Choʻlponning «Kecha va kunduz» romanida realizm

O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI 	
ʻ
O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI	
ʻ
JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI 	
ʻ
FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI	
ʻ ʻ ʻ
O ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN	
ʻ
KURS ISHI 
 MAVZU: CHO LPONNING “KECHA VA KUNDUZ” ROMANIDA	
ʻ
REALIZM 
 Bajardi:__________________________
 Qabul qildi:__________________________ 
Toshkent-2025  MUNDARIJA 
KIRISH………………………………………………………………………….3 I 
BOB. “KECHA VA KUNDUZ” ROMANI VA UNDA REALISTIK 
ADABIY AN’ANALARNING NAMOYON BO LISHI……………………..5 ʻ
1.1. Cho lponning hayoti va ijodi…………………………….………………….5 	
ʻ
1.2. “Kecha va kunduz” romanining yaratilish tarixi va asosiy g oyaviy 	
ʻ
yo nalishlari………………………………………………………………………7 	
ʻ
Bob yuzasidan xulosa……………………………………………………………12 
II BOB. ROMANDA REALIZM POETIKASI: OBRAZ, MUHIT VA 
JAMINIY HAYOTNING TASVIRI…………………………………………..13 
2.1.Obrazlar tizimi va xarakter yaratish jarayonida realizm unsurlari…………...13 
2.2. Asarda ijtimoiy muhitning haqqoniy talqini…………………………………19 
Bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………….25 
UMUMIY XULOSA…………………………………………………………….27 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..29  KIRISH 
Mavzuning   dolzarbligi. XX   asr   boshlarida   o zbek   adabiyoti   ijtimoiy   ongningʻ
uyg onishi,   jadidchilik   harakati,   millatning   ma’naviy   hayotida   yuz   bergan	
ʻ
yangilanishlar   bilan   bog liq   holda   sifat   jihatidan   yangi   bosqichga   ko tarildi.	
ʻ ʻ
Adabiyotning asosiy vazifasi jamiyatdagi illatlarni ko rsatish, ma’rifatga chorlovchi	
ʻ
g oyalarni ilgari surish, hayotni haqqoniy tasvirlash edi. Ana shu jarayonda realizm	
ʻ
yo nalishi   milliy   adabiyotning   asosiy   badiiy   tamoyillaridan   biriga   aylandi.
ʻ
Cho lponning   “Kecha   va   kunduz”   romani   o zbek   nasrida   realizmning   yetuk
ʻ ʻ
namunasi   sifatida   jamiyat   hayotini,   ijtimoiy   ziddiyatlarni,   millatning   o tmish   va	
ʻ
kelajak   o rtasidagi   murakkab   munosabatlarini   chuqur   tahlil   bilan   ochib   bergan.	
ʻ
Roman   poetikasini,   undagi   realizm   tamoyillarini   yangicha   ilmiy   tahlil   qilish
bugungi adabiyotshunoslik oldidagi dolzarb vazifalardan biridir. 
Mavzuning o rganilganlik darajasi.	
ʻ   Cho lpon ijodi va “Kecha va kunduz”	ʻ
romanining   badiiy   xususiyatlari   haqida   bir   qator   adabiyotshunoslar   tomonidan
tadqiqotlar   olib   borilgan.   Olimlar   asarni   tarixiy-adabiy   jarayon   kontekstida
o rganganlar. Roman  strukturasi,  obrazlar  tizimi  va  g oyaviy yo nalishi   yuzasidan	
ʻ ʻ ʻ
ham ayrim ilmiy maqolalarda fikrlar bildirilgan. Ammo asarda realizmning badiiy
tabiatini,   uning   ijtimoiy-psixologik   asoslanganligini,   Cho lponning   real   hayot	
ʻ
manzaralarini   tasvirlashdagi   uslubiy   yangiliklarini   maxsus   tadqiq   etgan   ishlari
yetarli   emas.   Shu   jihatdan   “Kecha   va   kunduz”   romanida   realizm   tamoyillarining
namoyon bo lishini alohida ilmiy obyekt sifatida o rganish zarur va dolzarbdir. 	
ʻ ʻ
Kurs ishining obyekti.  Ushbu tadqiqotning obyektini Cho lponning “Kecha 	
ʻ
va kunduz” romani tashkil etadi. 
Kurs   ishining   predmeti.   Roman   matnida   realizmning   badiiy   ifodalanishi,
obrazlar tizimi, ijtimoiy muhit, ma’naviy-ruhiy kechinmalar va badiiy vositalarning
real hayot asoslari. 
Kurs ishining maqsadi. “Kecha va kunduz” romanida realizmning namoyon 
bo lish xususiyatlarini aniqlash va uning badiiy-estetik o rnini ilmiy asoslash. 	
ʻ ʻ
3  Kurs ishining vazifalari:
1.Cho lponniʻ
ng adabiy-estetik qarashlaridagi realizmga munosabatini
ko rsatish. 
ʻ
2.Roman yaratilgan davrdagi tarixiy-ijtimoiy sharoitni yoritish. 
3.“Kecha va kunduz” romanida realizmning asosiy tamoyillarini tahlil qilish. 
4.Obrazlar tizimi va xarakter yaratish jarayonidagi real hayot aksini ko rsatish. 	
ʻ
5.Ayol taqdiri, maishiy muhit, ijtimoiy ziddiyatlar, ruhiy kechinmalar tasvirining
realizmga xos jihatlarini aniqlash. 
6.Romandagi badiiy uslub, psixologizm va milliylikning realizm bilan 
uyg unligini asoslash. 	
ʻ
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi.  Kirish, II bob, ikkita fasl, xulosa va 
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. Jami: 30 bet. 
4  I BOB. “KECHA VA KUNDUZ” ROMANI VA UNDA REALISTIK
ADABIY AN’ANALARNING NAMOYON BO LISHI ʻ
1.1. Cho lponning hayoti va ijodi 	
ʻ
 Abdulhamid Sulaymon o g li Yunusov, adabiyot olamida Cho lpon nomi bilan 	
ʻ ʻ ʻ
tanilgan, 1897-yilda Andijon viloyatining Qatorterak mahallasida ziyoli oilada 
tug ilgan. Uning otasi Sulaymonqul Mulla bazzozlik qilgan, lekin diniy ta’limga va 	
ʻ
adabiyotga qiziqishi bo lgan inson edi. Cho lpon dastlab an’anaviy diniy maktabda 	
ʻ ʻ
va madrasada tahsil olgan (taxminan 1908–1912-yillar). Keyinroq u rus - tuzem 
maktabiga o tib, rus tilida o qigan (1912–1914). Bu ta’lim unga faqat diniy bilim 	
ʻ ʻ
emas, balki zamonaviy dunyoqarash, boshqa tillar va adabiyot bilan tanishish 
imkonini ham bergan.  Shuningdek, Cho lpon Sharq mumtoz adabiyoti bilan 	
ʻ
qiziquvchan bo lgan. U Firdavsiy, Sa’diy, Hofiz, Umar Xayyom va Alisher Navoiy 	
ʻ
kabi ulug  shoirlarning asarlarini o qigan va ularning badiiy-merosini chuqur 	
ʻ ʻ
o rganish unga ijodiy ruh bag ishlagan. 	
ʻ ʻ
Cho‘lpon ham huddi ustozlari singari o‘z qahramonlarini nomlashga katta 
ahamiyat bilan qaragan 1 . 
  XX   asr   boshlarida   Turkistonda   jadidchilik   harakati   kuchli   edi,   va   Cho lpon	
ʻ
aynan   shu   muhitda   shakllangan.   Jadidlar   ma’rifat,   milliy   uyg onish   va   ta’limni	
ʻ
targ ib qilar, adabiyot orqali jamiyatni o zgartirishni maqsad qilgan. Cho lpon ham	
ʻ ʻ ʻ
bu   g oyalarga   faol   qo shilgan.   U   matbuot   maydonida   ham   faol   bo lgan:	
ʻ ʻ ʻ
“Ishtirokiyun”, “Qizil Bayroq”, “Turkiston”, “Buxoro axbori” kabi gazetalar  bilan
hamkorlik   qilgan.   Ta’lim   va   siyosiy   faoliyat   bilan   birga,   u   teatr   sahnalarida   ham
ishtirok etgan  “Turon”  teatrida  ijodiy ishlara  qo shilgan.  Shu muhit  Cho lponning	
ʻ ʻ
adabiyotga munosabatini shakllantirishga kuchli ta’sir ko rsatgan: u she’riyat, 	
ʻ	
1
 Axmedova M., Oxunova M. “Kecha va kunduz” romani qahramonlarining ta’riflarini qo‘llashda ijodkor mahorati 
va qo‘llangan antroponimik birliklar ahamiyati. // Academic Research in Educational Sciences. – 37-B. 
5  publitsistika va dramaturgiya orqali milliy o zlik, erkinlik va ijtimoiy adolat idealariʻ
haqida   yozgan.   Cho lponning   ijodiy   faoliyati   taxminan   1912–1914-yillarda	
ʻ
boshlanganligi   adabiyotshunoslar   tomonidan   qayd   etilgan 2 .   Dastlab   u   “Qalandar”,
“Mirzaqalandar”, “Andijonlik” kabi taxalluslar bilan yozgan. Keyin esa “Cho lpon”	
ʻ
taxallusini   olgan,   bu   “tong   yulduzi”   degan   ma’noni   anglatadi.   Uning   ilk   she’r   va
maqolalari   “Sadoi   Turkiston”,   “Sadoi   Farg ona”   kabi   gazetada   chop   etilgan.   Bu	
ʻ
davrda   Cho lpon   asosan   ma’rifatparvarlik,   milliy   uyg onish   va   jamiyatdagi	
ʻ ʻ
ziddiyatlar haqida yozgan. Ijodiy uslubi o ziga xos: metaforalar, ramziy obrazlar va	
ʻ
lirik   kayfiyatga   boy   she’rlar   yaratgan.   U   she’riyatda   sharq   va   g arb   tasavvurlarini	
ʻ
uyg unlashtirishga   intilgan.   Cho lpon   nafaqat   shoir,   balki   dramaturg   va   nasriy	
ʻ ʻ
yozuvchi   edi.   U   teatr   asarlarini   ham   yozgan:   masalan,   “Temirchi”,   “Gunoh”   va
“Cho rining   isyoni”   kabi   kichik   sahna   pyesalari   uning   ijodiy   repertuarida   bor.
