Chor Rossiyasining Turkiston o`lkasi boyliklariga munosabati va uning salbiy oqibatlari - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	680.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Chor Rossiyasining Turkiston o`lkasi boyliklariga munosabati va uning salbiy oqibatlari

Купить

Chor Rossiyasining Turkiston o`lkasi boyliklariga“
munosabati va uning salbiy oqibatlari ”

MUNDARIJA:
KIRISH . … 3………………………………… ………………………………… ……
1. Chorizm mustamlakachilik davri
1.1. Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olishi …… . 8
……………………… … …
1.2. Chorizmning Turkistondagi mustamlakachilik siyosati 19
……………………
2.Chor rossiyasining turkiston moddiy va ma`naviy boyliklarini o`zlashtirish
siyosati
2 .1. Chor Rossiyasining Turkiston moddiy va ma`naviy boyliklariga munosabati
va uning salbiy oqibatlari ..
………………… …………… . ………………… .32 ……
2. 2. Mustamlaka Turkistonida madaniy hayot
…………………… . …… … . … ..45 …
Xulosa ……. 56
…………………………………………………………………… …
Tavsiyalar ... ... .58
………………………………………………… ……… …………
Foydalanilgan adabiyotlar ...
………………………… …………………… ... … ..59
Ilova .
…………………… ………………………………………………… … .. … 61
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik sharoitida va tub islohotlarni amalga
oshirish jarayonida milliy tiklanish, ma`naviy yangilanish, milliy o`zlik va o`ziga
xoslikni yaxlit tarzda anglab yetgan, erkin demokratik tasavvurga ega bo`lgan va
mustahkam milliy g`oya kuchi bilan birlashgan jamiyat a`zolarini tarbiyalash
vazifalarini hal etishda tarix fanining roli jiddiy ravishda oshmoqda. Prezidentimiz
I.Karimov ta`kidlaganidek: Milliy iftixorni tiklash va rivojlantirish jarayonida
tarixiy xotira, xalqning, jonajon o`lkaning obyektiv tarixini, davlat hududini tiklash
nihoyatda muhim ahamiyatga egadir. 1
Jamiyat taraqqiyotining real xususiyatlarini chukur o`rganish zarurligi,
milliy tarixdagi yuksalish va tanglik davrlarini yangicha metodologik nuqtai-
nazardan turib tahlil qilish, chor mustamlakachilarining ko`rsatgan buzg`unchilik
ta`siriga doir omillarni aniqlash, avvalgi mafkuraviy andozalar va eskicha tafakkur
ko`rinishlarining takrorlanishiga barham berish yo`llarini belgilash, jamiyatning
ma`naviy-ahloqiy takomilga erishuvida tarix fanining ta`sirini kuchaytirish lozim.
Ana shu ijtimoiy muhim vazifalardan kelib chiqib, Vatanimiz tarixining
og`ir mustamlakachilik o`tmishi bilan bog`liq bo`lgan ayanchli sahifalariga
bugungi kun nuqtai-nazaridan qayta baho berish alohida ahamiyat kasb etadi.
Chor Rossiyasining hukmronlik yillari, mustamlakachilik tarixi soxtalashtirilib,
buzib ko`rsatildi. Uzoq yillar davomida ijtimoiy ong-shuurimizga Chor Rossiyasi
O`rta Osiyodagi favqulodda sivilizatorlik vazifasi to`g`risidagi, o`lkaning qoloq“ ” “
xalqlari markazning davlat boshqaruvi natijasida go`yo zo`r muvaffaqiyatlarga
erishganligi haqidagi afsona astoydil targ`ib qilindi. Chorizm davrida o`lkaning
”
tabiiy xomashyo boyliklari to`xtovsiz olib ketildi. O`zbek xalqining ko`p ming
yillik milliy-madaniy boyligi talon-taroj qilindi, yalpi ruslashtirish va ma`naviy
asoratga solish siyosati amalga oshirildi.
Markazning O`zbekistonga iste`molchilik bilan munosabatda bo`lishi,
o`zbek xalqining o`z milliy taqdirini o`zi erkin ravishda belgilash huquqi inkor
etilishi, bir asrdan ko`proq davom etgan iqtisodiy va ma`naviy zulm behad va uzoq
1
Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barkamollik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari. T.: “O‘zbekiston”, 1997 y. 31-bet.
3

muddatli buzg`unchilik oqibatlariga olib keldiki, uning asoratlari hali-hanuz
davom etmoqda. Ularni to`la-to`kis bartaraf etish uchun chor mustabid tuzum
vujudga keltirgan og`riqli jarayon sabablarini ochib berish maqsadida iqtisodiy,
ijtimoiy va ma`naviy sohalardagi amalga oshirilgan rivojlanish mexanizmining
kelib chiqishi, qaror topishi va tadrijiy taraqqiyotini ilmiy jihatdan tavsiflab berish
lozim.
Chor Rossiyasining soxtalashtiruvchi bayonotlarini asosli ravishda rad
qilish zarurligi, 130 yildan ko`proq davrda o`zbek xalqining mustamlakachilik
zulmi ostida yashaganligini yetarli materiallar asosida ilmiy jihatdan ochib
berishga qaratilgan fundamental tadqiqot mavzuning dolzarbligini tashkil etadi.
Mavzuning maqsad va vazifasi. Mazkur mavzu o`z mohiyatidan kelib
chiqqan holda quyidagi maqsad va vazifalarni belgilaydi:
Mustaqillik yillarida mamlakatimiz olimlari mustamlaka o`tmishning
haqqoniy solnomasini yaratish sohasida muayyan ishlarni amalga oshirdilar.
Mustamlakachilik zo`ravonligi tarixi davri ko`p jihatdan hali oq dog`lar va qora“ ” “
o`pirilishlar bilan ajralib turibdi. Bular ayniqsa imperiya tuzumining iqtisodiy,
”
ijtimoiy va ma`naviy tuzilmalariga, hukmron markazning o`zbek xalqini
muntazam ravishda talash mexanizmini yaratishga va uni kuchaytirishga,
mamlakatimizni chor imperiyasining qo`shicha xomashyo qo`shimchasiga
aylantirilishi evolyutsiyasiga taalluqlidir. Tarixiy tafakkurning mazkur yo`nalishi
ilmiy bilishning mustaqil obyekti sifatida rosmana ilgari surishga qadam qo`yildi.
Ushbu tadqiqot ishining asosiy e`tibori Chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosatini
olib qarashga va ochib berishga qaratildi.
Bitiruv malakaviy ishida zamonaviy ilmiy tasavvurlar asosida chor
mustamlaka tuzumining umumiy va xususiy tomonlari ko`rsatib berildi. Milliy
iqtisodiyotning mustamlakachilik rejalari asosida o`zgartirilishi, ishlab chiqaruvchi
kuchlarni bir tomonlama joylashtirilishining yoritib berilishi, o`lkamizning
metropoliya uchun xom ashyo yetkazib beruvchi qo`shimchaga va tayyor
mahsulotlarni sotish bozoriga aylantirish mexanizmi ochib berildi.
4

Ishda O`zbekistonning tabiiy xom ashyo va odam resurslarini imperiya
tarzda ishlatishga, sanoat va qishloq xo`jaligi ishlab chiqarishi sohasidagi milliy
boyliklardan yoppasiga foydalanishga, paxta yakkahokimligi zo`ravonligining
uzoq muddatga cho`zilgan salbiy oqibatlarini o`rganishga alohida e`tibor qaratildi.
O`lkaning milliy boyliklarini zo`rlik bilan olib ketish, o`zbek xalqining ko`p ming
yillik ma`naviy merosiga putur yetkazish, uning madaniy mulkka huquqini poymol
qilish jarayonlari ham yoritilgan.
Ko`plab rus sanoatchilari va ishbilarmonlari Turkiston o`lkasiga kelib,
ko`plab yangi turdagi sanoat korxonalarini ochganligi, mahalliy boylar va
hunarmandlarning mahsulotlari rus sanoatchilarining mahsulotlari oldida kasodga
uchraganligi, qishloq xo`jaligi, xususan, paxtachilik va chorvaчилик sohasida olib
borgan imperiyacha siyosatlarini ochib berishga harakat qilindi.
Mavzuning o`rganilish darajasi. Turkiston o`lkasining rus
mustamlakachiligi davrida kechgan hayoti tarixiy-ilmiy adabiyotlarda nisbatan
to`laroq ifoda etilgan. Bu adabiyotlarni mazmun va mohiyat e`tibori bilan to`rt
davrga ajratish mumkin.
Birinchi davri asosan 1917 yilgacha yozilgan tadqiqotlarni, ya`ni tarixiy-
ilmiy kitoblarda rus mustamlakachilik siyosatiga doir tanqidiy fikr-mulohazalar
deyarli uchramaydi. Chunki ularning mualliflari asosan boshqa xalqlarni talashdan,
ezishdan manfaatdor bo`lgan dvoryan pomeshchiklar, zobitlar, savdo-sanoat–
korchalonlari, nufuzli amaldorlar bo`lishgan. Bu xil manbalarda ko`proq
Rossiyaning Turkistonda qo`llay boshlagan iqtisodiy-siyosiy zug`umlarini oqlash,
saltanat hukmron doiralarining manfaati nuqtai-nazaridan o`lkani o`zlashtirish
bo`yicha tadbirlar ko`rish zaruryati bahs etiladi. Bu asarlardagi bosh g`oya,
yetakchi yo`nalish, saltanatning Turkistondagi tajovuzi va mustabid tuzumini
g`oyaviy asoslashga, ya`ni ikkinchi rus Turkistonini barpo etish uchun zaruriy
yo`nalishlarni belgilashga qaratilishi bilan bog`liq edi. Bu jihatdan genaral
leytenant M.A.Mersityevning O`rta Osiyoning bosib olinishi tarixi asari,
“ ”
V.I.Masolskiy, A.V.Krivashin asarlarini qayd etish mumkin.
5

Ikkinchi davr – 1920-1950 yillardagi adabiyotlarda Turkiston o`lkasidagi
mustamlakachilik siyosati va uning asosiy yo`nalishlari, shuningdek, istiqlol uchun
olib borilgan kurashlar qamrab olinadi. Bu mavzular shu davr adabiyotlarida,
ayniqsa 20-yillar tarixshunosligida, bir qator mualliflarning asarlarida turli
darajada, turlicha saviyada o`z aksini topdi.
20-yillarda qalam tebratgan mualliflar o`zlari tasvir etgan ijtimoiy-siyosiy
voqea va hodisalarning bevosita ishtirokchilar bo`lishgan. Shu boisdan bu
asarlarda davrning murakkab, ziddiyatli, mahzun ruhi ufurib G.M.Safarov,
P.G.Galuzo, A.Z.Validiy To`g`on asarlarida to`laroq ma`lumot berilgan.
Uchinchi davr esa 50-yildan to 80-yillar birinchi yarmiga qadar
–
yaratilgan asarlarni qamrab oladi. Bu davr adabiyotida tarixni soxtalashtirish va
buzib talqin etish sohasida o`ziga xos an`ana shakllandi. Turkiston o`lkasida bo`lib
o`tgan barcha milliy ozodlik harakatlari haqida ijobiy fikr bildirish u yoqda tursin,
bor haqiqatni yozish go`yo rus xalqiga qaratilgan millatchilik sifatida baholanar
edi. XIX asrning ikkinchi yarmidan milliy ozodlik harakatiga munosabat bildirish
ulug` rus xalqi bilan bo`lgan do`stlikka raxna solish sifatida siyosiy xatoga yo`l
“ ”
qo`yildi. Bu davrda yozilgan asarlar soxtalashtirilib, bo`rttirib ko`rsatildi.
To`rtinchi davrga oid adabiyotlar tarixshunoslikda qayta qurish deb nom
“ ”
olgan 80-yillarning ikkinchi yarmidan to Turkistonning mustaqillikka erishuviga
qadar va mustaqillik yillarida vujudga kelgan asarlar majmuasidan iborat.
Mavzuning manbaviy asosi. Bitiruv malakaviy ishning manbaviy asosini
Prezident I.A.Karimov asarlari, risolalari, Azamat Ziyoning O`zbek davlatchilik
“
tarixi ; R.Bakirovning Chor Turkistonda sud, shariat va odat ; N.Bobobekovning
” “ ”
O`rta Osiyo Rossiyaga qo`shib olinganmi ; H.Ziyoyevning Turkistonda Rossiya
“ ” “
tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash; H.Ziyoyevning Istiqlol ma`naviyat
“ –
negizi ; Ibratning Farg`ona tarixi ; M.Hasaniyning Turkiston bosqini ;
” “ ” “ ”
S.Soatovning O`rta Osiyoning Rossiyaga qo`shib olinishi va uning progressiv
“
ahamiyati ; R.Shamsutdinovning Istiqlol uchun kurash fidoyilari , shuningdek,
” “ ”
O`zbekistonning yangi tarixi , O`zbekiston Chor mustamlakachiligi davrida va
“ ” “ ”
shu kabi boshqa asarlar, risolalar, monografiyalar tashkil etadi.
6

Mavzuning nazariy-metodologik asosi. Mazkur ishning nazariy-
metodologik asosini Prezident I.A.Karimovning ma`ruzalari, nutqlari, asarlaridagi
xulosa va g`oyalar, Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 24 iyuldagi O`zbekiston“
Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish
to`g`risida gi qarori hamda Prezident I.A.Karimovning 1998 yil 26 iyundagi bir
”
guruh tarixchi olimlar, jurnalistlar, ziyolilar va ijodiy soha xodimlari bilan bo`lgan
uchrashuvida bildirgan fikr-g`oyalardir.
Mavzuning davriy chegarasi. Ishning davriy chegarasi XIX asrning
ikkinchi yarmidan to 1917 yilgacha bo`lgan davr. Bunda Rossiyaning Turkistonni
bosib olishdagi boshlagan harakatidan to sovet mustamlakachilik tuzumi
o`rnatilganguncha bo`lgan davr yoritiladi.
Mavzuning ilmiy ahamiyati. Mavzuni o`rganish jarayonida chor
mustamlakachiligining Turkistonda olib borgan mustabid siyosati ilmiy jihatdan
yoritildi. Mazkur mavzudan oliy o`quv yurtlari, kollej, akademik litsey va
maktablarda chor imperiyasining Turkistondagi bosqinchilik siyosatini o`rganish
jarayonida foydalanish mumkin.
Ishning aprabatsiyasi BMI Qarshi davlat universiteti Tarix fakultet
О`zbekiston tarixi kafedrasi qoshidagi “Yosh о`lkashunos” tо`garagida hamda
2011-2112 о`quv yilidagi talabalarning ilmiy-amaliy konferensiyasida ma`ruza
qilingan.
Bitiruv malakaviy ish Kirish, ikki bob, to`rt fasl, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxati va ilovadan iborat.
7

I BOB. CHORIZM MUSTAMLAKACHILIK DAVRI
I.1. Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olishi
XIX asrning birinchi yarmiga kelib, O`rta Osiyoda uch xonlik o`rtasidagi
to`xtovsiz urushlar, kelishmovchiliklar xonliklardagi iqtisodiy, ijtimoiy, iqtisodiy-
siyosiy vaziyatni tang ahvolga olib keldi. Bu hududlardagi madaniy ahvolni izdan
chiqardi. O`lkadagi bunday vaziyat Rossiyadek bosqinchi davlat uchun o`z
imkoniyatlarini amalga oshirishga qulay sharoit yaratdi.
XIX asr o`rtalarida Angliya va Rossiya manfaatlari Turkistonda to`qnashdi.
Rossiya siyosatchilari Buyuk Britaniyaning Turkiston va Kaspiy dengizining
sharqiy tomonlarini bosib olishidan g`oyat xavfsirayotgan edi. Chunki Angliya o`z
tasarrufidagi Hindiston va Afg`oniston orqali o`zbek xonliklari bilan savdo-sotiq
va diplomatik aloqalar olib borar edi. Angliyaning asosiy maqsadi xonliklarni
bosib olishga intilayotgan Rossiyaning rejalarini barbod qilish, uchchala xonlikni
unga qarshi bir kuch qilib birlashtirish va O`rta Osiyo bozorlarini egallash edi.
Rossiyaning O`rta Osiyoni bosib olishi quyidagi omillarni maqsadga oshirish
rejasi mavjud edi:
1.Rossiya yengil sanoatini ta`minlab beruvchi arzon xom ashyo bazasini
O`rta Osiyoda mavjudligi;
2.Qrim urushi (1853-1856) tufayli Qora dengiz bandargohlarining qo`ldan
ketishi va uning o`rnini O`rta Osiyoni egallash orqali to`ldirish, shu orqali
janubdagi muzlamaydigan dengizlarga chiqish va Turkiston bu bochqinchilik
yurishlarida platsdarm vazifasini o`tashi;
3.Rossiyaning Yevropa bozorlari bilan raqobat qila olmasligi sababli ishlab
chiqarilgan mahsulotlarni sotish uchun O`rta Osiyo bozorlarini egallash;
4.Rossiyada o`tkazilgan yer islohotlar tufayli qashshoqlashib qolgan aholini
ko`chirib keltirish va ularni yer bilan ta`minlash.
Iqtisodiy va siyosiy sabablarning kun tartibida turishi natijasida Chor
Rossiyasi dastlabki harbiy harakatlarni boshlab yubordi. Urush harakati Qo`qon
xonligiga qaratildi. Bosqinchilar zamonaviy qurol-aslahaga ega bo`lib, ularda
8

