Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 338.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Cho‘lponning «Kecha va kunduz» romani tahlili

Купить
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIY ALAR VAZIRLIGI TOSHKENT DAVLAT OʻZBEK TILI VA ADABIY OTI UNIVERSITETI Oʻzbek filologiyasi fakulteti “O‘zbek adabiyoti tarixi” fanidan “Cho‘lponning “ Kecha va kunduz” romani tahlili ” mavzusida yozgan KURS ISHI Toshk ent – 2024 1 MUN DA RIJ A : KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 3 A SOSIY QISM… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 6 I bob. Abdulhamid Sulay mon o‘g‘li Cho‘lponning hay ot i v a ijodiy ot i… … … ..6 1.1. O‘zbek adabiyotining yorqin yulduzining hayoti vaijodyo‘li…………….6 1.2. Cho‘lponlirikasi…………………………………………………………18 IIbob.Cho‘lponning“ Kechav ak unduz” romanidagiijt imoiy -insoniy munosabat lar lisoniy t ahlil obek t i sifat ida… … … … … … … … … … … … … … ..26 2.1. “KechavaKunduz”romanihaqidama’lumot……………………….26 2.2. “Kecha va Kunduz” romanida xalq va jamiyat hayoti…………………… 30 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 37 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … … … … … .39 2 KIRISH Haqyo‘li, albatta, biro‘tilg‘usi… Mav zuningdolzarbligi. Cho‘lponasarlarimustabidsovettuzumidav rida o‘zbekadabiyotibo‘stonidanyulibtashlanganiuchununingijodinio‘rganis hva asarlarininashretishishlariningboshlanganigako‘pbo‘lganichayo‘q.Shun ga qaramay,Cho‘lponhozirningo‘zidayoqxalqimizningengbuyukvasevimli yozuvchilari qatoridanmustahkamo‘rinegalladi.Aynipaytda,Cho‘lponninghayoti vaijodigabag‘ishlanganbirqatorilmiyhamdailmiy- ommabopkitobvarisolalar maydonga keldi. Biz bu kitob va risolalar bilan tanishar ekanmiz, Cho‘lponning XX asrdao‘zbekadabiytilinishakllantirishvarivojlantirishgakattahissaqo‘shg ani, o‘zbekadabiyotiniyangi,zamonaviyadabiyjanrlarbilanboyitgani,zamona viy tarjimamaktabigaasossolgani,shuningdek,milliyteatrimizningasoschila ridanbiri bo‘lganiga amin bo‘lamiz. O‘zbeki ston Respublik asi Prezidenti Shavkat Mirziyoye v ta’biri bilan aytganda: “Adabiyot, san’at va madaniyat yashasa, millat va xalq, butun insoniyat bezavolyashaydi 1 ”.O‘zbektili,adabiyotibuboradaqandayrolo‘ynashikera k? Onatilimizni,badiiytafakkurimiznirivojlantirishorqalixalqma’naviyatini yuksaltirishyo‘lidayanaqandayishlarniqilishimizzarur? deganfikrlariadabiyot o‘qituvchilarihamdasohamutaxassislarinibumasalagajiddiye’tiborberis hga da’vatetadi.Shuningdek,risoladagi:“XXIasrintellektualsalohiyat,tafakkur va ma’naviyat asri sifatida insoniyat oldida yangi-yangi ufqlar ochish bilan birga. Biz ilgari ko‘rmagan,duch kelmagan keskinmuommolarniham keltiribchiqarmoqda. Bugungimurakkabvatahlikalizamondayozuvchilarningbashariyatninger tangi kunini o‘ylab. Odamlarni ezgulikka, insof-diyonat, mehr-oqibat va bag‘rikenglikka da’vatetishgaqaratilganharoratliso‘ziharqachongidanhammuhimahami yat kasbetmoqda”- deyaijodkorlargaqilganmurojaatihambevositaadabiyot o‘qituvchilargadaxldordir.Zero,ijodkoryaratganasarnio‘rgatishadabiyot ga1 https://president.uz/oz/lists/view/5774 3 mehruyg‘otish,badiiyasaro‘qishgaqiziqtirish,o‘quvchiruhiyatinitarbiyala sh, ma’naviyatiniyuksaltirishkabiyumushlar,asosan,maktabdaamalgaoshiri ladi. Mazkurmaqsadlarniamalgaoshirishmarkazidaturgano‘qituvchidavlatni ng, millatningkelajagibo‘lganyoshlarnitarbiyalashdekulug‘vazifatopshirilga neng aziz,enge’zozliinsondir.O‘zoldigayoshlarma’naviyatinishakllantirishday maqsadni qo‘ygan o‘qituvchi shaxsi adabiy ta’limda muhim o‘rin tutadi. Cho‘lpon ijodiga,uningshaxsiyatigaxosbuxususiyatlarni,avvalo,o‘qituvchio‘zqalbi dan o‘tkazishi,teranhisqilishilozim.Shundaginauo‘quvchigaCho‘lponijodinin g bugungimustaqillikzamoniuchunahamiyatinitushuntiraoladi.Bujuda mas’uliyatlivazifa,lekinamalgaoshirilishishartbo‘lgantalablardanbiri,deb hisoblaymiz.Cho‘lponasarlarinio‘rganishdabo‘yichaadabiyotdarslaridaq anday usullarda n foydalanis h mumkinli gi to‘g‘risida ba’zi mulohazal arimiz bilan o‘rtoqlashishniyatidamalakaviyishmavzumizgabumasalanitanladik.Alba tta, bizning kuzatishlarimizni mutlaq haqiqat sifatida sizga taqdim qilmoqchi emasmiz. Cho‘lponijodiniboshqausullardahammaktabdao‘rganishmumkin.Lekin biz o‘zimizningnuqtainazarimiznibayonetmoqchimiz.Balkibiztavsiyaqilayot gan usulhamo‘qituvchilaruchunma’lumdarajadafoydalibo‘lishimumkin.Biz shularnihisobgaolib,Cho‘lponijodinimaktablardayangichausullardao‘tis h haqida so‘z tavsiyalar berishni oldimizga maqsad qilib qo‘ydik. Kursishiningmaqsadi. Ulug‘shoirningfazilatlariniyoshlargabirinchi navbatdamaktabo‘quvchilariga,qolaversaOliyta’limtalabalarigayetkazili shi zarurbo‘lganasarlariadabiyotdarslariorqaliharbiro‘quvchiongigasingib borishi,uqalbidano‘tkazibo‘shaasarningmohiyatini,ahamiyatini terantushunib yetishi mavzuning maqsadi etib belgilangan. Kursishiningv azifasi. Cho‘lponningKechavaKunduzasarinitahlilqilish bo‘yicha quydagi vazifalar belgilandi : 1.“Kechavakunduz”romanihaqidama’lumot. 2.“Kecha vakunduz” romanida xalq va jamiyat hayot. 4 Kursishiningoby ek t iv apredmet i. Cho`lponning“Kechavakund uz”asariningtahlilimavzuningobyektivamavzuniqanchaliko`rganilgan ligi predmet hisoblanadi. Kurs ishining t uzilishi. Mazkur kurs ishi: kirish, 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan tashkil topgan. 5 I bob.A bdulhamid Sulay mon o‘g‘li Cho‘lponning hay ot i v a ijodiy ot i 1.1. Cho‘lponhay ot i v aijody o‘li AbdulhamidSulaymono‘g‘liCho‘lponningtug‘ilgansanasishupaytgacha ilmiyadabiyotlarda1897-yildebkelinganedi.Adabiyotshunoslarshusana Cho‘lponningtug‘ilganyilisifatidatanlaganlarida1937- yildabo‘libo‘tgantergov materiallariga asoslangan edilar. Ammo boshqa mo‘tabar yozma va og‘zaki manbalar uning1898- yildatug‘ilganinitasdiqlaydi.Shuninguchunhambundankeyinshu sanani Cho‘lponning tug‘ilgan yili deb belgilashimiz to‘g‘ri bo‘ladi. Cho‘lpon Andijonni ng Qatortera k mahallasi da gazlama savdosi bilan shug‘ullanuvchi Sulaymonqul Muhammadyunus oilasida tug‘ildi. Otasi o‘z davrining ilg‘or kishilaridan bo‘lib, Rasvo taxallusi bilan hajviy she’rlar ham yozgan. Ayniqsa, uningqo‘shnio‘lkalardanashretilgangazetalargaobunabo‘lganligi,o‘g‘lini ng zamonaviybilimlardanxabardorbo‘lishiniistaganligiCho‘lponningshaxssi fatida shakllanishida muhim omillardan bo‘ldi. Cho‘lponmadrasatahsiliniko‘rgach,1912-1914-yillardarus- tuzemmaktabida o‘qidi. Shu vaqtda “Tarjimon” gazetasi va «Oyna» jurnaliga xabar va she’rlar yo‘llab turdi. 1914-yilda “Sadoyi Turkiston” gazetasid a Cho‘lponn ing “Turkisto nli qardoshlarimizga ” she’rining e’lon qilinishi esa o‘z mavzusiga ega, o‘zbek xalqining taqdiri ustida kuyinayotgan shoirning dunyoga kelganidan darak berdi. Cho‘lponningshuyiliToshkentgavaqtinchako‘chibkelib,“SadoyiTurkis ton”gazetasining muharriri UbaydullaXo‘jayev vashu gazetaning mutasaddilaridan biri, ToshkentjadidlariningsardoriMunavvarqoriAbdurashidxonovbilanuchr ashuvi uningkeyingitaqdirigakattata’sirko‘rsatdi.ShuyiliCho‘lpon“SadoyiTurkist on”gazetasida,yuqorida tilgaolinganshe’ridantashqari,“QurboniJaholat”va“Do‘xtur Muhammadyor”hikoyalarinihamda“Yozg‘uvchilarimizga”,«Adabiyotnad ur»maqolalarinie’lonqildi.Ya’niuaynipaytdahamshoir,hamnosir(yozuvch i),ham adabiyotshunossifatidamaydongachiqdi.Holbuki,ubuvaqtdaendigina16 yoshga kirganyigitchabo‘lib,MunavvarqoriungabejizCho‘lpon- Tongyulduzi,degan taxallus bermagan ekan. 6 Cho‘lpon Andijonga qaytgach, ham “Sadoyi Turkiston”, ham “Sadoyi Farg‘ona”gazetalariningmuxbirisifatidafaoliyatolibbordi.So‘nggiyillarda topilgan ma’lumotlargako‘ra,uo‘zoldigao‘zbekxalqinimadaniyqoloqlikdanolibchi qish vazifasiniqo‘yganshoirginaemas,balkiandijonliktaraqqiyparvarlarningc hor hokimiyatidan xalos bo‘lish maqsadi bilan tuzilgan yashirin tashkilotning ham a’zosi bo‘lgan.Shundayshoirning1917- yilFevralinqilobinikattaumidlarbilanqarshi olishi,1917- yiloktabridaQo‘qondatuzilganTurkistonmuxtoriyathukumatiniesa butunvujudibilanolqishlashitabiiyedi.Cho‘lponMuxtoriyatninge’lonqilini shida ishtirok etibgina qolmay, uning “Ozod turk” bayrami degan madhiyasini ham yozdi. Cho‘lponMuxtoriyatningkuychisiedi.Shuninguchunham1918-yilda, Muxtoriyattugatilgandankeyin,Farg‘onavodiysiningqongabotirilganinik o‘rgan shoirbolshevizmgaqarshinafratbilanto‘lashe’rvaocherklaryozdi.Cho‘lpo nning“Buzilgano‘lkaga”singarixalqnimustamlakachiSovetdavlatigaqars hikurashga da’vatetuvchishe’rlariuninggrajdanlik(ruqarolik)jasoratinitasdiqlovchita rix hujjatlaridir. Odatda,Sovetdavlatiningqatag‘onsiyosatito‘g‘risidaso‘zborganda30 -50- yillardaro‘y bergandahs hatlivoqeal ko‘z oldimizga keladi. Ammo bolsheviklaro‘zlariningxunrezliksiyosatlarini1918- yilboshlaridaMuxtoriyatning tugatilishi bilanoq boshlab yuborganlar. Shu yili Muxtoriyat rahbarlarining bir qismi qamoqqaolinishdanqochib,xorijgaketgan,qolganlariesata’qibostidayas hagan. 