ʻ
Shuningdek,   nasriy   yo nalishda   ham   ishlagan   va   “Kecha   va   Kunduz”   romanini	
ʻ
yozgan.   Bu   roman   Cho lponning   ijtimoiy   va   siyosiy   qarashlarini,   xalq   hayotining
ʻ
murakkab jihatlarini aks ettiruvchi muhim asar hisoblanadi. 
  Cho lpon   tarjimon   sifatida   ham   katta   ish   qilgan.   U   chet   el   adabiyotidan,	
ʻ
xususan,   Uilyam   Shekspir   kabi   buyuk   yozuvchilarning   asarlarini   o zbek   tiliga	
ʻ
tarjima   qilgan.   Bu   tarjimalar   orqali   u   o zbek   adabiyotini   global   madaniyat   bilan	
ʻ
bog lagan   va   yo naltirgan.   Cho lpon   ijodiy   faoliyati   va   siyosiy   qarashlari   tufayli	
ʻ ʻ ʻ
sovet davrida qattiq ta’qibga uchray boshladi. 1937-yilda u hibsga olinib, 1938-yil
4-oktyabrda qatl qilingan. Siyosiy repressiyalar, ideologik nazorat va ijodiy ozodlik
cheklovlari   uning   ijodiga   salbiy   ta’sir   ko rsatgan.   Shu   bilan   birga,   Cho lpon   o z	
ʻ ʻ ʻ
asarlarida   milliy   o zlik,   erkinlik   va   haqiqatni   targ ib   qilishga   davom   etgan.	
ʻ ʻ
Keyinchalik,   sovet   rejimi   siyosiy   xatoliklarni   tan   oldi   va   Cho lpon   1956-yilda	
ʻ
rasmiy ravishda oqlangan. Cho lpon o zbek adabiyotida juda katta iz qoldirgan. U	
ʻ ʻ
she’riyatda liriklik, milliy ruh va zamonaviy uslubni uyg unlashtirgan. Uning 	
ʻ	
2
 Nurmuhammadova F. “Kecha va Kunduz” romanida obrazlar talqini. // International scientific journal “modern 
science and research”. -36-B. 
6  “Uyg onish” (1922), “Buloqlar” (1924), “Tong sirlari” (1926) kabi she’riyʻ
to plamlari adabiyotda muhim o rin egallaydi. Cho lponning dramaturgiya asarlari	
ʻ ʻ ʻ
ham o zbekiston sahnalarida ijro etilgan va teatr rivojiga katta ta’sir ko rsatgan.	
ʻ ʻ
Tarjimonlik faoliyati orqali u chet adabiyotini o zbek tiliga olib kirdi, shu bilan	
ʻ
o zbek yozuvchilari va kitobxonlarini dunyo adabiyoti bilan yaqindan tanishtirdi.	
ʻ
Cho lpon faqat adib emas, balki ma’rifatparvar va milliy uyg onish ramzi bo lgan.	
ʻ ʻ ʻ
Uning asarlarida vatan, ozodlik, adolat va milliy o zlik g oyalari ustuvor. Uning ijodi	
ʻ ʻ
yosh avlodga ruhiy tarbiya berdi, milliy ongni uyg otdi va ijtimoiy adolat uchun	
ʻ
kurash ruhini madh etdi. Xulosa qilib aytganda, Cho lpon o zbek adabiyotining eng
ʻ ʻ
yorqin namoyandalaridan biri. Uning hayoti va ijodi milliy o zlik, ma’naviy	
ʻ
uyg onish va erkinlik ideallarini aks ettiradi. U dramaturg, shoir, tarjimon va	
ʻ
publitsist sifatida nafaqat asarlar yaratdi, balki o z davrining murakkab ijtimoiy-	
ʻ
siyosiy muammolariga javob berdi. Cho lponning ijodiy merosi bugungi kunda ham 	
ʻ
ahamiyatli
: uning she’rlari o qiladi,	
ʻ romanlari tahlil qilinadi, teatrda
sahnalashtiriladi   va   adabiyotshunoslikda   tadqiq   qilinadi.   U   o zbek   adabiyotini	
ʻ
yangi   pog onaga   ko tarishda,   milliy   ruhni   boyitishda,   va   global   madaniyat   bilan	
ʻ ʻ
aloqa o rnatishda hal qiluvchi rol o ynadi. 	
ʻ ʻ
1.2. “Kecha va kunduz” romanining yaratilish tarixi va asosiy g oyaviy 	
ʻ
yo nalishlari 	
ʻ
“Kecha va Kunduz” – Cho lpon tomonidan yozilgan o zbek adabiyotining 	
ʻ ʻ
klassik asari hisoblanadi. Asarda XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida 
O zbekistonda sodir bo lgan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy o zgarishlar haqida fikr 	
ʻ ʻ ʻ
yuritiladi. Adib XX asr boshlarida yashagan o zbeklarning turmush tarzini, ijtimoiy 	
ʻ
va siyosiy holatini o zgacha uslubda tasvirlaydi. Unda ikki dunyo – eski jamiyat va 	
ʻ
yangi, o zgarishlar davri orasidagi to qnashuvlar tasvirlanadi. Asarda milliy 	
ʻ ʻ
qadriyatlar, urf-odatlar, oilaviy munosabatlar va ko plab ijtimoiy masalalar tilga 	
ʻ
olinadi hamda o zbek adabiyotining o ziga xos xususiyatlari, asar qahramonlarining	
ʻ ʻ
ichki dunyosi va jamiyatdagi o zgarishlar aks ettiriladi. 	
ʻ
7  Cho lponning “Kecha va Kunduz” romani – bu shunchaki bir oilaning yoki ʻ
bir ayolning hayoti emas, balki butun o zbek xalqining fojiasini aks ettirgan asardir.	
ʻ
Ushbu romanda adib o sha davrdagi jamiyatning asosiy illatlari – ilmsizlik, ayollar 	
ʻ
huquqsizligi, amaldorlarning poraxo rligi, xalqning o z dushmanini tanimay, 	
ʻ ʻ
jadidlarga qarshi chiqishi kabi dolzarb masalalarni ko taradi	
ʻ 3 . Asar bugungi kunda 
ham o z ahamiyatini yo qotmagan, millat taraqqiyoti uchun muhim saboqlarni bera 	
ʻ ʻ
oladigan kuchga ega. Asarning bosh qahramoni Zebi timsoli orqali Cho lpon butun 	
ʻ
xalqning fojiasini tasvirlaydi va milliy uyg onish uchun ilm va ma’rifatning 	
ʻ
qanchalik muhim ekanini ko rsatadi. Cho lpon o zbek ramonnavislarining yirik 	
ʻ ʻ ʻ
vakillaridan biri bo lib, uning ijodida milliy mustaqillik, ma rifat va ijtimoiy tenglik	
ʻ ʼ
masalalari alohida o rin tutadi. Uning “Kecha va Kunduz” romani o zbek ayolining 
ʻ ʻ
taqdiri, ilmsizligi va jamiyatda ayolning o rni haqida. Asarda ayollarning 	
ʻ
ma rifatsizligi, ilmsizligi o z huquqlarini bilmasligi ularning jamiyatda to laqonli 	
ʼ ʻ ʻ
ishtirok eta olmasligiga sabab bo lishi ta’kidlanadi. Cho lpon xalqning og riqli 	
ʻ ʻ ʻ
muammolarini yoritgan, uning asarlarida ijtimoiy adolat va erkinlik g oyalari aks 	
ʻ
etgan. Millatni uyg otish – uyg onganlarning vazifasi. Shu jihatdan olganda, 	
ʻ ʻ
Cho lponning ijodi xalq ongini uyg otishga, milliy ruhni tiklashga qaratilgan edi. 	
ʻ ʻ
Uning “Kecha va kunduz” romanida ayol qismati orqali jamiyatdagi ijtimoiy 
tengsizlik muammosi yoritilib, inson erkinligi va ma’rifatga intilish g oyasi ilgari 	
ʻ
suriladi. Adibning publitsistik maqolalari esa xalqning ezgu orzu-umidlarini, dard 
va tashvishlarini aks ettirib, jamiyatni taraqqiyot sari yetaklashga qaratilgan. 
Cho lpon o z asarlari bilan millat tafakkurini o zgartirishga, adolat va ozodlik 	
ʻ ʻ ʻ
yo lida kurashga undagan ijodkorlardan biri hisoblanadi. Bu romanda xalqning 
ʻ
ilmsizligi din va dunyoviy ilmlardan ta’lim olmagani sababli jadidchilarning 
qoralangani va xalqning jabr ko rgani yoritilgan. 	
ʻ ISSN: 	
3
 Nurmuhammadova F. “Kecha va Kunduz” romanida obrazlar talqini. // International scientific journal “modern 
science and research”. – 36-B. 
8  Hamda boylar va amaldorlar o rtasida bo lib o tgan mudhish ishlar ko rsatilgan. Engʻ ʻ ʻ ʻ
achinarlisi, bu zamonda ya’ni (romandagi zamonda) ayollarga nisbatan nohaqlik
qilinishi, g arb ayollarini o zbek ayolidan ustun ko rsatilishidir. Bunga kim aybdor?	