Yevropa urushlarida tajriba orttirgan generallar rahbarlik qilardilar. Qo`qon
xonligida esa ichki nizo, hokimiyat uchun kurashlar avj olishiga qaramasdan
xonlik aholisi dahshatli yov bilan o`z ona yurti, dini, g`ururi uchun kurashga
otlandi.
Dastlab genaral Perovskiyning qo`shini 1853 yili Qo`qon xonligining
strategik qal`asi bo`lgan Oqmachitni egallash uchun harakat boshladi. Bir oy
davom etgan qamal natijasida 28 iyun kuni hal qiluvchi jangda qal`a himoyachilari
taslim bo`ldilar. Rus hukumati Oqmachitni qo`lga kiritishning katta ahamiyatini
anglab, urush qatnashchilarining unvonlarini oshirib, orden-medallar va pul
mukofotlari bilan taqdirlashdi. Oqmachit o`rniga qurilgan rus qal`asiga Perovskiy
nomi berilib, Perovskiy porti deb ataladigan bo`ldi. Qrim urushi tufayli to`xtab“ ”
qolgan harakatlar 1860 yilning yozida yana davom etdi. Polkovnik Simmeran
boshchiligidagi rus qo`shinlari To`qmoq, so`ngra Pishpak qal`asini egalladi. 1864
yil 1 may kuni Verniy istehkomidan yo`lga chiqqan polkovnik Chernyayevning
otryadi qattiq jangdan keyin Avliyoota qal`asini ham bosib oldi. Chernyayev
Avliyootani egallagani uchun general unvoni va ordeni bilan taqdirlandi. 1847-
64 yillarda rus davlati Qo`qon xonligining Qozog`iston va Qirg`iziston
hududlariga qattiq zarba berib, ko`pgina joylarni egalladi. Turkiston va Chimkent
shaharlari Qo`qon xonligining muhim va tayanch shaharlaridan edi. Chor
Rossiyasi qo`shinlari ushbu muhim ikki shaharga zarba berishga kirishdi.
Turkiston va Chimkentni himoya qilish uchun sarkarda Alimqul Qo`qondan yetib
keldi va shahar mudofaasini tashkil qilishga kirishdi. 1864 yil 12 iyulda Turkiston
bosib olindi. Veryovkin Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasidagi osori-atiqalarni
talon-taroj qilib, Rossiyaga jo`natib yubordi. General Chernyayev boshchiligidagi
qo`shinlar Chimkentni qamal qilar ekan, bu yerda sarkarda Alimqul zarbasiga
uchradi. Nihoyat, 1864 yil sentabr oyida asosiy janglar Chimkentda boshlandi.
Harbiy texnika jihatidan ustunlikka ega bo`lgan rus qo`shinlari Chimkentni bosib
oldi.
Turkiston va Chimkentni bosib olinishi natijasida rus harbiy sarkardalari va
soldatlarining bosqinchilik harakatlari yanada kengayib, endilikda mintaqaning eng
9

katta va boy shaharlaridan bo`lmish Toshkentni bosib olishga keng yo`l ochildi.
1864 yilda general Chernyayev katta harbiy qo`shin bilan Toshkentning sharqidagi
Darvishak qopqa degan joyga yetib keladi. 2 oktabrda dastlabki hujum boshlanadi.
Bu hujumga qarshi toshkentliklar qattiq kurash olib boradilar. General Chernyayev
mag`lubiyatga uchrab Chimkentga qaytib ketishga majbur bo`ldi. 1865 yil 28
aprelda Chernayayev Niyozbek qal`asini egallashga buyruq berdi. Toshkent
mudofaasini tayyorlashda Alimqul sarkardaning xizmatlari katta bo`ldi. U 8 may
kuni o`zining katta qo`shini bilan Qo`qondan Toshkentga keldi. 1865 yil 9 may
kuni har ikki tomon to`qnashdi. Alimqulning halok bo`lishi bois toshkentliklar
orasida sarosima boshlandi. 17 iyulda esa ko`plab qon to`kilishlarning oldini olish
maqsadida muzokaralar boshlandi. Chernyayev shaharning Hakimxo`ja qozikalon
Abdurahmon eshon, domla Solihbek oxun singari nufuzli kishilari bilan muzokara
olib borib, Toshkent shahri aholisi o`z ixtiyori bilan Rossiya imperiyasi tarkibiga“
qo`shildi degan soxta ahdnomani to`ldirishga majbur qildi. Ular bunga rozi
”
bo`lmasalar jazolashdi. Soxta ahdnomani to`ldirishni Abdusattor Qoraboshi
o`g`liga topshirdi. So`ngra shahar kattalarining barchasiga majburiy ravishda qo`l
qo`ydirib olishdi. Bu ahdnoma tufayli bosqinchilik siyosati oqibatida Angliyadek
kuchli davlat bilan urushga majbur bo`lib qolishdan cho`chigan Rossiya hukumati
xalqaro jamoatchilik ko`z o`ngida o`z xatti-harakatlarini oqlashga urinishdi.
Ahdnomadan nusxalar ko`chirib shahar ko`chalariga yopishtirib chiqildi.
Toshkent bosib olingach, bu shahar Rossiya imperiyasining Turkiston
masalasiga daxldor barcha siyosiy masalalarni hal qiladigan, rus qarorgohi
xizmatini bajaruvchi makonga aylanib bordi.
Toshkent bosib olingach, bosib olingan hududlarda 1865 yili Turkiston
viloyati tashkil qilinadi. Turkiston viloyatining harbiy gubernatori qilib
tayinlangan general Chernyayev 1866 yil yanvar oyida Buxoro amirligini
bo`ysundirish uchun unga qarshi e`lon qilinmagan urush boshladi. Rus istilochilari
bosqinchiliklari oqibatida xonlikning O`ratepa, Jizzax, Yangiqo`rg`on hududlari
Rossiya tarkibiga kiritildi.
10

Rossiya imperatori Aleksandr IV farmoniga ko`ra 1867 yil 14 iyulda
Turkiston harbiy okrugi va Turkiston general gubernatorligi tashkil qilindi.
Amirlikdan tortib olingan hududlarda 1868 yil Zarafshon okrugi tuzilib, unga
general-mayor Abramov boshliq etib tayinlandi. Amir Muzaffar tomonidan amirlik
mustaqilligini amalda yo`qotuvchi va katta iqtisodiy talofotlarga sabab bo`luvchi
sulhning tuzilishi xalq yuqori tabaqa vakillarining noroziligi va nafratini yanada
kuchaytirdi. Shu boisdan ham Shahrisabz va Qarshida urush harakatlari keng tus
oldi. Amirdan norozi bo`lgan kuchlar uni hokimiyatni boshqarishda va amirlikning
ancha qismini yo`qotganlikda ayblab, chor hukumatiga qarshi urushni davom
ettirishni o`z oldilariga maqsad qilib qo`ydilar. Abdumalik to`ra, Jo`rabek,
Bobobek hamda Sulton Sodiq birgalikda ozodlik kurashini boshlab yubordilar.
Bular avval Amir Muzaffarga qarshi urushib, avval Shahrisabzni, so`ng Qarshini
egalladilar. 1868 yilning kuzida Amir Muzaffar fon Kaufmandan yordam so`radi.
Fon Kaufman general Abramov boshchiligida qo`shin yubordi. Kuchlar teng
bo`lmaganligi uchun Abdumalik to`ra bilan Sulton Sodiq Xiva xoni huzuriga
boradi. Abdumalik to`ra ko`p o`tmay Afg`onistonga ketadi. U yerdan ham yordam
ololmagach Xudoyorxon huzuriga keldi. U yerdan Qashqarga, Yoqubbek huzuriga
boradi va shu yerda yashab, 1909 yil Peshavorda vafot etadi.
Chor Rossiyasining hukmron doiralari Buxoro amirligi va Qo`qon xonligi
yerlaridan tashkil topgan Turkiston general gubernatorligini O`rta Osiyodagi
harbiy operatsiyalari uchun tayanch markaziga aylantirib, istilo tig`ini Xiva
xonligiga qaratishdi. Bekovich-Cherkasskiy ekspedetsiyasining halokati va 1839
yilda Perovskiy yurishining barbodi chor generallari yodidan chiqmagan edi.
O`zbek xonliklarining uchinchisi Xiva o`z mustaqilligi bilan mustamlakachilar
uchun jiddiy xavf solib turar edi. 1872 yil oxirlarida harbiy vazir boshchiligida
Peterburgda Turkiston, Orenburg general-gubernatorlari va Kavkazdagi podsho
noibi ishtirokidagi maxfiy kengashda Xiva xonligini bosib olishga uzil-kesil qaror
qilindi. Generallar rejasiga ko`ra Turkiston general-gubernatorligiga tegishli
kuchlar sharqdan, Orenburg general-gubernatorligi va Kavkaz noibligiga oid
harbiy kuchlar g`arb va shimoliy-g`arb tomondan yurishi kerak edi. Rossiyaning
11

tajovuzkor niyati Xiva xoni va uning amaldorlariga ma`lum edi. Said Muhammad
Rahimxon II ruslar tahdidiga qarshi Angliyadan madad so`ragandi. Angliyaning
hukmron doiralari Xiva mustaqilligini saqlab qolishdan manfaatdor bo`lsalar ham,
Rossiya bilan ochiq to`qnashuvdan xavfsirar edilar. Xiva xoni o`z kuchiga ishonib
ish ko`rishi lozim edi. Xonlik qo`shinida 27 ta eski zambarak, 2 ming otliq, 4 ming
navkardan iborat harbiy kuch bo`lib, ular ham asosan poytaxtda jamlangan edi. 2
Xivani bosib olishga harakat boshlagan Rossiya qo`shini esa ham son, ham sifat
jihatdan va harbiy qurol-yarog`lar texnikasi bilan ham Xiva xonligi qo`shinidan
ustun edi. Turkiston otryadiga 27 rota, 1800 ta kazak va 19 ta to`p bilan fon
Kaufman; Orenburg otryadiga 15 rota, 600 ta kazak, 8 ta to`p bilan polkovnik
Veryovkin qo`mondon bo`lib, 3
Orol flotiyasi ham ular ixtiyorida edi.
Turkiston general-gubernatori fon Kaufman hujum oldidan Xivani siyosiy
tarafdan yakkalab qo`yish uchun Buxoro amiri va Qo`qon xoniga tahdidli
maktublar yo`llab, ularni Xivaga yordam bermaslikka chaqirdi.
Xiva xoni masalani tinch yo`l bilan hal qilishga urinishlari behuda ketgach,
harbiy kengash chaqirib, mudofaa rejalarini tuzadi va dushmanga qarshi o`zining
lashkarlarini, lashkarboshilarini safarbar qiladi. Matmurod devonbegi, Mahmud
yasavulboshi, Yoqubbek qalmoq, Eltuzar inoq va Bobomehtar rahbarligidagi
o`zbek va turkman qo`shinlari rus qo`shini hujumini qaytarish uchun ikki guruhga
bo`linadi. General Veryovkin Qo`ng`irotga yurish qilib, talofotlar berib bo`lsada,
Xo`jayli va Mang`it qal`alarini ishg`ol qildi. Keyinchalik Xorazmning ko`hna
qal`asi Xazorasp egallandi. Bu qal`ani fon Kaufman o`ziga qarorgoh qilib,
ichkariga harakat qilish uchun tayanch muhitga aylantirdi. 1873 yil 29 may kuni
ruslarning asosiy kuchlari Xivani bosib olish harakatlarini boshladi. Muhammad
Rahimxon II Xivani o`z ixtiyoridagi kuchlar bilan mudofaa qilib bo`lmasligiga
ishonch hosil qilgach, Chumchuqsho`r tomondagi turkman ovuliga qochishga
majbur bo`ldi. Bundan foydalangan Amir To`ra va Otajon To`ra xon nomidan fon
Kaufmandan Xiva shahrini vayron etmaslikni so`radi. Ammo, Kaufman ulardan
2
Ziyoyev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. T.: Sharq , 1998 y.“ ”
3
O zbekistonning yangi tarixi. Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. T.: Sharq , 2000 y.
‘ “ ”
12

xonni topishni talab qildi va muzokaralarni faqat u bilan olib borishi mumkinligini
bildirdi.
Muhammad Rahimxon Xivaga qaytib kelgach, bosqinchilar saroyni egallab,
barcha qimmatbaho buyumlarni, 300 ta qo`lyozma asarni Peterburgga jo`natadi.
1873 yil 17 avgustda Gandimiyon qishlog`ida fon Kaufman sulh shartnomasini
Muhammad Rahimxonga havola etadi: bunga ko`ra, Amudaryoning o`ng
qirg`oqlari Rossiya ixtiyoriga o`tdi. Rus savdogarlari xonlik hududida erkin savdo
qilish huquqini oldilar. Xiva xonligi Rossiya vassaliga aylanib, xonlik zimmasiga 2
mln. so`mlik tovon to`lash majburiyati yuklandi.
Rus davlati Buxoro va Xiva xonliklariga qarshi urush olib borayotgan
yillari Qo`qon xonligida chuqur siyosiy va iqtisodiy inqiroz hukm surmoqda edi.
Bu vaqtda xonlik yerlarining yarmi rus davlati tomonidan bosib olingan edi. Uning
hududi asosan Farg`ona vodiysidan iborat bo`lib, Xudoyorxonning hukmronlik
davrini Ibrat o`zining Farg`ona tarixi asarida quyidagicha yozadi: Xudoyorxon“ ” “
Rusiyadan xotirjam bo`lib, vaqtini o`yin-kulgu bilan o`tkazib, ulamo va fuzalo
nasihatlariga amal qilmay, jabru-zulm tarafidan o`tib turganida raiyatu xalq undan
yuz o`girdi .
” 4

Xudoyorxonning qattiq zulmi, og`ir iqtisodiy hayot hamda Rossiyaning
itoatli xizmatkoriga aylanishi xalq g`azabini qo`zg`atdi. Xonga qarshi xalq bilan
birgalikda saroy harbiylari va amaldorlari, ruhoniylar va savdo vakillari ham bosh
ko`tardi. Bunda o`zbeklar, qirg`izlar va tojiklar faol qatnashib Xudoyorxon va rus
davlatining tajovuziga qarshi kurashdilar.
Chor Rossiyasi O`rta Osiyoni bosib olgach, chor ma`murlari tomonidan
boshlangan dastlabki ish o`lkada ma`muriy-boshqaruv tizimini mustahkamlash edi.
Chor mustamlaka siyosati ma`muriy boshqaruv tizimini yaratishda boshqa
davlatlar o`rnatgan ma`muriy-boshqaruv tizimi Turkistonning jahon
sivilizatsiyasidan chetda qolib ketgan yarim yovvoyi xalqlar uchun ma`qul
“
bo`lmaydi , degan fikrga amal qilib keldi va tipik Rusiya boshqaruv tizimini
”
yaratdi. Shu maqsadda 1867 yili imperiyaning boshqa mintaqalaridan farq
4
Ibrat. Farg ona tarixi. T.: Meros , 1991 y.
‘ “ ”
13

qiluvchi, o`ta harbiylashtirilgan Turkiston general-gubernatorligi ta`sis etildi.
Turkiston general-gubernatorligi viloyatlarini boshqarish haqidagi vaqtli nizom“ ”
loyihasida ham shu holat o`z aksini topdi. Harbiy xalq boshqaruviga asoslangan
“ ”
general-gubernatorlik o`z qo`lida harbiy va fuqaro hokimiyatini birlashtirdi.
Turkistonda chorizm barpo etgan bu mastamlakachilik apparatining birinchi
vazifasi Rossiya manfaatlarini har tomonlama himoya qilish, o`lkaning tabiiy
boyliklarini talash bilan boshlanib ketdi. O`z navbatida ma`muriy-boshqaruv
apparati xodimlarining asosan ruslardan tashkil topganligi ham chorizm olib
borgan siyosatning mohiyatini ochiq-oydin ko`rsatib berdi.
Turkiston general-gubernatorligi Rossiya hudidagi birorta ham gubernalar
ega bo`lmagan huquqlarga, katta imtiyozlarga ega bo`ldi. Jumladan, u xorijiy
davlatlar bilan diplomatik munosabatlar olib borishi, soliq siyosatini belgilashi
mumkin edi. Markaziy boshqaruvda general-gubernatorlikning ahamiyati katta
bo`lganligi sababli general-gubernatorlik dastlab to`rtta bo`limdan iborat bo`ldi.
Bu bo`limlar: ma`muriy-nazorat ishlari, moliyaviy-xo`jalik ishlari, soliqlar
nazorati, sud va huquq ishlari bilan shug`ullandi. Ma`muriy-boshqaruv
zo`ravonlikka asoslangan doimiy usul sifatida saqlanib qoldi.
1886 yil Turkiston o`lkasini boshqarish to`g`risidagi nizom , Turkiston
“ ” “
o`lkasida yer-o`lka tuzilishini joriy etish to`g`risidagi qoidalar , aholini ko`chirish
”
to`g`risidagi 1906 yilgi siyosat va boshqalar natijasida yer munosabatlari va
soliqqa tortishning butun tizimiga o`zgartirishlar kiritildi. Bu tadbirlar yer egalari,
butun xalqning ijtimoiy ahvolini yanada og`irlashtirdi. Mazkur qonunlarni ishlab
chiqish jarayonida Turkiston o`lkasining manfaatlari va uning iqtisodiy rivojlanish
ehtiyojlari, unda yashayotgan aholining talablari hisobga olinmadi, u davlat
hukmronligi to`la-to`kis qaroli bo`lib qoldi.
Chorizm mintaqaning yer maydonini to`liq chegaralab chiqdi. Aholiga uch
toifadagi sug`oriladigan, lalmi va ishlov berilmaydigan yerlar biriktirib qo`yildi.
–
Ularga og`ir soliqlar solindi. Mahalliy aholidan ortiqcha yerlarni zo`ravonlik
“ ”
bilan tortib olish hisobiga Rossiyadan aholini ko`chirib keltirish muammolari hal
etildi. Paxta chorizm uchun muhim strategik yechim bo`lib, uning paxta sohasida
14

AQSHdan mu staqil bo`lishni ta`minlash jihatidan sug`oriladigan yerlar paxta
yetishtirish uchun qaytadan taqsimlandi. Bu o`zgarish larning barchasi“ ”
mustamlakachilik siyosatining belgilarini o`zida aks ettirgan bo`lib, Turkistonni
iloji boricha ko`proq metropoliyaga bog`liq qilib qo`yishga, mazkur mintaqada
yashovchi xalqlar ongiga bu ular uchun tarixan mumkin bo`lgan va mos keladigan
birdan-bir yo`lidir degan fikrni singdirishga qaratilgan edi. Oddiy fuqaro chorizm
o`zgarishlari ning chinakam mohiyatini hamisha ham anglab yetmasada, lekin
“ ”
qashshoqlashib va xonavayron bo`lib borgan sari chorizm o`zining har bir ishini
o`z foydasiga va mustamlakachilar manfaati nuqtai-nazaridan baholashini tobora
aniqroq tushuna bordi.
Turkiston jamiyati o`zining tang ahvolga tushib qolganligini tobora
chuqurroq his etib uyg`ona boshladi va harakat qilishga o`tdi. Podsho
qonunlarining nomukammal ekanligi, yerlar adolatsiz taqsimlanayotganligini
ko`rsatib, vaziyatni o`zgartirishga intildi, lalmi va ishlov berilmaydigan yerlardan
voz kechdi, dehqonlarning xo`jaliklarga majburan biriktirib qo`yilishiga, soliq va
o`lponlarga qarshi chiqdi, ma`murlarning o`zboshimchaligidan g`azabga keldi.
Aholining qattiq g`azabidan qo`rqqan ma`muriyat xavotirlik bilan
quyidagilarni ta`kidlaydi: Xalq ommasi o`zi bilan bir dindagi xon hukmronligi
“
vaqtidagi xotiralari, o`zining ruhoniylari va olimlariga hurmat tuyg`usini hali
unutgan emas, xalq sudiga berilgan keng hokimiyat qozilarga bo`lgan hurmatni
qo`llab-quvvatlamoqda; ruhoniylar va qozilarning qo`llab-quvvatlashi bu ommani
o`ziga to`la qaramlikdan saqlash imkonini berdi... Shu omillar tufayli omma agar
bunga qulay sharoit topilsa, hukumatdan o`zini chetga olishga hali qarshi emas .
” 5

Chor ma`murlari shu xildagi ma`lumotlarni olar ekan, chor idora zulmiga
qarshilik ko`rsatish ortib borayotganini aniq ko`rar va uni har qanday yo`llar bilan
bostirishga harakat qilardilar. Boshqaruv sohasida ma`muriy, politsiya va ta`qib
qilish vakolatlari kengayganligidan ularga katta favqulodda va harbiy ko`rinishdagi
chora va usullarni qo`llash huquqi berildi. Harbiy dala sudlari, shafqatsiz jazo
ekspedetsiyalari, siyosiy qidiruv organlari, surgun qilish va turmalarga tashlash
5
Mustabid tuzimning O zbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: tarix shohidligi va saboqlari. T.: Sharq ,
‘ ”
2000 y. 25-b.
15

kabi usullardan keng foydalanildi. Sud tizimida o`z faoliyatini davom ettirib
kelayotgan qozi, biy sudlari bilan bir qatorda rus sudlari kelishtiruvchi, uyezd,–
viloyat, okrug sudlari va Toshkent sud palatasining vakolatlari ish olib borish
a`zoligi kengaytirildi.
1898-1899 yillarda ular uzil-kesil imperiyacha tus oldi. Chorizm mintaqada
aholini to`g`ri joylashtirish va uni yanada ruslashtirish masalasini kuchaytirdi.
“ ”
Ma`naviy sohada musulmon ruhoniylariga maktablar, madrasalar, islomning
ijtimoiy institutlariga qarshi qo`poruvchilik faoliyati kuchaytirildi, ayni vaqtda
rus-tuzem, cherkov-qavm, yakshanbalik va boshqa maktablarning, provaslav
cherkovlari, saborlar, ibodatxonalar, monastrlar va turli missiyalarning faoliyat
ko`rsatishi uchun imkoniyat maydoni kengaytirildi.
Rus hukumati Turkiston aholisining ongi, uning ijtimoiy munosabatlari ko`p
asrlar mobaynida islom ahkomlari va an`analari bilan belgilab kelinganligi, uning
tarkibiy qismi bo`lmish shariat siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy qonun-qoidalarning,
huquqiy va ahloqiy an`analarning butun bir majmuadan iborat ekanligini his qilib,
bu jamiyatning tabiiy-tarixiy rivojlanish yo`lidan zo`rlik bilan boshqa tomonga
burib yuborishni rejalashtirdi. Kaufman davrida diniy urf-odatlar va marosimlarga
“
aralashmaslik to`g`risida gi shovqin-suronlar bilan ruhoniylarning mulki davlat
”
mulki deb e`lon qilindi, ular arzimagan pulga chor generallari yuqori amaldorlari,
savdogarlar va yangi kapitalistlarga sotib yuborildi, shaharning ruslar yashaydigan
qismlari va boshqa obyektlarni qurish uchun ajratib berildi. Keyinroq vaqflarni
tashkil etish butunlay ta`qiqlandi. 1886 yilgi Nizomning 226-moddasida bu haqda
shunday deyilgan edi: Yangi vaqflar tashkil etilishga general-gubernatorning
“
ruxsati bilan uning alohida hurmat-e`tiboriga sazovor bo`lgan taqdirdagina yo`l
qo`yiladi . Yoki 267-moddada: Vaqf hujjatlarini tasdiqlash, vaqflarni boshqarishni
” “
yo`lga qo`yish, vaqf daromadlaridan foydalanishning to`g`riligini kuzatib borish va
ularni taftish qilish huquqi viloyat boshqarmalariga tegishlidir . Viloyat
”
boshqarmalari esa o`rta bo`g`in chor amaldorlariga tegishli edi. O`lkani rus
burjaziyasi boshqarishi, dvoryan pomeshchiklar mulkiga aylantirilishida tayanch
nuqta vazifasini o`tashi uchun Toshkent general-gubernatorlik markazi etib
16

tayinlandi. Shu boisdan istilochilar tomonidan Rus Toshkentini barpo etish uchun“ ”
maxsus komissiya tuzildi. Ushbu komissiya tomonidan mahalliy aholi uylaridan
haydalib, zo`rlik bilan ko`chirilib, ma`muriy xodimlar uchun yangi turar-joylar,
bog`lar barpo etildi. Toshkent shahri ikki qismga bo`linib, Yangi shahar va Eski
“ ” “
shahar nomini oldi. Eski shahar aholisi shaharning ruslar yashaydigan qismiga
” “ ”
o`tishi ta`qiqlandi.
Chor ma`muriyati Toshkent shahar boshqaruvini kuchaytirish uchun ham
Shahar nizomi tayyorlab, saylovchilar tarkibini belgiladi. Unga ko`ra saylovchilar
“ ”
uch toifaga ajratilib, ushbu guruhga ko`p mulkka ega bo`lgan shaxslar kiritildi.
Ishchilar, hunarmandlar, ziyolilar uncha ko`p mablag`ga ega bo`lmaganligi sababli
ular saylovdan mahrum etildi. Har bir toifa boshlig`i hokimto`ra ishtirokida
–
shahar dumasi va boshqarmasi saylandi. Toshkent dumasi ustidan bo`lgan qat`iy
nazorat general-gubernator tomonidan olib borildi.
Turkiston istilo qilingan dastlabki vaqtdan boshlab chor Rossiyasi o`lkani
boylik orttirish manbai deb bildi. Metropoliyaning iqtisodiy siyosati Rossiya
sanoatini muntazam xom-ashyo bilan ta`minlab berish maqsadida paxtachilik,
qishloq xo`jaligining sanoatbop mahsulot beradigan sohalarini rivojlantirish, yer
islohoti o`tkazish yo`li bilan natural xo`jalik rivojlanish imkoniyatlarini cheklash,
sanoat mahsulotlarini sotish uchun keng bozorlar yaratish, mahalliy
hunarmandchilikning to`qimachilik sanoati mahsulotlari bilan raqobat qiladigan
sohalarini tugatish maqsadini ko`zladi. Bu siyosatdan Rossiya to`qimachilik
sanoati korchalonlari, dvoryan pomeshchiklari, rus burjuaziyasi manfaatdor edi.
Shuning uchun chor ma`muriyati o`lkada paxtachilik sanoatini rivojlantirish uchun
mablag`larini ayamadi.
Paxtaga bo`lgan ehtiyoj shu darajada kuchaydiki, paxtachilik butun
aholining kuchi va e`tiborini o`z girdobiga olgan sohaga aylanib ketdi. Paxtachilik
rivojlanishi bilan xomashyo yetishtirish yo`liga o`tib olgan dehqonlar ahvoli tobora
og`irlashib bordi. Chunonchi, ijtimoiy tabaqalanish kuchayib borayotganini
ko`rsatuvchi bu jarayon ishlab chiqarish kuchlari keng rivojlanmagan mustamlaka
o`lkada bo`layotganligi sababli yanada ko`proq og`ir oqibatlarga olib kelib,
17

ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlari masalasida qiyinchiliklar keltirib chiqardi. Rus
ma`murlari bu vaziyatda foydalanib, chetdan keltirilayotgan mahsulotlarga ham
narxlarni o`zlari belgilay boshladilar.
O`lka boyliklarini talash, bosqinchilarning mustamlakachilik manfaatlariga
xizmat qiladigan temir yo`llar qurishni taqazo etar edi. Shu sababli uzoqqa
mo`ljallangan harbiy va iqtisodiy rejalarni hisobga olib, janubiy chegaralarni
mustahkamlashga xizmat qiladigan temir yo`llarni qurishga kirishdi. 1884-1886
yillarda Mexaylovskiy ko`rfazidan Chorjuygacha Kaspiyorti temir yo`li qurildi.
1906 yil Toshkent-Orenburg temir yo`li qurilib ishga tushirildi. 1912 yilga kelib
Farg`ona vodiysi Rossiya bilan temir yo`l orqali bog`landi.
Xullas, bu istilochilik harakatlarining barchasi o`lkani xomashyo hamda
savdo bozori sifatidagi mavqeini yanada mustahkamladi va Turkistondan mahsulot
olib kelish, olib ketish bo`yicha o`lkani Rossiyaga butunlay qaram qilib qo`ydi.
18

I.2. Chorizmning Turkistondagi mustamlakachilik siyosati
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi bosqinchilik siyosatining
eng asosiy obyektlari О`rta Osiyodagi Buxoro amirligi, Qо`qon va Xiva xonliklari
bо`ldi. Ularning о`z holicha mustaqilligi, о`zaro hamjihatlikning yо`qligi, ayniqsa,
mintaqada birinchilikni qо`lga kiritish uchun avj olgan ichki kurashlardan
foydalangan Rossiya birin-ketin ularni о`ziga bо`ysundirdi. Chorizmning bu
bosqinchilik harakati begona hududni bosib olish va uni mustamlakaga aylantirish
bilangina chegaralanmay, balki mahalliy aholining madaniyati va ma`naviy
asoslariga ham katta zarar keltirdi. Bu hol esa О`rta Osiyo xalqlarining g`azab-
nafrat bilan qarshilik kо`rsatishiga sabab bо`ldi. Sovet idora usulining tazyiq
о`tkazish, qо`rqitish, qatag`onlar, gulaglar va hokazo usullar bilan niqoblangan bir
necha о`n yilliklari ana shu qarama-qarshilik belgisi ostida о`tdi. Farg`ona,
Olmaota, Tbilisi, Vilnyus, Boku va boshqa joylarda yuz bergan noxush voqealar
misolida bu tuzumning halokatidan darak beruvchi alomatlar paydo bо`lganidan
keyingina sovet rahbariyati yon berishga – “tuzumni birmuncha zaiflashtirishga”,
SSSR milliy respublikalari, shu jumladan O`zbekistonning ham mustaqil ravishda
mustamlakachilik zanjiridan xalos bо`lishiga halaqit bermaslikka majbur bо`ldi.
XX asrdagi haqiqiy tarixiy jarayonning bugun borishi agar mustamlakachilik
davrining boshlanishi mintaqaning podsho qо`shinlari tomonidan zabt etilishi bilan
bir vaqtga tо`g`ri kelsa, uning halokati XX asrning oxirlaridagina yaqqol namoyon
bо`ldi. О`zbekiston suvyeryen mustaqil davlat maqomini oldi. Uning xalqlari
jamiyatni demokratik asoslarda о`zgartirish yо`lidan borib, bozor munosabatlarini
va erkin tadbirkorlikni rivojlantirishga intilmoqdalar. Bunday davrlashtirish faqat
О`zbekiston tarixining, XIX asrning ikkinchi yarmi XX asrdagi voqyeliklar va
ularning rivojlanishiga mos tushib qolmasdan, balki Yevropaning sanoat
kapitalizmi tajovuziga uchragan Sharq tarixiga ham muvofiq kyeladi. Bu
davrlashtirish nafaqat mintaqadagi tarixiy jarayon mohiyatini idrok etish, shu bilan
birga, undagi muayyan qonuniyatlar va о`ziga xos xususiyatlarni ajratib kо`rsatish,
О`zbekiston xalqi shu qadar uzoq vaqt mobaynidagi tutqunlik sharoitida uni
haqiqatda ikki marta ijtimoiy-madaniy halokatlarga mahkum etgan va tuzumlarga
19

qarshi turish uchun o`z salohiyati va ma`naviyati poydevorini qanday qilib saqlab
qolganini anglab yetish va tushunish imkonini beradi.
Chorizmning XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida O`rta–
Osiyoga nisbatan amalga oshirgan strategik rejalarni amalga oshirish uchun barcha
imkoniyatlarni ishga soldi. Mustamlakachilik negizlari chorizm bosqinchiligi bilan
chambarchas bog`liq bo`lganligi sababli XIX asrning birinchi yarmidayoq uning
uchun zamin tayyorlanadigan bo`ldi. Keng ko`lamli qidirish ishlari olib borish,
Qo`qon xonligining hududiy yaxlitligini vaqti-vaqti bilan buzib turish, uning
chegaralariga qo`pol ravishda bostirib kirish, Sirdaryoning quyi oqimlaridagi Raim
(1847), Oqmachit (1857), G`arbiy Sibir tomondan Kopal (1847), Olmaota
yaqinidagi Verniy (1854) va boshqa strategik jihatdan qulay bo`lgan mudofaa
inshootlarini zabt etish bilan qo`shib olib borildi.
Rossiya tomonidan qurilgan manzilgohlar, istehkomlar va mudofaa
inshootlari Orenburg va Sibir harbiy-strategik yo`llaridagi tayanch, rus
bosqinchilarining Qo`qon, Buxoro va Xiva xonliklari hududlari sari chuqur kirib
borishi uchun esa boshlang`ich nuqtalar bo`ldi. XIX asrning ikkinchi yarmidagi
voqealarning avj olishiga xalqaro omil Rossiya bilan Angliyaning O`rta Osiyoda
–
ta`sirga ega bo`lish uchun keskin raqobatlashuvi ham muhim ahamiyat kasb etdi.
Jahondagi yetakchi davlatlarga aylanib qolgan ikki imperiya Rossiya va
–
Britaniya bir-biridan xavfsirashi tufayli, ya`ni bir tomon O`rta Osiyo hududini
ikkinchisiga qaraganda oldinroq qo`lga kiritishi mumkinligidan cho`chib, ayni bir
vaqtning o`zida o`z harakatlarini boshlab yubordilar. Biroq, agar London
Afg`onistondagi mag`lubiyatlari va Hindistondagi beqarorlik tufayli mazkur
mintaqadagi hujumkorlik strategiyasining xarajatlari o`zi qo`lga kiritishi mumkin
bo`lgan manfaatlardan ortiqroq bo`lishini tushunib yetib, chegara siyosatiga
qaytgan bo`lsa, Peterburg mustamlakalarga ega bo`lish sivilizatsiya olamiga
mansublik belgisidir, deb baho beruvchi shuhratparast generallari qistovi bilan 40-
50 yillarda Qo`qon xonligidan tortib olingan hududlarni qoziq qoqib ajratib olishga
va xonlikka qarshi keng miqyosli harbiy harakatlarni avj oldirishga intildi.
Harbiylarning tez sur`atlar bilan kuchayib borgan bosqinchiligi Rossiya tashqi
20

ishlar vazirligi tomonidan birmuncha vaqt so`ndirildi , chunki u o`z xususiyatiga“ ”
ko`ra xalqaro vaziyatga, G`arb bilan Sharqning jamoatchilik fikriga quloq solishga
majbur bo`ldi, shiddatli hujumlardan xoli turish haqida ogohlantirildi. Rossiya
tashqi ishlar vazirligi tayyorgarlik bosqichini cho`zishni diplomatik agentlar,
elchixonalar, missiyalar, milliy va savdo ekspedetsiyalari orqali mintaqada
sinchkovlik bilan keng ko`lamda razvedka ishlari olib borishni talab qildi. Tashqi
ishlar vazirligining Osiyo departamenti bu kabi ishlarning bevosita tashkilotchisi
bo`ldi. Unga harbiy vazirlik, moliya vazirligi va boshqa idoralar faol yordam
ko`rsatdilar. Masalan, 1858 yili birdaniga uchta ekspedetsiya tuzildi: sharqshunos
N.V.Konikov boshchiligidagi ilmiy ekspedetsiya Eron va Hirot vohasiga;
“ ”
Ch.Valixonov boshchiligidagi savdo ekspedetsiyasi Qashqar (Janubiy-Sharqiy
Turkiston)ga va diplomatik ekspedetsiya Xiva hamda Buxoro xonliklariga
yuboriladigan bo`ldi. Bu ekspedetsiyaga Londondagi rus harbiy agenti, O`rta
Osiyoga hujum qilish siyosatining tarafdori, polkovnik N.I.Ignatev boshchilik
qildi. 6
Ekspedetsiyalar tashqi ishlar vazirligi va harbiy vazirlikning maxsus
yo`riqnomalari hamda hamkorlik qiluvchi guruhlar bilan ta`min etildi. Ular
tarkibiga diplomatlar, olimlar, topograflar, geologlar, geograflar, harbiy
mutaxassislar, Rossiya savdo-sanoat doiralarining vakillari kiritildi. Masalan,
N.P.Ignatevning diplomatik missiyasiga 190 dan ortiq kishi hamkorlik qildi. Uning
ixtiyoriga hatto A.I.Butalov qo`mondonligi ostidagi Orol flotiyasi ham berildi.
Alohida ahamiyat berilgan bu missiya oldiga quyidagi vazifalar qo`yildi:
mintaqadagi umumsiyosiy vaziyatni o`rganish; Buxoro va Xivada rus savdosini
kengaytirish va yaxshilash; xonlik ishlariga inglizlarning zararli aralashuvi ni
“ ”
barbod qilish va ularni o`z tomoniga jalb etish, rus savdo kemalarining Amudaryo
bo`ylab erkin suzib yurishiga xonlarning roziligini olish. I.I.V yo`riqnomasida:
Sizlarga yuklatiladigan ishlarning eng muhimi Amudaryo bo`ylab ochiq kema
“
qatnovini yo`lga qo`yishdan iborat. Bu vazifani bajarish uchun imkoni bo`lgan
barcha vositalar bilan harakat qilishingiz kerak .
” 7
6
O zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor mustamlakachiligi davrida. T.: Sharq , 2000 y. 55-b.
‘ “ ”
7
Mustabid tuzumning O zbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: tarix shohidligi va saboqlari. T.: Sharq ,
‘ “ ”
2000. 10-b.
21

Harbiy vazirlik yo`l-yo`lakay topografik, statistik va umuman harbiy“
ma`lumotlar ; Amudaryo, turkmanlar, ularning harbiy kuchi va Xivaga
” “ ”
munosabati, Xivadan va Buxorodan Eron va Afg`onistonga boradigan yo`llar,
Amudaryoning yuqori oqimidagi vodiydan Hindukush orqali Hind o`lkasiga,
Buxorodan Samarqand va Qo`qon xonligiga olib boradigan yo`llar, Xiva, Buxoro
va iloji boricha Balxning harbiy kuch va vositalari to`g`risida ma`lumotlar
to`plashni topshirdi.
Missiyaning Xiva va Buxoroda yetti oy mobaynida olib borgan faoliyati
natijasida bo`lajak asosiy janglar haqidagi batafsil harbiy xaritalar ishlab chiqildi,
joylarning topografik tasvirlari olindi, Amudaryo etaklari va uning quyi tomonlari,
Orol dengizadan tortib Xivagacha, shuningdek, Xivadan daryo bo`ylab 600
chaqirimgacha yuqori tomonga qarab ketadigan katta hudud to`g`risidagi tadqiqot
ma`lumotlari to`plandi.
Ignatevning takliflari Buxoroda Amir Nasrullo tomonidan hayrixohlik bilan
qabul qilindi, Xivada esa xon Said Muhammad tomonidan ham, savdo tabaqalari
tomonidan ham qat`iy dushmanlik bilan qarshi olindi, ular: o`z mollaringizni rus
“
kemalarida tashishingiz mumkin , degan taklifga javoban: Bizning mollarimiz rus
” “
kemalarida sotilganidan ko`ra, chirib ketgani afzal , deb javob qaytardilar. Bu
”
borada Ignatevning Rossiya nomidan har ikkala davlat o`rtasidagi avvalgi
kelishmovchiliklar unutib yuboriladi, Xivalik savdogarlarga ham Osiyoning
boshqa mamlakatlari savdogarlari ega bo`lgan imtiyozlar beriladi, Amudaryo
bo`ylab tashiladigan tranzit mollardan 2,5%, kemalardan xonlikka tushiriladigan
yuklardan 5% miqdorida boj yig`ish imkoniyati tug`iladi, deb olgan majburiyati
ham yordam bermadi.
Ignatev Xiva va Buxoroga qilingan missiya yakunlariga umumiy baho berib,
eng asosiy va eng muhim natija shundan iboratki, xonlikni rus hukumatining
“ ”
ko`zidan to`sib turadigan tuman tarqalib ketdi. Bizning missiyamiz qo`lga kiritgan
ma`lumotlar va avvalgi sarob ning insof barham toptirilishi ana shu ayyor va o`z
“ ”
so`zida turmaydigan qo`shnilar bilan munosabatimiz tabiatida keskin burilish
yasadi, ular hokimiyatining ahamiyati va negiziga, ularning haqiqiy kuchiga va
22

ayniqsa, biz O`rta Osiyoda egallashimiz lozim mumkin bo`lgan ahvolning
xususiyatlariga ancha to`g`ri nazar tashlash qaror topishiga, o`zimizning muhim
manfaatlarimizni yanada to`g`ri va qudratli tarzda himoya qilishimiz uchun
ko`zlangan maqsadimizni ham aniqlab olishga imkon berdi. 8
Ekspeditsiya yakunlariga bu xilda baho berish “gapga kо`nmaydigan”
qо`shnilar bilan diplomatik muzokaralar olib borishdan bevosita qurolli siquvga,
faol hujumkor harakatlarga о`tish vaqti yetganligini bildiradi. Ana shu paytdan
boshlab diplomatik va harbiy idoralarning Rossiya siyosatidagi О`rta Osiyoga doir
tutgan yо`li tezda bir-biriga yaqinlasha boshladi, ular о`rtasida ilgari mavjud
bо`lgan “ixtiloflar” “siyosatchilarning siyosati”dan boshqa narsa emasligi ma`lum
bо`ldi. Rossiya imperiyasi hukmron doiralarining rejalari va mо`ljallarida О`rta
Osiyo muammosi ustuvor о`rin egallab, “Osiyoda о`z sanoatimiz, о`z
madaniyatimiz va о`z savdo-sotig`imiz ta`sirini kuchaytiraylik”, “Bizning
chegaralarimizga tutash bо`lgan dunyoning bu qismidagi madaniy ishda ishtirok
etishimizni talab qilamiz”, “Bizning ham bu viloyatlarga erkin kirishimiz mumkin
bо`lgan vaqt yetdi va hokazo chaqiriqlar tobora balandroq eshitila boshladi.
Peterburgdagi “maslahat kengashlari” О`rta Osiyo xonliklarining yaqin
qо`shnilari bо`lgan Orenburg va G`arbiy Sibir general-gubernatorlari A.A.Katinin
va Gasford ishtirokida О`rta Osiyoda joylarni razvedka qilishdan tortib, ayrim
aholi punktlarini bosib olishga tayyorgarlik kо`rishgacha bо`lgan harakatlarning
aniq rejalarini tuzib chiqa boshladi. Kaspiy sohilida Dandevil, Amudaryoda
A.I.Butayov, Chu daryosi havzasi mintaqasidagi Qо`qon yer-mulklarida Venyukov
razvedka otryadlarining harakati 1859 yil bahori va yozida Tо`qmoq va Pishpakni ,
1860, 1862 yillarda Qо`qon qal`alarini bosib olish bilan nihoyasiga yetdi. 1863 yil
1 avgustda IIV va Harbiy vazirlik о`rtasida О`rta Osiyodagi kelgusi harakatlar
xususidagi umumiy mulohazalar kelishib olindi. 1863 yilning 20 dekabrida
Orenburg va Sibir harbiy-strategik yо`lini birlashtirish tо`g`risida podsho farmoni
e`lon qilindi. Bu razvedka maqsadidagi ekspedetsiyalar va tarqoq harbiy yurishlar
8
Mustabid tuzumning O zbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: tarix shohidligi va saboqlari. T.: Sharq , ‘ “ ”
2000. 11-b.
23

bosqini hamda О`rta Osiyo davlatlariga qarshi keng harbiy kompaniya
boshlanganidan dalolat berardi.
Podsho qo`shinlari keng bosqinchilik harakatining tayorgarlik bosqichi ayni
vaqtda O`rta Osiyo xonliklarini iqtisodiy eksplutatsiya qilish bilan qo`shib olib
borildi. Bu yaqin savdo bozorlari va xomashyo manbalariga ehtiyoj sezayotgan
Rossiya savdo-sanoat doiralari tomonidan hukumat siyosatining tо`la qо`llab-
quvvatlanayotganligini bildirar edi. Rossiya fabrikantlari va zavodchilari О`rta
Osiyoga nisbatan amalga oshirilayotgan “qat`iy” siyosatini olqishlab, uni Rossiya
imperiyasi tarkibiga qо`shib olishga chaqirdilar. Qо`qon xonligining 1840-45
yillardayoq bosib olingan ayrim hududlari ular tomonidan Rossiya voqeligining
ajralmas qismlaridan biri bо`lib qolgan qandaydir mavjud narsa deb qaralar,
ularning iqtisodiy kо`rsatkichlari va ulardan darhol foyda chiqarib olish
imkoniyatlari о`rganilardi. Bu doiralarning vakillari о`z maqsadlariga erishish
uchun о`zlariga qulay bо`lgan barcha vositalardan, shu jumladan, vaqtli
matbuotdagi keng targ`ibotchilik kompaniyasidan unumli foydalanishga intilar
edilar.
Rossiya matbuotda, ayniqsa, ishbilarmon doiralar tomonidan qо`llab
turiladigan matbuotda rus qurolining balandparvoz g`alabalari haqidagi maqolalar
bir qatorda, “Rossiyaning Osiyo yerlaridagi sivilizatsiya tarqatish missiyasi” ham
keng targ`ib etilar, Turkistonni tezlik bilan “о`zlashtirish”, “obodonlashtirish”, u
yerga “aholini tо`g`ri joylashtirish” haqida gap borardi.
Birinchi yo`nalish kema qatnaydigan suv yo`llari bilan Qora dengiz, Azov,
Kaspiy va Orol dengizlarini birlashtirishga, rus tovarlarining O`rta Osiyoga
borishini osonlashtirishga chaqirsalar, boshqalar Kaspiy dengizida harbiy
flotiyaning kuchaytirilishini, Orol dengiziga yo`l ochish va Sirdaryo bo`ylab
kemachilikni rivojlantirishni taklif etilar, uchinchi yo`nalish tarafdorlari esa, (ular
orasida yirik Rossiya tо`qimachilik magnati A.Shipov ham bor edi.
Podsho Rossiyasi Turkiston о`lkasini bosib olgach, jahonning eng yirik
mustamlakachi davlatiga aylandi. Yevropada Rossiyaga nisbatan «ulkan
miqdordagi mulk о`g`risi» degan kinoyali ibora ishlatila boshlandi. Yevropa va
24

Osiyoning bir qismini о`z ichiga olgan bu imperiya boshqa mustamlakachi
davlatlardan farqli ravishda о`ziga xos mustamlakachilik tizimini yuzaga keltirdi.
Bunday zо`ravonlik va zulmga asoslangan mustamlakachilik tizimi Turkistonda
keng kо`lamda amalga oshirila boshlandi. Bu siyosat mahalliy halqlarga mutlaqo
ishonmaslik, ularni nazarga ilmaslik kabi о`ta millatchilik ruhidagi siyosat asosiga
qurilgan edi.
Turkistonda boshqaruv tizimi butunlay harbiylashtirilgan hokimiyat ixtiyoriga
tо`laligicha topshirilgan bо`lib, ularning qо`lida cheklanmagan va hech
qanday insoniy huquqlarni tan olmaydigan hokimiyat tizimi shakillantirilgan edi.
«Bu joyda bizning umumiy dushmanimiz — musulmonlik va yovvoyilikdir» —
deya harbiy vazir Milyutinga maktub yо`llagan general Kaufman 1868 yil 22
yanvarda Toshkent jamoatchiligi vakillari oldida sо`zlagan nutqida ruslarni
Turkiston aholisining katta og`alari degan fikrni ilgari surdi.
F.Girs boshchiligidagi Dasht Komissiyasi (1865—1867) Turkiston о`lkasida qanday
boshqaruv tizimi о`rnatish lozimligi haqida bir qaicha takliflarni podshoga bayon
qildi. Podsho Aleksandr II bu loyihalarni «О`rta Osiyodagi mulklarni о`zlashtirish
bо`yicha Mahsus qо`mita» diqqatga havola qildi. Bundagi amaldorlar Turkiston
aholisiga о`ta past nazar bilan qarab, о`lka aholisini «yovvoyilik va qoloqlikda»
aybsitib, boshqaruvning faqatgina markazlashtirilgan harbiy hokimiyati joriy
etilishi zarur degan xulosaga keldilar. Bu hokimiyat rasman «harbiy halq
boshqaruvi» deb nomlangan bо`lsada, amalda tо`laligicha harbiylar qо`lida edi.
1867 yilda harbyy vazir Milyutin Turkiston о`lkasini boshqarish tо`trisidagi Vaqtli
Nizom loyihasini podsholik vazirlar qо`mitasi taqdim etdi va bu qо`mita tomonidan
tasdiqlangan ushbu loyiha qonun sifatida kuchga kiritildi. Bunga kо`ra markaziy
fuqarolik va harbiy boshqaruv tizimi tо`laligicha general gubernator kо`liga
topshirildi. U ayni vaqtning о`zida turkiston harbiy okrugi bosh qо`mondoni ham
edi. Markaziy davlat boshqaruvidan boshqaruvning eng quyi pogonalarigacha
hokimiyat harbiy qо`liga topshirildi. Bu boshqaruv tizimi Turkiston о`lkasi va
aholisini har tomonlama mustamlakachilik sirmog`iga solish bilan mashg`ul bо`ldi
va ayrim о`zgarishlar bilan 1917 yilga qadar davom etdi.
25

2-masala: Turkiston general — gubernatorligida joriy qilingan boshqaruv usuli
mahalliy aholi ustidan tо`la nazorat qilish imkonini bera oladigan tarzda qilib
tashkil etilgan edi.
Markaziy о`lka boshqaruvi general gubernatori, uning Kengashi va
mahkamasidan iborat bо`lgan.
Turkiston general gubernatori о`z qо`lida harbiy va fuqarolik hokimiyatini
birlashtirgan edi. Ayni vaqtning о`zida u podsho noibi, harbiy okrut qо`shinlari
qо`mondoni, Yettisuv kazak qо`shinlari qо`mondoni, bosh mirshab va bosh
prokuror vazifalarini ham о`z qо`lida birlashtirgan edi.
Turkiston general gubernatori Rossiyaga vassal hisoblangan Buxoro
amirligini Rossiya imperator siyosiy agentligi (1885—1917) va Xiva xonligini
Amudaryo bо`limi (1873— 1918) boshliqlari orqali nazorat qilingan.
О`lka boshqaruvining eng dolzarb masalalari general gubernatorlik
kengashi tomonidan hal etilgan. Bu kengash о`z tarkibiga harbiy guernator, sud
palatasi raisi, prokuror, okrut shtabi boshlig`i, general gubernator yordamchisini
kiritgan edi.
General tubernatorning diplomatik idorasi Buxoro amirligi, Xiva xonligi,
Afkoniston va Qoshrar bilan gchunosabatlarini muvofiqlashtirish ishlari bilan
shug`ullangan. General gubernator maxkamasi ixtiyorida Turkiston ommaviy
kutubxonasi, Toshkent mu.teyi, markaziy arxiv, «Turkostanskiye vedomogti» va
«Turkiston viloyatining gazeti» gazetalari va bosmaxona ham bо`lgai.
Turkiston о`lkasi markaziy bosh boshqarmasida general gubernatorga
bо`ysunmaydigap adliya, moliya, ziroat va davlat mulklari vazirliklariga qarashli -
idoralar
( xam bulgan va ular tо`g`ridan —tо`gri podshoga bо`ygungan.
Turkiston general gubenatorligi beshta viloyatdan iborat bо`lib, ular Sirdaryo,
Farkona, Samarqand, Yettisuv va Kaspiyorti viloyatlari edi. Viloyatlar podsho
tomonidan tayinlangan harbiy gubernatorlar ixtirrida bо`lgan. Bir vaqtning о`zida
ular viloyat harbiy qо`shinlari qо`mondoni vazifasini ham bajarganlar. .
Viloyatlar о`z navbatida uszdlarga bо`lib boshqarilgan. Uezdlar uezd
boshliqlari tomonidan idora-etilgan, Sirdaryo viloyati Toshkent, Avliyoota,
26

Kazalinsk, Perovsk, Chimkent: Farg`oia viloyati Marg`ilon, Andijon, О`sh,
Qо`qon, Namangan: Samarqand viloyati Jizzax, Xо`jand, Samarqand: Yettisuv
viloyati Verniy, Kopal, Lersin, Pishpak, Prjpkalsk: Kaspiyorti viloyati Ashxobod,
Krasnovodsk, Mankishloq, Marv, Tajan, uezdlariga bо`lingan.
Turkiston shaharlarida politsmeyster lavozimi joriy etilgan bо`lg.a,
Toshkentda yangi va eski shaharlardd alohida tyulitsmeysterlar ish olib borganlar.
Ularsh iolitsiya pristavlari bо`ysupgap va kо`p sonli mirshablar ularning izmida
bо`lgap.
1893 yil 2 iyunda Rossiya imperiyasi Davlat Kengashi tomonidan sud
soxasidagi isloxotlar tizimi tasdiqlandi. Unga kо`ra, Toshkent shahrida sud
palatasi, viloyatlarda esa bittadan okrug sudllri ta`sis etildi.
1899 yil 14 mayda ochilgan Toshkent sud palatasi barcha sudlar ustidan
nazorat ishlarini ham olib borardi.
Mahalliy sudlar esa
g yuqorida ta`kidlaganimizdek, siyosiy tusga bо`lmagan
barcha fuqarolik ishlarini kо`rib chiqish huquqiga ega edi.
4 —masala: Shaharlar hamma tarixiy davrlarda bо`lganidek, XIX asr
ikkinchi yarmida ham siyosiy harbiy, iqtisodiy va madaniy markazlar vazifalarini
bajarganlar.
Turkiston general gubernatorligiga qarashli Toshkent, Samarqand, Qо`qon,
Marg`ilon, Andijon, Namangan, Ashxobod yirik shaharlardan sanalsa, mahalliy
ahamiyatga ega bо`lgan Chimkent, Turkiston, Xо`jand, Jizzax, Kattaqо`rg`on kabi
shaharlar ham о`ziga xos ahamiyatga ega bо`lgan shaharlardan hisoblangan.
Bosqinchilarning О`rta Osiyoni mustamlakaga aylantirishi barobarida
Kazalinsk, Petro — Aleksandrovsk, Skobelev, Chernyayeо`ka kabi shaharlar va
aholi turar joylari barpo etildi. Bosib olingan shaharlarda ruslar yashaydigan
alohida turar —joylar barpo etildi va shaharlar yangi hamda eski shaharlar
qismlarga ajratildi. Eski shahar aholisining yangi shaharlar hududlariga о`tishlari
mat`iyan ta`qiqlab qо`yildi. Bu ham milliy kamsitishning bir kо`rinishi edi. Yangi
shaharlarda aholining yashashlari uchun qulay shart — sharoitlar yaratildi.
Shaharlarda rus millatiga mansub fuqarolarning savdo —sotiq qilishlari uchun katta
27

imtiyozlar berildi. Aksincha, musulmon fuqarolarining iqtisodiy jihatdan kuchayib
ketmasliklari uchun turli —tuman choralar kо`rilib turildi.
Toshkent о`zining harbiy, strategik va iqtisodiy jihatdan tutgan о`rni va
joylashuviga asosan Turkiston о`lkasi shaharlari orasida alohida ahamiyatga ega
edi. Shuning uchun ham Toshkent shahri general gubernatorlikning markazi etib
belgilangan edi.
1877 yilda mahsus muvaqqat komissiya tuzilib, Toshkent shahri dumasi
saylovlari uchun mahsus tartiblarni belgilab chiqdi. Bunga kо`ra, Dumaga
saylovchilar mol — mulklariga asosan uch toifaga ajratildi. Yetarli miqdorda mulk
-bо`lmaganlar saylov huquqidan mahrum etildi, , *
2400 saylovchi ishtirokida bо`lib о`tgan saylovda shahar Dumasi va
boshqarmasi saylandi. Bunda rus noiblari uchun uchdan ikki qismi о`rni ajratildi.
Shahar boshqaruv faoliyatini nazorat qiluvchi harbiy gubernatori
boshchiligidagi viloyat idorasi tuzildi. 1888 yilda imperator tomonydan Toshkent
shahrini boshqaruv ishi ma`qullandi va shu bilan birga uni nazorat qilish general
gubernatorga yuklatildi. Ichki ishlar vaziri huquqi harbiy okrut qо`mondoni
zimmasiga yuklatildi. Duma oqsoqoli harbiy vazir tomonidan tayinlangan va 1877
— 1907 yillarda bu vazifani hokim tо`raning о`zi bajargan. Shahar ma`muriy
politsiya tartiblari asosida boshqarilgan.
5 — masala: Rossiya imperiyasining Turkistondagi agrar siyosatidan
kо`zlagan asosiy va bosh maqsadi о`lkani Rossiya manfaatlari uchun hizmat
qiluvchi xom —ashyo bazasiga aylantirish va eng serhosil yerlar joylashgan
hududlarga rus dexqonlarini keltirib о`rnashtirish edi. Shuningdek, Rossiya
imperiyasi yer suv munosabatlari О`rta Osiyoda о`z hukmronligini mustahkamlash
va uning imkoniyatlaridan о`z manfaatlari yо`lida foydalanishni kо`zda tutgan edi.
1886 yilgi nizomga kо`ra, rus dexqonlaring О`rta Osiyoga kо`chib kelishlari
uchun katta imtiyozlar berildi. Shuningdek, bu nizomga kо`ra, «bо`sh yotgan
davlat yerlariga» birinchi navbatda harbiy hizmatdan bо`shatilgan harbiy
xizmatchilarni qо`yish kо`zda tutildi.
Imperiyaning Turkistondagi yer suv masalalariga doir siyosatida quyidagi
28

siyosat amalga oshirildi:
1. Turkistonda barcha yerlar davlat mulki deb e`lon qilindi, о`troq mahalliy
aholiga yer merosi yakka jamoa ekanligi tariqasida, kо`chmanchi aholiga
esa azaliy dehqonchilik odatlariga rioya etilgan holda, muddati
cheklanmagan holda jamoa bо`lib foydalanish uchun topshirildi;
2. О`troq aholi yashaydigan joylarda yer, undan amalda foydalanganga
biriktirib qо`yildi;
3. Dastlab vaqf yerlariga soliq joriy etilgan bо`lsa, keyinroq bu mulklar
butunlay tugatilib yuborildi;
4. Shahar tashqarisida mahsus kо`chiruv fondlaridan tashqari rus aholisiga
yer ajratish ta`qiqlandi;
5. Yevropaliklar, xususan, ruslar tomonidan mahalliy aholi yerlarini sotib
olish mutlaqo ta`qiqlab qо`yildi va bu qonun 90 — yillarning oxirigacha
saqlanib qolindi.
Bular bilan birga soliqlar ham imggeriya manfaatlari nuqtai nazaridan qayta
kо`rib chiqildi va kuchaytirib yuborildi. Asosiy e`tibor paxta yetishtirishga
qaratildi va yangi yerlar sug`orish tarmoqlarini kengaytirish kо`zda tutildi.
Rus mustamlakachi hukumati Turkistonda qishloqlarni boshqarishda 1867
yilgi «Vaqtli Nizom loyihasi»ga amal qildi. Bu idora usuli mahalliy halqlar
boshqaruv siyosatiga zid bо`lib, Rossiyadagi ruscha idora usulida edi.
Bu Nizomga kо`ra, kо`chmanchi aholiga ikki bosqichli (volost va ovul),
о`troq aholiga esa bir bosqichli (oqsoqollar) boshqaruv tizimi joriy etildi.
Volost asosini mingdan ikki minggacha xonadon tashkil etsa, ovul
jamoalarini yuzdan ikki yuzgacha bо`lgan о`tovlar aholisi tashkil otgan. Bu bilan
kо`chmanchi aholi о`rtasidagi urug`chilik asosidagi bо`linish barham topdi. Bu
siyosat hokimiyatga soliqlarni belgilash va yig`ib olishda ham qо`l kelib uni
takomillashtirishga harakat qildi.
1886 yilgi «Turkiston о`lkasini boshqarish tо`g`risidagi Nizom»ga kо`ra
о`troq aholining bir bosqichli boshqaruv tizimi bekor qilindi va ikki bosqichga
aylantirilib, oqsoqolliklar volostlarga birlashtirildi. Ovul jamoalari va oqsoqollar
29

vakillari yig`ini barcha saylovchilar yig`ilishi bilan almashtirildi.
Aholi saylovlar yо`li bilan volost va oqsoqolliklarga mingboshilarni saylardi.
Mingboshi volost boshqaruvchisi bо`lib, qishloq, ovul oqsoqoli tomonidan uch yil
muddatga saylangan. U о`z faoliyatini rus mustamlakachi ma`muriyati tasdig`idan
о`tgandan sо`nggina boshlagan. Aholining «qirg`izlar va sartlar» iborasi bilan atash
1886 yilgi Nizomga kо`ra «о`troq va kо`chmanchi» tarzida о`zgartirildi.
Volost boshqaruvchisini saylovchilar vakillarining qurultoyi saylagan. Bunda
ikki nomzod kо`rsatilib, ikkinchisi uning muovini bо`lgan. Bu nomzoddar harbiy
gubernator tomonidan tasdiqlanmasa, bekor qilingan va boshqasi tayinlangan yoki
harbiy gubernator kо`rsatgan shaxs bu vazifaga kirishgan. Shu tariqa rus
mustamlakachi hokimiyati qishloqlardagi boshqaruv faoliyatini ham о`z qо`lida
mustahkam saqlab turgan.
Chor Rossiyasi О`rta Osiyoni bosib olgach, bu yerda о`z manfaatlarini
oshirish borasida turli siyosatlar va tadbirlarni amalga oshira boshladi. Mustamlaka
hukumatning amalga oshirgan ishlaridan biri Turkistonda temir yо`lning barpo
etilishi bо`ldi.
Turkistonda temir yо`l ikki asosiy maqsadni harbiy strategik va iqtisodiy
maqsadlarni kо`zlab qurildi.
Harbiy strategik nuqtai nazardan olsak, о`lkaning qay bir yerida
mustamlakachilikka qarshi kurashlar yuzaga kelmasin, uni bostirish uchun harbiy
kuchlarni safarbar etish va yetkazib berish, mustamlaka hokimiyatini saqlab
turishda harbiy soha imkoniyatlarini kengaytirish kо`zda tutilgan.
Keyingi yillarda kо`plab yetishtirilayotgan xom — ashyolar va yer osti va yer
usti boyliklarini kо`plab miqdorda va tezroq Rossiya hududlariga yetkazib borish
iqtisodiy maqsadlarni kо`zlagan edi.
О`rta Osiyo temir yо`lining dastlabki izlari 1880 yilda Mixaylovo postidan
Mullaqorigacha bо`lgan 26 km masofada yetkazildi. 1881 yil 20 sentabrida
Mixaylovdan Qizil Arvotgacha 232 km masofada temir yо`lda qatnovlar
boshlandi. 1885 yilda Ashxobodga, 1886 yilda Marv, Chorjuy va Amudaryogacha
temir izlari yetkazildi.
30

Temir yо`l Samarqand bilan ham tutashtirildi, 1898 yilda Marv Qо`shqa
shaxobchasi qurilib, bir yildan sо`ng Farg`ona vodiysi va Toshkent ham temir yо`l
bilan tutashtirildi. 1900 yil boshlangan Toshkent Orenburg temir yо`li 1905 yilda
qurib bitkazildi va keyingi yillarda О`rta Osiyoning barcha asosiy nuqtalari temir
izlari orqali birlashtirildi. Bu esa Rossiya imperiyasiga har yili Turkiston о`lkasidan
minglab tonnalar miqdorida qimmatbaho yuklarni olib chiqib ketish
imkoniyatini berdi.
О`lkada temir yо`lining tushirilishi natijasida bir qancha sanoat korxonalari
ham yuzaga kela boshladi. Bu saonat korxonalarida xom —ashyoga dastlabki ishlov
berilardi.
Birinchi paxta tozalash zavodi 1879 yilda Toshkentda savdogar Nazarov
tomonidan ishga tushirildi. 1885 yilda esa Andijonda savdogar Xо`jayev
tomonidan ikkinchi paxta tozalash zavodiga asos solindi va shu tariqa birin ketin
turli sanoat korxonalari barpo etila boshlandi. 1867— 1900 yillar davomida
Turkiston о`lkasida 170 korxona ishga tushirildi. Ularning asosiy qismi paxta
tozalash zavodlari bо`lib, bulardan -tashqari , yog` —moy ishlab- chiqarish, choy
qadoqlash, aroq, vino tayyorlovchi korxonalar ham barpo etilgan edi. Boshqacha
aytadigan bо`lsak, Turkiston о`lkasining yalpi sanoat ishlab chiqarishning 80
foizdan ortigi paxtani qayta ishlovchi korxonalar hissasiga tо`tri kelardi.
Bu korxonalarda asosan yevropalik ishchilar ishlagan bо`lsalar, keyingi
yillarda mahalliy aholi vakillari ham katta qiyinchiliklar bilan yollanma
ishchilarga aylana boshladilar. Biroq bunda rus va musulmon ishchilariga bо`lgan
munosabat bir —biridan keskin farq qilardi va bunda mustamlkachi hokimiyatning
shovinistik qarashlari aks etib turardi.
Shu tariqa Turkiston Rossiya imperiyasining mustamlakasiga aylantirilgach,
bu yerda jahonning hech bir davlati qо`llamagan mustamlakaga idora usuli joriy
etildi va bu idora usuli о`lka halqlarini uzoq vaqtlar mustamlaka sirtmog`ida tutib
turishni kо`zda tutdi.

31

II BOB. CHOR ROSSIYASINING TURKISTON MODDIY VA MA`NAVIY
BOYLIKLARINI O`ZLASHTIRISH SIYOSATI
II.1. Chor Rossiyasining Turkiston moddiy va ma`naviy boyliklariga
munosabati va uning salbiy oqibatlari
XX asrning dastlabki o`n yilliklari jahon xalqlari uchun nihoyatda og`ir,
tashvishli, inqiroz va bo`hronlarga botgan yillar bo`ldi. Jahon iqtisodiy va siyosiy
bo`hronlari birinchi navbatda Yevropa va Sharqning rivojlangan mamlakatlarini
o`z girdobiga tortdi. Ular bu og`ir iqtisodiy va siyosiy bo`hronlardan chi- qib
ketish maqsadida tajovuzkor tashqi siyosat olib bordilar. Oqibatda fojiali va
qirg`inbarot urushlar kelib chiqdi. 1904-yilda boshlangan rus-yapon urushi va
1914-1918-yillardagi dunyo- ning 28 mamlakatini o`z domiga tortgan birinchi
jahon urushi bu fikrimizning yaqqol dalilidir. Urushlar tarixda hech qachon
yaxshilik va xayrli ishlarga olib kelmagan. U doimo xarobalik va vayronalikni,
ochlik va qashshoqlikni, ya`ni qisqa qilib aytganda siyosiy, bo`hron va larzalarni
olib kelgan. Buni biz chor Rossiya sining mustamlaka o`lkasi bo`lgan Turkiston
misolida aynan ko`ramiz.
Chor Rossiyasi 1864-1895-yillar mobaynida Turkiston ni bosib olgach,
o`lkada qattiqqo`llik bilan mustamlakachilik siyosatini olib bordi, endi
mehnatkashlar ommasi ikki tomonlama ekspluatatsiya qilina boshlandi. Chor
Rossiyasi, ayniqsa, rus- yapon va Birinchi jahon urushlari munosabati bilan
o`lkada mus tamlakachilik milliy zulm va zo`rlik siyosatini avjiga mindirdi. U o`z
oldiga bosh maqsad qilib Turkiston o`lkasi boyliklarini talash va yerli xalqlarni
qattiqqo`llik bilan ekspluatatsiya qilib, ularning qonini zulukdek so`rish uchun
ulug` davlatchilik siyosatini olib bordi. Chor ma`murlari bu boradagi o`z
jirkanch niyatlarini hech kimdan yashirgan ham emaslar va faqat o`lkadan
ko`plab boylik va foyda olib ketish niyati bilan nafas olganlar. Buni biz 1906-
yilda moliya ishlari vaziri Sergey Vitte nomiga yozilgan «Zapiski о
gosudarstvennix i obshestvenno-ekonomicheskix nujdax Tur kestanskogo kraya»
deb nomlangan xatning mazmunidan bilsak ham bo`ladi. Bu xatning 26-27-betlarida
Turkiston o`lkasi Ros siyaga foyda keltirish mumkingina bo`lib qolmay, balki majbur
32

hamdir, deyiladi. Buning uchun vaqtni qo`ldan boy bermasdan qat`iylik bilan
quyidagi tadbirlarni amalga oshirish tavsiya qi lindi:
1. Olinadigan boyligiga qaramasdan, foydalanishdan chetda qolgan
yerlarni davlat hisobiga o`zlashtirishni tezlashtirish;
2. Eng unumdor yerlar hisobiga qishloq xo`jaligi sanoatini
rivojlantirish;
3. O`lkaning tog` boyliklaridan foydalanish;
4. O`lkani ruslar tomonidan ekspluatatsiya qilishni kuchay tirishga keng
imkoniyat yaratib berish;
5. Xalq maorifini rus uslubi bo`yicha rivojlantirish;
6. O`lkani dastlab biz bosib olgan davrdagi o`rnatilgan tash kiliy
boshqaruv yo`nalishlarini qo`llab-quvvatlash lozim.
Ana shu belgilangan tadbirlarning barchasi Rossiya huku mati va chor
ma`murlariga Turkiston o`lkasi boyliklarining doi- miy suratda ko`proq oqib
kelishini ta`minlashi lozim edi. Agar 1888-1893-yillar mobaynida Turkistondan
Rossiyaga 14 257 515 pud qimmatbaho paxta xomashyosi tashib olib ketilgan
bo`lsa, 1914-1916-yilIarda jahon urushi bahonasida 41 million pud pax ta tolasi olib
ketilgan. Umuman olganda 1880-1917- yillarda Tur kiston o ` Ikasidan Rossiyaga jami
bo ` lib 225,8 million pud pax ta tolasi olib ketilgan . Bunday surbetlarcha talonchilik
tarixda kamdan kam bo ` lgan . Og ` ir iqtisodiy vaziyatga qaramay , chor Rossiyasi
Buxoro ( Kogon - Qarshi - Termiz ), Farg ` ona ( Qo ` qon - Namangan - Andijon ), Yettisuv
( Aris - Burnas ) temiryo ` llarini qurdi . Bu yo ` llar orqali o ` lkada yetishtirilgan
dehqonchilik mahsulotlari va tabiiy boyliklarni imkoniyati boricha ko ` proq
Rossiyaga olib ketildi . 1914-1916- yillarda paxtadan tashqari Rossiyaga 3 million
puddan ortiq paxta yog ` i , 200 ming pud so vun , 300 ming pud go ` sht , 474 ming pud
baliq , 70 ming ot , 12.797 tuya , 270 arava , 1344 o ` tov , ko ` p miqdorda quruq mevalar
va boshqa oziq - ovqat mahsulotlari o ` lkadan olib ketilgan . Shunmg singari 1914-
yilda Yettisuv viloyatidan 34 million so ` mlik yirik va mayda qoramol , 1915- yilda
Sirdaryo va Yettisuv viloyatlaridan 1 million bosh qo ` y olib ketilgan .
33

Chor Rossiyasi Turkiston o`lkasiga xom ashyo bazasi sifatida qaradi va
shu boisdan og`ir sanoat korxonalarini qurish masalasiga mutlaqo e`tibor bermadi.
U faqat tez foyda beradigan, kichik-kichik yengil hunarmandchilikka oid korxonalar
qurishga harakat qiladi. Turkiston o`lkasidagi sanoat korxonalarining asosiy
tarmog`i paxta tozalash zavodlaridan iborat bo`lib, 1914- yilda ularning soni 254 ta
edi. Bu korxonalar Turkistondagi barcha sanoat ishlab chiqarish tarmoqlarining
to`rtdan uch qism mahsu- lotini berar edi. Umuman olganda Turkiston o`lkasidagi
sanoat ishlab chiqarishi sof mustamlakachilik xarakteriga ega bo`lib, u asosan
qishloq xo`jalik mahsulotlarini birlamchi ishlab berish va yer osti qazilma
boyliklarini qazib olishga moslashtirilgan edi. O`lka sanoat mahsulotining deyarli
hammasi (paxta tolasi, neft, ko`mir, paxta yog`i, sovun va hokazo) Rossiyaga olib
ketilar edi.
1891-yilda Rossiyada sodir bo`lgan ochlikdan so`ng Tur- kistonga bamisoli
vabodek yopirilib ko`chib kelayotgan oilalar oqimi ko`paydi. 1906-yildayoq
o`lkaning besh viloyatida 451 ming tanob yerga ega bo`lgan 136 rus posyolkalari
paydo bo`ldi. Har bir xo`jalikning tomorqasi 34,5 tanobdan iborat edi. 1
Chor
hukumatining bunday agrar siyosati natijasi o`laroq qishloq aholisi o`rtasida
yersizlar soni ko`payib ketdi. Yersiz xo`jaliklar o`lkaning ayrim tumanlarida 40
foizga qadar yetadi. 1910-yilda butun Turkiston o`lkasida yersiz dehqon xo`jaliklar
soni 30 foizni tashkil etgan.
Chor ma`murlari mahalliy xalqni qorang`ulik va zabunlikda saqlash yo`lini
tutdilar. Xalq maorifi tizimi qattiq nazorat ostiga olindi, ruscha tartib qoidalar
joriy qilindi, rus tili rasmiy tilga aylnatirildi, ruschani bilgan fuqarolar har
tomonlama rag`batlantirildi. Chor ma`muriyati Turkiston musulmon aholisining
diniy e`tiqodi, his-tuyg`usi, diyonatiga, milliy qad-nyatlariga qarshi hujum e`lon
qiladi. Musulmonchilikning be- shinchi farzi hisoblangan Haj ibodati, muborak
Ka`ba safari R-ossiya imperatori farmoni bilan 1903-yildan boshlab taqiqlab
qo`yildi. Bundan kutilgan maqsadni Muso Turkistoniy o`zining -Hug* Turkiston
fojiasi» asarida shunday ta`riflagan: «...Hajga borgan bir Turkistonli u safar
munosabati ila chet davlatlarni ham ko`radur, sayohatdan foydalanadur, ko`zi
34

ochiladur, musulmon davlatlarini, xususan, Turkiya saltanatini, Islom shavkatini,
Is-lomni quwatini ko`radur. Ko`zi ochiq ziyolilar bo`lsa istibdodga qarshi chiqishni
o`rganadur, ma`lurnotlari ziyodalanib, zehnlari ochiladur. O`rik o`rikni ko`rib
olayadur deganidek Hajga borgan Turkistonliklar mustaqil hur davlatni ko`rib
havaslanadi. Xulo sa - muborak safar, Haj safarini natijasi o`laroq turkistonliklar
o`z huquqlarini, istiqlollarini talab qiladurlar, isyon chiqaradurlar deb man qiladi.
Andijondagi Dukchi Eshon voqeasi ruslarning shundoq andishaga tushadurg`on bir
namunadir».
Tohir Shokir Labik o`zining 1934-yilda Berlinda chop ettirilgan
«Turkiston paxta xo`jaligi» kitobida «1. Ibtido iy maktab ruschadur.
O`quvchilar ruscha o`qiydur. 2. O`rta maktab ruschadur. Bu maktabning
talabalari 400 bo`lib, shundan ikki kishi musulmon edi, Biri Andijondan, yana bin
O`shdan». ...O`quvchi ma`lumotini orttirish uchun gimnaziyaga yohud
Toshkentdagi seminariyaga, Peterburgdagi akademiyaga joylanishi missionerlarning
qo`lidadur. Ilm tahsili uchun xorijga chiqishga izn yo`q. Diniy bo`lsin, faniy bo`lsin,
har qanday ilm o`quvchilar Rossiyaning ichida ilm o`qiydur. Buni Moskov va
Peterburg ta`min etadur. Ammo no`g`oylardan Misrda, Xijozda tahsil ko`rgan
olimlar chiqsa esada, juda oz, barmoq bilan sanarli darajadadur. Bizning
Turkistondan xorijjy tahsil ko`rgan faloniy deb zikr qilishga hech raqam yo`qdur.
Andijondagi ayni maktabda norasmiy sur`atda vaqtincha haftada ibtidoiy ikki dars
musulmoncha o`qitulur edi», - deydi.
Tohir Shokir Labik yerli tub xalq tili va islom diniga qar shi uyushtirilgan
ulug` davlat shovinistik siyosatini fosh etib quyidagilarni yozadi:
1. Musulmonlar o`lturg`on shaharlarda qancha daha bo`lsa,
har dahada bir rus maktabi bo`ladur. Nafaqasi davlatga oyid dur.
2. Ruscha maktab ochilmog`on joylarda musulmonlarning masjid solishi,
madrasa qilishi mumkin emas.
3. Musulmon muddarislarining, muallimlar va imomlaramg va boshqa
diniy xizmatchilarning ruschani yaxshi bilishlan shartdir.
4. Aholi tarafindan ochilgan diniy maktablarning nafaqasi oyiddur.
35

Ruscha ta`lim ko`rmagan bolalar bundoq islo- miy maktablarda o`qish huquqidan
mahrumdurlar.
5. Yerliklar tarafidan ruscha maktab ochilgan taqdirda, muallimning
maoshi davlatga oyid bo`lib, boshqa nafaqalari, musarraflari boshqalarning
gardanigadur.
Yuqoridagi shartlarning tahqiq etib-etmasligi missionerlar faoliyatiga bog`liq
edi. Missionerlar maorif nazorati, bo`lis idorasi hammalari bir kishidur. Garchi
idoralari boshqa, ismlari boshqa dur.
Zikr qiling`on turluk shartlar ila ochilg`on maktablarning davomli sur`atda
kontrol qilish, surishtirish o`zi missioner, vazifasi inspektor bo`lg`onlarning
haqqidur.
Taftishning kayfiyati; zikri kechgan ruscha maktablarda faqat ruscha
o`qilurmish yoxud boshqa ilm ham o`qitilurmu? Muallimlar musulmon
ruhoniylaridanmu? Ba`zi dahadamu? Ochilgan maktabdagi bolalar o`qishga
majburmular, ixtiyorlik- mu? Talabalarning saviyasi ruslarning maorif nizomiga
muvofiq- mu? Darsning o`qilishi maorif loyihasiga mutobiqmu va shunga o`xshash
bahslar, savollar davomli sur`atda bo`lib turodur».
Asosiy maqsadi tarjimonlar tayyorlashdan iborat bo`lgan «rus-tuzem»
maktablari o`qituvchilari yerlik millatning tili- ni biladigan ruslardan bo`lgan.
Yerlik bolalar ruscha ibtidoiy maktabga qaydsiz, shartsiz olinaverganlar.
Nafaqalarini ham davlat to`lagan. Ammo o`rta maktab, oliy maktablarga qabul
uchun rus lo`g`atini yaxshi bilishi shart qilib qo`yilgan. «Bularning nafaqalari, deydi
Shokir Labik, ...musulmonlarning hisobidan to`lanodur».
«...Islom diniga mansub yerlik maktab talabalaridan hech kimsani ruscha
maktabga qabul qilinmaydur, qat`iyan man qilingandur.
...Ruscha maktab ochilmog`on bir mahallada musulmonlar tarafidan islomiy
madrasa yoki maktab solishga izn yo`qdir...»
Agar bunday madrasa va maktablar ruschani o`qitish sharti bilan rus
ma`murlari ruxsatiga ko`ra ochilgan taqdirda ham um tamomlab
36

Shahodatnomaea esa bo`lgan «...musulmonlar faqat diniy vazifalarga
tayinlanadurlar, idora ishlaridan mahrumdurlar».
«Zamon-zamon o`rus zamoni keldi. Ruscha o`qish va o`qitish rivoj bo`ldi.
Наг yo`l ila rus madaniyati, rus tilini o`qishga o`rganishga musulmonlar
qiziqtirildi.
Ruscha bilg`onlarni imtiyozi bo`ldi. Rasmiy til davlat till ruscha bo`lg`oni
uchun xalqning idoraviy muomilalarning ruscha bo`lishi majburiy edi...»
Rossiya hukumati Turkiston o`lkasida maorif ehtiyojlariga umuman past
nazar bilan qaragan va bu sohaga harbiy-mirshablik boshqaruvni saqlashni
ta`minlashga ketadigan xarajatlarga nisbatan 35 barobar kam mablag` sarf qilgan.
Turkistondagi sanoat korxonalarida ishlayotgan ishchilarning o`rtacha ish haqi
Markaziy Rossiyadagi ishchilarning ish haqlariga nisbatan 1,5 barobar kam bo`lgan,
Turkistonning o`zida ham bir korxonada ishlab, bir xil vazifa va yumushni
bajargan rus millatiga mansub ishchi yerli millat vakiliga qaraganda ko`p maosh
bilan ta`minlangan. Shaharlarda sanoat korxonalari va temiryo`llarda ishlaydigan
ishchilar g`oyatda og`ir sharoitlarda mehnat qilganlar. Ishchilarning ish kunlari
odatda 10-12 soatga, ba`zi tarmoqlarda esa 17-18 soatgacha cho`zilardi.
Ishchilarning maishiy ahvoli to`g`risida hech kim g`amxo`rlik qilmasdi.
Tub yerli aholi deyarli saylov huquqlaridan mahrum bo`lgan. Buni davlat
dumasiga o`tkazilgan saylovlarda ochiq-oydin ko`rish mumkin edi. To 1906-
yilga qadar ham chor ma`murlari Turkistonda davlat dumasi saylovlari tartib-
qoidalarini ishlab chiqishga shoshilmagan edi.
1906-yil 27-aprelda rossiya parlamenti o`z ishini boshladi. Ana shunday
tarixiy voqeadan so`ng besh kundan keyin Sankt-Peterburg podsho farmonini
Toshkentga yubordi. Bu farmon «Yettisuv, Kaspiyorti, Sirdaryo, Samarqand va
Farg`ona viloyat- larida davlat dumasiga saylovlar haqidagi holatni va unga
qo`shimcha qonun-qoidalarni qo`llashhaqida qoidalar» deb ataldi. Bu farmonga
ko`ra tub yerli aholi bo`lmagan rus tilida so`zlovchi kelgindi millatlar vakillari
umumiy saylovchilar sonidan qat`i nazar har besh viloyatdan bittadan, Toshkentdan
va Yettisuvdan kazak qo`shinidan bittadan, jami bo`lib 7 deputatni, mahalliy tub yer
37

aholisi esa umumiy aholi sonidan qat`i nazar viloyatlar va Toshkentdan jami bo`lib
6 deputatni saylashi kerak edi. Ana shu tariqa rus deputat uchun o`rtacha 46 ming,
tub yerli yoki o`zbek deputati uchun esa 896 ming saylovchi ovoz berishi kerak edi.
Bu degan so`z mahalliy xalqning saylov va saylanish huquqi kelgin di rus raillati
vakillariga qaraganda 20 barobar kamsitildi va bu davlat dumasida mahalliy
millatdan saylangan deputatlarning kelgindi rus millati vakillaridan saylangan
deputatlarga nisbatan bosimi oshib ketmasligi uchun maxsus o`ylab topilgan
yo`l edi. Turkiston aholisi markazda I davlat dumasi tarqatib yu- borilgach, 1907-
yil II davlat dumasi saylovlarida qatnashdi. Bu saylov natijasida rus
rmistamlaka istibdodi tomirlarining tobora chirib borayotganligini ko`rsatdi,
shovinist va rusparast deputatlardan birontasi g`alabaga erisha olmadi. Rusiyzabon
millatlar vakillaridan saylanishi lozim bo`lgan o`rinlarni sotsial- demokratlar
(bolshevik va mensheviklar), sotsial-inqilobchilar (eserlar) va kadetlar uyushmasi
bo`lmish - «taraqqiyparvar saylovchilar» guruhi egalladilar. Mahalliy tub yerli
aholi vakil- lari nomidan Davlat dumasiga Toshkentdan «Jahongir domla» sifatida
tanilgan taniqli olim V.P.Nalivkin, ulamo Abdurauf qori Abduvohid Qoriyev,
Samarqanddan - savdogar Toshpo`lat Abduholiqov, Farg`onadan - savdogar
Muhammadjonov, Sir- daryodan - chorvador boy T.OHoberganov, Yettisuvdan -
muhandis MuhammadjonTanishboyev, Kaspiyorti viloyatidan - podpolkovnik
Maxtumqulixonlar saylangan edilar.
Asosan tub yerli millat aholisidan iborat bo`lgan qish- loq
mehnatkasManning ahvoli shahar aholisiga nisbatan ham achinarli edi.
Muhammad Muso Turkistoniy «Ulug` Turkiston fojiasi» kitobida qayd qilishicha:
«Ruslarning Turkistonga biz madaniyat keltirdik, Turkistonni obod qildik degan
iddaolari bo`sh so`zdan iborat bo`lib qoldi... Xalq faqirlashdi, sindi-sindi
ko`paydi, hamma ish bank va shirkatlaming foydasig`a hal bo`ldi. Masalan, bir
kishining bankidan ming (1000) so`m qarzi bor. Vaqtida to`lay olmadi. Haftalik
oylik o`sgan foydasi bilan u qarzni uch ming (3000) so`m bo`lg`onligi, u bechora
qarzdor vafot qilib vorislari to`layolmay, nihoyat hovli-joylari, bog`lari,
bo`stonlari sotiladur. Puli bankka to`lanadur. Bu ishlar ayb bo`lmay elda, yurtda
38

odatlanib, qonunlashib qolg`oni ma`lumdur. Yer va suvlarni sotib bankni haqlarini
topshirish uchun Rusiya-ning maxsus bir idorasi bordurki, «tanfiz idorasi», deb
tarjima qilinsa bo`lur. Paxtadan alamzada bo`lg`on, qarzdor bo`lib, to`lay
olmog`on bechora dehqonlar, zamindorlar haqida so`zlang`on she`rlar ham bor:
Paxtani ko `p ekishib chiqdi alarni paxtasi
Gar Egar soldirmasa boshida veksel nuqtasi.
Paxtaga pul chiqsa, mardum och bo`ridek
Berishinfikr aylamay pishpak-to `qmoqg `a qochor.
Tohir Shokir Labikning «Turkiston paxta xo`jaligi» kitobida yozishicha,
Turkiston dehqonlarining davlat bankidan va bosh qa banklardan bo`lg`on qarzi
1912-yilda bir yuz ellik olti milli on yetti yuz o`n ikki ming oltin so`m bo`lib,
shundan Farg`ona dehqonlarining hissasiga tushgani; 51 foiz, ya`ni 80.797000 so`m
oltinni tashkil etgan.
Chor hukumati aholidan olinadigan soliqlarni oshirish hisobidan ham katta
daromad orttirar edi. Masalan, soliqlardan kelgan daromad miqdori 1913-yilda 23
million so`mni tashkil etgan bo`lsa, 1916-yilda 33,3 million so`mga yetgan. Bu
summa o`sha vaqt uchun juda katta mablag` hisoblanardi, albatta. Masalan,
«Turkestanskiy golos» gazetasida 1916-yil oxirida Andijonning eski shahar qismida
bir qadaq qo`y go`shtining bahosi 20 tiyin bo`lgani holda yangi bozorida esa 25 tiyin
bo`lgan. Yer solig`i 1914-yildagi 6859021 so`mdan 1916-yilda 14311771 so`mga
yetdi. Bir pud paxta tolasiga 2 so`m 50 tiyindan qo`shimcha soliq olish joriy etildi.
Qishloq dehqonlari oddiy mehnat qurollari: belkurak, ketmon, omoch-
bo`yinturuq, o`roq, panshaxa kabilar bilan qurollangan bo`lib, ularning mehnat
unumlari nihoyatda past bo`lgan. Ular- ning aksariyati ot-ulovga ham ega emasdi.
Ot-ulovsiz bo`lgan dehqon xo`jaliklari Sirdaryo viloyatida 20,3 foiz, Samarqand
viloyatida 29,6 foiz va Farg`ona viloyatida 41,3 foizni tashkil etgan. Chor
ma`murlari qishloq xo`jalik texnikasini yetkazib be- rish, irrigatsiya, melioratsiya
ishlari masalalariga mutlaqo e`tibor beraiaganlar. 1910-yilda butun hozirgi
O`zbekiston hududida hammasi bo`lib 1071 plug bo`lgan, xolos. Mustamlakachi
chor unsurlarining butun diqqat-e`tibori o`lkadagi aholi qo`lidagi boyliklarni har
xil yo`llar bilan shilib olib Rossiyaga tashib ke- tishga qaratildi. XIX asrning 60-
39

yillaridan to oktabr to`ntarishi- ga qadar Rossiyadan turli gazlamalar va boshqa
mollarning ko`p niiqdorda kelib turishi mehnatkash ommaning yanada qattiq- roq
«shilinishiga» sabab bo`ldi. O`lkada ming yillardan buyon davom etib kelgan
ajoyib hunarmandchilik tarmoqlari, birin- chi navbatda to`qimachilik va
bo`yoqchilik tanazzulga uchradi. Chunki o`zbek paxtasi, ipagidan Rossiyaga olib
ketilib ishlangan gazlamalar mahalliy hunarmandlar qo`lda to`qigan gazlamalarni
ichki va tashqi bozordan siqib chiqargan edi.
Tohir Shokir yuqorida nomi eslatib o`tilgan kitobida shunday hikoya qiladi:
«Turkiston paxtasi uchun Moskovdan pul keladur. Bu to`g`ri, ammo ruslar paxta
uchun kelg`on pullarni turlik- turlik yo`llar bilan qaytarib Moskovga olib ketadur.
Masalan, o`t aroba, otash aroba, shayton aroba, ot arobasi, elektrik asboblari, telefon
va olotlari, choy, shakar, gazlama, idish-tovoqlar, imorat asboblari, qishloq xo`jalik
asboblari, sanoat moshinalari, maorif ehtiyojlari va shularga o`xshash zaruriy
ashyolarni Rossiyadan keltirib, Turkistonga yog`dirib, ham paxtaning pulini
oladur, ham millatdagi mavjud boyligini shimirib oladurg`on bo`ldi. Bular
yetmaganidek ichkilik, qimor, fahsh, sudxo`rlik yo`llari bilan xalqning bisotida bor
narsalarni shilib oladurg`on bo`ldi. Rossiya insonlarning kundalik hayotida ehtiyoji
tushadirg`on zaruriy asbob, ashyo va ziynatlarini boshqa davlatlardan kelti-rishni
man qiladi. Qo`shni davlatlardan: Eron, Afg`oniston, Hin- diston, Chin (Xitoy)dan
keltirishga to`sqinlik berdi. Faqat hamma narsani ruslar, Rossiyadan keltirib paxtani
va boshqa ma`dan pullarni o`zi qaytarib olib, ekspluatatsiya qilishda hech qusur
qilmas bo`ldi. Buning ustig`a, Turkistonga kamyob yana boshqa nav mollarni
Rossiyadan keltirib bizlarga sotib qo`limizdagi va sanduqlarimizdagi pullarimizni
shupurib oladurg`on bo`ldi. Yana Turkistonga madaniyat keltirdik taraqqiysiga
sabab bo`ldiq deb qilg`on iddaolari oshiqcha bo`ldi».
«Turkiston xabarnomasi» gazetasi bozorlarda narx-navo oshib, xalqning
ruhiyati tushganligini yozadi.
Xo`sh, dastlabki inqilob davrida Turkiston o`lkasida, aytay- hk
Kattaqo`rg`onda narx-navolar qanday edi? 1905-yangi yil- ni
ng ilk bozori kuni
Kattaqo`rg`onda eng zaruriy oziq-ovqat mahsulotlari tubandagi narxlarda
40

sotilgan ekan: bir botmon (8 kilo) sara bug`doy - 45 tanga (Kattaqo`rg`onda 15
tiyin-bir tanga hisoblangan), bahorgi bug`doy esa 52 tanga, bug`doy uni - 52-56
tanga, arpa, jo`xori, moshlarning bahosi bir xil - 32 tangadan tariq - 28 tanga,
kunjut - 115 tanga, zig`ir urug`i - 60 tanga` shu yerlik kishilarga qarashli
zavodlarda ishlab chiqarilgan bir botmon paxta moyi - 22 tanga, «Birodarlashgan
Turkiston» zavodidan keltirilgan moy esa 14 tanga, bir qadoq (400 gramm) mol
yog`i - 20 tiyin, qo`y yog`i esa 22 tiyin. Mol go`shtining bir qadog`i 8 tiyin, qo`y
go`shti -12 tiyin. Kezi kelganda o`sha paytlari paxtaning bahosi qancha bo`lganligi
to`g`risida alohida to`xtalib o4moqchimiz: bir botmon (8 kg) birinchi nav paxtaning
naxhi 90-100 tanga, agar chigiti chala pishgan bo`lsa - 50-60 tanga, II-III navlari -
30-40 tanga turarkan. Demak bir kilogramm paxtaning puliga (ya`ni, 187,5 tiyinga)
to`rt (4) kg qo`y go`shti, bir yarim tiyinga birorta hammol yollab o`sha masalliqni
uygacha ko`tartirib borish mumkin ekan.
«Bozorlar xiyla tushkun ruhda o`tmoqda, dehqonlarning umidlari puchga
chiqqanga o`xshaydi. Eng yaxshi xom paxta deyarli ikki barobar arzon narxda
sotilmoqda (yaqinda bir bot mon paxtaning bahosi-180 tanga edi). Xaridorlarning
avji sust, ko`pgina mahsulotlar shu yerlik aholi qo`Iida qolib ketyapti».
Ayniqsa, 1914-yilda boshlangan urushni bahona qilib, chor ma`murlari
Turkiston xalqlarini behayolarcha taladi, zuhn- ni kuchaytirdi. Oziq-ovqat,
kiyim-kechak gazlama, qurilish niateriallarining narxi kun sayin oshib bordi.
Masalan, gazlama narxi 300-400 foizga, kiyim-kechak narxi 200-300 foizga, qand
narxi 250 foizga, poyabzallar narxi 300-^00 foizga ko`tarildi. Farg`ona vodiysida
ilgari 50 so`m turadigan otning narxi 100- 200 foizga, 5-9 so`mlik qo`ylar narxi 30-
35 so`mga oshdi. G`alla va non narxi ancha ko`tarildi. Chunki Rossiyadan
Turkistonga g`alla keltirish kamaydi. Natijada rus g`allasiga umid bog`lab nuqul
paxta ekkan o`zbek dehqoni juda og`ir ahvolga tushib qoldi. Rus g`allasiga ko`z
tikkan va unga ishongan Turkiston dehqonlari g`alla ekin maydonlarini keskin
qisqartirib paxta ekiladigan maydonlarni haddan ziyod oshirgan edilar. 1901-yilda
paxta maydonlari 268013 desyatina bo`lgan bo`lsa, 1916-yilda bu ko`rsatkich 533671
desyatinaga yetgan edi. Urush yillarida paxta ning bozor narxi oshdi. Bu hoi paxta
41

ekuvchi dehqonlarga katta foyda keltirishi mumkin edi. Ammo bu o`rinda ham chor
hukumati ustasi faranglik qilib to`qimachilik sanoati egalarining talablariga ko`ra
paxta savdosi nazoratini o`z qo`liga oldi va uning bozor narxini 30-31 so`mdan,
24,05 so`mga tushirdi. Bu tadbir mahalliy paxtakorlarga katta zarar keltirgan bo`lsa,
rus kapitalistlarining hamyonlarini to`ldirdi. Faqat Tver to`qimachilik sanoati
1913- 1914-yillarda paxtaning eski narxidan 1.893.000 so`m foyda qilgan bo`lsa,
1915-1916-yillardagi keltirilgan foyda 9.931.000 so`mga teng bo`ldi. O`lka
mehnatkashlari bundan tashqari bankiar, firmalar va mahalliy sudxo`rlardan olgan
qarzlari orqasidan ham katta zahmat chekib, mushkul ahvolga tushgandi. 1
Bular
ham yetmagandek 1915-yil 1-yanvaridan boshlab tub aholidan harbiy xizmatni
o`tamaganlari evaziga daromadlaridan qo`shimcha 21 foiz harbiy soliq olish tartibi
ham joriy qilindi.
O`lka xalqlarining madaniy ehtiyojlarini qondirish masalasiga umuman panja
orasidan qarab kelingan. Bu soha uchun bir kishiga bir yil davomida sarflanadigan
mablag` atigi 6 so`m miqdorida bo`lgan, xolos.
Turkiston xalqlarining tibbiy salomatligi hech kimni tashvishga solmagan.
Aholiga tibbiy xizmat ko`rsatish ayanchli va achinarli ahvolda bo`lgan. Bu holni
shunday dalildan ham bilish mumkinki, 1913-yilda butun boshli Turkiston
hududida 212 tibbiyot xodimi bo`lgan, xolos. Agar Farg`ona vodiysida har 50
ming aholiga bittadan tibbiyot xodimi to`g`ri kelsa, bu ko`rsatkich Qoraqalpog`iston
hududida har bir tibbiyot xodimiga 250 ming kishini tashkil etgan. Shu bois
Turkiston aholisi eng qisqa umr ko`rgan va bu yerda turli xildagi yuqumli kasalliklar
keng tarqalgan.
Yuqoridagi zikr qilingan sabablarga ko`ra XX asrning boshlarida, xususan
1917-yilgi fevral burjua-demokratik inqilo- bi arafasida Turkiston o`lkasida g`oyatda
keskin ijtimoiy-siyosiy vaziyat vujudga keldi. Bundan qo`rqib qolgan chor
hukumati zo`r berib tub yerli aholini Rossiya davlatiga nisbatan «sodiq» bo`lishiga
da`vat etar, ularni «vatanparvarlik» g`oyalari ruhida tarbiyalashga intilardi. Chor
ma`muriyati davlatga qarshi har qanday xatti-harakatlarni darhol ayovsizlarcha va
shafqatsizlik bilan bostirish to`g`risida mahalliy hokimlarga to`g`ridan to`g`ri
42

ko`rgazma berdi. Hatto masjid madrasalarda ham oq podsho hazratlariga hamdu
sanolar, unga sog`liq va uzoq umr tilab «xutba»lar o`qishga buyruq berildi.
Turkiston xalqlari chor Rossiyasi mustamlakachilik istib dodi va zulmiga
qarshi o`z erki, ozodligi va mustaqilligi uchun doimo faol kurash olib borganlar. Bu
kurash 1905-1907-yillar-dagi rus burjua-demokratik inqilobi ta`sirida va xususan
1914- yilda boshlanib ketgan jahon umshining xalqqa keltirgan ofatlari, zulm-sitamlari
tufayli yanada avj oldi. Birinchi rus inqilobining ta`sirida Turkiston o`lkasining
Samarqand, Toshkent, Qizil Arvot, Chorjo`y, Ashxobod, Andijon, Qo`qon kabi
shaharlarida ishchilarning chiqishlari, ommaviy ish tashlashlari va mitinglar bo`ldi.
Namangan, Andijon, Farg`ona, O`sh uyezdlarining bir qator tumanlari va
qishloqlarida ham dehqonlarning g`alayon va harakatlari kuzatilgan.
1911-1913-yilda Farg`ona viloyati axborotlarida beril- gan ma`lumotlarga
qaraganda «Idora tartibotlariga va jamoa osoyishtaligiga qarshi kurashlar»
davomida 1911-yilda 833, 1913-yilda esa 1220 «jinoiy ish» ko`rilgan. Sirdaryo
viloyatida esa shunday ayblar bilan 1911-yilda 3487 kishi, 1913-yilda esa 5394 kishi
«jinoiy javobgarlik»ka tortilgan. Bu keltirilgan raqamlar mahalliy xalq o`rtasida
mustamlakachilik zulmi va istibdodiga qarshi kurash muttasil o`sib borganligini
ko`rsatadi.
Bu davrda xalq ommasining kurash jarayoni shu darajada faollashdiki, hatto
chor hukumatining Turkiston o`lkasidagi ishonchli tayanch bo`lgan qo`shinlari
o`rtasida ham beqarorlik va norozilik to`lqinlari kuchayib bordi. 1912-yil yozida
Turkiston sapyorlarining ko`targan qo`zg`oloni bunga yaqqol misol bo la oladi. Bu
qo`zg`olon shafqatsizlik bilan bostiriladi. Qo`zg`olon qatnashchilaridan 14 kishi
dorga osiladi. 18 kishi umrbod, 62 kishi 15 yildan surgun qilindi va 288 kishi turli
muddatlarda qamoq jazosiga hukm etiladi.
1910-1914-yiIlarda Turkiston o`lkasida milliy o`zlikni anglash jarayoni
kuchaya boshladi. Mustamlaka ma`muriyati idoralari 1911-yilda Farg`ona
viloyatida «idora tartiblariga va jamoat osoyishtaligiga qarshi kurashdan guvohlik
beruvchi 833 ta, 1913- yilda 1220 ta «jinoiy ish» qayd etganlar. Sirdaryo viloyatida
esa shunday ayblar bilan 1911-yilda 3487 kishi 1913-yilda esa 5494 kishi
43

javobgarlikka tortilgan. Bu raqamlar mahalliy xalq o`rtasida mustamlakachilik zulmi
va istibdodiga qarshi kurash, rnuttasil o`sib borganligini ko`rsatadi.
1914-1916-yillarda chor ma`murlarinmg jahon urushi baho-nasida milliy
mustamlakachilik zulmi va istibdodini kuchay- tirganliklari munosabati bilan
Turkiston xalqlari yanada faolroq kurashga tortilganlar. 1914-yilning kuzida
Sulyukta ko`mir konlari ishchilari, Yettisuv temiryo`llari xodimlari va Andijon pax- ta
zavodi ishchilari 1916-yilda Toshkent va Qizil Arvot temiryo`l paravoz ta`mirlash
korxonalari xizmatchilarining ish tashlash harakatlari Turkistonda kuchli ommaviy
larzalar yaqinlashib kelayotganligidan darak berardi.
44

II.2. Mustamlaka Turkistonida madaniy hayot
Chor Rossiyasi bosqiniga qadar Turkistonda keng tarmoqli xalq maorifi
o`choqlari: maktablar va madrasalar mavjud edi. Istilochilar ularning faoliyati bilan
tanishib, mustamlakachilikning bundan keying! taqdiri uchun o`sha maktab va
madrasalarning g`oyatda xavfli ekanligini tushunib yetgandilar. Shu bois cho- rizm
o`lkada ruslashtirish siyosatini ayni shu sohadan boshlab, bu soha bo`yicha o`z
dasturini ishlab chiqadi. O`sha pixini yorgan siyosatchi K.P.Kaufman bu sohada
ayniqsa jon kuydirib faoliyat ko`rsatadi.
1880-yilda Imperiya Davlat Kengashida Turkistondagi ma- halliy aholi bolalarini
ruslar bilan birgalikda o`qitish masalasi ko`rilganda Turkiston aholisining «savdo-
sotiq, dehqonchilikda suyagi qotganligi va yuvosh tabiati» ta`kidlanib, ularning
«imperiyadagi boshqa musulmonlardan keskin ajralib turishlari» qayd qilinadi.
Davlat Kengashining bu qarori Kaufman tomonidan qo`llab- quwatlanadi.
Kaufman «ruslar va tuzemetslarning bolalarini birgalikda tarbiyalash» masalasini
ko`taradi. U musulmon va rus maktablarining ajralib turishi iqtisodiy va siyosiy
jihatdan qararh deb hisoblaydi. Uning bu g`oyasini keyingi general-gubernatorlar
davom ettiradilar. 1884-yilda Toshkentda birinchi rus-tuzem maktabi ochiladi,
ularning soni XIX asr oxirida yuzdan oshib ke- tadi 1
.
Chor Rossiyasi ma`murlarining Turkiston o`lkasida yerli xalq vakillarini
qorong`ilik zulmat va zabunlikda saqlashga qaratilgai mustamlakachilik va zo`rlik
siyosatiga qaramasdan XIX asr oxiri XX asr boshlarida o`lkada milliy maorif, fan va
madamyal taraqqiyoti to`xtab qolgan emas. Ammo ushbu masalada ham Sovet
hokimiyati yillarida kommunistik mafkura ta`siri ostida manqurtlik va qullarcha
tobelik dunyoqarashida shakllangan mahalliy olimlar o`z asarlarida chorizm davrida
yuritilgan maorif, fan va madaniyat sohasidagi siyosatni ko`pirtirib maqtadilar.
Chor Rossiyasi bosqiniga qadar o`lkadagi bu sohadagi ahvolni kamsitib yerga
urdilar. Ular 1897-yil o`lkada savodli o`zbeklar - 1,6 foizni, qozoqlar - 1 foizni,
turkmanlar - 0,7, qirg`izlar - 0,6 foizni tashkil etgan, aholining savodxonligi
shundan keyingi yillarda ham oshmagan, O`zbekistonda har 100 kishining 98 tasi
45

savodsiz edi, deb keldilar. «O`rta Osiyo xalqlari inqilobgacha de- yarli yoppasiga
savodsiz edi. 1897-yili o`zbeklarning atigi 1,9 foi-zi o`qish va imzo chekishni bilardi.
1897-yilgi Butunrossiya aholi ro`yxatiga ko`ra savodlilar o`lkada 1,8 foizni tashkil
etgan, ya`ni inqilobgacha Turkiston deyarli yoppa savodsiz o`lka edi». «O`zbek xalqi
deyarli yalpi savodsiz edi. Savodlilar 1,5-2 protsentdan oshmasdi» kabi fikrlarni
yozdilar, targ`ib qiladilar.
Hatto ayrim olimlar vatanga, o`z xalqiga xiyonat qilgan va bosqinchi Rossiya
hukmdorlari tomoniga o`tgan Saidazimboy singari savdogarlarni Toshkentda o`z
uyida rus-tuzem maktabi ochdi deb osmonga ko`tarib maqtaydilar. Aslida esa
rus- tuzem rnaktablari asosan tilmochlar - tarjimonlar tayyorlashga mo`ljallab
tashkil etilgan edi.
Ammo sovet davrida bu kabi da`volarni inkor etuvchi xoliso- na tadqiqotlar
ham e`lon qilinadi. Tarixchi olim Pyotr Gerono- vich Kim o`zining «Uydirma va
haqiqat» maqolasida o`zimizdan chiqqan «olimlar»ga qonuniy savol bilan murojaat
qiladi:
Xo`sh, savodsiz xalq butun dunyo xalqlarining faxr-u iftixoriga aylangan
Samarqand, Buxoro, Xorazm, Toshkent va Xivadagi Go`ri Amir, Shohi Zinda,
Bibixonim kabi koshonalarni va boshqa ko`plab osori-atiqalarni qanday qilib
bunyod etgan ekan? Savodsiz xalq qay yo`l bilan jahonga Ibn Sino, Al-
Xorazmiy, Beruniy kabi olamga mashhur allomalarni yetkazib berdi ekan? Savodsiz
xalq Navoiy, Ulug`bek Forobiy, Jomiy va boshqa ko`plab shoir-u fozillari bilan
olamga dong taratganining si ri nimada? Furqat, Muqimiy, A.Avloniy, M.Behbudiy
kabi ninglab ma`rifatparvarlari bo`lgan xalqning savodsizligiga ishonish
mumkinmi?
P.G.Kim bu kabi mantiqsiz va kurakda turmaydigan da`volarni inkor
etib bo`lmaydigan dalillar bilan o`z maqolasida fosh etdi. U bunday yozadi: «Endi
manbalarda keltirilgan faktlarga asoslanib, 1897-yiliRossiya, Belorussiyava
Turkistonda aholining, maktablarning, ulardagi o`quvchilarning sonlarini kuzatsak
bu o`lkalardagi savodxonlikning darajasi oydinlashadi.
46

Rossiyada aholining umumiy soni - 126.388.800, maktablar soni - 33,401,
o`quvchi soni - 2.318.100, aholining umumiy soniga nisbatan o`quvchilar - 1,8 foizni
tashkil etgan holda, aholining savodxonligi - 21 foiz; Belorussiyada aholining
umumiy soni -6.492.857, maktablar soni - 2.263, o`quvchilar soni - 125.418,
aholining umumiy soniga nisbatan o`quvchilar - 1,9 foizni tash kil etgan holda
aholining savodxonligi - 24.7 foiz; Turkistonda aholining umumiy soni - 3.792.774,
maktablar soni - 6.027, o`quvchilar soni - 64015, aholining umumiy soniga nisbatan
o`quvchilar -1,7 foizni tashkil etgan holda aholining savodxonligi- 19,55 foiz bo`lgan 1
.
Axir mustamlaka Turkistonidagi juda ko`p eski maktablarda oliy ta`lim
beradigan o`quv yurtlarida ajdodlarimiz farzandlari ta`lim olganliklari,
madrasalarda mudarrislar, mahallalarda savodxon ayollar otinoyilik qilib, shariat
(fikh) qonunchiligidan ta`lim-tarbiya berganlari, o`sha o`quv muassasalarida
ko`plab yurtdoshlarimiz o`qib, zamonasining savodli kishilari bo`lib ye- tishganini
unutmaslik kerak. XX asr boshlarida butun o`lka bo`yicha jadid maktablarining
necha tarmog`i yuzaga kelganini ham e`tibordan chiqarmaslik lozim.
Ehtimol shu boisdan mashhur rus olimlaridan akademik V.V.Bartold,
A.D.Middendorf, sayyoh olim A.L.Fedchenko, sharqshunoslardan V.P.Nalivkin,
A.L.Kun va boshqalar o`lka- dagi maorif taraqqiyotiga yuqori baho berganlar,
xalqimiz- ning madaniyatiga hayron qolganlar va uni olqishlaganlar. Tarixchi olim
Haydarbek Bobobekov «O`tmishda o`zbeklar savodsizmishlar» maqolasida bu
haqda quyidagi dalillarm keltiradi: «A.Middendorfning 1882-yilda chop etilgan
«Ocherki Ferganskoy dolini» kitobida shunday satrlarni o`qiyrmz: «Farg`ona
viloyatida qadimdan o`troq holda yashashni sev- gan mehnatkash qabilalar
istiqomat qilishadi... Albatta, o`ziga xos betakror sharoiti bo`lgan Farg`ona yuksak
madaniyatli mamlakatlar cho`qqisiga ko`tarildi». A.Middendorfning so`ziga
qaraganda XIX asrda yevropaliklar yer xo`jaligi ravnaqiga harakat qilib
maqsadlariga erisholmayotgan bir paytda Farg`ona vodiysida bu muammo ancha
burun hal bo`lgan, u joylarda dalalar sug`orilar, yaylovlar esa o`g`itlantirilarkan».
Olim o`z fikrini davom ettirib yozadi: «Farg`onada qilingan ishlarga havas
qildik, bu yerdagi zaminga nisbatan yuksak madaniyat boshqa yerlarga
47

qaraganda ko`proq saqlanib qolganligini ko`rdik. Bir qancha yerlarni ko`zdan
kechirib shu xulosaga keldikki, Farg`onada yer xo`jaligini ehtiyotkorona va
mohirona olib borishar ekan. Bu esa hayratda qoldiradigan ha- qiqiy madaniy
mehnat eng katta zanjirining bir qismi ekaniga ishonch hosil qildik».
«Golos» gazetasi 1874-yil 29-avgust sonida suv xo`jaligi masalasi haqida
bunday yozadi: «...amalda ko`pincha tuzemets- lardan (ya`ni mahalliy aholidan -
mualliflar) ko`p narsani o`rga- nishga to`g`ri kelmoqda. Shunday qilib, irrigatsiya
haqida bizda (ya`ni Rossiya - mualliflar) oxirgi vaqtgacha o`ylanmagan edi.
Osiyoda esa bu soha yuksak darajada rivojlangan. va, albatta, dalalarni sun`iy
sug`orish bo`yicha biz O`rta Osiyoliklarga hech narsa o`rgata olmaymiz.
Bizda Janubiy Rossiyada irrigatsiya borasida tortishuvlar davom etayotgan bir
davrda osiyoliklar tog`larda korizlar orqali kanallar qurishmoqda. Uning tubidan
o`nlab sajen yuqori suvlarni chiqarishmoqda, bir qoyadan ikkinchi qoyaga
arg`amchi tortib tarnov yordamida suv olishmoqda, bular esa bizdagi
donishmandlarning tushiga ham kirmagan».
Rus olimlari, sayyohlari, savdogarlari Qo`qon xonligidagina emas, balki
o`lkaning boshqa joylarida ham sun`iy sug`orish usulini o`z ko`zlari bilan ko`rib
yuksak baho berdilar. Masalan, N. Ulyanov yozgan edi: «Bu mahalliy Leonardo da
Vinchilar ijodida bir bosh emas, balki bir necha avlodlarning tajribali aqlini
ko`rdim».
Turkiston xalqlari madaniyati haqida Turkiston general- gubernatori
S.M.Duxovskiyning podshoga sadoqatini izhor etib yozgan dokladida (1899-yil)
qiziqarli fikrlar bor. Jumladan, u shunday yozadi: «Uzoq vaqtlar mobaynida Buxoro
butun musulmonlar (sunniylar) olamida musulmon huquqshunos- ligi va ilmining
mo`tabar markazi sifatida tan olib kelingan boz ustiga bu obro`-e`tiborni
hanuz yo`qotmay kelayotir` Bir vaqtlar O`rta osiyolik ruhoniylar, qonunshunos
arab till bilimdonlari faoliyatining ahamiyati naqadar ulug` bo`lganini bugungi
kunda butun dunyodagi musulmon-sunniylar qo`llayot- gan mashhur va mo`tabar
shariat majmualarining ayrimlari O`rta Osiyoda bitilganini eslashning o`zigina
kifoya. «Hido- ya-i-Sharif» Marg`ilonda, «Aqoid» Buxoroda, «Hikmat-ul-Ayn»
48

Samarqandda yaratildi. Musulmon olamiga shariatning so`nggi talqmini O`rta
Osiyo taqdim etdi. Bulardan tashqari, bu o`lka olamga Navoiy, So`fi Olloyor,
Ahmad Yassaviy, Mashrab kabi shoir-so`fiylarni berdi».
Xullas, Turkistonda Rossiya bosqiniga qadar aholining savodxonlik va
madaniyati darajasi yuqorida ta`kidlagani singari qoloq bo`lmagan. To`g`ri, hozirgi
davrga nisbatan oladigan bo`lsak savodsizlar Turkiston o`lkasida XIX asrda ko`p
bo`lgan. Ammo o`tgan o`sha XIX asrda qaysi mamlakatda ahvol bundan ko`ra
yaxshiroq edi? Shuning uchun xalqimizning o`tmish tarixini nodonlarcha qora
bo`yoqlarda yoritishga istiqlol tufayli barham berilmoqda Chor Rossiyasi Turkiston
o`lkasini o`z mustamlakasiga aylantirgan XIX asrning ikkinchi yarmida o`lkaning
ijtimoiy- madaniy hayotida albatta ba`zi bir ijobiy o`zgarish va yan- giliklar ham
bo`ldi. Bu o`zgarishlar va yangiliklar mustamlaka- chilar tomonidan yerli xalqlarning
talab va ehtiyojlarini qondirish maqsadida ro`yobga chiqarilgani yo`q. Balki, birinchi
navbatda va asosan bosqinchilarning talablari va manfaatlari nuqtayi naza- ridan
amalga oshirildi. Ana shunday yangilik va o`zgarishlardan biri o`lkada aholiga
xizmat qiluvchi madaniy-ma`rifiy muassasa- larining paydo bo`lishidir. 1870-yilda
Toshkentda kutubxona tashkil qilinadi. Kutubxona uchun Peterburg va Moskvadan
1867-yilda yuborilgan dastlabki kitoblar zo`r qiyinchiliklar bilan 1868-yilda
Toshkentga yetib kelgan edi. Bu kitoblar asosan O`rta Osiyoni va unga qo`shni
bo`lgan mamlakatlarni o`rganishga va boshqa masalalarga aloqador adabiyotlar
edi. Kutubxona fondi mutlaqo rus tilida bo`iib, uning o`quvchilari ham asosan rus
ofitserlari, amaldorlari, va ularning oilalaridan iborat edi. Dastlabki kitobxonlar
to`g`risidagi ma`lumot 1870-yil may oyidan 1871-yil sentabrgacha bo`lgan davrga
aloqadordir. Hammasi bo`iib 75 kitobxon bo`lgan, shundan 45 nafari ofltser, 19
nafari amaldor, 4 nafari savdogar, 2 kishi ruhoniy, bir kishi mahalliy maktab talabasi
edi.
Shunday bo`lsada, kutubxona har holda ma`rifiy ish bilan shug`ullandi va
o`lkada XIX asr rus adabiyotining demokra- tik g`oyalarini tarqatish vazifasini
o`tadi. Biroq 70-80-yillarda Rossiyada madaniyat va xalq maorifi 60-yillarda qo`lga
kiritgan demokratik huquqlarni yo`q qilishga intilgan reaktsiyaning hujumi
49

boshlanib ketdi. Bu hujumdan kutubxona ham chet- da qolmadi. 1882-yil
dekabrda Turkiston general-gubernatori M.G.Chernyayevning buyrug`i bilan
alohida ishlar bo`yicha amaldor, «Peterburg xarobalari» asarining muallifi, reaksion
yozuvchi V.V.Krestovskiy kutubxonani taftish qiladi. U o`zining Chernyayevga
yozgan raportida: «Rus mualliflaridan Saltikov, Dobrolyubov, Pisarev, Nekrasov va
Shiller (A.Mixaylov) asar-lariga talab eng ko`p ekanligi ma`lum bo`ldi», deb yozadi.
Ushbu raportga asosan general Chernyayev 1883-yil 1-yanvardan e`tiboran
kutubxona faoliyatini to`xtatish to`g`risida buyruq ber di. Jamoatchilikning talabi
bilan 1889-yilda kutubxona yana o`z ish faoliyatini boshlaydi.
O`rta Osiyoni o`rganish bilan shug`ullangan taniqli rus olim- lari arxeolog—
V.L.Vyatkin, akademik V.V.Bartold va boshqalar kutubxonaga faol yordam berib
turishgan, natijada kutubxona qimmatli asarlar va materiallar bilan to`lib borgan.
«Umuman O`rta Osiyoga, ayniqsa, Turkiston o`lkasiga old asarlar va
maqolalarning Turkiston to`plami kutubxona fondlarida to`plangan manbalarning
ajoyib majmuasi bo`ldi. Bu to`plam 594 tomdan iborat bo`lib, inqilobgacha bo`lgan
Turkis ton haqidagi kitoblardan, ro`znoma va oynomalardan olingan maqolalardan
tashkil topgan. To`plamning 416 tomi mashhur rus bibliografi V.I.Mejov
tomonidan tayyorlangan. Bu tomlarga 1867-1887-yillarga old materiallar kiritilgan.
So`ngra to`plam ustida olib borilayotgan ish to`xtab qolgan va 1907-yildan 1917-
yilgacha bo`lgan davrda har xil bibliograflar to`plamning 175 to- mini tuzganlar».
XIX asrning 80-90-yillarida Toshkent va boshqa yirik shaharlarda turli ilmiy
jamiyatlar (arxeologiya, jug`rofiya, etnografiya kabilar) tashkil etilgan. 1896-yilda
Samarqandda «Ta-rixiy muzey» ish boshladi. Bir qator ilmiy ekspeditsiyalar uyush-
tirildi. Bu borada rus olimlari I.V.Mushketov, N.A.Seversov, A.P.Fedchenko,
P.P.Semenov-Tyan-Shanskiy, N.M.Prjevalskiy va boshqalar samarali ishlar olib
bordilar. Turkiston xalqlari tari- xini o`rganish va yoritish xalqimizning o`tmish
madaniyatini ilmiy tadqiqot qilishda sharqshunos olimlar V.V.Radlov, V.V.Bartold,
Ye. E.Bertels va boshqalarning xizmatlari oz emas. Shu davr mobaynida bir qator
ijodkor rus adiblari asarlarining mahalliy xalqlar tillariga o`girilishi ham ijobiy
faoliyatlardan hisoblanadi.
50

1868-yilda Toshkentda birinchi bosmaxonaning tashkil etilishi bilan
Turkistonda kitob bosish, matbaachilik yo`lga qo`yildi. 1870-yilda bir qator kattaroq
boshqa bosmaxona tashkil etilgandan keyin, «Turkestanskiye vedomosti» gazetasi
chiqarila boshlandi. Shu yildan e`tiboran bu gazetaning o`zbek va qozoq tillarida
(arab alfavitida) ilovalari chiqa boshladi. Ana shu tariqa Turkistonda vaqtli matbuot
tarixi o`z ilk qadamini tashladi. Xud-di shu 1870-yilning oxirlarida Xorazmda ham
toshbosma paydo bo`ldi. 1880-yilda Navoiyning «Xamsa»si («Hayratul abror»ning
birinchi kitobi), «Devoni Munis» va «Devoni Raji» asarlari bosilib chiqdi. 1883-yilda
«Toshkentda toshbosmada birinchi marta So`fi Olloyorning «Kitobi sabotul ojizin»i
bosilib chiqdi. Shu davrda boshlab o`zbek va tojik tillaridagi kitoblar asosan
toshbosmada chiqadigan bo`ldi. Turkiston xalqlari hayotida toshbosma katta rol
o`ynadi. «Turkestanskiye vedomosti» gazetasining o`zbekcha va qozoqcha ilovalari
1883-yilda «Turkiston viloyatining gazeti» nomi ostida mustaqil chiqarila boshladi.
1898-yilda Toshkentda «Russkiy Turkestan», 1904-yildan boshlab Samarqandda
«Samarqand» gazetalarini chiqarish yo`lga qo`yildi.
1905-yildagi inqilobiy to`lqinlarning ta`sirida «Russkiy Turkestan» va
«Samarqand» gazetalarining rahbarligi bol- sheviklar qo`liga o`tib ketdi. Podsho
hukumati bu gazetalar faoliyatini taqiqlab qo`ygach ular o`z nomlarini o`zgartirib :
«Tur kiston», «Vperyod» «Russkiy Turkistan»), «Zaravshan», «Novoy Samarqand»,
«Russkiy Samarqand» («Samarqand») nomlari ostida chiqarila boshlaydi. 1906-
yilga kelib bu gazetalarni chop etish umuman taqiqlab qo`yiladi.
XX asrning boshlariga kelib mahalliy milliy matbuotni yo`lga qo`yish
borasidagi say-harakatlar ijobiy yakunlanadi. 1906-yilda Toshkentda birinchi marta
o`zbek tilida «Taraqqiy» gazetasi chiqariladi. Bu o`zbek milliy matbuotining ilk
debochasi sifatida tarixga kiradi. Shundan so`ng birin-ketin, yangi-yangi matbuot
organlari vujudga kela boshlaydi. Toshkentda «Sadoi Turkiston» gazetasi jadidlar
tomonidan chiqara boshlaydi.
Rus demokratlari va jadidlar 1916-yil 1-iyuldan Andijonda «Turkestanskiy
golos» gazetasini chiqara boshlaydilar. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr
boshlarida mustamlaka Turkistonda har qanday og`ir muhit sharoitida bo`lsada
51

ijtimo- iy fan sohasida va badiiy ijodda qalam tebratgan, o`z xalqining dard-u hasrati
bilan kuyib yongan va uning kelajak istiqboliga so`zsiz ishongan dono mutafakkir
va yozuvchi shoirlar bo`ladi. Bu davrda tarix, badiiy ijod bobida asarlar yozgan
adiblarning aksariyati mahalliy boylar, amaldor to`ralarning o`tkazgan zulmkorlik
siyosatlaridan to`yib ado bo`lgan va Turkistonni o`z mustamlakasiga aylantirgan
chor ma`murlaridan umid va najot kutgan xalq ommasining intilishlari, ezgu
niyatlarini tarannum etdi. Ammo ular intilgan narsa quruq, amalga oshmaydigan
orzu sarob edi. Shunday bo`ldi ham, xalq orasidan yetishib chiqqan yodkor
farzandlar tez orada buni tushinib yeta boshlaydilar, ha yot maktabi tobora ularning
ko`zini ochib boradi. 1897). Ahmad Donish taxallusi bilan elga tanilgan Ahmad Mah-
dum o`z davrining yirik ma`rifatparvar olimi va filosofi, yozuv-chisi va astronomi,
tarixchisi va arxitektori, musawiri va musiqa navisi edi 1
. Donish qiziqishlari
dunyosining naqadar serqirraligini uning yozgan asarlaridayoq ko`rsatib turibdi.
Ma`rifatparvar mutafakkirning bizgacha yetib kelgan asarlarijumlasiga «Nomus- al-
a`zam» («Ulug` qonun»), «Muntahab-al-ahkom» («Tanlangan qarorlar»), «Navodir-
ul-vaqoe`» («Noyob voqealar») va «Risolai muxtasare az ta`rixi salatanati xonadoni
amironi Mang`it» («Mang`U amirlari xonadoni saltanatining qisqacha tarixi»)lar
kiradi.
Buxoro amiri elchisining kotibi sifatida uch marta Rossiyada bo`lgan Donish
taraqqiyotda har tomonlama Rossiyaga nisbatan orqada bo`lgan amirlikdagi
ijtimoiy-iqtisodiy tuzumni tanqid qiladi, rus madaniyatini omma o`rtasida tinmay
targ`ib qiladi va undan o`rganishga chaqiradi. Uning asarlarida oddiy meh-natkash
xalqqa nisbatan muhabbat va zolimlarga nisbatan esa nafrat hissi O`rta o`rinni
egallaydi: Donish xalqni ma`rifatli qi- lish, uning madaniyatini oshirish yo`li bilan
«adolatli» monarx hokimiyati rahbarligida mavjud tuzumda hukmron bo`lgan no-
haqlik va adolatsizlikni yo`qotib baxtli hayot qurish mumkin, deb hisoblardi. Biroq
bu borada bu amalga oshmaydigan xom-hayollarga ham berilgan edi. Shunga
qaramasdan o`z davriga nisbatan ma`rifat va madaniyatni yashash tarzining va
istiqbol- ning dasturiga aylantirgan Donish qarashlari ijobiy ahamiyatga ega edi.
52

Muqimiy. (1850-1903). XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlarida
vujudga kelgan demokratik adabiyotning yi rik vakillaridan blri Muqimiydir.
Kambag`al hunarmand oilasida dunyoga kelgan Muhammad Amin Xo`ja (Muqimiy
- uning ta xallusi) chinakam xalq shoiri bo`lgan. Asosan she`riy asarlan bilan dong
taratgan shoir ijodini janr xususiyatlariga qarab to rt guruhga bo`lish mumkin,
1. Lirika: g`azallar, muxammaslar, murabba`, masnaviy, ruboiy, tuyuq va fardlar.
2. Hajviy: satira va yumor.
3. Sayohatnomalar.
4. Maktubot: she`riy va prozaik maktulardir.
Xalq manfaatlarini o`z ijodida ifodalagan va baralla kuylagan Muqimiy
xonlarning cheklanmagan va adolatsiz hukmronili- gi ostida og`ir va qimmatli
hayot kechirayotgan mehnatkash ommaning hayotidan fig`on chekadi va o`z
asarlarida undan nafratlanadi. U «Tanobchilar» satirik she`rida tanobchilar (yer
o`Ichovchilar)ning jabr-sitamlaridan adoyi tamom bo`lgan, soliqlarni to`lolmay
xarob bo`lgan dehqonlar hayotini o`zida aks ettiradi.
Muqimiy «Tanobchilar» she`rida chor ma`murlarining o`lka
mehnatkashlariga o`tkazgan mustamlakachilik siyosatining bar- cha jirkanch
qiyofalarini ustalik bilan ochib tashlaydi. Biz «pod- sholik mahkamasi»ning
ma`murlari bo`lgan Sulton Alixo`ja va Hakimjonlarning orqa suyanchig`i bo`lmish
chor Rossiyasi bu- tun siyosati va dahshati bilan qilich yalang`ochlab turganligi
uchun xalqqa istagancha zo`ravonlik va zulm qilishlarini «Tanobchilar»da ko`rib
unga guvoh bo`lamiz. Muqimiy tanobchi- larning xatti-harakatini bayon qilgach, ular
xarakterini ochishga o`tadi. Sulton Alixo`ja bilan Hakimjon, barcha chor amaldorlari
singari, qahri qattiq, rahmsiz bo`lib, qamchisidan qon tomib turadi. Ular
birgalashib tanoblashga chiqadilar va ittifoq bo`lib ish ko`radilar.
Furqat (1858-1909). O`zining xalqchil va demokratik ruhda yozilgan asarlari
bilan xalq ommasi o`rtasida katta obro` va e`tibor topgan shoirlardan biri Zokirjon
Xolmuhammad o`g`li Furqat. U shoirlar maskani Qo`qonda tug`ilgan. Ammo
umrining talay-gina qismini o`z ona diyoriga sig`magan Furqat mustamlakachi
53

to`ralar, mahalliy betamiz va farosatsiz zolim boyvachchalardan qochib xorijiy
mamlakatlarda xor-u zorlikda o`tkazadi.
Furqat ham dastlabki davrlarda Turkistonni bosib olgan chor ma`murlariga
umid nigohini tikadi, hatto rus ilm fani, texnikasi va madaniyatini madh etuvschi
asarlar yozib, o`z xalqini unga da`vat etadi. Uning «Gimnaziya», «Ilm xosiyati»,
«Vistavka xususida», «Suvorov», «Nag`rna bazmi xususida» kabi yozgan asarlari bu
fikrimizning isbotidir. Ammo hayot jumboqlari va ha- qiqati borgan sayin Furqatning
ko`zini ocha boradi, uning ongi, dunyoqarashi tadrijiy bir tarzda o`sib boradi. Bu
o`rinda shoir- ning «Furqatnoma» asari fikrimizga yorqin dalildir.
«Turkiston viloyatining gazeti»da «Ho`qandlik shoir Zokir jon Furqatning
ahvoloti, o`zi yozg`oni» sarlavhasi ostida chop etilgan bu asar gazetaning 1891-yilgi
o`n ikkita sonida alohida maqolalar tarzida berilgan. «Furqatnoma»ning bosh
mavzusi - ma`rifatparvarlikdir. Unda Furqatning Yangi Marg`ilonga (hozirgi
Farg`ona shahri), Xo`jandga, Toshkentga, Samarqand- ga qilgan safarlari xotiralar
tarzida hikoya qilinsa-da, har bir voqea, jarayon tasviri, har bir tafsilot bosh
mavzu bilan chambarchas bog`liqdir. Xarakteri asarda yorqin namoyon bo`lgan
ma`rifatparvar ijodkor zamonasining ilg`or, yuksa ongli kishisidir. Uning o`z
xalqiga mehr-muhabbati g`oyat kuch- li, shu boisdan mustamlakachilarga-chorizm
vakillariga qattiq nafrat bilan qaraydi. Asta-sekin asar qahramoni o`z qarashlarini,
munosabatlarini o`zgartira boshlaydi. Mavjud shart-sharoitlar, voqelik unga saboq
beradi.
Ma`rifatparvarlik g`oyalarining yetakchiligi «Furqatnoma» -dagi madaniy-
ma`rifiy muhit tasvirida g`oyat kuchli seziladi. Furqat, awalo o`zbek
madaniyatining ildizlari, sarchashmalari haqida batafsil so`z yuritgan. Biming
tagida g`oyat ulkan va keng ma`no yotibdi. Shoir o`zining qanday ta`lim-tarbiya
olganligini, qanday kitoblar mutolaa qilganligini bayon etar ekan, iste`dodli,
bilimdon kishilarni yetishtirishga qodir shart-sharoitlar chorizm istilosidan oldin ham
mavjudligini mahorat bilan ko`rsatib o`tadi. O`z xalqi mustamlakachilar
o`ylaganidek «johil, qoloq» emasligi, yuksak madaniyat-ma`rifatga egaligini muallif
o`ziga xos yo`sinda ifoda etgan. Bu vatanparvar, xalqparvar ijodkor»ning o`z milliy
54

g`ururini,eliga mehr-muhabbatini namoyon qilishi edi, istilochi- larning
kamsitishlariga, zo`ravonliklariga qarshi pinhoniy noro- ziligi, yashirin isyoni edi.
Feruz (1844-1910) Sayid Muhammad Rahimxon Soniy - Xiva xoni Xorazm
xalqining adolatparvar va ma`rifatparvar shoiri va farzandidir.
O`zbek adabiyoti, san`ati va tarixida muhim o`rin tutgan sermahsul ijodkor
va madaniyat homiysidir. O`z saroyida u qirqqa yaqin shoir, sozanda, tarixchi,
hattot va tarjimonlarm to`plagan 1
. Hasan Murod Qori Muhammadamin o`g`Ii
Laffasiy esa «Xiva shoirlari va adabiyotchilarining tarjimayi hollan» tazkirasida
Feruz saroyida 54 ta shoir faoliyat ko`rsatganini yozadi 2
. Feruz o`zidan so`ng
«Devoni Feruz», «G`azaliyoti Fe ruz» majmuasini qoldirgan. Shuningdek shoirning
she`rlari Ah- madjon Tabibiy, Muhammad Yusuf Xarratov-Chokar, Komiljon
Ismoilov-Devoniy, Bobojon Tarroh Azizov-Xodim va bosh qa xodimlar
tomonidan ko`chirilgan bayozlarda va toshbosma manbalarda uchraydi. Shoir
Feruz o`zining yozgan g`azallarida Navoiy, Fuzuliy, Munis, Ogahiy, Komil kabi
so`z san`atining ulug` namoyandalari an`analarini davom ettirib, ishq-muhab- bat
mavzusini bosh mezon sifatida qabul qiladi. U ishq-muhab- batni madh etish orqali
ijtimoiy hayot voqealariga o`z munosaba- tini, dunyoqarashlarini bildiradi, bular:
sevgidan zavqlanish, oliyjanob insoniy g`urur, jo`shqinlik, ruhiy g`alayon,
e`tiqod, imon, kamtarlik, ilm, kamolotga intilish, odamlarga yaxshilik qi- lishdir.
Shoir lirik g`azallarining bosh qahramoni Feruzning o`zidir. Bu qahramon
o`zida oliyjanob fazilatlarini mujassamlashtirgan, jamiyat va xalqni o`ylovchi
sxaxsdir. Bosh qahramonning fojiasi shundaki, oliyjanob shoir bilan qo`pol va
noinsoniy odatlar, tushunchalar, aqidalar o`zaro konfliktlarga kiradilar.
Xullas, yuqoridagi fikr-mulohazalar shundan dalolat beradiki. chor
Rossiyasining og`ir mustamlakachilik zulmi siyosati davrida ham Turkistonda
siyosiy-ijtimoiy va madaniy hayot to`xtab qolmadi, xalqimiz o`zining an`anaviy
tarixiy taraqqiyotiga sodiq qoldi, jahon fani va madaniyati xazinasi rivojiga
munosib hissa qo`shdi.
55

X U L O S A
Mazkur mavzuni о`rganish jarayonida quyidagi umumlashma xulosalar
chiqarish mumkin.
Birinchidan, XVIII asrdagi parokandalik, uch xonlikdagi о`zaro mahdudlik,
mahalliychilik yurtimizni iskanjaga soldi. XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya
imperiyasi Turkiston xalqlarini asoratga soldi. Bu о`lkani siyosiy-hududiy jihatdan
zabt etibgina qolmay, balki erksevar, zahmatkash xalqni ma`naviy-ruhiy
bо`ysundirishga ham ahd qildi. Chorizm joriy etgan siyosiy tuzum о`lkada
hukmron rus davlatchiligini qaror toptirishga qaratildi. Ana shu maqsadda о`zbek
milliy davlatchiligini asos e`tiborini yо`q qilishga qaritilgan chora-tadbirlar amalga
oshirildi.
Ikkinchidan, Rossiya imperiyasi о`lkani Turkiston general-gubernatorligi,
Buxoro amirligi va Xiva xonligidan iborat uch qismga bо`lib, tub aholi birligi va
siyosiy qudratini sindirish yо`lida barcha vositalardan foydalandi. Ming yillardan
beri davom etib avloddan-avlodga о`tib kelayotgan milliy davlatchilik va
qadriyatlarni yо`q qilishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishga soldi.
Rossiyaning Turkistondagi agrar siyosati о`zida metropoliya dvoryan
pomeshchiklari va burjuaziyaning iqtisodiy va siyosiy manfaatlarini yaqqol
gavdalantirdi. Bu siyosatning bosh maqsadi о`lkani imperiya sanoatining xom-
ashyo makoniga aylantirish edi.
Imperiya ikki hukmron sinf manfaatlarini kо`zlab ish tutdi. Agrar siyosatda
dvoryanlar talabiga kо`ra Turkiston xalqining tegishli yerlarini zо`rlik bilan tortib
olish va rus posyolkalarini barpo etdi. Burjuaziyaning talabiga kо`ra esa,
qishloqlarda paxta yakkahokimligini о`rnatish uchun barcha zarur chora-tadbirlarni
amalga oshirdi.
Imperiyaning kо`chirish siyosati, о`lka aholisini yersizlanishini kuchaytirdi.
Rus unsurining esa moddiy va siyosiy jihatdan nufuzini oshirdi.
Agrar siyosat imperiyaning harbiy, ijtimoiy va iqtisodiy siyosatining uzviy
qismiga aylantirdi. Amalga oshirilgan iqtisodiy siyosat yer-suvni, yaylovlarni,
57

barcha tabiiy boylikni chor hukumati qо`lda jamladi. Ular mо`may daromad
manbaiga aylandi.
Uchinchidan, Metropoliya o`lkani xomashyo makoniga aylantirib,
paxtachilik, ipakchilik, qorako`lchilik va boshqa muhim xomashyo mahsulotlari
yetishtirish tarmoqlariga katta e`tibor berdi. Sanoat qurilish sohasida chorizm
metropoliya burjuaziyasi manfaatlariga asos xomashyoni dastlabki ishlovchi
korxonalar qurilishini quvvatlab, о`lkada qayta ishlash, tayyor mahsulotlar ishlab
chiqarish sanoati rivojiga tо`sqinlik qilib keldi.
Rossiyaning mustamlakachilik siyosati Turkistonni rus tovarlari sotiladigan,
tayyor mahsulotlar xarid qiluvchi bozorga aylantirdi. Bu esa mahalliy
hunarmandchiligini inqiroziga olib kelib, yagona milliy bozorning rivojlanishiga
yо`l bermadi.
Tо`rtinchidan , Imperial mustamlakachilik siyosati xalq maorifi va madaniy
hayotida ham о`z aksini topdi. U maktab va madrasalar faoliyatiga deyarli e`tibor
bermadi, aksincha ularning rivojlanishiga tо`sqinlik qildi. Asosiy e`tibor о`lkada
ruslashtirishga xizmat qiluvchi rus-tuzem maktablari tarmog`ini yuzaga keltirishga
qaratildi.
Xullas, mustabid tuzum sharoitida ham Turkistonliklarning erkinlikka,
taraqqiyoti va istiqlolga bo`lgan azaliy intiqlik kayfiyati so`nmadi. Xalqimizning
yuragiga о`rnashgan mustaqillik va ozodlik tuyg`usi tobora qudratli kuchga
aylanib bordi va natijada О`zbekiston istiqloli tantanasi uchun mustahkam zamin
hozirladi.
58

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. О`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.: 2011.
2. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch. T.: “Ma`naviyat”, 2008 y.
3. Karimov I.A. О`zbekiston XXI asr bо`sag`asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: О`zbekiston”, 1997 y.
4. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо`q. T.:1998.
5. Azizxо`jayev A. Davlatchilik va ma`naviyat. T.:1992.
6. Ziyoyev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. T.:
“Sharq”, 1998.
7. Alimova D. Turkiston birligi va mustaqilligi uchun kurash sahifalari. T.: Fan”,
1996.
8. Bakirov F. Chor Turkiston sud, sharoit va odat. T.:1966.
9. Bobobekov X.N. Qо`qon tarixi. T.: “Fan”, 1996.
10. Ziyoyev H. Chorizm va paxta yakkahokimligi. T.: 1992.
11. Ziyoyev H. Istiqlol – ma`naviyat negizi. T.:1999.
12. Karimov SH., Shamsutdinov R. Turkiston Rusiya bosqini davrida. Andijon.,
1999.
13. Qosimov B. Jadidchilik. T.:1990 y.
14. Rahimov J. О`zbekiston tarixini о`rganishda arxiv manbalaridan foydalanish.
T.: “О`qituvchi”, 1995.
15. Rasulov B.M. Turkiston madrasalari //Fan va turmush//. 1996.
16. Soatov S. O`rta Osiyoning Rossiyaga qo`shib olinishi va uning progressiv
ahamiyati. T.:1996.
17. О`zbekiston tarixi. A.Asqarov tahr. T.: “О`qituvchi”, 1996.
18. О`zbekistonning yangi tarixi. Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi
davrida. T. “Sharq”, 2000.
19. Mustabid tuzumning О`zbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: tarix
shohidligi va saboqlari. T.: “Sharq”, 2000.
20. Ibrat. Farg`ona tarixi. T.: “Meros”, 1991.
60

21. Xorazm tarixi. Urganch, 1997.
22. Sharofiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. T.:1997.
23. www.ziyonet.uz
24. www.google.ru
25. www.ref.uz
61

ILOVALAR

Rossiya imperatori Aleksandr II
62

Turkiston general gubernatori F.Kaufman
63

Muhammad Ali Sobir о`g`li
Dukchi Eshon
64

Купить