1921-yili bolshevizmga qarshi kurashish maqsadida tuzilgan “Milliy ittihod” yashirin tashkiloti (1918-1926)ning rahbarlari ilk bor qamoqqa olindilar. O‘lka bo‘ylab ta’qib vatazyiqavjoldi.1926-1927- yillardayana“milliyittihodchilar”qamoqqaolinib, ta’qibetildi.1929-1930- yillardaesayuzlabziyolilar,sudvaprokuraturaxodimlari aksilinqilobchivamillatchiunsurlarsifatidaqamoqqaolindilar.Cho‘lponsi ngari taraqqiyparvarkishilarDavlatSiyosiyBoshqarmasi- mash’umGPUning“hushyor ko‘zlari” ostida yashashga majbur bo‘ldilar. Cho‘lponshundaysharoitdateatr,ma’rifatvamadaniyatjabhalaridafa oliyat ko‘rsatib,xalqningko‘zlarinima’rifatnurlaribilanyuvishgaurindi.UMaorif komissarligiqoshidagiO‘lkabilimhay’atigarais,“Buxoroaxbori”gazetasiga 7 muharrir,“Turon”teatrig adirektor_yoki,“Ishtiroki “Qizilbayroq” va “Turkiston”gazetalaridatahrirhay’atia’zosivaadabiyxodim(1920-1923- yillar) bo‘libishlaydimi,uningdiqqatmarkazidaxalqvamamlakatmanfaatibilanb og‘liq masalalarturdi.Cho‘lponning1922- yildanashretilgan“Uyg‘onish”va“Buloqlar”, shuningdek,1926- yildae’lonqilingan“Tongsirlari”sheriyto‘plamlariuningo‘z e’tiqodidaqat’iyturgan,o‘zvataniningmustaqilbo‘lishiniastoydilistagansh oir ekanligini yana bir bor namoyish etdi 2 . Cho‘l pon adabiy ijodi uch muhim tarmoq dan: she’riya t, nasr va dramaturgiyadan iborat. U avvalambor shoirdir. Ammo shu bilan birga, “Vayronalar orasidan”, “Oydin kechalarda”, “Qor qo‘ynida lola”, “Novvoy qiz” singari ocherk va hikoyalari,“Kechavakunduz”romaniCho‘lponningmohiryozuvchibo‘lgani dan dalolat beradi 3 . Jadid adabiyotining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, uning namoyandalari bevosita xalq ommasi bilan muloqotda bo‘lish, unga o‘z g‘oyalarini yuqtirish, uni o‘z ortidan ergashtirish maqsadida teatr san’atidan unumli foydalanganlar. Cho‘lpon ham ustozlari izidan borib, ijodining dastlabki davridayoq dramaturgiyaga murojaat etgan, hatto“Turon”teatridadirektor,Moskvadagio‘zbekdramastudiyasidaesaa dabiy emakdosh bo‘lib xizmat qilgan. U Moskva teatrlari repertuarlarini puxta o‘rgangan va dramanazariyasibilanyaqindantanishgan.Cho‘lpono‘shakezlardastudiya chilar uchunrusvaYevropadramaturglariningqatorasarlarinitarjimaqilishbilan birga,“Yorqinoy”(ilk nusxasi 1920-yilda yozilgan), “Qorovuluyqusi”,“Yana uylanaman”, “Uzunqul oq bobo” singari pyesalari ni ham yozgan. Keyincha lik uning “Mushtumzo‘r”,“O‘rtoqQarshiboyev”,“Hujum”(V.Yanbilanhamkorlikda) pyesalarimaydongakeldivaCho‘lponHamzavaFitratbilanbirgapeshqada m dramaturg sifatida shuhrat qozondi. Cho‘lponbadiiyijodningbuuchmuhim“tarmog”idantashqari,publitsis tika, adabiyotshunoslik,san’atshunoslikvabadiiytarjimasohalaridahamsamar aliijod qildi.Uning,ayniqsa,tarjimonsifatidaolibborganfaoliyatio‘zbekadabiyoti ning2 N.Karimov, S.Mamajonov, B.Nazarov, U.Normatov, O.Sharafiddinov . XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi , T – 1999 . 3 https://uz.wikipedia.org/wiki/Abdulhamid_Cho%CA%BBlpon 8 ravnaqiga,yangiadabiyjanrvashakllarbilanboyishigakattata’sirko‘rsatdi. U. Shekspirning“Hamlet”,A.S.Pushkinning“BorisGodunov”va“Dubrovskiy”, N.V. Gogolning“Tergovchi”,L.Andreyevning“Osilganyettikishininghikoyasi”, M. Gorkiyning“YegorBulichevvaboshqalar”,“Ona”vaboshqako‘plabasarlarni ng Cho‘lpontomonidanqilingantarjimasibadiiymadaniyatimizxazinasigaqo‘ shilgan ulkanboylikbo‘libginaqolmay,zamonaviyo‘zbekadabiytiliningshakllanish iva boyishiga ham bebaho hissa bo‘lib qo‘shildi. Siyosiyidoralarningdoimiyta’qibivatazyiqi,bolsheviktanqidchilarnin gesa zaharli“qamchi”siostidayashaganCho‘lponumriningso‘nggiyillaridasiyos atdan uzoqdaturishgaqanchalikharakatqilmasin,1937- yilningvahshiyto‘lqiniuniham o‘zqa’rigatortdi.Endigina40yoshgato‘lganCho‘lpon1938-yil4-oktabrda Toshkentda otib tashlandi. Cho‘lponning she’riy asarlari Cho‘lponning she’riy ijodiga nazar tashlar ekanmiz, uning nihoyatda nozikta’b, kamtar,xokisor,oliyjanob,tabiatvakishilardagigo‘zallikningkamalakrangl arini ko‘rabiladigan,xalqvauningzarralaribo‘lgankishilargaezgulikistagibilan yashagan insonni ko‘ramiz. Ana shu inson uning lirik qahramonidir. Odatda, har bir shoir lirik qahramon obrazida o‘zining “men”ini, hayotdan olgan taassurotlari,his- tuyg‘uvakechinmalariniifodalaydi.Cho‘lpondekmustabidtuzum sharoitida yashagan shoirning faqat bir xil (tabiat yoki sevgi haqidagi) kechinmalarni ifoda etishi aslo mumkin emas. Negaki, uning hayotida baxt va saodat daqiqalaridan ko‘ra,iztirob,g‘amvaalamog‘ushidakechgankunlarozbo‘lmagan.Mustabi d tuzum uning va u mansub bo‘lgan xalqining boshiga ne kunlarni solmagan. Shunday ekan,Cho‘lponninglirikshe’rlaridaanashumurakkabtarixiydavrdayashag an kishining ruhiy olamidagi po‘rtanalar o‘z in’ikosini topmasligi mumkin emas edi 4 . Lirik t uy g‘ular t asv iri Cho‘lponning“Menshoirmi?”(1928)debnomlanganshe’ri20-yillarda ToshkentdagiO‘lkao‘zbekbilimyurtio‘qituvchilariningiltimosibilanshoirni ng lirik tarjimayi holi sifatida yozilgan.4 https://tafakkur.net/abdulhamid-cholpon.haqida 9 Cho‘lponbu“liriktarjimayiholi”da,o‘qituvchilarxohlaganidek,o‘zhayot yo‘liniemas,balkihalishoirlikiqtidorigaerishmaganqalamkashsifatidagi kechinmalarini tasvirlagan. Agar har bir she’r tayanch so‘zlar ustiga quriladi, degan fikrdan kelib chiqsak, bu she’rda xayol,jinniyurak,ko‘lanka,sayr,qiynalish,go‘zalholat,rassom,shoirlik, soya so‘zlari tayanch so‘zlar sifatida gavdalan ganini ko‘ramiz. She’rda tasvirlanishicha,shoir- she’rninglirikqahramonishundayxayolparastbirkishiki, uningxayollarifalakkako‘tarilib,“birzamonbirshirinjoygayetgandanariga o‘tmasdan”, to‘xtab qoladi. Xuddi shu chog‘da unda qiynalish jarayoni boshlanadi: Chunki xayolimning ko‘zlari bilan Bir go‘zal holatni ko‘rib turaman. Lazzatga g‘arq bo‘lib, o‘lib turaman. U holni borliqning so‘zlari bilan Anglatish qo‘limdan kelmay qoladir... Lirikqahramonga,agarrassombo‘lganida,anashugo‘zalholatnitasvirlashi mumkindek tuyuladi. Lekin, modomiki, u shoir bo‘la turib uni tasvirlashga ojiz ekan, demak, uningcha, shoirligi bamisoli soya kabi omonat hodisadir: Shoirlik menda bir soyami, deyman, Harbirtushunchamniyozaolmagach,Rassomdekxayolgachiza olmagach, Haqir borlig‘imga ko‘p afsus yeyman... Cho‘lpon bilim yurti o‘qituvchilarining o‘z tarjimayi holini yozib berish haqidagi iltimoslariga javoban shunday she’rni bitgan. Bu she’r, birinchidan, shoirning g‘oyat kamtarininsonbo‘lgani,ikkinchidan,o‘zshe’riyiste’dodigashubhabilanqar agani, uchinchidan,xayoliningharbirharakatini,xususan,o‘sha«go‘zalholatniras som singari chiza olish mahoratiga erishish orzusida ekanidan dalolat beradi. Shu ma’noda bu she’r shoir ruhining muayyan bir holatdagi tarjimatyi holidir. Endianashushoirningtabiatmanzaralaritasvirigabag‘ishlanganshe’rlari ni ko‘zdan kechiraylik. 10 Avvalo,shunita’kidlashzarurki,Cho‘lponohangvahamohanglikni,tab iat bilaninsonruhio‘rtasidagigarmoniyaniyaxshihisetadi.Uningaksarshe’rl arida vaznvaqofiyatizimlarigaizchilrioyaqilganliginingsababihamshunda.Am mo shoirning“Bahornisog‘indim…”(1926)she’riesa,boshqashe’rlaridanfarql i o‘laroq, sarbast vaznida yozilgan. She’r shunday satrlar bilan boshlanadi: Bahorni sog‘indim, bahorni... Ko‘rganda yerlar, olamlar to‘la qorni. Qor... qor-Zaharli ninalar kabi Ko‘zlarga qarab oqar... 1926-yil sentabrida Samarqandda bitilgan bu she’rda chizilgan tabiat manzarasi faqat “ko‘zlarga qarab nina kabi oquvchi” ana shu qor tasviridan iborat. OdatdasentabroyidaO‘zbekistondaqoryog‘maydi.Yoqqandahamtezerib ketadi. Balki o‘sha yillarda Samarqandda chindan ham qor yoqqan bo‘lishi mumkin. Cho‘lpon 1924-yildan 1926-yilning yoziga qadar Moskvada yashagani, rus qishiga va rusqorigaobdanto‘yganiuchunhamissiqo‘lkadabemahalyoqqanqorshoir da noxushbirkayfiyatniuyg‘otgan.Buningustiga,buqorshunchakioddiyqore mas, balki bahorni o‘g‘irlagan, bahorni odamzod ko‘zidan yiroqlashtirgan qor edi: Qaydasiz, qaydasiz Latif siynalar kabi Dalalarga singgan bahor? Shoirbusatrlargakutilmagandakishidailiqbirkayfiyatuyg‘otuvchipoe tik obraz(“latifsiynalar”)niolibkiradi.Lekinufikrnishundayifodalaydiki,dalalar ni ham, bahorni ham shu obraz vositasida idrok etamiz: latif siynalar kabi dalalar,latif siynalar kabi dalalarga singgan bahor. Keyingi bandda mavzu, yana kutilmaganda, o‘zgaradi. Endi o‘sha mudhish qor tufayli g‘amgin-g‘amgin so‘la boshlagan ekin-tikin, sarg‘aygan yaproq va bo‘yanib o‘la boshlagan tuproq obrazlari ko‘z oldimizda yaqqol gavdalanadi. Bu band tufayli kitobxonda kuchaya boshlagan ma’yus bir kayfiyat she’rning so‘nggi bandida nekbin tuyg‘ularto‘lqini(“Yo‘q,o‘limyo‘qdir!..”)gaurilib,chilparchinbo‘ladi.She’r bunday satrlar bilan tugaydi: 11 Yo‘q... o‘lim yo‘qdir! Yolg‘iz bir o‘chib, bir so‘nish bordir... Bir o‘chib, so‘nib... yana yonish bor. Yana bahorlar, Yana lolalar, Yana siz, ey... erkin tilaklar!... Agarshoiroldingibanddaekin- tikin,yaproqvatuproqningo‘laboshlaganini ko‘rib,iztirobchekkanbo‘lsa,endiuhayotningabadiyligihaqidagifalsafada nkelib chiqqanholdao‘limningyo‘qligi,balki biro‘chib,so‘nib...yanayonishbor ligini aytib hayqiradi. Hayotning bu temir qonuni oldida boyagi qor erib ketgandek bo‘ladi. Abadiyotning,tabiatdagihayotbaxshkuchningtimsolibo‘lgan«latifsiynala r»obrazining esa dalalarga tegishli ekani oydinlashadi. Lekin yuqoridagi parchani diqqat bilanqaytao‘qisak,undagi“erkintilaklar”obraziningshe’rto‘qilmasigabejiz kiritilmagani ma’lum bo‘ladi. Shoirbiro‘chib,so‘nib,yanayonayotganhodisalarni,xilqatlarnitilgaola r ekan, «Yana bahorlar, Yana lolalar, Yana siz, ey... erkin tilaklar!..» deydi. Bir o‘chib, so‘nib,yanayongantilaklarnima? Shubhasiz , mustamlakachilikkishanlaridanozod bo‘lish,mustaqilbo‘lish,emin-erkinyashashdir.Cho‘lpon1921- yilda“Buzilgan o‘lkaga”she’ridaoshkoraaytilganbutilaklarni1926- yilda,mustabidsovet tuzuminingtishlariqanchadanqanchakishilarnig‘ajibo‘tkirlashganpaytda ochiq ifodalayolmasedi.Agarshuhaqiqatdankelibchiqsak,she’rdagiqorobrazi mustamlakachidavlatning,tuzumning,“latifsiyna”esadalalarning- onadiyorning timsolio‘laroq,ko‘zoldimizdanamoyonbo‘ladi.Binobarin,Cho‘lponoddiyta biat lirikasida ham o‘zijodining bosh g‘oyasi-erk va hurriyat g‘oyalarini tarannum etadi. Ammobug‘oyaoshkorayangramagani,balkishe’rto‘qilmasigaustalikbilan singdiribyuborilganiuchunushbushe’rniCho‘lpontabiatlirikasiningnamu nasi sifatidao‘rganishjoizdir.“Kuzyomg‘iri”she’riesao‘shayilningoktabroyida Moskvadayozilgan.Bushe’rtabiatningrangintasviriemas,balkiqoraqalam bilan chizilgan eskizidir. 12 Biz she’rning yaratilish tarixini shunday tasavvur etamiz: Cho‘lpon Moskvadagi bekatlarning birida, ehtimol, tramvayning kelishini kutib turganida kuz yomg‘iri asta yog‘a boshlaydi. Shoir yomg‘ir tomchilarining daraxt yaproqlarini yuvib, so‘ng yerga to‘kilayotganivachuqurchahosilqilayotganiniko‘radi.Chuqurchagatusha yotgan yangitomchilaruni,xuddichakichsingari,ko‘pirtiribyuboradi.Chuqurchas hoir tasavvuridajajjibir kulchagaaylanadi.Xayolningbuerkino‘yinidanzavqlanganva hatto,ilhomlanganshoirbundayfalsafiyxulosagakeladi: Tomchilar- Ko‘klarning so‘zlari Yerlarni qamchilar... Ushbushe’rgarchandlirikeskizshaklidaqolganbo‘lsa- da,uningtugallanmasi bo‘lgan yuqoridagi satrlar bizni o‘ylashga majbur etadi. Shoir she’rdagi Jajji kulcha»obrazi yordamida yana ham moddiylashgan, hatto hayotbaxsh ma’no kasb etgan kuz yomg‘irini ko‘klarning so‘zlari deb ta’riflaydi va bu obraz vositasida endi unga ilohiy ma’no ham bag‘ishlaydi. Cho‘lponyuqoridatahliletilgan“Menshoirmi?” she’ridao‘ziningrassom bo‘libtug‘ilmaganidanafsuslanganedi.Endibiro‘ylabko‘ring:agarshushe’r da tasvirlangan tabiat hodisasini hatto mashhur bir rassom bir xil rang bilan eskiz tarzida chizganida, bu rasm bizni shunchalik o‘ylantirgan va katta falsafiy ma’noni ifodalay olgan bo‘larmidi?.. Cho‘lponilohiybiriste’dodegasiediki,uninghattoyuqoridagijajjibir she’rining ham tagida katta ma’no va mazmun qatlami yotadi. Har bir shoir ijodida intim lirika namunalari bo‘lganidek, Cho‘lpon ijodida ham qalbning nozik tuyg‘u va kechinmalari tasvirini ko‘ramiz. “Birtutamsochlaring…”she’ri(1925)avtobiografikmazmungaega.Sho ir ushbushe’rdamuhabbatvavafomavzuyimruhiykurashlar,ziddiyatlituyg‘u va kechinmalar to‘lqinida yoritgan. Qisqa qilib aytganda, bu she’rdamuhabbat dramasi haqqoniy hayotiy hodisa tasviri orqali ochiladi. Cho‘lpon bu she’ri bilan har qanday muhabbathamchinmuhabbatemas,modomiki,hayotdatabiiygullarbilan birga qog‘ozgullarhammavjudekan,chinmuhabbatbilanbirga,soxtamuhabbat ham bo‘lishi mumkin, degan fikrni ilgari suradi. 13 Ammo biz o‘quvchi e’tiborini she’rnin g mazmun iga emas, shaklig a qaratmoqchimiz. Agar e’tibor bergan bo‘lsangiz, she’r lirik qahramonning hayqirig‘i tarzida, o‘zi sevgan,biroqo‘ziningsevimliemasliginisezgan,shuninguchunhamsevimli ayol bilano‘zio‘rtasidagiko‘prikniyondiribyuborayotgankishiningfaryoditarzid a yozilgan.Odatdabundayshe’rlardatasvirlangantuyg‘uvakechinmalarqanc halik samimiyvahaqqoniybo‘lsa,ularniifodaetishusullari,ya’nishe’rningshakliy xususiyatlarishunchalikbiryoqlamavag‘aribbo‘ladi.Bundayshe’rlar,asosa n, tuyg‘u va kechinmalar po‘rtanasining shovqini bilan kitobxonni o‘ziga jalb etadi. Tahlil etilayotgan she’rda biz butunlay boshqa bir manzarani ko‘ramiz. She’ruchbanddaniboratbo‘lib,dastlabkiikkiband abab, so‘nggiband esa abba tarzidaqofiyalanadi.She’rdaqabulqilingan11hijolikbarmoqvazni ham, so‘nggi banddagi qofiya tizimi ham Cho‘lponning sevimli vazni va qofiyalash usulidir. Endianashuqofiyalarganazartashlasak,fikrvatuyg‘uningmantiqiyharakati dan qofiyaningtabiiyravishdatug‘ilganiniko‘ramiz.She’rningharbirsatridagiso‘ nggi so‘zo‘zohangdoshinitopibginaqolmagan,balkiqofiyabo‘libkelganso‘zlar she’rningtayanchso‘zlaribo‘libhamkeladi: qo‘limda-qo‘ynimda,siring- deding, taning saning kabi. Ma’lumki,qofiyashe’rningichkimusiqasiniuyushtiribturuvchiomillardan biridir.Uningtovushkomponentlariaksarhollardabutunmisrayokibaytdav omida tug‘ilib,uningqofiyasifatidashakllanishidafaolishtiroketadi.Agarushbush e’rni shufikrnuqtayinazaridano‘qisak,aksarsatrlardagitovushtovlanishlariqofi yani tayyorlabginaqolmay,she’rdaifodalanayotganmazmunnihamsharhlab,u nio‘z ohangi bilan kuchaytirib ham turadi. Mana, e’tibor bering: Bir tutam sochlaring mening qo‘limda, G‘ijimlab o‘paymi yo tarab, yechay? Bu satrlardagi g‘,j, ch tovushlari yechay qofiyasini ozmi-ko‘pmi tayyorlash bilan birga,lirikqahramonholatidag‘ijinishtuyg‘usipaydobo‘lganiniko‘rsatibtur ibdi. Shu bandning keyingimisralarida s tovushi takrorlanibkelib, keyingibanddago‘zal tashbeh hosil qilgan: Sochilgan sochingday sochilsa siring... 14 Ana shu s tovushi she’rning ichki musiqasida faol ishtirok etadi, bu musiqaning turliritmvaohanglarkasbetishiniboshqaribturadiva,nihoyat, sir so‘zidano‘ ziga maskan topib, shusimingshifrio‘laroqjaranglab turadi. Ko‘ramizki, Cho‘lpon lirik qahramonruhiyatidayuzberganpo‘rtanalarnitasvirlashdafaqattuyg‘uva kechinmaningbaland“parda”sibilankifoyalanibginaqolmay,ularniifodae tishda ham tasvirning turli usullari va vositalaridan katta mahorat bilan foydalangan. Ijt imoiy mav zular t asv iri Cho‘lpontabiatanlirikshoiredi.Ammouyashagandavrshoirdanlirik qahramonningruhiyolamidagijilvalardanko‘raxalqvamamlakathayotida gi po‘rtanalarni tasvirlashni ko‘proq taqozo etdi. Shuning uchun ham Cho‘lpon siyosiy va ijtimoiy mazmun bilan yo‘g‘rilgan she’rlarni ko‘proq yozdi va biz Cho‘lponni eng avvalo “Ko‘ngil”, “Kurash”, “Kishan”, “Vijdon erki” singari she’rlar muallifi sifatida bilamiz. Shoirnin g 20-yillarda yozgan ayrim she’rlariga , masalan, quyidagi cha so‘zlar epigraf (peshso‘z)sifatidaberilgan: «Talanmagan,yiqilmaganyeryo‘q. Go‘daklarnayzaboshida... (Xabar)». Buso‘zlardaifodalangandahshatlivoqealar o‘sha yillari bizning mamlakatimizda ro‘y bergan. Bizning yerimiz talangan. Bizning go‘daklarimizbiraskartomonidanotilib,ikkinchibiraskarningnayzasibilani lib olingan. Cho‘lpon mustamlakachilikning, zo‘ravonlikning, xunrezlikning bunday o‘ta dahshatli ko‘rinishlarigatinch qarabturolmasedi.Shuninguchunhamshoir bunday voqealarni, xususan, «Yong‘in» (1921) singari she’rlarida tasvirga tortishga urindi. Bizbushe’rnio‘qirekanmiz,yuqoridaepigraftarzidakeltirilganso‘zlarre al kartinalar, dahshatli hayotiy lavhalar shaklida jonlangan ini, 20- yillarda mustamlakachi bolsheviklar tufayli o‘zbek yurti va o‘zbek xalqining boshiga tushgan falokatlarni ko‘rgandek bo‘lamiz. Ehtimol,20- yillardanashretilgangazetalardatariximizningshundayfojiali sahifalario‘zaksinitopgandir.Lekinhayotiyhaqiqatdanfarqlio‘laroq,Cho‘l pon she’ridagibadiiy- hujjatlihaqiqato‘shadavrruhini,O‘zbekistonningdaryo-daryo qonlarvakultepalarevazigasovetlashtirilganiniolovlanganhis- tuyg‘ularto‘lqini osha ifodalaydi va bizni, kelajak avlodlarni baravar larzaga solib turadi. Eng muhimi, 15 ugazetasahifalaridaqolib,unutilibketmay,Cho‘lponningo‘lmasshe’rlarida nbiri sifatidayashashdadavometadi.Yuqoridaaytganimizdek,Cho‘lponyovuzli k daholarigala’nat,hattokimalomattoshlariniotmay,she’rnikinoyaningzah arlisuvi tomchilab turgan bunday bayt bilan tugatadi: Keng yaylovga o‘tmi ketdi, yondimi? «Madaniyat» istagiga qondimi? Busatrlardagi«madaniyat»so‘zigasingdirilgankinoyaharqandayla’n atva nafratso‘zlaridankuchlidir.Bushe’rningkuchishundaki,uolis20- yillardagi dahshatlar- niginaemas,balkihozirgizamonda«madaniy»davlatlartufayliro‘y berayotgan xunrezliklarni ham aks ettirayotgandek taassurot uyg‘otadi. Cho‘lponning20- yillargaoidshe’rlaridamustamlakachilikmavzusiyetakchilik qiladi.Shundayshe’rlardanbiri“Qo‘zg‘alish”(1922)debnomlanganbo‘lib,sh oir unda «ustidanbirumrgaxo‘jabo‘lmoqistagan » ,«bo‘ynigakishansolib,halokat ga sudragan» «afandi»ga murojaat etib, deydi: «Kishanlaring zang bosgandir, sergak bo‘lkim, uzilur, Tomirimda qo‘zg‘alishning vahshiy qoni gupurdi...» Bushe’rdagi“qo‘zg‘alish”so‘zidanzulmgaqarshiko‘tarilaboshlaganva“bos machilikharakati”shaklidadavometayotganqo‘zg‘olonuchqunlarisachrab turgandek bo‘ladi. Zulm-kengma’nolitushuncha.Mustamlakachilikdavridael- yurtboshiga tushganbarchasavdolarnifaqatbirso‘zbilan- zulmso‘zibilanifodalashmumkin. Zulmningturlarivapog‘onalariko‘p.Agarzoliminsofsizvaodamliksiyohida n mahrum bo‘lgan bo‘lsa, uning zulmiga bo‘yin egmaslikning iloji yo‘q. «Zulm oldida har bir narsa, Ehtimolki, bo‘yin egar. Agar zulm avjga kelsa, Ko‘kboshi-dayergategar» ,-deydiCho‘lpon“Vijdonerki”(1922)she’rida. Shungaqaramay,shoirshushe’ridatutqunlarbilanezilganlarga,«qiynalga nyo‘qsil ellar»bilan«doroldigachizilganlar»gamurojaatetib,zolimlargayalinmasli kni so‘raydi. “Bo‘rilardan omon kutmak Tentaklarning ishidir ul!»- deydi u va «erk uchun 16 ovoralar»ga «harmonenihatlabo‘tish »nimaslahatberadi.Lekinshubilanbir ga u: «Hayvonlarga,insonlargaZolimegabo‘lmayqolmas»,debmonenihatlab o‘tish «so‘zlaritagidayotganma’novamaqsadnimavhumlashtiribyuboradi. Kitobxonda,modomiki,“H ayvonlarga,insonlargaZolimegabo‘lmayqolmas ekan” , u holda nega shoir zamondoshlariga murojaat etmoqda, degan savol tug‘iladi. Gapshundaki,Cho‘lponinsonlarniikkitoifagaajratadi:agarubirinchitoifag a barchainsonlarnikiritsa,“erkinvijdon”ahli,uningnazdida,ikkinchitoifanita shkil etadi.Buikkinchitoifadagikishilaruchunvijdonerkinligihammanarsadana zizva tansiqdir.Shuninguchunhamfaqatularginazulmvazolimgaqarshikurashi shlari mumkin: Hayvonlarga, insonlarga Zolim ega bo‘lmay qolmas. Faqat erkin vijdonlarga Ega bo‘lmoq mumkin emas, - debhayqiradishoir.Anashuhayqiriqda,da’vatdashoirningg‘oya- maqsadio‘z in’ikosini topgan. Cho‘lpon ijodini kuzatish-tarix sahifalarini varaqlash, degan gap. 20- yillardavaziyatshuqadartezo‘zgaribturganki,buniinobatgaolmayturib, Cho‘lpon she’rlarini to‘g‘ri tushunish aslo mumkin emas. Mana qarang, shoir 1921- yilda“Buzilgano‘lkaga”she’riniyozib,undabosqinchigabo‘lgang‘azab- nafratini ochiqdanochiqaytganvaxalqniungaqarshikurashgachaqirgan.Shoirnin g1922-yildagi she’rlarida o‘sha oshkora nafrat ham, da’vat ham birmuncha susaygan. 1923-yilda esa yana boshqa bir manzara... TurkistonMuxtoriyatitugatilgandankeyinboshlanganvayoshSovetd avlatini esankiratib qo‘ygan “bosmachilik harakati” yildan yilga pasaya boshladi. Bir tomoni, bu harakatning rahbarlari o‘rtasida ahillik bo‘lmadi. Ikkinchi tomoni, ular xalqqa ozor beraboshladilar.Uchinchitomoni,qishloqlar“bosmachilar”chakiyinganqi zil askarlartomonidantalanib,qizlarvaayollarhaqoratlandi.Natijadaxonava yron bo‘lganxalq“bosmachilar”niqo‘llab- quvvatlamayqo‘ydi.Xullas,1923-yilgakelib,“bosmachilik harakati”ning istiqbolsiz ekani ma’lum bo‘ldi. Agar bu harakatga nuqta 17 qo‘yilmasa,oddiyxalqommasiningham,“bosmachilar”orasidaharakatqil ayotgan qorako‘zlarninghamqirilibketishihechgapemasedi.Shuninguchunham respublikarahbariyativaTurkistonfrontisiyosiyboshqarmasiningtashab busibilan«bosmachilikharakati»nitugatishmaqsadidaAndijonda“Darxo n”gazetasitashkil etiladi. Cho‘lpon andijonlik bo‘lgani tufayli shu gazetaga ishga yuboriladi. O‘zbekkuziningbugo‘zalmanzarasinichizishdaCho‘lpontakrorsan’ati dan mohironafoydalanadiki,harbirso‘zningma’novatovushsig‘imlarifavqulod da kengayib ketgandek bo‘ladi. Bor-yo‘g‘i ikki obraz-»gezargan tuproq» bilan “qizorgan yaproq”obrazlarikuzningo‘zbekdiyorigao‘zigaxosxislatlaribilankirib kelayotganini yaqqol ko‘rsatadi. Bu satrlardan oqib turgan musiqadan kuzning sokin va mungli kuylari eshitilgandek bo‘ladi. Cho‘lponkuzmanzarasinichizishdadavometarekan,bumanzaratasviriga bog‘larda“qag‘lashib”,yong‘oqqayopishganqarg‘aobraziniolibkiradiva kutilmaganda bu obrazni timsol darajasiga ko‘taradi 5 : Ey, sovuq ellardan muz kiyib kelg‘onlar, U qo‘pol tushingiz qorlarda yo‘q bo‘lsin! Ey, mening bog‘imdan mevamni terg‘onlar, U qora boshingiz yerlarga ko‘milsun! Sovuqellardankelib,bog‘dagiyong‘oqmevalarigachangalsolganqarg‘ alirik qahramonningko‘zigatalonchi- mustamlakachibo‘libko‘rinadi.Vashoiruningdaf bo‘lishini istaydi... She’r“Xazon”debatalgan.BalkiCho‘lponbushe’ridamustamlakachilar va mustamlakachilikdavriningxazonsingarisovrilishiniistab,she’rgashunda ynom qo‘ygandir?.. 1.2. Cho‘lpon nasri “Oydinkechalarda”. Cho‘lponningadabiymerosida“Kechavakunduz”romanidantashqari,yana birnechahikoyalarihamborki,ularnafaqatg‘oyaviy mazmuni,balkibadiiyfazilatlaribilanhamdiqqat- e’tiborgasazovordir.Shunday hikoyalardanbiri“Oydinkechalar”debataladi.1922- yildayozilgan,buhikoyada5 https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/turk/esongali-ravshanov-cholpon.html 18 Cho‘lponijodiningyanabirasosiymavzularidanbirida-xotin-qizlarmasalasi ko‘tarilgan.Hikoya shunday tasvir bilan boshlanadi: “Zaynabkampirbirnarsadancho‘chibuyg‘ondi.Oppoqoydin,oykampir yotgan so‘richaning qoq o‘rtasidan unda-munda bitta-yarimta uchragan oq bulutlarni yorib, shoshib o‘tib borar edi. Kampiruyog‘-buyog‘igayaxshilabqarab,oydindahechbirqora-mora uchratmagandan keyin yana bolishga boshini qo‘ydi…” Bundaymuqaddimaso‘zlardankeyinkitobxonZaynabkampirnihikoyaning bosh qahramoni, deb o‘ylashi va lining xatti-harakatlarini diqqat bilan kuzatishi tabiiy. Yozuvchihamkitobxondauyg‘ongananashutaassurotnixuddisezgandek, kampirning xayollarini tortgan “pilta savat, ko‘rpa qavuq ipdan tortib, bu yil pilladan chiqadiganipakkacha”- hammasinierinmaytasvirlaydi.So‘ngkampirningarang uyquga ketgani va, ko‘p o‘tmay, uyqu aralash yig‘i tovushini eshitganini aytadi. Xuddi shu yerdan boshlab hikoyaning tuguni boshlanadi. “Bu kim? Kechalari uxlamasdan yig‘lab chiqquchi kirn? Hamma tinch va rohat uyquga tolgan bir zamonda qalbini yaralab yig‘laguchi qanday baxtsizdir?..” Kampiryig‘layotganayolniXadichaotinningkelinidesa,bugununing dugonalari kelib, “ikki xuftongacha” o‘yin-kulgi qilishdi. Balki qo‘shnining kelinidir... “Mana,kampirningo‘zkelini,uy-joyi,kiyim-kechagi- hammanarsasitayyor... Novdadek kuyov yonida…” Kampir shunday xayollar bilan yig‘i kelgan tomonga asta borib, ne ko‘zlar bilan ko‘rsinki, yig‘layotgan ayol o‘zining kelini edi. Cho‘lponshulahzagaqadarvoqeanitabiatmanzaralarinitasvirlashva kampirningxayollarinijonlantirishorqaliochayotganedi.Endiqaynonabila nkelin yuzma-yuz kelganlarida, hikoyaga o‘z-o‘zidan savol-javob usuli kirib keladi: “-...Aylanay, bolam, Qodirjon qani? - Qodirjonni so‘ramang, onajon...Mana, kelin bo‘lib kelganimga bir yarim oydan oshganbo‘lsa,shubiryarimoyningichidaikkikechaginabirgabo‘ldik...Bosh qa kunlardaharkechakuta- kutatongotdiribyuboraman.Shunchakunchidabkelib- 19 kelib, mana bu kun o‘z qadrimga o‘zim yig‘lab yubordim. Qandoq qilay? Men odam emasmi?” Vaziyatni tushungan kampir nima deyishni ham bilmaydi. «- Otasi ham shundoq edi, qizim». Kampirning qarigan, qurigan ko‘zlariga yiroq-yiroq yerlardanikki tomchi yosh keladi.Butuntanini,butuna’zolarinibosib,ezib,sidiribkelganshuikkitomch i yoshini yengi bilan artgandan keyin shunday deydi kampir. Xo‘sh, Qodirjonning otasi nega uyga kech qaytgan? Qodirjonning o‘zichi? Ular qandaytashvishlarbilanband? Turmushningqaysiyechilmastugunlaritufayliular oilalaribag‘ridayashashmaydi?..Bundaysavollargashupaytmast- alastholdauyga kirib kelib, obrezga yiqilgan Qodirjonning holati va «Gde, gde moya Anna, gde moya Annushka?» degan telba-teskari ashulasi javob beradi. Qizilshohiko‘ylak,qop- qorasochlariyerdasudralgan iffatning,nafosatning, mehrigiyoning qadrini oyoqosti qilib, otasining iflos odatini davom ettirgan Qodirjon hikoya xotimasida razil va pastkash bir inson sifatida gavdalansa, o‘n gulidan bir guli hamochilmagankelingo‘zallikvaezgulikningxorlanganma’budasio‘laroq ko‘rinadi. Yo‘q, u razillik va pastkashlik oldida mag‘rur qoya singari qad ko‘tarmaydi. Balkirazillikdanozorchekayotgan,razillikkaqarshikurashgatayyorbo‘lma gan, shuninguchunhammehrvamadadga,ko‘makkamuhtojayolsifatidae’tibor imizni tortadi. Cho‘lponningbuhikoyasidabizikkiholatniko‘ramiz.Cho‘lponxotin- qizlarga munosabatningkiribkelishiyaxshibo‘lmagani,ularhaq- huquqiningkamsitilgani uchunjamiyate’tiboriniayollartaqdirigaqaratmoqchibo‘lgan.Ikkinchidan , mustamlakachilik davrining boshlanishi bilan bizga ichkilikbozlik, axloqsizlik singari illatlar natijasida xotin-qizlarni kamsitish yanada avjiga chiqqan. Cho‘lpon “Oydin kechalarda” hikoyasida ana shu illatlarni bartaraf etish, o‘zbek xotin- qizlarigaxosvafo,iffat,go‘zallikvaruhiyboylikningqadrigayetishhamda ulargabo‘lganmunosabatnikeskino‘zgartirishg‘oyasiniilgarisuradi.Hikoy ahajm nuqtayi nazaridan kichik bo‘lishiga qaramay, yozuvchi unda Zaynab kampirning ham, kelinning ham ruhiy holatini katta mahorat bilan ochgan. Badiiy tafsillarning ko‘pligi 20 vaaniqligihikoyadahayothaqiqatiningyorqinvahaqqoniytasviretilishigak atta imkoniyatyaratgan.Umuman,muallifbuhikoyasibilankelajakdakattaepik asar yozish darajasiga yaqinlashib borayotganini namoyish qilgan. “Yorqinoy”dramasi.Cho‘lponningdramaturgiyasohasidagiilk“Yorqin oy”asarlari20-yillararafasidamaydongakelganbo‘lsa- da,ular,shuningdek,1920-yilda yozilgan“Yorqinoy”dramasihamkichiksahnaasarlariedi.Shuninguchunh am Moskvadagio‘zbekdramastudiyasidasahnalashtirishuchunmahalliymav zudagi asarlargaehtiyojtug‘ilganidaCho‘lponmazkurpyesaniqaytaishlab,uni192 6-yilda kitob shaklida nashr etdi. PyesagaCho‘lponningbag‘ishlovso‘zlariilovaetilgan:“Totlivaboytilibil an ertak(cho‘pchak)aytibberib,shuasarningyozilishigasababbo‘lganKAMPI R ONAga hurmat bilan bag‘ishlayman”. Buso‘zlardanma’lumbo‘lishicha,“Yorqinoy”pyesasizaminidaCho‘lpon ning«kampironasi»daneshitganxalqertagiyotadi.Ayrimmanbalardaesa“ Yorqinoy”pyesasidaAndijondagiPo‘latxonqo‘zg‘olonibilanbog‘liqvoqeala raksettirilgan, deganfikrhammavjud.Bizningchaham,Cho‘lponyoshligida“kampironasi” dan Po‘latxonqo‘zg‘olonihaqidagiertaknamovoqeanieshitganvamazkurasar ni yaratishda shu ertak-voqeadan foydalangan bo‘lishi mumkin. “Yorqinoy”ning qisqacha mazmuni quyidagicha: O‘lmasbotirismlisarkardaningqarorgohidabog‘bonlikqilganPo‘latbilan uningqiziYorqinoyo‘rtasidamuhabbatshabadasiesaboshlaydi.Po‘latbuuy ning oddiyxizmatkori,Yorqinoyesaxonzodalargamosqayliqbo‘lganiuchunbog‘ bon yigit o‘z sevgisining baxtli natija bilan tugashi mumkinligiga ishonmay, O‘lmas botir xonadonidan ketmoqchi bo‘ladi. Shu payt Po‘latni Yorqinoy bilan tanholikda uchratib qolganbotirunibenomuslikda,ko‘rnamaklikdaayblaydi.Yorqinoynihamor - nomusniunutib,faqirbirxizmatkorbilanuchrashganiuchuno‘ldirishgatay yor ekanligini aytadi. Yorqinoy esa haq yo‘lida o‘limga-da tayyor. Shuning uchun ham u bo‘yniniegganidaO‘lmasbotir: Otangnohaqyergabirqatraqonto‘kkanemas. Mundan keyin ham to‘kmaydir!deb mag‘rur javob beradi. 21 O‘lmas botir va unga o‘xshash kimsalar uchun haq ikki xil bo‘lgan: o‘zlari uchun vao‘zgalaruchun.O‘zlariuchunmavjudbo‘lganhaqunio‘ziningyolg‘izqizini jazolashga imkon bermaydi. Lekin o‘zgalar uchun haq tushunchasi uni shu lahzaning o‘zidaPo‘latniqatletishuchunyo‘lochadi: «Ammo,- davometadiuPo‘latni ko‘rsatib,- manabuko‘rnamakningqonito‘kilsa,aslinohaqlikbo‘lmaydir!» Ana shundaye’tiqodbilanyashaganO‘lmasbotirninghalolinsonemas,balkizoli mva qonxo‘r sarkarda ekanligi ma’lum bo‘ladi.U bilan ilk bor to‘qnashgan va yuzma-yuz olishishgamajburbo‘lganPo‘lato‘ziningvaotasiningkimekanliginiundans o‘fab bilmoqchi,o‘zajdodlariningtaqdirito‘g‘risidaxabartopmoqchibo‘ladi.Leki n kutilmagandabunarsaO‘lmasbotirningengdahshatlisiriekanligioshkorb o‘lib qoladi. Cho‘lpon pyesaning bu muhim dramatik nuqtalaridan birini bunday tasvirlaydi: «Po‘lat (qaltirab). Botir,pardaniochishzamonikelgangao‘xshaydir. (Ko‘ziga qarab olib.) Mening otam kim? Botir( birqurshashibrangio‘chiboladir,so‘ngrao‘zinito‘xtatibolib, bemalol). Otang-bir qishloqi! Po‘lat.Qanio‘shaqishloqi? Nimagamensizningdargohingizda,sizningnon-tuzingizga qarab qolganman? Botir.O‘ziniboqolmaganbirqishloqisenibitibilanboqsinmi?O‘zi boqolmagandan keyin menga berib ketgan-da! Otangseni:«Botirningqizibilano‘ynashsin,Botirniel-xalqoldidayerga qaratsin!» deb qoldirgan edimi? (Qizib.) Qani, ayt, benomus, gapir! Po‘lat. Botir, siz gapni boshqa yoqqa burmang, baribir ish xunuk bo‘ladir. O‘sha otam qani? Nimaga menga ko‘rsatmaysiz? Botir.Otangnimenqaydanbilay?Yeganiovqattopolmay,ochidano‘lib ketgandir.Mensengakamotalikqildimmi?Nonko‘r! (Yanaqizib.) Mensenga:«Qizimga o‘ynash bo‘l!» deb otalik qildimmi? A? Po‘lat (qaltirab,Botirningko‘ziga qarabolib). Uyalmaysizmi? Uyalmaysizmi? Astag‘furulloh... (Bir-ikki qadam orqasiga qaytadir.) Botir. Men kimning ona qo‘ynidagi qizi bilan o‘ynashibmankim, uyalsam? 22 Po‘lat (yuguribkelib). U...yong‘oqningtagidagixandaqkimninggo‘ri? (Botir cho‘chib,orqasigajiladir,lekino‘zijim;Po‘latborgansariunliqib.) Birxandaqda nechakishiningboshibor? (Qo‘ynidanbirro‘molchadamaydasuyaklarolib tashlab.) Manabusuyaklarkimniki? Nimagayong‘oqtagidagixandaqdachirib ketgan? (Yonidanbirqog‘ozolib.) Manabuarizakimniki? (Baqirib.) Kimniki, deyman? Arizaberganlarqani? (Yerdansuyaklarniolib,Yorqinoyningoldiga tashlaydir.) Mana shular emasmi ariza berganlar? Mening otam, akam, tog‘am, yana boshqaqanchaqavm- uqarindoshlarimshubirhovuchsuyakningichidaemasmi? Gapiring! Nimaga damingiz chiqmay ketdi? (Botirning qilichi qo‘lidan tushib ketadir, rangi oppoq oqaradir, kasal odamday bo‘shashib, holsiz turib qoladir.)...» Po‘latbilanO‘lmasbotiroralaridabo‘libo‘tgananashudialogpyesadag‘oyat muhim ahamiyatga ega. Bu sahnada ishtirok etgan Yorqinoy Po‘latning shu so‘zlarini tinglarekan,otasiningqandayinsonekanliginikashfetadi.Garchand«huna ri go‘rkovnikidan yomon» bo‘lgan ana shu otaning farzandi bo‘lganiga qaramay, undan vozkechib,Po‘latortidanketishvahattootasigaqarshiPo‘lattarafidaturibja ng qilishdan toymaydi. Xo‘sh, bu hol ma’naviyat mezonlariga to‘g‘ri keladimi? Otaga qarshi jang qilish-qanday maqsad yo‘lida bo‘lmasin -oqpadarlik emasmi? Agar biz Cho‘lpon ijodi va ijtimoiy faoliyatining negiz-negiziga nazar tashlasak, uninguchunfaqatbirsajdagohborekanliginiko‘ramiz.Buxalqdir.Xalqqaye rda bo‘lsa, haq ham o‘sha yerda bo‘ladi. Shuning uchun ham Cho‘lpon otasi orzu qilgan mudarrislikkasbinitanlamay,o‘zinixalqbaxt- saodatiyo‘lidamashaqqatvaazoblar bilanto‘lakurashgabag‘ishlaganedi.Yorqinoyningham «hunarigo‘rkovniki dan ham yomon « otasidan vozkechib, Po‘lat sarkardasi bo‘lgan xalq bag‘rigaotilishida Cho‘lpon tushungan hayot ma’nosi yotadi. Yana pyesaga qaytaylik: «Yorqinoy (qaltirab). Ota,otadeyman!Bunimagap?Bunima?Buqanday gap? (Botirjim.) Po‘lat,senaytibber,bunimagap?Meno‘laman.Menchiday olmayman. Bu qanday sir? 23 Po‘lat (o‘zini bosib olib, bo‘shashibroq). Bu sirlarning tagini otangizdan so‘rang. Ota-ona,qavm- uqarindoshlarinibirumrko‘rmagan,ularningshiringaplarini eshitmagan, o‘zlariniko‘risho‘rnigabir xaltachirigan suyaklariga egabo‘lgan kishi o‘shasuyaklarnichiritgandargohdaturaolmaydir.Amakingizgaqiziniber magani uchun xonavayron bo‘lgan bir qishloqi, o‘sha qishloqini «haq» degani uchun yer bilan yakson qilgan qishloq... Yana mendek baxti qaro o‘g‘lini shu dargohga bir umrlik qul qilibberibdir! Menshuto‘rtog‘izgapnisizgaaytibqo‘yib,shudargohdanbutkul bosholibketmakchiedim...Oyimposhsho,menganon- tuzberdi,debotangizdan halollik so‘ramayman. Nimaga desangiz, har bir tishlagan nonim-ota-onalarimning bir burda eti, har bir qatra tatigan tuzim-ularning ko‘z yoshlari, balki qonlari bilan to‘lgan ekan». BushekspironaulkanmahoratbilanyozilganmonologdanO‘lmasbotir qarorgohida yuz bergan fojia sirlari ochiladi. Ma’lum bo‘lishicha, botirning amakisiga qizinibermaganiuchunPo‘latningotasiham,akasiham,tog‘asiham,butun urug‘- aymoqlarihamqiribtashlanganekan.Bir«qishloqi»ningbarnoqizinixotinq ilib olish bu dargohda tabiiy hol-u, lekin qiziga oshiq bo‘lib, ko‘ngil qo‘yish nomussizlik, nojiko‘rlikhisoblangan.Cho‘lpontasviridagi,ehtimolki,Cho‘lpontinglagan xalq ertagidagi Po‘lat va Yorqinoy ana shu tengsizlikka, ijtimoiy adolatsizlikka qarshi bosh ko‘taradilar. Budramatiklavhadayanaikkidiqqatgasazovornuqtabor,Birinchisish uki, O‘lmasbotirxonadonidaQumriismlicho‘riborbo‘lib,uhamPo‘latnisevadi. Sevibgina qolmay, Po‘latning Yorqinoyga nisbatan tuygan sevgisi ijtimoiy tengsizlik hukm surgandavrdabaxtli yechim bilan tugashiga ishonmaydi va o‘zsevgisi uchun kurashmoqchibo‘ladi.LekinPo‘latYorqinoybilanoilaqurishigaishonmasa ham, uningmuhabbatiniradetmaydi.Umuhabbatdaham,hayotningboshqajab halarida ham qul bo‘lib qolishga rozi emas. U o‘z hayotining ma’nosini yuksak g‘oyalar uchun kurashda ko‘radi. Po‘lat obrazining qimmatini belgilovchi fazilatlar avvalo shundadir. Ikkinchi nuqta shundaki, Cho‘lpon asarda toj-taxt mavzusini ko‘tarar ekan, o‘zi sezmaganholdasiyosiyvaijtimoiyxudbinlikoddiyxalquchunfojialarkeltiris hi mumkinligini tasvirlab, 1937-yil dahshatlarini bashorat qilgandek bo‘ladi. 24 YorqinoyPo‘latgaruhanyaqinbo‘lgani,uninafaqator- nomusli,irodaliyigit, balki haqiqat yo‘lida kurashga tayyor bo‘lgani uchun ham sevadi. Yorqinoy otasining qonliishlaridanxabardorbo‘lgach,undanvozkechib,Po‘latolibborgankura shga qo‘shiladiki, biz uning vujudida To‘marisning qoni jo‘sh urib turganiga ishonch hosil qilamiz. Po‘lato‘zdo‘stlari-qashshoqxalqvakillaribilanbirgahamdayoshlikdan jangovarlik an’analari asosida tarbiya ko‘rgan Yorqinoy yordamida xon qo‘shinlarini yengib, saltanat tepasiga keladi. Ammo Yorqinoy uchun toj-u taxt emas, uni sevuvchi, ungabutunhayotinibag‘ishlovchiPo‘latkerakedi.UPo‘latningsaltanatishla ridan ortgandaqiqalariniginahuzurida,yanahoriganholdao‘tkazayotganiniko‘ri b, g‘azablanadi, toj-u taxtdan ham nafratlanib ketadi. Shunda Po‘lat Yorqinoyga bunday javobberadi: «Toj-utaxt...Toj- utaxtningorqasidayurtbor,elbor,xalqbor...Uni o‘ylash kerak... Uning g‘amini yeyish kerak... « Bualangaliso‘zlarasardatasvirlanganvoqealardankelibchiquvchimantiqiy xulosadir. Ko‘ramizki, Cho‘lponushbuasaridaxalq- qahramonlikdostonlarian’analaridan istifoda etgan holda zamonaviy muhim g‘oya bilan sug‘orilgan asarni yaratgan 6 . Cho‘lponningbutunhayoti,ijodivaijtimoiyfaoliyatifaqatbirnarsaga-o‘z xalqinin g hur va ozod, mamlak atining esa mustaqi l bo‘lishi ga to‘la- to‘kis bag‘ishlangan ediki, xalq ham uning asarlarini sevib o‘qishi, bu asarlarda o‘z ifodasini topganma’naviyqadriyatlarniko‘zqorachig‘ideksaqlashivajahondagifani, madaniyati,texnikasirivojlanganxalqlardarajasigako‘tarishilozim.Shund agina uning orzulari to‘la ushalgan bo‘ladi. 6 Quronov D. Jadidlar. Abdulhamid Cho„lpon.