ʻ ʻ ʻ
ayollarmi? Albatta, yo q. Bularning hammasiga ilmsizlik botqog iga botgan xalq va	
ʻ ʻ
hatto gazeta o qishni bilmaydigan mingboshi, ellikboshi va hamda ayollarga past	
ʻ
baho beradigan dinni faqat namoz o qish deb biladigan, ro zg or bilan ishi yo q so fi	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kabilar aybdor emasmi? Bu romanni o qigan odamlarning aksari Zebi obraziga	
ʻ
e’tibor qaratgan. Lekin bu yerda e’tibor qaratish kerak bo lgan asosiy omil bu	
ʻ
Zebining qismati emas undan ham muhim qismatlar bor. Millat qismati. Asar
qahramoni Zebi. U jamiyatdagi ayollarga nisbatan mavjud qarashlarga qarshi
turishga intiladi, ammo shu bilan birga, an’analar va ijtimoiy cheklovlar uni
chegaralab turadi. Zebi obrazi orqali ayollarning ilm olishga, o z huquqlarini	
ʻ
anglashga ehtiyoji borligini ochib beradi. Cho lponning publitsistik maqolalarida	
ʻ
ham aynan shu masalalar ilgari surilib, xalqning dard-u tashvishlari yoritiladi. Adib
o z asarlari orqali ijtimoiy tengsizlikka qarshi chiqib, adolat va erkinlik g oyalarini	
ʻ ʻ
ilgari suradi. Shu tariqa, “Kecha va Kunduz” romanidagi ayol qismati orqali
jamiyatdagi ijtimoiy muammolar yoritiladi va milliy ongning uyg onishiga xizmat	
ʻ
qiluvchi g oyalar ilgari suriladi. Cho lpon – o z davrining eng ilg or ziyolilaridan	
ʻ ʻ ʻ ʻ
biri bo lib, xalqni ilmga, erkinlikka va taraqqiyotga intilishi yo lida jon fido qilgan	
ʻ ʻ
shoir va yozuvchi edi. Uning “Kecha va Kunduz” romani nafaqat ayol taqdiri, balki
butun millatning fojiaviy qismati, ijtimoiy adolatsizlik va ilmsizlik botqog iga	
ʻ
botgan jamiyatni aks ettiruvchi asar sifatida yuksak baholanadi. Aksariyat
kitobxonlar asarni Zebi obrazi orqali tushunishga harakat qilishsa-da, aslida
romanning eng katta g oyasi – xalqning jaholat botqog ida qolib ketgani, siyosiy va	
ʻ ʻ
ijtimoiy adolatsizlikning hukmronligi hamda milliy ruhning ezilganligi haqida.
Cho lponning asari XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi O rta Osiyo jamiyatning	
ʻ ʻ
ilmga, taraqqiyotga va ma’rifatga yot qarashlari natijasida qanday ahvolga tushib
qolganini ochib beradi. Mingboshi, ellikboshi kabi amaldorlarning savodsizligi va
dunyoqarashining torligi ularning faqat mansab va mol-dunyoga  9  berilib ketishiga sabab bo lgan. Xalq esa din niqobi ostidagi johillik qurboni bo lib,ʻ ʻ
o z huquqlarini bilmagan, na siyosiy, na ijtimoiy jihatdan uyg onish uchun harakat	
ʻ ʻ
qilmagan.   Jadidchilar   esa   aynan   shu   holatni   tuzatishga   intilgan   bo lsalar-da,   o z	
ʻ ʻ
xalqi   tomonidan   qoralangan,   hatto   dushmanga   chiqarilgan.   Bu   o zbek   xalqining
ʻ
o sha davrdagi eng katta fojiasi – ilm va ma’rifatdan uzoqlashgan jamiyat o zining 	
ʻ ʻ
haqiqiy dushmani
ni taniy olmagani, o z	
ʻ ozodligini qo ldan	ʻ chiqarib,
mustamlakachilik   va   zo ravonlik   qurboniga   aylangani.   Romanda   Zebi   va   boshqa	
ʻ
ayollarning   huquqsizligi   xalqning   ma’naviyatidagi   xastalikni   aks   ettiruvchi   asosiy
belgilaridan   biri   sifatida   ko rsatilgan.   Mingboshi   va   ellikboshi   kabi   erkaklar	
ʻ
ayollarni shunchaki mol-mulk, xizmatkor sifatida ko radi va ularning hayoti ustidan	
ʻ
to liq hukmronlik qiladi. G arb jamiyatida esa ayollarga ilm olish, jamiyat hayotida	
ʻ ʻ
ishtirok etish imkoniyati berilgan, shuning uchun ham ular o zini rivojlantira olgan.	
ʻ
Shuning uchun ham Zebi va boshqa ayollar fojiali qismatga duch kelgan. Erkaklar
mansab   va   mol-dunyo   ortidan   quvadi,   millat   esa   yemiriladi…Mansabdor   erkaklar
o z   lavozimlari   uchun   har   qanday   pastkashlik   qilishga   tayyor   –   ular   o z   yerlarini	
ʻ ʻ
sotadi, o z xalqini sotadi, hatto o z xotinini ham sotishga tayyor bo ladi. Bu holat	
ʻ ʻ ʻ
millatning   axloqiy   tanazzulga   yuz   tutganini,   xalqning   ich-ichidan   yemirilganini
ko rsatadi.   Asarning   eng   asosiy   g oyasi   –   millat   faqat   ilm   va   ma’rifat   orqali   har	
ʻ ʻ
qanday   qiyinchiliklardan   qutulishi   mumkin.   Bu   asar   bugungi   kunda   ham   dolzarb,
agar   jamiyat   rivojlanishini   istasa,   ayollarni   ilmli   qilish,   ularga   erkinlik   berish   va
erkaklarni   faqat   mansab   uchun   emas,   xalq   uchun   ishlaydigan   qilib   tarbiyalash
kerak.   “Kecha   va   Kunduz”   romani   o zbek   jamiyatining   ijtimoiy   va   madaniy	
ʻ
o zgarishlarini   yoritishda,   yosh   avlodning   o zligini   anglashdagi   kurashini	
ʻ ʻ
tasvirlashda katta ahamiyatga ega. Bu asar nafaqat badiiy, balki tarixiy va ijtimoiy
ahamiyatga   ham   ega   bo lib,   o z   davrining   ruhiyatini,   o zgarishlarni   va   kelajakni	
ʻ ʻ ʻ
tasvirlashda muhim rol o ynaydi. 
ʻ
Abdulhamid Cho lponning “Kecha va Kunduz” romani o zbek adabiyotida muhim	
ʻ ʻ
o rin tutadi. Asarda xalq va jamiyat hayotidagi ziddiyatlar, mehnatkash xalqning,	
ʻ
xususan, xotin-qizlarning og ir hayoti jonli voqealar va yorqin obrazlar 	
ʻ 10  orqali   ta’sirli   tasvirlangan.   Romandagi   har   bir   qahramon,   bosh   obrazdan   tortib
epizodik   personajlargacha,   badiiy-tasviriy   vositalar   yordamida   yorqin   va   ishonarli
ifodalangan.   Asarda   “kecha”   va   “Kunduz”   metaforalari   orqali   o tmish   va   kelajak,ʻ
zulmat   va   yorug lik,   umidsizlik   va   umid   kabi   tushunchalar   ramziy   ma’noda   aks	
ʻ
ettirilgan.   Bu   roman   o zbek   xalqining   tarixini,   uning   adolat,   erkinlik   va	
ʻ
taraqqiyotga intilishini chuqur tushunishga yordam beradi 4 . 	
4
 Nurmuhammadova F. “Kecha va Kunduz” romanida obrazlar talqini. // International scientific journal “modern 
science and research”. – 36-38-B.
11  Bob yuzasidan xulosa 
Cho‘lponning “Kecha va Kunduz” romani o‘zbek adabiyotida realizmning 
shakllanishi va taraqqiy etishida muhim bosqich hisoblanadi. I-bob doirasidagi 
tahlillar shuni ko‘rsatdiki, adib ijodi, uning adabiy-estetik qarashlari, davrning 
tarixiy-ijtimoiy sharoiti va roman yaratilish jarayoni realizmning asarda qanday 
namoyon bo‘lganini chuqurroq anglashga imkon beradi. Avvalo, Cho‘lponning 
milliy uyg‘onish mafkurasiga tayanib ijod qilgani, hayotni badiiy haqqoniylik 
asosida tasvirlashni bosh maqsad qilib qo‘ygani asarning realizm yo‘nalishiga 
mansubligini belgilovchi asosiy omildir. “Kecha va kunduz” romani o‘z davrining 
ijtimoiy hayotini aniq tarixiy kontekstda ifodalaydi. Muallif jamiyatdagi eskilik va 
yangilanish to‘qnashuvini, millatning ruhiy iztiroblari va yangicha qarashlarga 
intilish jarayonini real hayotga xos tafsilotlar bilan yoritadi. Cho‘lponning hayot 
haqidagi qarashlari, ma’rifatparvarlik g‘oyalari, ijtimoiy tengsizlik, ayol taqdiri, 
mustamlaka siyosatining jamiyat hayotiga ta’siri kabi dolzarb muammolarga 
munosabati roman syujetida izchil badiiy talqin etilgan. Shuningdek, I bob 
doirasida o‘rganilgan adabiy-nazariy asoslar Cho‘lponning realizmni o‘zbek milliy 
ruhi bilan uyg‘unlashtira olganini ko‘rsatdi. Realizm tamoyillarining romanda 
bunday muvaffaqiyatli qo‘llanishi asarning g‘oyaviy qimmatini oshiribgina qolmay,
uni o‘zbek adabiyoti tarixida alohida o‘rin egallashiga sabab bo‘lgan. Adib real 
hayot materialini tanlash, uni badiiy qayta ishlash, xalqning turmush tarzi, ma’naviy
holati, jamiyatdagi munosabatlarni haqqoniy tasvirlashda yuqori badiiy mahorat 
namoyish etadi. Bob bo‘yicha amalga oshirilgan tahlillar “Kecha va kunduz” 
romanining realizm yo‘nalishiga xos jihatlar bilan boyligini, uning Cho‘lponning 
adabiy-estetik qarashlari hamda XX asr boshlaridagi Turkiston hayoti bilan uzviy 
bog‘liqligini tasdiqlaydi. Shu ma’noda, roman o‘zbek nasriy realizmining pishiq va 
yetuk namunasi sifatida baholanishi mumkin. I bob xulosalari tadqiqotning keyingi 
bosqichlarida romanning obrazlar tizimi, psixologik tasvir va badiiy strukturasini 
yanada chuqurroq o‘rganish uchun mustahkam nazariy asos yaratadi. 
12  II BOB. ROMANDA REALIZM POETIKASI: OBRAZ, MUHIT VA
HAYOTNING TASVIRI 
2.1. Obrazlar tizimi va xarakter yaratish jarayonida realizm unsurlari 
Adabiyot insonning ruhiy olamini, ma‘naviyatini shakllanishida beqiyos 
ahamiyatga ega. Cho lpon ta’biri bilan aytganda – Adabiyot chin ma‘nosi ila ʻ
o lgan, so ngan, o chgan, majruh, yarador ko ngilga ruh bermak uchun, faqat 	
ʻ ʻ ʻ ʻ
vujudimizga emas, qonlarimizga qadar singishgan qora balchiqlarni tozalaydurgan, 
o tkir yurak kirlarini yuvadurgan toza ma‘rifat suvi, chang va tuproqlar to lgan 
ʻ ʻ
ko zlarimizni artib, tozalaydiga buloq suvi bo lg onlikdan bizga g oyat kerakdir . 
ʻ ʻ ʻ ʻ ‖
Adabiyot mudroq qalblarni hushyorlik suvi bilan sug orib, hayot ilmini uqmoqlikka	
ʻ
ko maklashadi.O tmishdan sado beradi, ma‘naviy kemtikliklarni to ldiradi. Insonda	
ʻ ʻ ʻ
odob-axloq, mehr-muhabbat, vafo, sadoqat, ezgulik hislatlarini mustahkamlaydi, 
ilmsiz, bemehr, tarbiyasiz odamlarga nisbatan nafrat tuyg usini uyg otadi. Badiiy 	
ʻ ʻ
asarni o qish davomida o quvchi qalbida his-tuyg ular charxlanib, sayqallanib 	
ʻ ʻ ʻ
boradi. Shu boisdan ham adabiyotga oshno ko ngildan hech qachon yomonlik 	
ʻ
chiqmaydi.Ulug  mutafakkirlar har qachon avlodlarni o qimaklikka, ilmli 	
ʻ ʻ
bo lmaklikka chorlab kelgan. Misol tariqasida, Abdulhamid Sulaymon o g li 	
ʻ ʻ ʻ
Cho lponning quyidagi so zlarini keltirishimiz mumkin: 
ʻ ʻ
–Endi, ey, qardoshlar! Adabiyot o quylik. Adiblar yetishdirayluk, «adabiyot 	
ʻ
kechalari» yasayluk. Ruh, his-tuyg u, fikr, ong va o y olayluk, bilayluk. Agarda 	
ʻ ʻ
«bayoz» va bema‘ni bir-ikki dona kitoblar ila qolsak, mahvu inqiroziy bo lurmiz. 	
ʻ
Yuragimiz kundan-kun toshdan ham qattig  bo lur. Yurakni eritayluk, ruh berayluk,	
ʻ ʻ
inqiroz bo lmayluk…	
ʻ
Cho lpon ijodiga nazar tashlar ekanmiz, uning asarlarida Turkiston muhiti 
ʻ
akslanib turadi va bevosita jarayonni his qilishga, unda yashashga undaydi. Bu 
ijodkorning yuksak mahorat egasi ekanligidan dalolat beradi. Uning asarlaridagi 
epizodlar ta‘riflarning sodda va jozibadorligi, qo llangan ismlar-u qahramonlarga 	
ʻ
xos bo lgan antroponimik birliklar, onomastikdan o rinli foydalana olishi ularning 	
ʻ ʻ
13  ichki dunyosini ochib bera olgan. Endi, shu o rinda Cho lpon asarlarida qo llangan ʻ ʻ ʻ
ismlar, laqablar, taxalluslar va ularning asarga qay darajada badiiy bo yoq 	
ʻ
berayotganini o rganish uchun tilshunoslikka murojaat qilamiz. Tildagi atoqli 	
ʻ
otlarni, ularning paydo bo lishi, motivativ asoslarini, semantikasi, lisoniy 	
ʻ
strukturasini tilshunoslikning onomastika bo limi tadqiq qiladi. Onomastika - aslida	
ʻ
grekcha so z bo lib, –nom berish san'ati  ma'nosini bildiradi.Onomastika til 	
ʻ ʻ ‖
onomastikasi birliklarini tashkil qiluvchi har qanday atoqli otni lingnistik va 
sotsiolingvistik aspektda tadqiq qiladi. Onomastikon - biror tildagi atoqli otlarning 
umumiy majmuini ifoda etadigan lug atdir va u muayyan davrdagi etnik guruhning 	
ʻ
tiliga tegishli bo lgan atoqli otlar repertuaridir. Ma’lumki, antroponim (yunoncha: 	
ʻ
antrop - antropos + onoma-atoqli ot) – kishi atoqli oti (ism, familiya, laqab, 
taxallus, patronim va boshqalar). Ma’lum bir tilda mavjud bo lgan barcha kishi 	
ʻ
atoqli otlari majmui, fondi antroponimiya deb yuritiladi. Antroponimika yoki 
ismshunoslik esa onomastika (nomshunoslik)ning kishi atoqli otlari 
(antroponimlar)ning paydo bo lishi, rivoji va vazifaviy xususiyatlarini o rganuvchi 	
ʻ ʻ
bo limidir. O zbek antroponimiyasining milliy o ziga xosligini ikki lisoniy material 	
ʻ ʻ ʻ
ta‘minlaydi. Bular: tub turkiy nomlar va o zbekcha ismlardir. Milliy-lisoniy ruh, 	
ʻ
ayniqsa o zbekcha nomlarni ijod qilishda yorqin namoyon bo ladi. O zbek tili 	
ʻ ʻ ʻ
antroponimlarining lug aviy tarkibida tojik tilidan o zlashgan ismlar salmoqli 	
ʻ ʻ
qatlamni tashkil qiladi. Bu qatlam o zbek tiliga uzoq o tmishdan yaqin vaqtlargacha	
ʻ ʻ
o zbek va tojik xalqlarining yaqin qo shnichilik munosabatlari, ikki xalq orasidagi 	
ʻ ʻ
bolaga ism berish udumlarining mushtarak tomonlarga egaligi tufayli kirib kelgan. 
Shu bilan birga, ba'zi ismlarni fors-tojik tilidan o zbek tiliga o zlashma leksema 	
ʻ ʻ
sifatida olingan turdosh so zlardan o zbeklar o zi hosil qilgan bo lishi mumkin. Tub	
ʻ ʻ ʻ ʻ
turkiy qatlamga mansub nomlarning aksariyati appelyativ ma‘nosi aniq sezilib 
turgan nomlardir. Shunga qaramasdan ismlarning bu qatlamida ma‘nosiga ko ra uch	
ʻ
xil nomlarni uchratish mumkin: 1) ma‘nosi aniq sezilib turuvchi nomlar; 
2) ma‘nosi hozirda qorong ilashgan ismlar; 	
ʻ
3) o lik ma‘noli nomlar. 	
ʻ
14  Aksariyat   o zbekcha   ismlar   birinchi   va   ikkinchi   guruhga   mansubdir.ʻ
O .Nosirov   maqolasida   o rganilgan   hududda   ism   berish   udumlari   bilan   aloqador	
ʻ ʻ
ba’zi   nomlarga   keng   to xtalgan.   Masalan,   chaqaloq   dunyoga   kelgach,   uning	
ʻ
badanidagi   belgilarga   ishora   qiluvchi   Qoriq,   Qo shboy,   Qo shboq,   Qo shoq,	
ʻ ʻ ʻ
Oltiboy   ismlarining;   go dakning   yuzi,   ko zi   va   sochiga   xos   xususiyatiga   ko ra	
ʻ ʻ ʻ
qo yiluvchi Ko kiboy, Sariboy, Qoraboy; agar chaqaloq tutilgandan to yetti kunga	
ʻ ʻ
qadar   ko zi   ochilmasa,   unga   Ochil,   Ochiloy,   Ochilbek,   Ochildi   kabi   nomlar	
ʻ
berilishining;   ba'zi   ismlar   chaqaloqning   tug ilgan   vaqtiga   ishora   qilishi	
ʻ
Chorshanboy,   Juma,   Jumaboy,   Payshanba,   Bozor,   bola   biror   voqea,   tadbir   kuni
tavallud   topsa   Haydar   (shanba   kuni   sotish   uchun   bozorga   mol   haydashgan   -   mol
haydar   kuni)   va   boshqalar   haqida   qimmatli   ma'lumotlarni   keltirgan.   Ramazon,
Asad, Rajab, Muharram, Safar ismlari chaqaloq tug ilgan oy; Nizom, Sobir, Bahor,
ʻ
Gulbahor   ismlari   bola   tug ilgan   mavsum;   Bayram,   Hayit,   Bayramali,   Hayitgul,	
ʻ
Hayitmurod,   Qurbon,   Qurbonboy   ismlari   bayram   va   marosim   kunlari;   Mehmon,
Mehmonali, Momoxol, Boboqul, 
Bobonazar
, Otabek, Yo ldosh,	
ʻ Yo lchi	ʻ nomlari go daknin	ʻ
g o z	ʻ uyida
tug ilmaganligi; Qirq, Oltmish, Sakson, To qson ismlari chaqaloq dunyoga kelganda	
ʻ ʻ
otasining yoshi nechada bo lgani; Chori, Panji ismlari nom egasining oiladagi	
ʻ
nechanchi bola ekani; To xga, O g iloy, O ljon, Ulxuv, Adash, Maqsad, Qarshi,	
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qarshigul kabilar o gil yoki qiz ko rish orzusi bilan bog liqligi; YOdgor ismi	
ʻ ʻ ʻ
chaqaloqning otasiz yoki onasiz qolgani; Suyun, Suyunduq, Quvonchiq, Xursand
ismlari ota-ona- larning shodligi, emosional holatini bildirgan. Diniy ma’noli
nomlarning bolaga berilish sabablari (Xudoyberdi, Tangriberdi, Xudoyor,
Xudoynazar, Ollonazar, Qudratulla), ism berishda amal qilinuvchi totemistik va
animistik e'tiqodlar (Bo riboy, Bo ritosh, Bo riniso, Boybo ri, Itolmas), so zning	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
(ismning) sehrli kuchiga ishonish bilan bog liq. Har bir badiiy asar ma‘lum bir davr	
ʻ
tarixi-madaniyatini ko rsatadi. Shuningdek, Abdulhamid Cho lpon poetikasida ham	
ʻ ʻ
XX asr boshlaridagi Turkiston hayoti o z aksini topgan. Xususan, adib asarlarining	
ʻ
ma’naviy olamida jadidchilik harakatlarining o rni beqiyos. U o zining g oyaviy	
ʻ ʻ ʻ
qarashlari ostida xalqni, millatni hushyorlikka, ilm olishga chorlaydi. Uning – 15  Buzilgan o lkaga , – Mening tovushim, – Kuz  kabi she‘riy to plamlarida esa ʻ ‖ ‖ ʻ
Sharqning ayanchli, og ir ahvoli qalamga olingan bo lsa, – Kecha va Kunduz 	
ʻ ʻ
romanida Turkiston xalqining g aflatda qolgani bayon etilgan.– Kecha va kunduz 	
ʻ
romanida XX asr boshlarida Turkistonda bo layotgan siyosiy va oilaviy jarayonlar 	
ʻ
haqida so z ketgan. Unda erkaklar o z ayollarini qanchalik hurmat qilishi va or-	
ʻ ʻ
nomus yuzasidan katta qizining ismi bilan chaqirishi, ammo Razzoq so fidek odam 	
ʻ
ahli ayolini – Fitna deyishi jamiyatda shuday illatli insonlar borligini inkor etmaydi.
Shuningdek, o zbek xalqining tarixiy nodir durdonalari qay yo sinda chet 	
ʻ ʻ
davlatlarga chiqib ketganligiga ham alohida to xtalib o tilgan va bunga Cho lpon 	
ʻ ʻ ʻ
yangi zamon kishisi, o qimishli jadid tilidan to xtab o tgan	
ʻ ʻ ʻ 5 . 
  –   Mamalakatning   tarixi,   adabiyotiga   oid   qimmatbaho   asarlarni   tekinga
berish   hamda   bir   rus   amaldoriga   berish,   bilmadim   nimaga   teng?   Menimcha,   bu
millatga   xiyonat!   Unday   asarlarni   siz   to plasangiz,   milliy   kutubxona   tashkil	
ʻ
qilaylik. To g ri yo l – shu! – Kecha va kunduz dialogiyasining bir qismi, ya‘ni –	
ʻ ʻ ʻ
Kunduz i yo q bo lib ketgan asarning mavhum tugashiga sababchi bo ldi va bu bir	
‖ ʻ ʻ ʻ
qancha   taxminiy   qarashlarni   yuzaga   keltirdi.   Shunday   taxminlardan   biri   sifatida
keying qismda Miryoqub asosiy  qahramonga aylanish  ehtimoli  kattaligi, Zebining
ozod   etilishi   va   uning   –   kunduz   hayoti   taxmin   qilinadi.   Miryoqubning   jirkanch	
‖
hayotdan   oydinlik   sari   chiqayotgan   payti,   Zebining   keyingi   taqdiri   qay   tarzda
bo lishi   o quvchi   uchun   katta   qiziqishga   sabab   bo ladi.   Cho lpon   –   Kecha da	
ʻ ʻ ʻ ʻ ‖
qahramonlar   shaxsiyatini   ochib   berishda   realistik   tasvirlashdan   foydalanadi.   Hech
qanday   bo yoqlarsiz,   ayblarini   berkitmay   asl   holicha   ko rsatib   bergan.   Quyidagi	
ʻ ʻ
ta‘riflar orqali bunga guvoh bo lishimiz mumkin: Razzoq so fi – 1. Jadidnamo bir	
ʻ ʻ
hamshahrining   deganidek   –   ko rgazmaga   qo yiladigan   ajoyib   mahluqlardan.   2.
ʻ ʻ
Aytishlaricha,   uni   ona   qornidan   sihat-salomat   tushurgan   va   birinchi   daf‘a
yo rgaklagan kampir hazilkashligi va 	
ʻ	
5
 Axmedova M., Oxunova M. “Kecha va kunduz” romani qahramonlarining ta’riflarini qo‘llashda ijodkor mahorati 
va qo‘llangan antroponimik birliklar ahamiyati. // Academic Research in Educational Sciences. 
16  sho xligi   bilan   xotin-xalaj   o rtasida   dong   chiqargan   Hamro   ena   emish.   Bolaniʻ ʻ
yo rgaklaganidan keyin hali uqadar odam kepatasiga kirmagan yuzlariga tikilgan va
ʻ
mana   bu   so zlar   bilan   erkalatgan   emish:   –   Aylanay,   mehmon,   kimdan   xafa   bo ib	
ʻ ʻ
tushdingiz?   Kim   ozor   berdi   sizga?   Qovog ingizni   ochsangizchi!bir   kuling!	
ʻ
Kulimsirang! Iljaying! O shanda kulmagan Razzoq so fi undan keyin ham kulmay	
ʻ ʻ
o tdi   Qurvonbibi   –   1.   So figa   achchiq   qilib   bo lsami,   yo   o zining   yaratilish	
ʻ ʻ ʻ ʻ
hamirida   shu   narsani   bormi,   har   qalay,   fitnalikdan,   ya‘ni   makr   va   firibdan   xoli
emas. Erining xotin-xalaj oldida gapirmaganiga uncha xafa bo lmasa ham, lekin o z	
ʻ ʻ
halol xotini oldida gapirmaganiga kuyunadi vas hu kuyish orqasida firib yo li bilan	
ʻ
so fini   gapirtiradi,   ba‘zida   tillarini   burro   qilib   sayratadi   …   2.   Chinakam,   bechora	
ʻ
Qurvonbibikiyim-kechak,   ayniqsa,   yolg iz   qizining   sepi   xususida   ko p   tashvish	
ʻ ʻ
tortadi.   Shunday   tashvishlar   ustida   u   chiqolmay   ketib,   ba’zi-ba’zida   so figa	
ʻ
xarxasha hal qilib ko radi. 	
ʻ
Zebi va Saltanat – qafasning darchasi ochildi! Endi qushlarga qanotlarini rostlab
turib. – pirr  eta uchmoqdan, keng ko klarga, fazolarga parvoz qilmoqdan boshqa	
‖ ʻ
narsa qolmadi. Paranjini yopinib o tirmasdan, shundoq bosh ustida tashlab,	
ʻ
chimmatni – xo ja ko rsin ga tutgan bo lib yugurish kerak, xolos. Enaxon – yo qsil	
ʻ ʻ ‖ ʻ ʻ
bir oilaning qizi edi. Otasi muning yoshligida o lib ketgan, onasi ikkovi birgalikda	
ʻ
akasining boqimiga qarab qolgan edilar. Xolmat – 1. Esini taniganidan beri mehnat
peshida chopadi. 2. Holi eng o yinqaroq bola vaqtlarida ham butun qishloqning	
ʻ
podasini boqib, oilaning ehtiyojlariga biror narsa qo shib turardi. Uning podachi	
ʻ
bo lgan vaqtlarini hali ham qishloq odamlari havas bilan eslashadi. Akbarali	
ʻ
mingboshi – belida kumush kamoni, yonida kumush sopli qilishi, ustida zarbof
choponi bo lmasa, hech kim uni amaldor demaydi. Oddiy kiyimda ko rganlar yo	
ʻ ʻ
oddiy bir qishloq boyi, yo Yettisuv bilan aloqasi bor qo ychi, yo bo lmasa, yaylov	
ʻ ʻ
tomon bilan ish ko radigan tuyachi deb o ylaydilar. Miryoqub – 1. Do konidan har	
ʻ ʻ ʻ
narsa topiladigan bir baqqolga – farang baqqol  deb nom qo ygan keksalar har ishda	
‖ ʻ
qo li bo lgan bu odamga – Miryoqub epaqa  laqabini berib xato qilmaganlar. O zlari	
ʻ ʻ ‖ ʻ
ham bu laqabning to g riligini osongina isbot qiladilar. 2. U aralashmagan ish 	
ʻ ʻ 17  epaqaga   kelmaydi.   Haqiqatdan   ham,   yuqorida   ko rgan   ta‘riflarimiz   orqaliʻ
qahramonlar   xarakteri   bilan   birga   yurtimizda   bo lgan   og ir   muhitni   bilish
ʻ ʻ
imkoniyatiga   ega   bo la   olamiz.   Qurvonbibining   mana   shu   davr   qurboniga	
ʻ
aylangani,   Xolmatning   o yinqaroq   davridan   boshlab   qishloqning   podasini   boqib	
ʻ
ro zg or yukini ko targani, ikki yosh qiz – Zebi va Saltanatning hayotini qafasdagi	
ʻ ʻ ʻ
qush   kabi   tasvirlash   orqali   insonlar   hayoti   naqadar   og ir   kechganini   ko rsatib	
ʻ ʻ
bergan. Cho lpon bu obrazlar vositasida butun xalq hayotini ifodalab bergan. Adib	
ʻ
–   Kecha   va   kunduz da   antroponimlarni   o zinigina   tahlil   qilib   borar   ekanmiz	
‖ ʻ
Cho lponning   mahoratiga   tan   bermay   ilojimiz   yo q.   Quyida   olib   borilgan	
ʻ ʻ
o rgainishlarni keltiramiz. Onomastika (yun. onomastike — nomlash, nom qo yish	
ʻ ʻ
san ati)   tilshunoslikning   har   qanday   atoqli   nomlarni,   ularning   paydo   bo lish   va	
ʼ ʻ
o zgarish tarixini o rganuvchi bo limi, shuningdek, barcha atoqli nomlar yig indisi.	
ʻ ʻ ʻ ʻ
Ayrim   tadqiqotlarda   “Onomastika”   termini   antroponimika   ma nosida   ham	
ʼ
qo llangan.   Onomastika   mavjud   onomastik   tizimlarni   aniqlash   va   o rganishni	
ʻ ʻ
maqsad qilib qo yadi. Onomastika atoqli nomlarni olgan ob yektlarning toifalariga	
ʻ ʼ
muvofiq   quyidagi   bo limlardan   iborat:   antroponimika   —   kishilarning   atoqli	
ʻ
nomlarini; toponimika geografik ob yektlarning atoqli nomlarini; teonimika — turli	
ʼ
diniy   tasavvurlar   bo yicha   xudolar,   ma budlar,   diniy-afsonaviy   shaxs   va	
ʻ ʼ
mavjudotlarning   nomlarini;   zoonimika   hayvonlarga   qo yilgan   (shartli)   atoqli	
ʻ
nomlarni;   kosmonimika   fazoviy   bo shliq   hududlari,   galaktikalar,   burjlar   va	
ʻ
boshqalarlarning ilmiy muomalada va xalq orasida tarqalgan nomlarini; astronimika
— ayrim osmon 
jismlari (planeta va yulduzlar)nin
g nomlarini o rganadi.O	
ʻ
nomastikani
yuqoridagilardan tashqari yana bir qancha bo limlari bor. Antroponimika 	
ʻ
(antropo ... va yun. onuma – nom) – onomastikaning bo limi. Odamlar ismini, 	
ʻ
ularning tarqalganligi, kelib chiqishi, jamiyatda amalda qo llanishini va bundan 	
ʻ
tashqari antroponimik tizimlar tuzilishi hamda rivojlanishini o rganadi. Atoqli ot 	
ʻ
turlari, taxallus, laqab va shaxsni atashlikning turli usullari ham Antroponimning 
tadqiqot manbaidir. Yuqoridagi jadval orqali har bir qahramonga berilgan laqablar 
ularning shaxsiyatini yaqqol ko rsatib berishining guvohi bo ldik. Bu esa, albatta, 	
ʻ ʻ
o quvchi 	
ʻ 18  uchun   qahramonlar   bilan   yana-da   yaqinroq   tanishib   olishga   yordam   beradi.
Darhaqiqat,   ushbu   romanni   o qigan   har   bir   inson   go yo   u   bilan   birga   yashaydi.ʻ ʻ
Xulosa   qilib   aytganda,   onomastikaning   har   bir   asar   uchun   ahamiyati   katta   bo lib,	
ʻ
asarda   ishlatilgan   laqablar,   taxalluslar   orqali   asar   qahramonlarining   xarakterlarini
aniq   ko rsatish   imkoni   yuqori.   Asar   qahramonlarining   bir-biriga   murojaati   orqali	
ʻ
ularning   munosabatini   aniq   tahlil   qilishimiz   mumkin.   Yuqoridagi   tahlillar
vositasida   laqablar   orqali   yaxshi(epaqa)   hislatlarni,   qahramonlar   yoshini   (ena),
mansabi-yu   (mingboshi,   noyib,   shig vul)   kamchiliklarini   (echki,   puchuq,   cho loq)	
ʻ ʻ
bilish   imkoniga   ega   bo lamiz.   Asarda   qahramonlarini   nomlash   orqali   ham	
ʻ
millatning ijtimoiy-siyosiy ahvolini ko rsatish imkoni tug iladi	
ʻ ʻ 6 . 
2.2. Asarda ijtimoiy muhitning haqqoniy talqini 
Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani XX asr boshlaridagi Turkiston 
ijtimoiy hayotining murakkab, ziddiyatli va o‘zgaruvchan manzaralarini haqqoniy 
talqin etishi bilan ajralib turadi. Asarda tasvirlangan muhit xalqning turmush tarzi, 
ijtimoiy tabaqalanish, shaxslararo munosabatlar, milliy qadriyatlar va mustamlaka 
davri bosimi ostidagi hayotning barcha jihatlari real voqelik asosida, badiiy haqiqat 
mezonlari asosida yoritilgan. Birinchidan, roman jamiyatdagi tabaqalanish, boy va 
kambag‘al toifalar o‘rtasidagi keskin tafovutlarni aniq faktlar va hayotiy tafsilotlar 
orqali ko‘rsatadi. Boylar muhitidagi dabdabali hayot, aysh-ishrat, hokimiyatga 
yaqinlik bilan bir qatorda, kambag‘al xalqning mehnatga to‘la, zulm ostidagi og‘ir 
turmushi o‘ta tabiiy tasvirlanadi. Cho‘lpon ijtimoiy tengsizlikning ildizlarini 
ko‘rsatish orqali jamiyatdagi real jarayonlarni ochib beradi. Ikkinchidan, romanda 
ayol taqdirining ijtimoiy muhitdagi real ko‘rinishlari keng yoritiladi. Zebi  kabi 
qahramonlar orqali o‘sha davrdagi ayollarning ma’naviy-moddiy qaramligi, 
jamiyatning ularga nisbatan adolatsiz munosabati, ta’lim va huquqdan mahrum 	
6
 Axmedova M., Oxunova M. “Kecha va kunduz” romani qahramonlarining ta’riflarini qo‘llashda ijodkor mahorati 
va qo‘llangan antroponimik birliklar ahamiyati. // Academic Research in Educational Sciences. – 409-415-B. 
19  etilishi   real   asoslarda   ko‘rsatiladi.   Ayollar   mavqeining   keskin   pastligi,   ularning
taqdirining   erkaklar   qaroriga   to‘liq   bog‘liqligi   asardagi   muhitning   eng   achchiq
jihatlaridan biri sifatida talqin qilinadi. 
Asarda tasvirlangan  ijtimoiy muhit  o‘tmish  va yangilik o‘rtasidagi  g‘oyaviy
kurashni   ham   o‘z   ichiga   oladi.   Eski   qarashlar   bilan   ma’rifat,   adolat,   erkinlikka
intilish   o‘rtasidagi   to‘qnashuv   jamiyatning   real   ruhiy   holatini   belgilaydi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Fitrat, Avloniy singari jadidlarning g‘oyalari bilan uyg‘un
bo‘lgan   yangilanish   ruhi   roman   qahramonlari   hayoti   orqali   ifodalanadi.   Muallif
ijtimoiy muhitni tasvirlar ekan, faqat tashqi hayot manzaralari bilan cheklanmaydi,
balki   qahramonlarning  ruhiy  kechinmalarini   ham   real   asosda   ochib   beradi.  Bunda
insonning   ichki   olami   bilan   jamiyatning   tashqi   qiyofasi   o‘zaro   uyg‘unlikda
tasvirlanadi.   Xususan,     Zebi,   Miryoqub   kabi   obrazlarning   ruhiy   o‘zgarishlari
jamiyatdagi   real   holatning   badiiy   in’ikosi   sifatida   namoyon   bo‘ladi.   “Kecha   va
kunduz”   romanida   Cho‘lpon   ijtimoiy   muhitni   tarixiy-reallik   asosida,   hayotiy
detallarni   chuqur   bilgan   holda,   badiiy   umumlashtirish   mahorati   bilan   talqin   etadi.
Asardagi   muhit   voqelikdan   uzilmagan,   balki   shu   voqelikni   estetik   darajada   qayta
ishlagan   holda   taqdim   etilgan.   Buning   natijasida   roman   o‘zbek   realizmining   eng
yorqin namunalardan biriga aylangan. 
Amerikalik yosh tarjimon Kristofer Fort 7  o‘zbek adibi Cho‘lponning “Kecha
va   Kunduz”   romanini   ingliz   tiliga   o‘girgan   edi.   Tarjimonning   bugun   ma’lum
qilishicha,   ushbu   kitob   AQShda   nashrdan   chiqqan.   Fort   nishona   sonini   (suratda)
olganini   aytib,   keyingi   haftadan   Amazon   orqali   sotuvga   qo‘yilishini   ta’kidlagan.
Shuningdek,   tarjimon   O‘zbekistonda   unga   yordam   bergan   bir   qator   tanishlariga
minnatdorlik bildirgan. 
Kristofer Fort o‘zbek tili, tarixi va madaniyatining bilimdoni hisoblanadi. 
Amerikalik tadqiqotchi Cho‘lpon romanini ingliz tiliga o‘girishga 2015 yili 7
 Amerikalik tadqiqotchi. 
20  kirishgan.   Orada   O‘zbekistonga   bir   necha   marta   sayohat   qilgan,   ijodkorlar   bilan
tanishgan.   U   ma’lum   muddat   O‘zbekistonda   yashagan   va   yurtimizga   muntazam
kelib turadi 8 . 
Cho‘lponning   “Kecha   va   kunduz”   romanida   ijtimoiy   muhit   faqat   voqealar
fonini   tashkil   etmaydi,   balki   asar   g‘oyaviy   mazmunining   tayanch   nuqtasi   sifatida
xizmat  qiladi. Muallif  ijtimoiy hayotni  tasvirlash  orqali  butun bir  tarixiy davrning
ruhini,   xalqning   kundalik   turmushidagi   iztirob,   qo‘rquv,   kutish,   umid   va
hafsalalarini jonli ko‘rinishda aks ettiradi. 
Asarda   jamiyatdagi   ijtimoiy   munosabatlar   keskin   tabaqalangan   holda   talqin
etiladi. Mansabdorlar, boylar, dindorlar, savdogarlar, mahalliy amaldorlar va oddiy
xalq   o‘rtasidagi   farqlar   nihoyatda   tabiiy   ko‘rsatiladi.   Muallif   bu   tabaqalanishning
ildizlarini   jamiyatning   tarixiy   shakllangan   tuzumidan,   mustamlaka   siyosatining
ta’siridan va jaholat keng yoyilgan muhitdan izlaydi.
Ma’murlarning   mahalliy   boshqaruvga   aralashuvi,   milliy   qadriyatlarning
siqilishi,   mahalliy   aholining   huquqsizligi   real   voqealarga   asoslangan   shaklda
tasvirlanadi.   Miryoqub   va   boshqa   obrazlar   orqali   muallif   jamiyat   psixologiyasini
o‘zgartirayotganini ko‘rsatadi. 
Cho‘lpon ijtimoiy muhitni tasvirlar ekan, maishiy detallarni nihoyatda puxta
tanlaydi:   uylarning   ko‘rinishi,   bozor   hayoti,   mahalliy   an’analar,   erkak   va
ayollarning   kiyimlari,   uy-ro‘zg‘or   buyumlari,   turmush   tartibi   bularning   barchasi
real   hayotdan   olingan.   Bu   detallar   roman   voqealarini   ishonarli   qiladi   va   asarning
realizm darajasini oshiradi. 
Romanda diniy mutaassiblik, soxta “dindorlar”ning xalq hayotiga aralashuvi,
ayollarning   ilm   va   ma’rifatdan   chetlatilishi   kabi   muammolar   ham   ijtimoiy   reallik
sifatida yoritiladi. Bu tasvirlar  orqali  muallif  jamiyatni  isloh qilish zarurati  haqida
bilvosita fikr beradi. 8
 name. 
21  O‘tmishn
ing “kechasi” qarshisida yangilanishga intilgan ziyolilar,
ma’rifatparvarlar, zamonaviy fikrli yoshlar obrazi jamiyatning o‘zgaruvchan ruhini
ko‘rsatadi.   Zebi   kabi   obrazlar   orqali   adib   jamiyatdagi   islohotlar   ehtiyojini
tasdiqlaydi.   Romandagi   ayol   obrazlari   orqali   tasvirlangan   muhit   o‘zbek
jamiyatining   eng   og‘riqli   jihati   hisoblanadi.   Ayollarning   taqdirini   jamiyatning
turmush   tartibidan   ajratib   bo‘lmaydi;   ularning   hayotdagi   cheklanishlari,   ta’limdan
mahrumligi va ijtimoiy mavqei real voqealarga asoslangan holda ochilgan. 
Cho‘lpon ijtimoiy muhitni tasvirlar ekan, ba’zan mualliflik pozitsiyasi sezilib
turadi:   u   jamiyatdagi   adolatsizlikka   nisbatan   achinish,   norozilik   va   ma’rifatga
chaqiriq   ruhini   bilvosita   ifodalaydi.   Shu   bilan   birga,   muallif   o‘ta   keskin   siyosiy
baholardan tiyilgan, bu esa realizmning betaraf talqinini ta’minlaydi. 
Cho‘lpon asarlarida metaforalar bevosita badiiy bezak vazifasini bajarmaydi,
balki   chuqur   ma’naviy   mazmunni   o‘zida   mujassam   etadi.   Masalan,   “Yuragim   bir
mahbus”   degan   satrda   insonning   ruhiy   holati,   jamiyat   bosimi   ostida   yashayotgan
avlodning   ichki   qamog‘i   ko‘rsatiladi.   Bu   metafora   jamiyatning   og‘ir   siyosiy
holatini,   fikr   erkinligining   yo‘qligini,   shaxsning   erkin   yashay   olmasligini
ifodalaydi.   Cho‘lponning   “Yurak   qonli   bir   daryo”   kabi   metaforalari   insonning
iztiroblari,   ruhiy   jarohatlari   va   ichki   og‘rig‘ini   kuchli   badiiy   vositalar   orqali
tasvirlaydi. “Ko‘nglimni tikanli yo‘l bosgan” kabi obrazlar esa insonning hayotdagi
iztirobli   yo‘li,   boshidan   o‘tgan   sinovlarini   kinoyaviy   tarzda   ifodalaydi.   Cho‘lpon
she’riyatidagi   eng   muhim   metaforalardan   biri   ozodlik   metaforasidir.   Shoir   uchun
ozodlik   g‘oyasi   shunchaki   siyosiy   tushuncha   emas,   balki   ruhiy   holat,   ma’naviy
ehtiyojdir.   Shuning   uchun   uning   she’riyatida   “qush”,   “yel”,   “uchmoq”,   “oftob”,
“tong”,   “nur”,   “yorug‘   kun”   kabi   obrazlar   ozodlikning   ramziy   timsollari   sifatida
uchraydi.   “Xohlar   inglim   qush   bo‘lib   uchmoq”   degan   satr   insonning   erkinlikka
chidab   bo‘lmas   darajada   tashna   ekanini   bildiradi.   U   uchishni,   yani   ruhiy
zanjirlardan   xalos   bo‘lishni   istaydi.   Shu   tariqa   Cho‘lpon   metaforalar   orqali
millatning   ham,   shaxsning   ham   ozod   bo‘lish   haqidagi   orzularini   she’riy   tilda
mujassamlashtiradi. 
22   Cho‘lpon ijodining yana bir muhim xususiyati ramzlar tizimining kengligi va
boyligidir.   Shoir   asarlarida   ramzlar   ma’lum   bir   tushunchani   ifodalashdan   tashqari
kengroq   ma’noga   ega   bo‘lib,   jamiyatning   holati,   millatning   achchiq   taqdiri,   inson
qalbining iztirobi yoki umidini ko‘rsatadi. Cho‘lponning eng mashhur ramzlaridan
biri “sham”dir. “Sham” she’rida shoir sham obraziga o‘zini, millatning ziyolilarini,
uyg‘onish   yo‘lida   o‘zini   yoqib   yashayotgan   insonlarni   qiyoslaydi.   Sham   yonadi,
nur beradi, ammo o‘zini yo‘q qiladi bu shoirning hayot yo‘liga juda mos ramzdir.
Cho‘lponning o‘zi  ham   milliy  uyg‘onish     g‘oyasi   yo‘lida  ko‘p  jabr   ko‘rgan,  zulm
ostida yashagan, keyinchalik esa qatag‘on qurboni bo‘lgan insondir. Shu bois sham
obrazidagi   ramzlar   chuqur   falsafiy   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   shoirning   hayoti   va
asarlari   bilan   bevosita   uzviy   bog‘liqdir.Cho‘lpon   ramzlaridan   yana   biri   “chiroq”.
Chiroq yorug‘lik, umid, uyg‘onish, millatning kelajagi ramzi sifatida ko‘p uchraydi.
“Chiroqlar   o‘chdi”   kabi   satrlar   esa   millatning   zulmatdagi,   yo‘lsiz   holatini
ifodalaydi.   Chiroqning   o‘chishi   umidning   so‘nishi,   millatning   uyg‘onishdan
uzoqlashishi   ramzidir.   Shu   bilan   birga,   chiroqning   yonishi   milliy   uyg‘onish,
ma’rifat, ozodlik g‘oyalarining kuchayishi timsolidir. 
 Cho‘lpon timsollarida “kecha” va “kunduz” ramzlari ham alohida ahamiyat kasb
etadi. “Kecha” zulm, mustamlaka, istibdod, millatning uqubatli yillari ramzi bo‘lsa,
“kunduz” ozodlik, bilim, ma’rifat, uyg‘onish ramzidir. Bu timsol “Kecha va
Kunduz” romanida ham, she’riyatida ham doimiy poetik simvol sifatida yashaydi.
Bu qarama-qarshi ramzlar orqali shoir bir zamonning fojiasini, boshqasining esa
umidini ifodalagan. Cho‘lpon asarlarida “lola” ramzi ham tez-tez uchraydi. Lola
qizil rangda bo‘lgani sababli qon, iztirob, muhabbat, sadoqat, ozodlik uchun
to‘kilgan qon ramzi sifatida ishlatiladi. Bu timsol turkiy adabiyotda keng qo‘llanadi
va Cho‘lpon uni o‘zining badiiy dunyoqarashi bilan boyitgan. Ramz va metaforalar
Cho‘lpon she’riyatida bir-biridan ajralgan holda emas, balki bir butun poetik tizim
sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, “Yuragim mahbus, bir shamning o‘chog‘ida
titrar umidlarim” kabi satrlarda metafora (“yurak mahbus”) va ramz (“sham”)
birlashtirilib, chuqur ma’no hosil qilinadi. Bu yerda yurakning mahbus bo‘lishi  23  insonning ruhiy holatini ifodalasa, sham esa milliy ziyolining yolg‘iz, og‘ir, ammo
yorug‘ vazifasini bajaruvchi obrazidir. Umidning titrashi esa millatning nozik, zaif
holatini   ko‘rsatadi.   Cho‘lpon   she’riy   tilida   metafora   va   ramzlar   bir   nechta   muhim
poetik   vazifani   bajaradi.   Birinchidan,   ular   millatning   ruhiy   holatini   chuqur
ifodalashga   xizmat   qiladi.   Ikkinchidan,   shoirning   zamondan   norozi   kayfiyatini,
siyosiy fikrlarini ochiq aytish imkoni bo‘lmagan holatlarda ramzlar orqali yashirin
tarzda yetkazadi. Uchinchidan, metaforalar she’rni ko‘p ma’noli qiladi, o‘quvchini
fikrlashga,   teran   mushohada   qilishga   undaydi.   To‘rtinchidan,   badiiy-estetik   zavq
uyg‘otib,   she’rning   go‘zalligini   oshiradi.   Beshinchidan,   Cho‘lponning   o‘ziga   xos
poetik uslubini yaratadi va uni boshqa shoirlardan ajratib turadi. 
24  Bob yuzasidan xulosa 
II bobda Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanida realizm poetikasining 
badiiy ifodasi, xususan, obrazlar tizimi, psixologik tahlil, maishiy tafsilotlar va 
ijtimoiy hayotni real ko‘rsatish usullari atroflicha tahlil qilindi. O‘rganish jarayoni 
shuni ko‘rsatdiki, roman strukturasi, qahramonlar xarakteri va voqealar rivoji o‘zaro
uzviy bog‘langan holda, real hayot qonuniyatlariga tayanib shakllangan. Cho‘lpon 
zamonasining ijtimoiy muammolarini chuqur anglagan holda, har bir obrazni 
ma’lum ijtimoiy qatlam, ma’naviy holat yoki ruhiy iztirobning badiiy ifodasiga 
aylantira olgan. Avvalo, romandagi obrazlar tizimi realizm tamoyillariga to‘la mos 
keladi. Qahramonlarning barchasi hayotiy prototiplarga ega, ularning xarakterlari 
muhit ta’sirida shakllanadi va voqealar davomida o‘zgarib boradi. Bu esa 
Cho‘lponning psixologik tasvir mahoratini va xarakter yaratishdagi realistik 
yondashuvini tasdiqlaydi. Qahramonlar taqdirining jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy 
jarayonlar bilan bog‘liq ravishda rivojlanishi roman poetikasining eng muhim 
jihatlaridan biridir. Ikkinchidan, muallif maishiy tafsilotlarga katta e’tibor qaratgan. 
Uy-ro‘zg‘or tasviri, kiyim-kechak, urf-odatlar, turmush tarzidagi mayda detallar 
romanga nihoyatda tabiiylik bag‘ishlaydi. Bu tafsilotlar nafaqat voqealarga fon 
bo‘lib xizmat qiladi, balki qahramonlarning ruhiy holatini ochishda ham muhim 
funksiyani bajaradi. Ayniqsa, ayol qahramonlarning ichki dunyosi, ularning 
jamiyatdagi o‘rni va kurashlari maishiy realliklar orqali ta’sirli ochilgan. 
Uchinchidan, psixologizm roman badiiy strukturasi tarkibida alohida o‘rin 
egallaydi. Qahramonlarning shaxsiy kechinmalari, ichki dialoglari va ruhiy 
ziddiyatlari orqali Cho‘lpon jamiyatning real holatini yanada chuqurroq ko‘rsatadi. 
Zebi va Omon obrazlari bunga yorqin misol bo‘lib, ular orqali insonning ichki 
olami bilan tashqi ijtimoiy muhitning o‘zaro ta’siri badiiy umumlashtirilgan. 
To‘rtinchidan, romanda realizm bilan birga ramziylik, ichki ma’no va badiiy 
ishoralar ham uyg‘un tarzda qo‘llangan. Bu holat Cho‘lpon uslubining o‘ziga 
xosligini belgilaydi va uning real voqealarni sof naturalizm darajasida emas, balki 
badiiy estetik mezonlar asosida qayta yaratganini ko‘rsatadi. II bob bo‘yicha 
25  o‘tkazilgan tahlillar shuni tasdiqlaydiki, “Kecha va kunduz” romanida realizm faqat
voqealarning   hayotiyligida   emas,   balki   obrazlar   xarakteri,   ijtimoiy   munosabatlar,
psixologik tahlil va maishiy detallar orqali chuqur va keng talqin etilgan. Cho‘lpon
real   voqelikni   nafaqat   tasvirlagan,   balki   uni   badiiy   tahlil   etgan   holda   o‘z   davri
ruhiyatini   yorqin   aks   ettirgan.   Shu   bois   romanni   o‘zbek   realizmining   pishiq   va
mukammal namunasi deb baholash mumkin. 
26  UMUMIY XULOSA 
Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani o‘zbek adabiyotining XX asr 
boshlaridagi eng muhim badiiy yutuqlaridan biri sifatida milliy nasr taraqqiyotida 
alohida o‘rin egallaydi. Amalga oshirilgan ilmiy tahlillar roman o‘zbek 
realizmining pishiq, mukammal va o‘ziga xos namunasi ekanini yana bir bor 
tasdiqladi. Asarda hayotiy voqealar, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, ruhiy kechinmalar, 
maishiy tasvirlar, inson xarakterining murakkab qatlamlari nihoyatda tabiiy va 
haqqoniy tarzda yoritilgan. Bu esa Cho‘lpon mahoratining yuksak darajada 
ekanidan dalolat beradi. Avvalo, roman g‘oyaviy asosida turadigan ijtimoiy fon o‘ta
realistik yondashuv bilan ochilgan. Muallif XX asr boshlaridagi Turkistonning 
murakkab tarixiy vaziyatini, mustamlakachilik siyosati ostida ezilgan jamiyatning 
ichki holatini, boylar va kambag‘allar o‘rtasidagi keskin tafovutlarni, xalqning 
savodsizligi va ma’rifatdan uzoqligini, ayol taqdirining og‘riqli manzaralarini 
haqiqatga tayanib yoritadi. Bu tasvirlar Cho‘lponning jamiyatdagi o‘zgarishlarni 
teran kuzatgan, xalq ruhiyatini chuqur his qilgan adib sifatidagi qiyofasini yanada 
mustahkamlaydi. 
Asarda obrazlar tizimi alohida e’tiborga molik. Qahramonlar nafaqat badiiy to‘qima,
balki real hayotda uchrashi mumkin bo‘lgan xarakterlar sifatida shakllangan.
Ularning har biri muayyan ijtimoiy qatlam, ma’naviy holat, ruhiy iztirob yoki
jamiyatdagi muayyan nuqsonning badiiy timsoliga aylangan. Qahramonlarning
hayotga munosabati, harakati, taqdiri, ichki kechinmalari ijtimoiy muhit bilan
chambarchas bog‘liq holda o‘zgarib boradi. Bu realistik xarakter yaratishning eng
muhim mezonidir. Cho‘lponning psixologik tahlil mahorati ham roman badiiy
zichligini kuchaytiradi. Qahramonlarning ichki dunyosi, yashirin kechinmalari, ruhiy
iztiroblari va umidlari o‘z davr ijtimoiy haqiqatining ajralmas tarkibiy qismi sifatida
yoritilgan. Ayniqsa, ayol obrazlarining ruhiy olami juda nozik, tabiiy va ta’sirli tahlil
qilingan. Bu jihatlar romanga nafaqat voqelik, balki ruhiy-manfiy qatlam ham
bag‘ishlaydi. Maishiy tafsilotlarning keng qo‘llanishi roman realizmini yanada
kuchaytiradi. Turmush tarzi, kiyim-kechak, bozor hayoti, uy-ro‘zg‘or, an’ana va
udumlar, mahalla muhitining tasviri bularning barchasi asarni  27  aniq   tarixiy   davrga   bog‘lab,   obrazlarning   hayotiyligini   oshiradi.   Cho‘lponning
detallarni tanlashdagi didi, ularning badiiy vazifasini aniqlashdagi mahorati roman
strukturasida   o‘z   aksini   topgan.   “Kecha   va   kunduz”   faqat   realistik   roman   emas,
balki   ramziy   ma’no,   ichki   ishora   va   ma’rifiy   g‘oyalar   uyg‘unlashgan   murakkab
badiiy   tizimdir.   Asardagi   “kecha”   va   “kunduz”   timsoli   jamiyatning   o‘tmish   va
kelajak o‘rtasidagi kurashni, zulmatdan ma’rifatga intilish jarayonini ifodalaydi. Bu
ramziy qatlam realizmga badiiy kenglik va ma’no chuqurligi beradi. Roman o‘zbek
realizmining   shakllanishi,   milliy   adabiyotning   yangilanishi,   jadidchilik   ruhining
adabiy   jarayondagi   ifodasi   nuqtayi   nazaridan   mislsiz   ahamiyatga   ega.   Cho‘lpon
badiiy   adabiyot   oldiga   qo‘yilgan   asosiy   vazifa   jamiyatni   uyg‘otish,   insoniyatning
ma’naviy   uyg‘onishiga   hissa   qo‘shish,   zulmga   barham   berish,   ma’rifat   va
taraqqiyotga   yetaklash   kabi   g‘oyalarni   real   hayot   tasviri   orqali   yuqori   badiiy
darajada amalga oshirgan. 
28  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 
I.  Asosiy adabiyotlar 
1.Abdullayeva M. O‘zbek lirikasida erkinlik g oyasi. – Toshkent. ʻ
2.Aminov X. O‘zbek she riy tilining taraqqiyoti. – Toshkent. 	
ʼ
3.Boltaev H. XX asr o‘zbek poetikasining rivoji. – Toshkent. 
4.Cho lpon. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G afur G ulom nomidagi adabiyot 	
ʻ ʻ ʻ
va san at nashriyoti.
ʼ
5.Cho lpon. To‘la asarlar to‘plami. 3 jildlik. – Toshkent. 
ʻ
6.G‘aniyeva Z. Jadid adabiyoti va uning namoyandalari. – Toshkent. 
7.Matyoqubova D. O‘zbek adabiy tilida metaforalar tizimi. – Toshkent. 
8.Meliyev A. Cho lponning dramatik merosi. – Toshkent. 	
ʻ
9.Mirvaliyev T. Cho lponning badiiy olami. – Samarqand. 	
ʻ
10.Nabiev M. XX asr boshlarida o‘zbek adabiy jarayoni. – Toshkent. 
11.Niyozmatov S. Modern o‘zbek she riyati poetikasi. – Toshkent. 	
ʼ
12.Ochildiyev S. Milliy uyg‘onish adabiyoti: manbalar va tamoyillar. – 
Toshkent. 
13.Polatov F. O‘zbek ramziy lirikasida Cho‘lpon an analari. – Buxoro. 	
ʼ
14.Qodirov N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent. 
15.Qo shjonov M. Jadidchilik harakati tarixi. – Toshkent. 	
ʻ
16.Qosimov B. Cho lpon izlanishlari. – Toshkent: Fan, 1994. 	
ʻ
17.Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent. 
18.Rahmonov N. XX asr o‘zbek adabiyoti. – Toshkent. 
19.Rashidova M. O‘zbek lirikasida romantik uslub. – Toshkent. 
20.Rasulov A. O‘zbek modernizmi va Cho lpon ijodi. – Toshkent. 	
ʻ
21.Shavkatov X. O‘zbek aruz tizimi: nazariya va amaliyot. – Toshkent. 
II.  Qo‘shimcha adabiyotlar 
22.Sodiqov B. XX asr adabiy jarayoni. – Toshkent. 
29  23.Valixo jayev B. O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. – Toshkent. ʻ
24.Vohidov R. Cho‘lpon poetikasining asoslari. – Toshkent. 
25.Yo ldoshev Q. Milliy uyg‘onish va o‘zbek adabiyoti. – Toshkent. 	
ʻ
26.Zokirova R. Ma rifiy adabiyot va jadidlar merosi. – Toshkent. 	
ʼ
III.  Elektron manbalar 
27.Kun.uz 
28. 
29. 
30. 
31. 
30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. “KECHA VA KUNDUZ” ROMANI VA UNDA REALISTIK ADABIY AN’ANALARNING NAMOYON BOʻLISHI

1.1. Choʻlponning hayoti va ijodi

1.2. “Kecha va kunduz” romanining yaratilish tarixi va asosiy gʻoyaviy yoʻnalishlari

Bob yuzasidan xulosa

II BOB. ROMANDA REALIZM POETIKASI: OBRAZ, MUHIT VA JAMINIY HAYOTNING TASVIRI

2.1.Obrazlar tizimi va xarakter yaratish jarayonida realizm unsurlari

2.2. Asarda ijtimoiy muhitning haqqoniy talqini

Bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR