zebining go’zal xulqi va shirali ovozi uni dugonalari o’rtasida hurmatga sazovor etadi. Asarda Zebining go’zal axloqidan namunalarni ko’plab uchratish mumkin. Jumladan uning notanish kishi bilan suhbatida yoki sud zalidagi holatida ham ana shunday odob namunalarini ko’rish mumkin: “- Kimsiz? Nima deysiz? – deb so’radi. U yoqdan sodda va biroz dag‘al, lekin quvnoq bir erkak ovozi keldi: - Ha, Razzoq so’fining ojizalarimisiz? Qalaysizlar, omon-eson bormisizlar? - Xudoga shukr – deb qo’ydi Zebi. - Men otangizni aytgali kelib edim... - Uxlab yotgan bo’lsa kerak. Uyg‘otib beraymi? Zarurmi? - Eshon bobom yo’qlatdilar. Uyg‘otmasangiz bo’lmaydi. “Tez, oldinga solib kel!” dedilar... - Xo’p bo’lmasa uyg‘otib berayin.” Ushbu holatda Zebining ro’molini pana qilib eshik oldiga kelishi va notanish odam bilan eshikni ochmasdan uning qilgan suhbati, o’zbek ayollariga xos ibo-hayo va go’zal :odobini namoyon etadi. Uning ketma-ket bergan qisqa so’roqlari o’zbek qizlariga xos soddalikni ifodalaydi: “Sud raisi, nihoyat, tilmochga yuzlandi: - Aytingiz aybdor yuzini ochsin. Tilmoch bu buyruqni Zebiga tushuntirib berdi. - Voy, o’laqolay! Shuncha nomahramning oldida yuzimni ochamanmi? Undan ko’ra o’lganim yaxshi emasmi?” Ushbu parchada Zebining xarakteri va ruhiyati nihoyatda tabiiy va jonli ochib berilgan. U shu qadar sodda va beg‘uborki, hattoki sud qamoq degan tushunchalar haqida tasavvurga ham ega emas. Bu sodda musulmon ayol sudda qora kursida o’tirganda ham hukm, jazo qanday bo’lishini emas, balki butunlay boshqa narsani – musulmonlik, sha’riat qoidalariga shak keltirmaslikni o’ylaydi. Parchada qo’llangan 30 “nomahram” so’zi diniy ma’noni ifodalovchi so’z bo’lib, yaqin qarindoshlik aloqasi bo’lmaganligi sababli bir-birini ko’rish yoki bir-biriga ko’rinish man etilgan, lekin nikohlanishi mumkin bo’lgan erkak va ayol (bir-biriga nisbatan) zid mahram ma’nosini anglatadi. Xulosa Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, asar tili boy, jozibador. Muallif tili ham, qahramonlar tili ham ixcham va obrazli. Romanning syujeti go’zal va serjilo bo’lish bilan birgalikda qiziqarli va ta’sirlidir. Uning qamrovi juda ham keng. Biz faqat “Kecha va Kunduz” romani qahramonlari orasidagi ijtimoiy-shaxsiy munosabatari tasviridan foydalangan holda, XX asr boshlaridagi o’zbek xonadonlarini, undagi er-xotin, dugonalar, qo’shnilar va qarindoshlar munosabatlarini va o’zbek xalqiga xos ayrim jihatlarni va hozirgi kunga kelib yo’qolib borayotgan ba’zi an’analarni qisqacha talqin qilishga urindik. Xullas, yozuvchining tarjimai holini va ijodiy faoliyatini o’rganish, bir tomondan, ma’rifiy ahamiyatga ega bo’lsa, ikkinchi tomondan, o’quvchilarga davr ruhini chuqurroq anglatish, ijtimoiy munosabatlarni ular qalbiga etkazish, ularni 56 milliy istiqlol mafkurasi, milliy ma’naviyatga cheksiz hurmat ruhida tarbiyalash, adibning adabiyot ravnaqida va jamiyatda tutgan mavqeini, uning novatorligini ko’rsatish rqali adabiy jarayonning rivojlanish bosqichlarini chuqurroq anglatish, yozuvchi shaxsining kamol topishi, ruhiy olami misolida yoshlar tarbiyasiga ijobiy ta’sir etish, eng muhimi, o’rganilajak asarning yaratilishiga turtki bo’lgan voqea-hodisalar bilan tanishtirish, shu orqali parcha mazmunini to’liq tushuntirish, imkon yaratish uchun xizmat qiladi; asarni o’qish uchun havas uyg‘otadi. Xulosa qilib aytganda, ta’limning mazmuni har tomonlama etuk ma’naviyatli, ma’rifatli kadrlarni kamol toptirish, voyaga etkazish xar bir ta’lim-tarbiya beruvchi shaxsdan ya’ni, o’qituvchidan, yuksak iste’dod talab qiladilar. Bu iste’dod faqat o’qituvchining bilimini oshirishga qaratilgan bo’lishi, buning uchun o’qituvchi hamma soha bilan hamnafas bo’lishi nazarda tutiladi. Har bir darsga alohida mas’uliyat bilan tayyorlanish o’qituvchining muqaddas burchidir. Bilimdonlik, tajriba, kasbiy mahorat, ko’nikma adabiyot darslarining samaradorligini oshiruvchi 31 muhim omildir.Interfaol usullar o’qituvchi va o’quvchini darslik, kitob, gazeta va 57 jurnal, internet kabi qo’shimcha manbalarga murojaat qilishga, mavzu yuzasidan axborotlarni mustaqil izlash, to’plash, tahlil qilish, umumlashtirish hamda amaliyotga tatbiq etishga undaydi. Biz ushbu malakaviy ishimizda maktabdagi amaliyot jarayonidagi dars o’tish tajribalarimizdan kelib chiqib, Cho’lpon asarlarini o’rganishda bo’yicha adabiyot darslarida qanday usullardan foydalanish mumkinligi to’g‘risida ba’zi mulohazalarimiz bilan o’rtoqlashdik. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси”. Давлат илмий нашриёти . www.ziyouz.com кутубхонаси . 2. Абдулҳамид Чўлпон . Кеча ва кундуз : Роман – Т .: " Янги аср авлоди ", 2013 – 332 б . 3. Алишер Навоий. Назм ул-жавоҳир. МАТ. 1-жилд. – Тошкент: Фан, 1999 – 552 б. 4. “O’zbek adabiyoti tarixi” 5. “Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti” B.Qosimov-Toshkent “Manaviyat” 2004 6. N.Karimov, S.Mamajonov, B.Nazarov, U.Normatov, O.Sharafiddinov “XX asr o’zbek adabiyoti tarixi”, T – 1999 7. Cho’lpon “Kecha va kunduz” romani. 32

MUNDARIJA

Kirish

I.bob Abdulhamid Sulaymon o’g’li Cho’lponning hayot yo’li

1.1 Cho’lpon hayoti va ijod yo’li

1.2 Cho’lpon lirikasi

II.bob Abdulhamid Cho’lponning “Kecha va kunduz” romanidagi ijtimoiy-insoniy munosabatlar lisoniy tahlil obekti sifatida

2.1 “Kecha va Kunduz” romani haqida ma’lumot

2.2 “Kecha va Kunduz” romanida xalq va jamiyat hayot

Xulosa

Foydalangan adabiyotlar

Купить