– T.: Yoshlar nashriyot uyi, 2022. 25 IIbob.A bdulhamidCho‘lponning“ Kechav ak unduz” romanidagiijt imo iy -insoniy munosabat lar lisoniy t ahlil obek t i sifat ida 2.1 “ Kechav aKunduz” romanidaay ollar obrazi Harqandaybadiiyasarmadaniy-adabiyan’analarzaminidayaratiladi. Yurtmizdako‘pyilliktarixgaegavamuqaddashisoblanmishoilamunosabat lari badiiyasarlarimizda,xususan,ilko‘zbekromanlaridahamma’lumdarajada qiziqarlitarzdaochibberilgan.Jumladan, Cho‘lponning“KechavaKunduz”romanidaaksettirilganoilaviymunosabatl arvao‘zdavrigaxosijtimoiy-oilaviy an’analar bugungi kun nuqtai nazaridan, ayniqsa lisoniy aspektda e‘tiborni tortadi. Asardagioilaviymunosabatlargaxosxususiyatlar, ba’ziyo‘qolibborayotgan an’analar, o‘zbek xalqiga xos fazilatlar umum ijtimoiy kontekstda yorqin namoyon bo‘ladivao‘shadavrmuhitini,oilaa’zolario‘rtasidagiinsoniymunosabatlarn i ko‘rsatibberilishiganamunabo‘libxizmatqiladi.Asardabirqatoro‘tmish an’analari,sharqonaaxloq,o‘zbekxalqigaxosfazilatlartasvirijamlangan. Adabiyotsh unos O.Sharafidd inov ta‘kidlaganl aridek, “Kecha va Kunduz” romanidamuallifnigohi“o‘zbekxonadoniningichkarisi”gaqaratilgan.Asar matnidan bizo‘zbekxonadonlaridagi“yaqinmoziygaxos”oilaviy-insoniy munosabatlariga, yuqorida aytilganidek, qator misollar keltirishimiz mumkin. Romandan ilk sahifalaridan keltirilgan quyidagiparchadaXX asr boshlariga qadarbarchao‘zbekerkaklarigaxosjihatni,ya’niandishafazilatiningkichikb ir ko‘rinishini ko‘zatamiz: O‘zbekdaahirharbirerkako‘zxotinini-o‘zhaloljuftiniqiziyoo‘g‘lining nomibilanatabchaqiradi.O‘zxotininingisminiaytibchaqirishyaramaydi. XotininingismiMaryam,qiziningismiXadichabo‘lsa,mo‘min-musulmon:- sharmuhayoyuzasidanbo‘lsamikan?– xotinini“Xadicha”debchaqiradi.Aksar ona-bola baravar “labbay!”deydi; shunday-da, oilaning haqiqiyegasi bo‘lgan ota:“Kattangni aytaman, kattangni!” deydi. Hatto shunda ham “Maryamni” , demaydi.. Bizningso‘fimo‘min-musulmonningbuurfigahamamalqilmaydi,uo‘z halol jufti Qurbonbibini hammavaqt “Fitna” deb chaqiradi: “Fitna, sallamni ber!”,“Fitna, qiz o‘lguring qani?”, “Fitna, puldan uzat!”. 26 Muallif tilidan aytilgan ushbu parchadan anglashiladiki, erkaklar ham o‘z ahli ayyollarininghurmatinijoyigaqo‘yadilar,ularningismlariniaytibchaqirish ni o‘zlarigaepbilmaydilar.Bujamiyatdaerkakningo‘zxotinigabo‘lganhurmat ini namoyonetadi.Badiiymatnkontekstiasrlarmobaynidashakllanganmavju d ijtimoiy- madaniyan’ananiaksettiradi.Shunigdek,matndaqo‘llanilgan“labbay”leks emasi ko‘p ma’noli so‘z bo‘lib, u arab tilidan kirib kelgan “labayka” – “mana, oldingdaman,huzuringdaman”ma’nosinianglatadi.Uasosanbirovchaqir ganda berila digan javob “Ha” o‘rni da yoki “Nima deysiz”, “Nim a dedi ngiz” ma’nolarida gi so‘roqlarni ifod alas uchun ishlatiladi. ‘Kattangni ayta man kattangni!”jumlasi erkakningo‘zxotinigabo‘lganandishasiniularo‘rtasida ko‘rinmasdevor,ya’nimasofaborliginianglatadivao‘zigaxossemantikmay don hosilqiladi.Cho‘lponbufikrinikontekstualantonimniqo‘llaganholdadalilla ydi va uning ta’sirchanligini oshiradi. Buni“... so‘fi mo‘min- musulmonning bu urfiga hamamalqilmaydi,...”jumlalaridako‘rishimizmumkin.So‘fio‘znomidan ko‘rinibturibdiki,taqvodor,dindorinsonshungaqaramasdanumusulmonl arning buurfigaamalqilmaydivao‘zmansabiga(so‘filigi)zidishtutadi,o‘zxotinini“Fi tna”debchaqiradi.“Fitna”so‘ziarabtilidankiribkelganbo‘lib,maftunetish, yo‘ldanozdirish,isyon,g‘alayonma’nolarinianglatuvchisalbiyma’noliso‘z, g‘arazlimaqsadgaerishishyo‘lidabirovniqoralashuchunqilinadiganyashir in xatti- harakat,buzg‘unchilikdir.Ushbujumlalardaifodalanganmualliffikriyana birborinsoniymunosabatlarniaksettirishbilanbirgaasarningta’sirchanlig iva ishonchliligini,matnpragmatikasisalmog‘inioshiradiuniyanadao‘qimishli roq bo‘lishiga yordam beradi. Ayollaresao‘zerlarigabundandaortiqhurmatko‘rsatadilar,hattokio‘z turmush o‘rtog‘ining yuziga, ko‘zlariga tik qaramaydilar, turmush o‘rtog‘ining har bir gapini so‘zsizbajaradilar. Bu esa boshqamillatlarda uchramaydigan, faqatgina o‘zbekayyollarigaxosbo‘lganxususiyatdir.BizbuniromanmatnidagiAkbar ali mingboshi va Zebi o‘rtasidagi munosabatdako‘rishimiz mumkin: “ - Tur, hay! – dedi Zebiga. 27 Zebi yotgan joyidan turib, fonarni balandlatdi 7 . - Dasturxonni yoz! Yegulik narsang bormi? - Ha kosada osh bor. - Ber buyoqqa. Zebi erining mast ekanligini bilsa-da, uning ovozidagi bu g‘ayritabiiy qo‘rslik vaqattiqlikkahayronbo‘ldi,boshiniko‘tarib,ungatikildi,“o‘zimi,boshqami?” deganday... - Nimaga menga qaraysan? Yo mastmisan, sintaloq? – dedi mingboshi. Zebi indamasdan dasturxonni yoyib,oshni qo‘ydi. Manashusoddaundov,so‘roqvaqisqadarakgaplardaniboratdialogda o‘zbekayollarigaxosbirqanchafazilatlaraksetgan.Keltirilganjumlalarda muallifZebitimsolidao‘zbekayollarigaxoser- xotinmunosabatlaridaturmush o‘rtog‘iga itoatkorlikni, uning barcha gaplarini so‘zsiz bajarishini ko‘rsatiladi. Zebi o‘rnidanturibAkbaralimingboshiningbuyruqlarinibajaraboshlaydivauni ng g‘ayritabiiyqo‘rsligidanhayratlanibungaqaraydi.Akbaralimingboshining bu nigohdan jahli chiqadi. Sababi,mavjud madaniy makonda erkak kishining ko‘ziga qarash,tikboqishunganisbatanhurmatsizlikvabetgachoparliknibildiradi. Biroq Zebihurmatsizlikyuzasidanemas,balkihayratdanungatikilibqolgandi. Mingboshi“–Nimagamengaqaraysan?Yomastmisan,...”debuninohaq koyishigaqaramasdan, Zebie’tirozbildirmaydi, indamaydi,aksincha,dasturxonni yozadi,o‘zishidadavometadi.Zebininge’tirozbildirmagani,uningo‘zbek ayollarigaxosiboli,hayolihamdaandishaliekaniniko‘rsatadi.Cho‘lponliso niy unsurlar,xususan,gaptuzilishiorqalibungaerishadi,milliyo‘zigaxoslikni ko‘rsatadi. O‘zbekayollarininge’tirofgaloyiqyanabirjihatishundaki,ularturmush o‘rtog‘idanruxsatsizishqilmaydilar.AsarboshidaZebiningdugonasiSaltan at EnaxonlarnikigamehmongaZebiniolibborishniyatidakeladi.Ammo,Zebi ning7 Cho ‘ lpon. Kecha va kunduz. – T.: Sharq, 2004 28 onasiQurbonbibiotasinamozdankelganidanso‘ngiznso‘rabko‘rishiniayta di. Bu ham sharqona odobning bir ko‘rinishi: “Sukutuzoqqacho‘zilgandankeyinQurbonbibiendibusafarjiddiybir chehra bilan: -Nimagaindamaysiz?Xo‘pdeng!Kattaodam,uyatbo‘ladi.Biryaxshi xotinlari, bir otincha qizlari borki... O‘zlarini bo‘lsa, o‘zingiz bilasiz, - dedi. So‘fi negadir: - Bilaman, Fitna, bilaman! – deb qo‘yib, yana jim bo‘ldi. Endi Qurbonbibi yana ham jiddiylashdi: -Bo‘lmasa,“yo‘q”,deng.Saltanatxongajavobberay,ketsin! Azondakelgan edi. Shundan so‘ng so‘fining tili aylandi: - Shoshma, Fitna, “yo‘q”, dema, mayli, bora qolsin...”. Qurbonbibiqiziningqishbo‘yisiqilibo‘tirganiniko‘rib,uningko‘nglini yozibkelishiuchun,uniazbaroyiyaxshiko‘rganidanmanashuyolg‘onnio‘yl ab topadi.Ammo,unio‘ziuchunemas,qiziuchunishlatganvabukichikyolg‘oni katta fojiyalarga sabab bo‘lishini u hatto tasavvuriga ham keltirmagan edi. QurbonbibiXalfaeshonningoilasigaxosmuhitvamunosabatlarnijudaj o‘n sodda tilda, barchaga tushunarli so‘zlar bilan ta’riflaydi:“Katta odam, uyat bo‘ladi. Biryaxshixotinlari,birotinchaqizlariborki...O‘zlarinibo‘lsa,o‘zingiz bilasiz, ...”. “Katta odam” so‘zi hurmatli, obro‘- e’tiborli insonni nazarda tutmoqda.“Otin”so‘ziarxaikso‘zhisoblanib,eskimaktablardaqizlaro‘qituvc hisi,dinva shariatbilimdonisifatidatushunilgan.“Otincha”so‘ziesao‘shaotinlarqo‘lida tahsiloladiganyoshqizlarganisbatanqo‘llanilgan.Qurbonbibiningso‘zlarij uda soddabo‘lsada,“- Bo‘lmasa,“yo‘q”,deng.Saltanatxongajavobberay,ketsin! Azondakelganedi”,–deganso‘zlariundagio‘zbekayollarigaxosbo‘lgan qa’tiyatniko‘rsatadi.Bundantashqariushbuparchadao‘zbekonalarigaxos farzandparvarlik tuyg‘usi ham anglashiladi. Asarda Qurbonbibidan tashqari, onalik motivixosbo‘lganyetakchipersonajlartalaygina.UlarsirasigaSaltiningona si–Umrinisabibi–O‘lmasjonningonasi–Xadichaxon–Sultonxonningonasi– 29 Miryoqubningxotinikabilarnikiritishmumkin.Buqahramonlarningasard aturli xarakteri,badiiy- estetikpozitsiyasivao‘zdunyosibor.Biroqularningbarchasi umrbo‘yifarzandiuchunyashaydi,ularningxoxishlariniqo‘ldankelguncha bajarishgaintiladi,ularuchunqayg‘uradi,kuyunadivakerakbo‘lsafidokorli k ko‘rsatadi. Bu esa ularni farzandparvarlik tuyg‘usi atrofida birlashtirib turadi. Hechbirmillatdauchramaydiganfaqatginao‘zbekayollarigaxosbo‘lga n xususiyatlardanyanabiribuularningkundoshlaribilanbiruydaahilvabir- biriga xushmuo mala bo‘lib yashashid ir. Bu maqomda gi personajl ar munosab ati nasrimizda ilk marta A. Cho‘lpon tomonidan tasvirlanadi. Buni biz Xadichaxon va Poshshaxon o‘rtasidagi suhbatda kuzatamiz: “-Ha,eringizshahardaqolibketdi.Bilmadim,yanabitta- yarimtagako‘ngli tushdimikin? - Nazarlari qursin u kishining! Hadeb tusha berar ekan-da... -Siz-biz“tushmasin”deganimizbilantushmayqolarmidi?Xudoo‘zi tushadigan qilib yaratgan ekan-da. - Xudovandi karim bu erkaklarni muncha yaxshi ko‘rar ekan, a... -O‘zimizdanqiyos- da...Oramizdaerkakniyaxshiko‘rmaydigankimbor?.. Nondan oling! Qiyomga qarab o‘tirsangiz-chi...” 8 . “Kundosh”so‘zieskirganso‘zlardanbiribo‘lib,birernikohidagibirnecha xotinganisbatanqo‘llaniladi.Kundoshlikmunosabatiislomdinigamansub davlatlaruchun,jumladan,XXasrboshlaridaO‘zbekistondaham,tabiiyhol hisoblangan.Suhbatdananglashiladiki,kundoshlarbir- birlarinijudayaxshi tushunadi lar. Garchi bir birlarini yoqtirmas ada, ko‘nglidan o‘tayotg an kechinmalarnisirsaqlab,bir- birlarigailiqmunosatdabo‘ladilar.Birdasturxon atrofida o‘tirib, bir-biriga mehmondo‘stlik ko‘rsatadilar. 2.2. “ Kecha v a Kunduz” romanida xalq v a jamiy at hay ot i “KechavaKunduz”romanidaxalqvajamiyathayotidamuhimahamiyat ga molikbo‘lganbarchaziddiyatlar,adibningbororzulariifodalangan.Unda mehnatkashxalqning,xususan,xotin- qizlarningog‘irkulfatu,mashaqqatlarga8 Cho ‘ lpon. Kecha va kunduz. – T.: Sharq, 2004 30 to‘liqhayotijonlivoqealar,yorqinobrazlarvositasidata’sirlivaishonarli tasvirlangan 9 .Asardagiasosiyijobiyqahramonlardanbiribo‘lgango‘zalva xushovoz, sodda va huquqsiz Zebi timsoli fikrimizni dalillaydi [7, 170 b.]. Muallif Zebi taqdirida, Razzoq so‘fi va Qurbonbibi taqdirida butun bir xalqning davrga xos fojeali hayotini yaqqol ko‘rsatib beradi. A. Cho‘lpon asarning boshidan oxirigacha Zebixarakteridagisamimiyatni,ochiqlikniengmuhimbelgisifatidako‘rsata di. Zebidao‘zbekayollarigaxos sifatlar jamlangan bo‘lib, upoklik, tozalik,go‘zallik vanavqironliktimsolihisoblanadi.Uningko‘nglidaatrofidagilarga,dugonal ariga, bahorga,hamma- hammanarsagamuhabbatbor.Uhalihayotningachchiq- chuchuginiko‘rmagan.Uningmurg‘akqalbidunyodarazolatvaqabihlik, yomonlikvayovuzlikborliginisig‘diraolmaydi.BungabizasardaZebivaunin g dugonasi Salti o‘rtasidagi munosabatlarda guvoh bo‘lamiz: “ ... Salti endi gap ochdi: - Erta saharlab chopganim bekorga emas... - Men ham sezganman... Yuragim bir qur seskanib ham oldi... - Nimaga o‘rtoqjon? - O‘zingiz bilgan sovchilar balosi-da... Qish ichi keti uzilmadi. -Menambezganman,jonimqaqa...shuninguchunbirqishloqqachiqib kelsammikan, deb edim. -Nimasini aytasiz-a... Ariqdagi suv ham muzning tagidan chiqadi- ku. Yuqoridakeltirilgandialogshaklidagiparchadanqizlarningbir- birlariga bo‘lgansamimiyati,hurmatiseziladi.Ularningoxirigayetmayqolganjumlal ari qizlarning bir-birlarini so‘zsiz tushunishini bildiradi. Ularning bolalarcha beg‘ubor, soddaekanliginiko‘rsatadi.Parchaso‘ngidaZebining o‘zdardlariniifodalash uchunqo‘llagan“Ariqdagisuvhammuzningtagidanchiqadi-ku”o‘xshatishi uningerksiztutqunkabiekanliginiaytishbarobarida,o‘zbekayollarigaxos sirliligini, zehnliligini ham namoyon etadi:9 Dilmurod Quronov ―Cho ‘ lpon nasri poetikasi‖ ―Sharq‖ nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Toshkent-2004 31 “ Zebi uni uzr aytib qarshi oldi: -O‘rtoqjon,-dedi,-otamavroddao‘tiribqoldi,shekilli,shunaqaodatibor. Endiyoq kirib kelsa kerak. Xafa bo‘lmang-a? ” Zebiningotasikelmayotganiuchunuzrso‘rashifaqatginaotasiuchunemas, balkio‘ziuchunham,o‘ziningmehmonniunutibqo‘yganiuchunhamdir.Uni ng hijolatlichehrasidao‘zbekqizlarigaxosuyatchanlikbilanbirgalikdasamimi yat hamnamoyonbo‘ladi.“Endiyoqkiribkelsakerak.Xafabo‘lmang- a?”qisqa jumlalarisamimiyatvasharm- hayogato‘labo‘lib,ikkidugonaningbir-birini yaxshiko‘rishini,bir- birigayaqinligini,bir-biriniranjitibqo‘yishdanqo‘rqishini ko‘rsatadi.Saltio‘ziqisqavaqtgakelganbo‘lsadaushoshilayotganinio‘rtog‘i ga bildirmaydivauningyuzidano‘tolmaydi.Bundaymunosabatfaqatginayaqi n dugonalaro‘rtasidaginabo‘ladixolos.Parchadaishlatilgan“avrod”so‘zidini y xususiyatniifodalovchiso‘zbo‘lib,duolar,Bomdod,tongnamozidanso‘ng o‘qiladiganduo,oyatyohudko‘ptakrorlanadigan,o‘qibyuriladiganoyatlar, duolar ma’nosini anglatadi. O‘zbekxonadonlaridaqarindoshchilik,qo‘shnichilikmunosabatlarihurma t- izzatgaasoslanadi.Asardahamkattagahurmatkichikkaizzatmunosabatla ri ulug‘lanadi.KattalargahurmatmunosabatlaridanbirinimuallifZebivaSarv ibibi o‘rtasidagi suhbatda ko‘rsatadi: Qizlaro‘zlarinitappa- tappaaravadantashlab,eshikdanichkarigakirarkan, Zebi sekingina kampirni uyg‘otdi: - Enajon, turing kelib qoldik! Enajondanjavobbo‘lmadi.Zebio‘shapastovozbilanyanabiruyg‘otdi, enajon hali ham jim edi 10 . SafarboshidayoqZebiningtizzasigaboshiniqo‘yib,uyqugaketganbu kampirni bezovta qilishga jur’ati yetmagan Zebi qizlar aravadan tushayotganda uni pastovozbilanuyg‘otadi.Enajondanjavobbo‘lmagach,uniyanao‘shapast ovozdauyg‘otishi,Zebining andishaliliginiko‘rsatishbilanbirqatordauning o‘zbekqizlarigaxoskattalargabo‘lganhurmatinihamifodaetadi.Qahramo nga10 Cho ‘ lpon. Kecha va kunduz. – T.: Sharq, 2004 32 xosbu fazilatlar past ovoz, enajon, pastgina kabi sifatli birikma va ot bilan hamda qarshilantirishusulidanfoydalanganholdatasvirlanadi.Kichiklargaizzatni biz Hamro enayning chaqaloqqa bo‘lgan munosabatida ko‘rishimiz mumkin: Bolaniyo‘rgaklaganidankeyinhaliuqadarodamkepatasigakirmagan yuzlariga tikilgan va mana bu so‘zlar bilan erkalatganmish: “-Aylanay,mehmon,kimdanxafabo‘libtushdingiz? Kimozorberdisizga? Ayting!Qovog‘ingizniochsangiz-chi! Yorug‘dunyogakeldingiz!Shukrqiling! Sevining! Mundoq bir kuling! Kulimsirang! Iljaying!..” Hamroenayningchaqaloqnisizlabgapirishi,ungasertakallufso‘zlarbilan murojatqilishi,“Sevining!Mundoqbirkuling!Kulimsirang!Iljaying!”kabi iltimosnamoso‘zlariuningkichikmehmonga,yanichaqaloqqabo‘lganizzat -ikromini ko‘rsatadi. O‘zbekxalqiningtahsingasazovorbuxususiyatinibizshunigdek,Razzoq so‘fi va uning akasi o‘rtasidagi suhbatda ham ko‘rishimiz mumkin. “-Shaharnitashlang!Buhovlinisoting!Shahardahovli- joyniyaxshipulga oladi.Qishloqdankichkinabirhovliolamiz– muningyarimpuligayokiuchdan biriga.Qolganigaasbobolamiz.O‘zyerimizyoni-beridanbirparchayanayer topamiz... Uni ham olamiz. Hali bardamsiz, birgalashib ishlaymiz. Durustmi? So‘fi indamasdi; oq do‘ppisini boshidan olib, buklab o‘ynardi... - Qani bir narsa deng! So‘fihechnarsademay,o‘rnidanturdi.Yanadaminichiqarmasdan, ichkariga tomon bir-ikki qadam bosdi. Keyin yana orqasiga qayrilib, dedi: - Mensalla-to‘nimnikiyibchiqay.Jumanixonaqodao‘qiymiz.Kech qoldik... ” Ushbuparchadahamkattalargahurmat,hamkichiklargaizzatmunosabati ifodasinibirgauchratamiz.Akasiningso‘figa,ya’nio‘zukasiga“siz”labmuroj at qilishi, masalani har tomonlana mukammal tushuntirishga urinishi hamda masalani takrorvatakrorbayonetishgayetgansabr- toqatiuningtimsolidao‘zbekxalqiga xoskichiklargaizzatmunosabatiniifodalasa,so‘finingakasiningtaklifigara d javobiniberolmay“Yo‘q”so‘ziniaytishgatiliaylanmasligi,bunixatti- harakatlar 33 orqaliko‘rsatishgaurinishivakattainsongapirgandasukutsaqlashiuning kattalarga bo‘lgan hurmat munosabatini ifodalaydi. Asarda izzat-ikrom va hurmatxislatlari qo‘shnilar o‘rtasidagi munosabatlarda ham namoyon bo‘ladi: “...Oshdanso‘ngqishloqqizlaridano‘zigadurustroqbirdehqonningqizi o‘rnidan turib: - Ertaga mehmonlarni biz kutamiz, - dedi 11 . ShundankeyinmingboshiningkichikxotiniSultonxonkattakundoshining qizi bilan gapni bir joyga qo‘yib, o‘rnidan turdi va Enaxonga tomon yuzlanib: -Bo‘lmasa,mehmonlaringizindingabiznikidabo‘lishadi,-dedi,- tuzukmi? Endi bizga ruxsat! ” Barcha mizga ma’lumki, o‘zbek xalqi qadimdan mehmond o‘st xalq hisoblanadi.Hattoki,qo‘shnisiningmehmonigahamizzat- ikromko‘rsatadi. Yuqoridakeltirilganparchada,hozirgipaytdayo‘qolibborayotganqo‘shnil ar o‘rtasidagichiroylibiran’ananiko‘rishimizmumkin.Buan’anaqo‘shnisining uyigakelganmehmonnio‘zuyigachaqirtirishunio‘zmehmonidekkutibolis hva uni izzat-ikrom bilan kuzatishdir. Bilamizki, o‘sha vaqtlarda oddiy xalq anchagina qiyinchilikbilanhayotkechirgan,lekinshundaybo‘lsada,ularbuan’anagaa mal qilishgan. Enaxonlarnikigakelganmehmonlarnidastlabshuqishloqdagidurustr oqbir xonadonningqizitaklifqilganbo‘lsa,undankeyinularningyaqinqo‘shnisi,k elin bo‘libkelganigaendiginabeshoybo‘lganSultonxontaklifqiladi.Bunday taklifdanEnaxonvauningoilasijudasevinadi.Sababi,Enaxondo‘stlariuchu n to‘kindasturxonyozishnixoxlardi.Sultonxonningesabungaqurbiyetaredi. Ammouningo‘zihammehmonlarniqo‘lidankelgunchayaxshikutibolishga urindi. Biz buni quyidagi parchadan bilishimiz mumkin:11 Dilmurod Quronov ―Cho ‘ lpon nasri poetikasi‖ ―Sharq‖ nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Toshkent-2004 34 “Mehmonlargaqo‘lidankelgunchayaxshidasturxonsolib,qo‘ni- qo‘shni qizlarvakelinchaklarnichaqirtirib,allaqaylardantoriuzilgandutorlarnitopt irib kelgan va ularni xursand qilmoq uchun tirishib-tirmashgan” Cho‘lponEnaxontimsolidao‘zbekxalqigaxosmehmondo‘stlikfazilatibilan bir qatorda mehr-oqibat tuyg‘usini ham ifodalagan. Enaxonning mehmonlar yoniga qo‘ni- qo‘shniqizlarvakelinchaklarnichaqirishio‘shadavrdainsonlaro‘rtasidagi mehr oqibatni hamda go‘zal xulqni namoyon etadi. Asardashuningdek,o‘zbekqizlarigaxosodob- axloq,go‘zalxulqnamunalari XadichaxonvauningqiziFazilat,Zebivanotanishkishio‘rtasidagisuhbatlard a qiziqarliko‘rinish kasb etadi: “Dasturxoni muncha yomonekan, sen chaqirmabsanda, mehmonlarni. Biz bu yerda qiyomat qilib kuzatardik... -Shuni ayting-a! – dedi Poshshaxon. -Mensizdanso‘roqsizchaqirishgabotinolmadim.Ikkovimizmaslahat qilishdik, ertagi kunga Sultonxon ayam chaqirib keldi.” Fazilatvaonasio‘rtasidagisuhbatdaqizninggo‘zalxulqiodob-ahloqi namoyonbo‘ladi.Bunibizuning“...sizdanso‘roqsizchaqirishgabotinolmad im”deganso‘zlaridaaniq,ravshanko‘rishimizmumkin.Uboyxonadonningy olg‘iz qizibo‘lishigaqaramasdano‘zonasidanberuxsatishqilmasligiqizninggo‘za l axloq sohibi ekanini ko‘rsatadi. Darhaqiqat,insonuchunodob,xulqvayaxshitarbiyaharqanchaboylik dan ham ustundir. Zero, boylik bilan topib bo‘lmaydigan narsalar xushxulqlik, chiroyli muomala bilan topilishi mumkin. Chiroyliodob va xulq atvor insonning ba’zi ayb va kamchiliklarini yopishi mumkin. Go‘zalxulqbuinsonningichkidunyosinigiago‘zallashtiribqolmay,balki uningfe’latvoridahamnamoyonbo‘ladiganfazilatdir.Zebininggo‘zalxulqiv a shiraliovoziunidugonalario‘rtasidahurmatgasazovoretadi.AsardaZebini ng go‘zal axloqidan namunalarni ko‘plab uchratish mumkin. Jumladan uning notanish kishibilansuhbatidayokisudzalidagiholatidaham anashundayodob namunalarini ko‘rish mumkin: “- Kimsiz? Nima deysiz? – deb so‘radi. 35 U yoqdan sodda va biroz dag‘al, lekin quvnoq bir erkak ovozi keldi: - Ha, Razzoq so‘fining ojizalarimisiz? Qalaysizlar, omon-eson bormisizlar?- Xudoga shukr – deb qo‘ydi Zebi. - Men otangizni aytgali kelib edim... - Uxlab yotgan bo‘lsa kerak. Uyg‘otib beraymi? Zarurmi? - Eshonbobomyo‘qlatdilar.Uyg‘otmasangizbo‘lmaydi.“Tez,oldingasolib kel!” dedilar... - Xo‘p bo‘lmasa uyg‘otib berayin.” UshbuholatdaZebiningro‘molinipanaqilibeshikoldigakelishivanotanish odambilaneshikniochmasdanuningqilgansuhbati,o‘zbekayollarigaxosib o-hayovago‘zal:odobininamoyonetadi.Uningketma- ketberganqisqaso‘roqlari o‘zbek qizlariga xos soddalikni ifodalaydi: “Sud raisi, nihoyat, tilmochga yuzlandi: - Aytingiz aybdor yuzini ochsin 12 . Tilmoch bu buyruqni Zebiga tushuntirib berdi. -Voy,o‘laqolay!Shunchanomahramningoldidayuzimniochamanmi? Undan ko‘ra o‘lganim yaxshi emasmi?” Ushbu parchada Zebining xarakteri va ruhiyati nihoyatda tabiiy va jonli ochib berilgan. U shu qadar sodda va beg‘uborki, hattoki sud qamoq degan tushunchalar haqidatasavvurgahamegaemas.Busoddamusulmonayolsuddaqorakurs ida o‘tirgandaham hukm,jazoqandaybo‘lishini emas,balkibutunlayboshqanarsani– musulmonlik,sha’riatqoidalarigashakkeltirmasliknio‘ylaydi.Parchada qo‘llangan“nomahram”so‘zidiniyma’noniifodalovchiso‘zbo‘lib,yaqin qarindoshlikaloqasibo‘lmaganligisabablibir-biriniko‘rishyokibir-biriga ko‘rinish man etilgan, lekin nikohlanishi mumkin bo‘lgan erkak va ayol (bir-biriga nisbatan) zid mahram ma’nosini anglatadi. 12 Cho ‘ lpon. Kecha va kunduz. – T.: Sharq, 2004 36 X ULOSA Akadem ik Naim Karimov Cho ‘ lpon haqida shunday yozgan edi: “Cho ‘lponningulug‘vorligishundaki,uXXasro‘zbekadabiyotiniyangi pog‘onagako‘tarib,o‘zbekadabiytiliningshakllanishivaravnaqtopishigaul kan hissa qo‘shibgin a qolmasda n, xalqda “Vatan”, “Millat”, “Istiqlol” tushunchalariningteranma’nokasbetishigahammislsizdarajadakattata’s ir ko‘rsatdi.O‘zgaso‘zlarbilanaytganda,uxalqdahurriyattuyg‘usiniuyg‘otdi, uningko‘zidagig‘aflatpardasiniolibtashladi,undaVatangamuhabbat,kelaj akka ishonch hislarini tarbiyaladi.Uning fuqarolik jasorati xuddi shundadir ” 13 . Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, asar tili boy,jozibador. Muallif tili ham, qahramonlartilihamixchamvaobrazli.Romanningsyujetigo‘zalvaserjilo bo‘lishbilanbirgalikdaqiziqarlivata’sirlidir.Uningqamrovijudaham keng.Biz faqat“KechavaKunduz”romaniqahramonlariorasidagiijtimoiy- shaxsiy muno sabat tasviri dan foydalangan holda, XX asr boshlaridagi o‘zbe k xona donl undag i er- xotin, dugonalar, qo‘shnilar va qarindoshl ar munosabatlarinivao‘zbekxalqigaxosayrimjihatlarnivahozirgikungakelib yo‘qolib borayotgan ba’zi an’analarni qisqacha talqin qilishga urindik. Xullas,yozuvchiningtarjimaiholinivaijodiyfaoliyatinio‘rganish,bir tomondan, ma’rifiy ahamiyatga ega bo‘lsa, ikkinchi tomondan, o‘quvchilarga davr ruhini chuqurroq anglatish, ijtimoiy munosabatlarni ular qalbiga etkazish, ularni 56 milliyistiqlolmafkurasi,milliyma’naviyatgacheksizhurmatruhidatarbiyala sh, adibningadabiyotravnaqidavajamiyatdatutganmavqeini,uningnovatorli gini ko‘rsatishorqaliadabiyjarayonningrivojlanishbosqichlarinichuqurroqan glatish, yozuvchi shaxsining kamol topishi, ruhiy olami misolida yoshlar tarbiyasiga ijobiy ta’siretish,engmuhimi,o‘rganilajakasarningyaratilishigaturtkibo‘lganvo qea-hodisalar bilan tanishtirish, shu orqali parcha mazmunini to‘liq tushuntirish, imkon yaratishuchunxizmatqiladi;asarnio‘qishuchunhavasuyg‘otadi.Xulosaqili b13 N.Karimov, S.Mamajonov, B.Nazarov, U.Normatov, O.Sharafiddinov “XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi”, T – 1999 37 aytganda,ta’limningmazmunihartomonlamaetukma’naviyatli,ma’rifatli kadrlarni kamol toptirish, voyaga etkazish xar bir ta’lim-tarbiya beruvchi shaxsdan ya’ni, o‘qituvc hidan, yuksak iste’dod talab qiladilar . Bu iste’dod faqat o‘qituvchiningbiliminioshirishgaqaratilganbo‘lishi,buninguchuno‘qituvc hi hammasohabilanhamnafasbo‘lishinazardatutiladi.Harbirdarsgaalohida mas’uliyatbilantayyorlanisho‘qituvchiningmuqaddasburchidir.Bilimdon lik, tajriba, kasbiy mahorat, ko‘nikma adabiyot darslarining samaradorligini oshiruvchi muhimomildir.Interfaolusullaro‘qituvchivao‘quvchinidarslik,kitob,gazet ava 57jurnal,internetkabiqo‘shimchamanbalargamurojaatqilishga,mavzu yuzasidanaxborotlarnimustaqilizlash,to‘plash,tahlilqilish,umumlashtiris h hamdaamaliyotgatatbiqetishgaundaydi.Bizushbumalakaviyishimizda maktabdagiamaliyotjarayonidagidarso‘tishtajribalarimizdankelibchiqib, Cho‘lponasarlarinio‘rganishdabo‘yichaadabiyotdarslaridaqandayusullar dan foydalanish mumkinligi to‘g‘risida ba’zi mulohazalarimiz bilan o‘rtoqlashdik. 38 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1.Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2022. 2.N.Karimov, S.Mamajonov, B.Nazarov, U.Normatov, O.Sharafiddinov . XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi , T – 1999. 3.Cho ‘ lpon. Kecha va kunduz. – T.: Sharq, 2004 4.Cho ‘ lpon . Kecha va kunduz. Ilm-ziyo-zakovat.Toshkent-2019 5.Dilmurod Quronov ―Cho ‘ lpon nasri poetikasi‖ ―Sharq‖ nashriyot- matbaa 6.aksiyadorlik kompaniyasi Toshkent-2004 7.Quronov D. Jadidlar. Abdulhamid Cho„lpon.– T.: Yoshlar nashriyot uyi, 2022. 8. N.Karimov, S.Mamajonov, B.Nazarov, U.Normatov, asr o‘zbek adabiyoti tarixi , T – 1999. 9. https://n.ziyouz.com/portal- haqida/xarita/matbuot/jadid- c 10. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: энциклопедияси”. Давлат илмий нашриёти. www.ziyouz.com кутубхонаси. 11.https://cyberleninka.ru/article/n/sho-lpon-adabiy- estetik-qarashlarida-jamiyat- va-ayol-taqdiri 12. 13. 14. 15. 16. 17. https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/ abdulhamid-cho- lpon-1897-1938/abdulhamid-cho-lpon-kecha- va-kunduz-roman 18. 19. 20. 39 40

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

I bob. Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lponning hayoti va ijodiyoti

1.1. O‘zbek adabiyotining yorqin yulduzining hayoti va ijod yo‘li

1.2. Cho‘lpon lirikasi

II bob. Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanidagi ijtimoiy-insoniy munosabatlar lisoniy tahlil obekti sifatida

2.1. “Kecha va Kunduz” romani haqida ma’lumot

2.2. “Kecha va Kunduz” romanida xalq va jamiyat hayoti

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить