Davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanish masalalari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanish masalalari

Купить

Davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanish masalalari 1

MUNDARIJA: bet la r Kirish …………………………………………..…................... 1-BOB. DAVLAT BYUDJETINING NAZARIY VA TASHKILIY ASOSLARI …........................................................................... 1.1. Davlat byudjetining iqtisodiy mohiyati, takror ishlab chiqarish jarayonidagi o’rni va ahamiyati ....…………..……………… 1.2. Byudjet mablag’lari(daromadlari)ning tarkibiy tuzilishi, manbalari va klassifikasiyasi ................................................... 1.3. Byudjetdan moliyalashtirishning mohiyati, zaruriyati va uni amalga oshirish usullari ...…………………………………….. I-bob bo’yicha xulosa ………………………………………… 2-BOB. DAVLAT BUDJETI MABLAG’LARINI SHAKLLANTIRISH VA UNDAN XARAJATLARNI MOLIYALASHTIRISH AMALIYOTINING TAHLILI .... 2.1. Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishning amaldagi holatining

Bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligi. Hammamizga ma’lumki, jahon iqtisodiyotiga, birinchi navbatda, rivojlangan yirik mamlakatlar iqtisodiyotiga 2008-yilda boshlangan global moliyaviy- iqtisodiy inqiroz haliberi salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. O’tgan davr mobaynida ahvolni yaxshilash maqsadida ko’rilayotgan barcha chora- tadbirlarga qaramasdan, aksariyat davlatlarda o’sish sur’atlari va ishlab chiqarishning amalda pasayishi kuzatilmoqda. Ko’pgina taraqqiy topgan mamlakatlarda vaziyat qanday tus olishini oldindan aytib bo’lmaydigan va turli xavf-xatarlar saqlanib qolayotgan bir sharoitda davlat qarzlari va davlat byudjeti taqchilligi tobora ortib bormoqda. Shu bilan birga, jahon zaxira valyutalarining beqarorligi, moliya-bank tizimi kredit qobiliyatining keskin pasayishi va investits

stavkasi esa sezilarli tarzda, ya’ni o‘rtacha ikki barobar kamaytirilgani buni yaqqol tasdiqlaydi. 4

Shularga qaramasdan, davlat byudjetining daromadlar qismi bo‘yi cha ko‘rsatkichlari to‘liq bajarildi, erishilgan profitsit yalpi ichki mahsulotga nisbatan 0,4 foizni tashkil etdi. Davlat jami xarajatlarining asosiy qismi, ya’ni qariyb 59,2 foizi ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy himoya qilish chora-tadbirlarini amalga oshirishga qaratildi, uning 34 foizdan ortig‘i ta’lim, 14,5 foizdan ko‘prog‘i sog‘liqni saqlash sohalarini moliyalashtirishga yo‘naltirildi. Bugungi kunda, dunyoning ko‘plab mamlakatlarida davlat qarzining ortib borishi bilan bog‘liq muammolar saqlanib qolayotgan bir sharoitda, O‘zbekistonimiz chetdan qarz olish bo‘yicha puxta o‘ylangan siyosat olib borishi natijasida davlatimiz qarz hajmining ulushini nisbatan past darajada ushlab qolishga va o‘z majburiyatlariga to‘liq javo

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .oDavlat moliyasini isloh qilish yuzasidan olib borilayot gan o’zgarishlarning markazida davlat byudjetining shakllanishi va uning harajatlaridan yanada samarali foydalanish, byudjet taqchilligi o’sishiga ta’sir etuvchi omillarning oldini olish, ish haqi va nafaqalarni o’z vaqtida to’lashni ta’minlash, shu bilan birga byudjet mablag’laridan foydalanish jarayonida byudjet intizomlariga rioya etilishini va bunda byudjet nazoratini kuchaytirish, qolaversa, davlat byudjetining mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi samarali ahamiyatini oshirish masalalari turadi. Byudjet tashkilotlarini moliyaviy mablag’ bilan ta’minlashda byudjet mablag’laridan samarali va oqilona foydalanish muammosi hamisha dolzarb masala bo’lib kelgan va hozirgi sharoitda ham dolzarb

- Davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanishni ta’minlash yuzasidan xulosa va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishning ob’yekti va predmeti. Bitiruv malakaviy ishning ob’ekti bo’lib O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti mablag’lari hisoblanadi. Mazkur malakaviy ish predmeti esa O’zbekiston Respublikasi davlat byudjetidan mablag’ bilan ta’minlanadigan sohalar va tashkilotlarda byudjet intizomiga rioya qilish va uni amalga oshirishdagi tashkiliy va moliyaviyiqtisodiy munosabatlardir. Bitiruv malakaviy ish mavzusining nazariy-amaliy ahamiyati. Davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanishni ta’minlashda byudjet intizomiga rioya qilish, uning samarali tadbirlari tizimini yanada takomillashtirishning nazariy va amaliy masalalari iqtisodiyotning erk

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .o1-BOB. DAVLAT BYUDJETINING NAZARIY VA TASHKILI Y ASOSLARI. 1.1. Davlat byudjetining iqtisodiy mohiyati, takror ishlab chiqarish jarayonidagi o’rni va ahamiyati. Har bir mamlakatning normal ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan rivojlanishi uchun muhim moliyaviy manba - davlat budjeti zarur. Davlat bu manba orqali jamiyatga va mamlakat fuqarolariga zarur tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatish, iqtisodiyot va ijtimoiy tarmoqlarning samarali faoliyat qilishi uchun me’yoriy va institutsional tuzilmalarning qonuniy asoslarini yaratish va shu bilan o’z fuqarolarining yashashi va ishlashi uchun moddiy va boshqa shart-sharoitlarni yaratib berish vazifalarini bajaradi. Davlat o’z funksiyalarini muvaffaqiyatli bajarishi uchun, shuningdek, rivojlanishni

markazlashtirilgan jamg’armasi bo’lib, unda daromadlar manbalari va ular dan tushumlar miqdori, shuningdek, moliya yili mobaynida aniq maqsadlar uchun ajratiladigan mablag’lar sarfi yo’nalishlari va miqdori nazarda tutiladi” 3 . Davlat byudjetining turli belgilari va xususiyatlarining yuqorida bayon qilingan tavsiflariga tayangan holda, uning mohiyatini aniqlab beruvchi quyidagi ta’rifni berish mumkin: davlat byudjeti - umumjamiyat miqyosida markazlashgan va davlat ishtirokida to’plangan va uni jamiyat taraqqiyoti turli sohalarining rivojlanishiga sarflanadigan moliyaviy resursdir. Davlat byudjetining iqtisodiy kategoriya sifatidagi xususiyatlari uning shakli, moddiy mazmuni va mohiyatida namoyon bo’ladi. Shakl jihatidan, davlat byudjeti - bu davlatning asosiy moliyaviy rejasi bo’lib, unda

Davlat byudjeti mamlakatning moliya tizimida markaziy o’ri nni egallaydi. Markazlashtirilgan pul fondini shakllantirish orqali uning yordamida katta hajmdagi moliyaviy resurslar davlatning qo’lida to’planadi va ular umumdavlat ehtiyojlarini qondirishga sarf etiladi. Davlat byudjetining iqtisodiy ahamiyatini quyida keltirilayotgan 1-rasm orqali ifoldalash mumkin. 10 moliya tizimida markaziy o’rinni egallaydi

Y Tranrr01-rasm. Davlat byudjetining iqtisodiy ahamiyati 4 Davlat byudjeti iqtisodiyot alohida tarmoqlarining rivojlanishida asosiy manba rolini ham o’ynaydi. Masalan, ilmiy-texnika taraqqiyoti asosida milliy iqtisodiyotda yangi tarmoq vujudga kelayotgan bo’lsa, uning paydo bo’lishini hozirgi sharoitda byudjetdan moliyalashtirishsiz tasavvur etib bo’lmaydi. Davlat byudjeti milliy iqtisodiyot korxonalarini texnikaviy jihatdan qayta qurollantirishda alohida ahamiyatga ega. Byudjetdan iqtisodiyotga qilinayotgan xarajatlar va markazlashtirilgan investitsiyalarni moliyalashtirish, eng avvalo, ana shu maqsadlarga xizmat qiladi. Ayniqsa, ijtimoiy soha (maorif, sog’li qni 4 Malikov T., Haydarov N. Byudjet daromadlari va xarajatlari. –T.: “Iqtisod-moliya”, 2007 y., 19-bet 11 ustuvor yo’nalishlar uc

Y Tranrr0 BBY.c saqlash, madaniyat va sport, fan, ijtimoiy ta’minot) xarajatlarini moliyalashtirish, oilalarga ijtimoiy nafaqa berish, aholi uchun ijtimoiy ahamiyat kasb etgan xizmatlar bahosidagi farqlarni byudjetdan qoplash, davlat hokimiyati organlari, boshqaruv va sud organlarini saqlash, fuqarolarning o’z-o’zini boshqarish organlarini moliyalashtirish, mamlakatning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash kabi vazifalarning o’z vaqtida bajarilishini ta’minlashda davlat byudjetining ahamiyati juda beqiyosdir. Har qanday iqtisodiy kategoriyaning mohiyati uning funksiyalarida namoyon bo’ladi. Davlat budjeti moliya iqtisodiy kategoriyasining tarkibiy bo’linmasi hamda byudjet munosabatlari moliyaviy munosabatlarning tarkibiy qismi hisoblangani uchun ularga pul shakli xosdir va ular taqsimlash, q

Y Tranrr0budjet daromadlari amalga oshiradi. Bunda byudjet jamg’arm asi xo’jalik sub’ektlari (yuridik va jismoniy shaxslar) daromadlari hisobiga shakllanadi. Bu daromadlar sof milliy mahsulotning birlamchi taqsimoti (ishchi va xizmatchilarning ish haqi, yollanma ishchilarning daromadlari, tadbirkorlik foydasi, renta, foiz) natijasida yuzaga keladi. Byudjetning qayta taqsimlash funksiyasi aniq maqsadli bydjet xarajatlariga tegishlidir. Davlat umumiy xo’jalik sub’ekti sifatida faoliyat yuritib, takror ishlab chiqarish jarayoni barcha ishtirokchilarining iqtisodiy manfaatlarini hisobga oladi, shuning uchun xam byudjet xarajatlari hamma soha va tarmoqlarni qamrab oladi. Agar taqsimlashning birinchi bosqichida byudjet mablag’lari milliy daromadda davlatning ulushi sifatida maydonga chiqsa, unin

Y Tranrr0barqaror past daromadli tarmoqlar (energetika, transport, aloqa va boshqala r)ni moliyaviy qo’ullab-quvvatlashni amalga oshiradi. Davlat bozor iqtisodiyoti sharoitida budjet daromadini shakllantirishning asosiy manbai hisoblangan soliqlar yordamida alohida tarmoqlarning, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning va jismoniy shaxslarning iqtisodiy faolligini ular ixtiyorida qoladigan pul mablag’lari ulushini ko’paytirish yoki kamaytirish orqali, tiyib turish yoki rag’batlantirish siyosatini amalga oshirish yo’li bilan tartibga soladi va shu tariqa, iqtisodiy muvozanatni ta’minlaydi. Yalpi ichki (milliy) mahsulotni davlat byudjeti orqali taqsimlash, bir vaqtning o’zida, o’zaro bog’langan va ma’lum darajada nisbatan mustaqil ham bo’lgan uch bosqichga egadir: 1) umumdavlat pul fondini shakll

Sof milliy mahsulot: - ishchilarning ish haqi; yollanma - ishchilarnig daromadlari; foyda-tadbirkorlarning - lari; tadbirkorlarning ren-- talari; yer egalarining rentalari; - - tadbirkor va omonatchilarning ssuda bankfoizi) ( Amortizatsiya jamg’armasi Yalpi m illiy m ahsulot Budjet fondi Noishlab chiqarish sohasi: boshqaruv; - mudofaa; - - ta’lim; madaniyat; - - sog’liqni saqlash; - ijtimoiy ta’minot Davlat dasturlariga Mamuriy hududlarga Milliy iqtisodiyotning ba’zi tarmoqlariga soliqlar Majburiy to’lovlar Bojlar Zayomlar moliyalashtirish moliyalashtirish investitsiyalar investitsiyalar Moliyaviy yordam Budjet daromadlari Budjet xarajatlari

3- rasm. YAIMni budjet orqali taqsimlash 7 13 7 Srojiddinova Z.X. O’zbekiston Respublikasi byudjet tizimi. T.: infoCOM.UZ MChJ, 2010 y., 13- bet.

Click here to bu YPDFTransformByudjet fondini shakllantirishda ikki xil tushunchadan foydalaniladi: 1) byudjetga to’lovlar (soliqlar, ajratmalar, bojlar va boshqalar); 2) davlat byudjetining daromadlari. Bu tushunchalar bir xil ma’noni anglatadi. Chunki ularning ikkalasi ham davlat va mablag’larni to’lovchilar o’rtasida vujudga keladigan bir xildagi taqsimlash munosabatlarini ifoda etadi. Davlat byudjetiga to’lovlar (soliqlar, ajratmalar, bojlar va boshqalar), eng avvalo, to’lovchilarning xarajatlaridan iborat bo’lib, ularning daromadlaridan chegirilsa-da, bir vaqtning o’zida, davlat byudjetida ular davlatning daromadlari sifatida gavdalanadi. Ana shundan, taqsimlash munosabatlariga kirishgan ishtirokchilar (tomonlar) o’rtasidagi manfaatlarda ba’zi bir farqli jihatlar vujudga keladi. Davla

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .sub’ektlar o’rtasida yangi taqsimlash munosabatlari paydo bo’ladi. Bu bosqichda (birinchisidan farqli o’laroq) davlat va aholi o’rtasida bevosita taqsimlash munosabatlari paydo bo’lmaydi. Chunki bu bosqichda iste’mol maqsadlari uchun ajratilgan barcha byudjet resurslari tegishli sub’ektlarning fondlarini (masalan, ijtimoiy soha xodimlarining ish haqi fondi, ijtimoiy iste’mol fondlari va boshqalar) shakllantirishga yo’naltiriladi. 14 1.2. Byudjet mablag’lari(daromadlari)ning tarkibiy tuzilishi, manbalari va klassifikasiyasi. Byudjet mablag’lari(daromadlari) davlatning markazlashtirilgan moliyaviy resurslari bir qismidan iborat bo’lib, davlatning funksiyalarini bajarish uchun zarurdir. Ular pul mablag’lari fondlarini shakllantirish jarayonida vujudga keladigan iqt

Click here to bu YPDFTransformo’zida ifoda etadigan, hokimiyat organlarining turli darajalari ixtiyoriga kelib tushadigan, davlatning funksiyalarini bajarish uchun zarur bo’lgan davlat markazlashtirilgan moliyaviy resurslarining bir qismi byudjet daromadlari deyiladi” 8 . Davlat byudjetining daromadlari o’zlarining manbalari, ijtimoiy-iqtisodiy xarakteri, mulkchilik shakli, soliq va to’lovlarning turi, mablag’larning tushish shakli va ularni byudjetga undirish metodlariga muvofiq klassifikatsiya qilinishi mumkin. Eng avvalo, davlat byudjetining daromadlari o’zlarining manbalariga ko’ra quyidagi uch guruhga bo’linadi 9 : • soliqli daromadlar; • nosoliqli daromadlar; • tiklanmaydigan (qaytarilmaydigan) tarzda o’tkaziladigan pul mablag’lari. Quyida keltirilayotgan 4-rasmda davlat byudjeti mab

Davlat byudjetining mablag’lari manbalariga ko’ra uch guruhga bo’linadi tiklanmaydigan soliqli daromadlar nosoliqli daromadlar (qaytarilmaydigan) tarzda o’tkaziladigan pul mablag’lari Byudjetning soliqli Byudjetning soliqsiz daromadlari tarkibi davlat Byudjetning o’tkaziladigan pul mablag’lariga tiklanmaydigan byudjet tarzda daromadlari tarkibi mulkidan foydalanishdan olingan daromadlar; mamlakat soliq qo- byudjet tashkilotlari tomonidan ko’rsatilgan haqli tizimida boshqa darajada turgan byudjetdan nunchiligiga muvofiq (to’lovli) xizmatlardan kelgan daromadlar; dotatsiyalar, subventsiyalar va subsidiyalar umumdavlat soliqlari fuqarolik-huquqiy, ma’muriy va jinoiy choralarni yoki mablag’larni qaytarilmaslik va va yig’imlari, mahalliy qo’llash na-tijasida olingan mablag’lar, jumladan, tiklam

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .O’zining ijtimoiy-iqtisodiy belgisiga ko’ra byudjet daromadlari i kki guruhga bo’linishi mumkin: 1) xo’jalik yurituvchi sub’ektlardan olinadigan daromadlar; 2) aholidan tushumlar. Mulkchilik shakliga ko’ra byudjet daromadlari quyidagi ko’rinishlarni olishi mumkin: 1) nodavlat sektordan olinadigan daromadlar; 2) davlat xo’jaliklaridan olinadigan daromadlar; 3) aholidan olinadigan mablag’lar. Byudjet daromadlarining yuqorida sanab o’tilgan har bir guruhlari daromadlarning manbalari, to’lovlarning turlari va hokazolar bo’yicha kichik guruhlarga bo’linishi ham mumkin. Masalan, davlat xo’jaliklaridan olinadigan daromadlarga davlat korxona va tashkilotlarining to’lovlari, davlat mulkini sotishdan olinadigan daromadlar, davlat tashkilotlari tomonidan ko’rsatiladigan xi

Y Tranrr0Sub’ektlarning daromadlari byudjet ixtiyoriga ikki xil metodlarni qo’ll ash evaziga olinishi mumkin: 1) soliqli metodlar; 2) nosoliqli metodlar. Soliqli metodlar uchun mablag’larning davlat byudjeti foydasiga aniq belgilangan miqdorlarda va oldindan o’rnatilgan muddatlarda undirilishi xarakterlidir. Soliqlarning undirili-shi mamlakat yalpi ichki (milliy) mahsuloti va milliy daro-madining taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi bilan bog’liq. Ular yordamida xo’jalik yurituvchi sub’ektlar va aholiga tegishli bo’lgan mablag’larning bir qismi davlat ixtiyoriga o’tkaziladi. Soliqlarning tarkibiga qo’shilgan qiymat solig’i, aktsizlar, daromad (foyda) solig’i, er solig’i, molmulk solig’i va boshqa soliqlar kiradi. Nosoliqli daromadlar davlatga tegishli bo’lgan korxona va tashkilotlardan oli

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .Soliqlar, to’lovlar, yig’imlar, bojlar va majburiy ajratmalar alohida shakllari va turlarining yig’indisi byudjet daromadlarining yagona tizimini shakllantiradi. Turli sub’ektlardan kelib tushadigan byudjet daromad lari umumdavlat ehtiyojlarini ta’minlab, bir-biri bilan o’zaro bog’langandir. Hozirgi kunda amaliyotda davlat byudjetining daromadlari quyidagi tartibda klassifikatsiya qilinayotganligini ko’rishimiz mumkin. (5-rasmga qarang). Hozirgi amaliyotda davlat byudjetining daromadlari quyidagi tartibda klassifikatsiya qilinayapti To’g’ri (bevosita) soliqlar (yuridik shaxslarning foydasidan olinadigan soliq; savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari uchun yagona soliq to’lovidan davlat byudjetiga ajratmalar; yagona soliq to’lovidan (mikrofirmalar va kichik korxo

Y Tranrr05- rasm. O’zbekistonda byudjetining daromadlarining klassifikasiyalanishi 11 11 Iqtisodiy adabiyotlar asosida mustaqil tuzildi 26

ABY Tranrr0 A DTrasr . Byudjet daromadlarining tarkibi va uning tuzilmasi doimiy bo’lmasd an, ular mamlakat taraqqiyoti va davlatning oldidagi vazifalarning o’zgarishiga muvofiq ravishda o’zgarib boradi. Milliy iqtisodiyotda qo’llanilayotgan byudjet daromadlari tizimining samaradorligi mablag’larning byudjetga tushumini tashkil etishga bevosita bog’liq. Bu narsa o’z ichiga quyidagilarni oladi: - byudjetga tegishli bo’lgan daromadlarni (soliqlar, to’lovlar,bojlar, ajratmalar va boshqalar) huquqiy jihatdan rasmiylashtirish; - mablag’lar tushumining hajmi va muddatlarini aniqlash tartibi; - daromadlarni (to’lovlarni) byudjetga o’tkazish tartibi; - byudjetga daromadlarni to’lovchilarni hisobga olish; - byudjetga daromadlarni to’lovchilarning javobgarligi; - byudjetga daromadlarni o’z vaqtida v

mamlakatlar va davrlar bo’yicha turlicha bo’lib, mamlakatdagi iqtisodiy vaziyat, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa qarama-qarshiliklarning o’tkirlik darajasi, davlatning moliyaviy siyosati va moliyaviy ahvoli bilan belgilanadi. 1.3. Byudjetdan moliyalashtirishning mohiyati, zaruriyati va u ni amalga oshirish usullari. Byudjetdan moliyalashtirish deyilganda rejada ko’zda tutilgan tadbirlarni amalga oshirish uchun sub’ektlarga byudjetdan mablag’larni taqdim etish tizimi tushuniladi. U pul mablag’larini taqdim etishning o’ziga xos bo’lgan shakl va metodlari bilan xarakterlanadi hamda ma’lum bir printsiplarga tayanadi. Byudjetdan moliyalashtirishning printsiplari, shakllari va metodlari bu tizimning tarkibiy elementlari bo’lib hisoblanadi va uning amal qilish natijalariga o’z ta’sirini ko’rsatadi.

ABY Tranrr0 A DTrasr .chiqarish jarayoniga ularning qanday ta’sir ko’rsatishi mumkinligini ifoda etadi. Byudjetning kapital xarajatlari innovatsion va investitsion faoliyatga yo’naltirilgan xarajatlardir. Bu xarajatlarning tarkibiga: a) tasdiqlangan investitsion dasturga muvofiq harakatdagi yoki yangidan b) tashkil etilayotgan yuridik shaxslarga investitsiyalar uc hun mo’ljallangan xarajatlar; с ) yuridik shaxslarga investitsion maqsadlar uchun byudjet kreditlari sifatida beriladigan mablag’lar; d) kengaytirilgan takror ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan kapital ta’mirlashni amalga oshirish xarajatlari va shu bilan bog’liq bo’lgan boshqa xarajatlar; e) amalga oshirilishi davlat mulkiga tegishli bo’lgan mulkni oshirish yoki uni yangidan yaratishga olib keladigan xarajatlar; f) byudjet x

xarakterdagi tovarlar va xizmatlarni sotib olish, davlat muassasalarining joriy xarajatlari); • hokimiyatning quyi organlari, davlat korxonalari va xususiy korxonalarga joriy subsidiyalar; • transfert to’lovlari; • davlat qarzlari bo’yicha foizlarni to’lash; • boshqa xarajatlar. Bu xarajatlar oddiy byudjetda yoki joriy xarajatlar va daromadlar byudjetida aks etgan chiqimlarga, asosan, mos keladi. 30

Funktsional nuqtai-nazardan byudjet xarajatlarining klassifikats iya qilinishi ijtimoiy faoliyat sohalariga pul mablag’larining yo’naltirilganligini aks ettiradi. Bunda byudjet xarajatlari quyidagi yirik guruhlarga bo’linishi mumkin: Byudjet xarajatlarining funksional nuqtai-nazardan klassifikasiyasi · davlat boshqaruvi va mahalliy o’z-o’zini boshqarish; · sud hokimiyati; · xalqaro faoliyat; · milliy mudofaa; · huquqni muhofaza qilish va davlat xavfsizligini ta’minlash; · fundamental tadqiqotlar va ilmiy-texnika taraqqiyotini ta’minlash; · sanoat, energetika va qurilish; · qishloq xo’jaligi va baliqchilik; · atrof-muhitni va tabiiy resurslarni muhofaza qilish, gidrometeorologiya, xaritashunoslik va geodeziya; · transport, yo’l xo’jaligi, aloqa va informatika; · uy-joy-kommunal xo’jaligi; ·

6- rasm. Byudjet xarajatlarining funktsional nuqtai-nazardan klassifikasiyalanishi 12 Amaliyotda byudjetdan moliyalashtirish, yuridik nuqtai-nazar dan, quyidagi ikki ko’rinishda amalga oshiriladi: 1) xarajatlarni respublika byudjetidan moliyalashtirish; 2) xarajatlarni Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjetidan va mahalliy byudjetlardan moliyalashtirish. O’zbekiston Respublikasi “Byudjet tizimi to’g’risida”gi Qonunining 22moddasida respublika byudjetidan moliyalashtirishtiriladigan xarajatlar tarkibi keltirilgan bo’lsa, o’z navbatida, Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjetidan va mahalliy byudjetlardan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda moliyalashtiriladigan xarajatlar tarkibi yuqoridagi qonunning 23-moddasida keltirilgan. Byudjetdan mablag’larni taqdim etishning metodlari byudjetdan mo

Y Tranrr0 BBY.casosida smeta va shtatlar jadvalini mustaqil ravishda ishlab chiqadilar va tasdiqlaydilar. Smeta - notijorat faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotning maqsadga yo’naltirilganligi nuqtai nazaridan pul mablag’larining tashkil topishi va sarflanishi to’g’risidagi axborotni o’zida mujassamlashtiruvchi moliya viy rejasidir. Ish haqini to’lashga va joriy faoliyatga xarajatlar byudjetdan ajratilganligini, shuningdek mablag’larning maqsadliligi va choraklar bo’yicha taqsimoti hajmini belgilovchi hujjatdir. Xarajatlar smetasi mohiyatini quyidagi rasm ma’lumotlaridan ham kengroq tushunish mumkin. Xarajatlar smetasiniong mohiyati 13 Shtatlar jadvali esa doimiy ishchilarning lavozimlari nomlarining ro’yxati bo’lib, unda bir nomdagi lavozimlar va lavozim bo’yicha maoshlarning hajmi qay

Byudjet tashkilotlari tasdiqlangan smeta va shtatlar jadvalini ro’yxatdan o’tkazish uchun O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligiga yoki hududiy moliya organlariga taqdim etadilar. Tasdiqlangan smeta va shtatlar jadvalini ro’yxatdan o’tkazish, ilovalarni kelishish taqdim etilgan hujjatlarning tasdiqlangan byudjet xarajatlari limitlariga va normativlariga hamda byudjet parametrlariga muvofiqligi tahlili asosida tegishli moliya organlarida amalga oshiriladi. Ro’yxatdan o’tkazish maz kur byudjet tashkiloti xarajatlarini moliyalashtirish (to’lash), byudjet parametrlari tasdiqlangan paytdan boshlab 40 kundan kechiktirmay moliya organlari tomonidan amalga oshiriladi. Smetalar O’zbekiston respublikasi davlat byudjeti daromadlari va xarajatlarining amaldagi tasnifnomasiga muvofiq xarajatlarning

Y Tranrr0 BBY.c 8- rasm. Budjetdan mablag’ oluvchi tashkilotlar smetalaridagi xarajatlarning tarkibi 14 Budjetdan mablag’ oluvchi tashkilotlarining tasdiqlangan xarajatlar smetasi va shtatlar jadvalini, shuningdek amaldagi smeta va shtatlar jadvaliga kiritiladigan moliya organlarida ro’yxatdan o’tkazilgandan so’ng amalga kiritiladi. Byudjet tashkilotlarining tasdiqlangan xarajatlar smetasi va shta tlar jadvalini, shuningdek amaldagi smeta va shtatlar jadvaliga kiritiladigan o’zgartirishlar albatta Moliya vazirligining G’aznachiligi va uning hududiy bo’linmalari bilan kelishiladi. Xarajatlarning I va II guruhlariga kiritilgan byudjet tashkilotlari xarajatlari birinchi navbatda moliyalashtiriladi (to’lanadi). Bunda II xarajatlarning guruhiga tegishli mablag’ o’tkazmasdan I guruh xarajatlarin

hududiy bo’linmalarida ro’yxatdan o’tkazilgan shartnomalarga asosan to’lanadi. Xarajatlarning I va II guruhlarini respublika va mahalliy byudjetlardan xarajatlarini moliyalashtirish (to’lash) smetalarga va byudjet xarajatlari ro’yxatlariga, ularga kiritilgan o’zgartirishlarni hisobga olgan holda, shuningdek oldingi hisobot davri uchun belgilangan baholash ko’rsatkichlarining bajarilishiga muvofiq har oyda amalga oshiriladi. Kapital qo’yilmalarni va boshqa xarajatlarni moliyalashtirish (to’lash) byudjetga mablag’lar tushishiga qarab har oyda amalga oshiriladi. G’azna ijrosiga o’tmagan byudjet tashkilotlari xarajatlarini: 36

ABY Tranrr0 A DTrasr .- respublika byudjetidan mablag’ bilan ta’minlash (to’lash) - O’zbekis ton Respublikasi Moliya vazirligida belgilangan shakldagi maqsadli sertifikat (unda byudjet tasnifnomasi paragraflari va xarajatlar guruhlarini ko’rsatgan holda) va xarajatlarning har bir guruhi bo’yicha bir satrda mablag’ o’tkazish uchun to’lov qog’ozi bilan rasmiylashtiriladi; - mahalliy byudjetlardan mablag’ bilan ta’minlash (to’lash) - tegishli moliya organlarida belgilangan shakldagi tayinlash sertifikati va xarajatlarning har bir guruhi bo’yicha bir satrda mablag’ o’tkazish uchun to’lov qog’ozi bilan rasmiylashtiriladi. G’azna ijrosiga o’tgan byudjet mablag’i oluvchilar bo’yicha xarajatlarni to’lash: - respublika byudjetidan - O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining G’aznachiligi va uni

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .Byudjet mablag’lari byudjet tashkilotlari tomonidan mustaqil ravish da, byudjet ijrosi jarayonida belgilangan tartibda ularga kiritilgan o’zgartirishlarni hisobga olgan holda tasdiqlangan xarajatlar smetasi doirasida sarflanadi. Bunda xarajatlarning I va II guruhlarini moliyalashtirish (to’lash) birinchi navbatda amalga oshiriladi. Xarajatlarning III guruhi byudjet tashkilotlari tomonidan Respublika investitsiya dasturida joriy moliya yili uchun belgilangan limitlar doirasida moliyalashtiriladi (to’lanadi). "Boshqa xarajatlar" IV guruhi bo’yicha mablag’lar belgilangan limitlar doirasida quyidagi navbatga rioya qilgan holda sarflanadi: • ovqatlantirish; • dori-darmonlar; • kommunal xizmatlar; • boshqaxarajatlar. Xarajatlarning u yoki bu guruhida paydo bo’

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . I-bob bo’yicha xulosa. Davlat byudjetining nazariy va tashkiliy asoslariga bag’ishlangan 1-bob boyicha quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: 1) Davlat o’z funksiyalarini muvaffaqiyatli bajarishi uchun, shuningdek, rivojlanishning har bir bosqichida dolzarb bo’lgan strategik maqsadlarni amalga oshirish uchun mamlakatda yaratilgan moliyaviy resurslarning ma’lum bir qismini o’z qo’lida to’plamog’i ob’ektiv zaruriyatdir. Aynan shu ob’ektiv zaruriyatning mavjud bo’lishi davlat byudjetining mavjud bo’lishini va amal qilishini taqozo etadi. 2) Davlat budjeti moliya iqtisodiy kategoriyasining tarkibiy bo’linmasi hamda byudjet munosabatlari moliyaviy munosabatlarning tarkibiy qismi hisoblangani uchun ularga pul shakli xosdir va ular taqsimlash (qayta taqsimlash) va nazor

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .5) Byudjet mablag’larini sarf qilishning asosiy tamoyili ularn ing mo’ljallanganligi va vaqt bo’yicha qattiq reglamentatsiya qilinganligidir (tartibga solinganligidir). Xarajatlarini moliyalashtirish (to’lash) byudjet ijrosi jarayonida xaajatlar ro’yxati va smetasiga kiritiladigan o’zgartirishlarni hisobga olgan holda tasdiqlangan byudjet parametrlariga hamda byudjet tashkilotlarining xarajatlar smetalariga muvofiq tuzilgan byudjet xarajatlarining yillik ro’yxatiga binoan amalga oshiriladi. 6) Byudjet tashkilotlari O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan byudjetdan mablag’ bilan ta’minlash normativlari asosida smeta va shtatlar jadvalini mustaqil ravishda ishlab chiqadilar va tasdiqlaydilar. 40

ABY Tranrr0 A DTrasr .II-BOB. DAVLAT BUDJETI MABLAG’LARINI SHAKLLANTIRISH VA UNDAN XARAJATLARNI MOLIYALASHTIRISH AMALIYOTINING TAHLILI. 2.1. Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishning amaldagi holatining tahlili. M a’lumki, davlat byudjetining daromadlari o’zlarining manbalariga ko’ra quyidagi asosan ikki guruhga bo’linadi: - soliqli daromadlar; - nosoliqli daromadlar; Byudjetning soliqli daromadlari tarkibi mamlakat soliq qonunchiligiga muvofiq umumdavlat soliqlari va yig’imlari, mahalliy soliqlar va yig’imlar, bojxona bojlari, boj yig’imlari va boshqa boj to’lovlari, davlat boji, penya va jarimalardan iborat. Nosoliqli daromadlar davlatga tegishli bo’lgan korxona va tashkilotlardan olinadigan to’lovlardir. Nosoliqli daromadlar tarkibiga esa davlat mulkidan foydalanishdan olingan dar

Click here to bu YPDFTransform wABBYY.cokeltirilayotgan 1-jadval ma’lumotlaridan ko’rishimiz mumkin. (1-jadvalga qarang). 1-jad val 2009-2013 yillarda O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti daromadlarining tarkibi va ularning budjet daromadlaridagi salmog’i 15 Ko’rsatkichlar 2009 yil 2010 yil 2011 yil 2012 yil 2013 yil (reja) mlrd. so’m % da mlrd. so’m % da mlrd. so’m % da mlrd. so’m % da mlrd. so’m % da Davlat budjetining jami daromadlari (Davlat maqsadli jamg’armalari daromadlarisiz ) 10421,4 100 13116,4 100 16 178,6 100 20 614,1 100 25104,9 100 I. To’gri soliqlari, shu jumladan 2769,1 26,6 3420,5 26 4238,71 26,2 5196,40 25,3 6583,80 26,2 1.Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’i 542,3 5,2 645,5 4,9 825,01 5,1 917,2 4,5 1239 4,9 2.Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalaridan olinadi

shu jumladan 11. Mol-mulk solig’i 319,1 3,1 354,1 2,7 490,5 3,0 642,0 3,1 831,4 3,3 12. Yer solig’i 275,1 2,7 303,9 2,3 346,9 2,1 446,0 2,2 646,3 2,6 13. Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq 43,5 0,4 51,2 0,4 61,8 0,4 73,1 0,4 97,7 0,4 14. Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq 1024,8 9,8 1265 9,6 1 409,7 8,7 1 585,3 7,7 2180,1 8,7 IV. Ustama foyda solig’i 238,5 2,3 25,7 0,2 142,3 0,8 250,0 1,2 294,5 1,2 V. Boshqa daromadlar 589,1 5,6 722,1 5,5 831,8 5,1 1 233,5 6,0 1432,4 5,6 1-jadval ma’lumotlaridan ham kuzatishimiz mumkinki, O’zbekis ton Respublikasida byudjet daromadlarini shakllantirishda soliqlar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Jadval ma’lumotlariga e’tibor bersak, so’nggi yillarda mamlakatimizda soliqlar byudjet daromadlarining 94-95 foizini tashkil etayotganini ko’rishimiz mu

Click here to bu YPDFTransform wABBYY.co 9-rasm. Davlat byudjeti daromadlari tarkibida soliqli va soliqsiz daromadlar salmog’i 16 (foizda) 16 Yuqoridagi 1-jadval ma’lumotlari asosida tuzildi 44 y.2009 y.2010 y.2011 2012 y. y. (reja2013 ),94 4 94 , 5 94 , 9 0,94 4,94 , 65 ,5 5 5 , 1 6 5 , 6 soliqli daromadlar soliqsiz daromadlar

Click here to bu ABBYPDFTransform wABBYY.coMa’lumki, soliqlar iqtisodiy mohiyatiga ko’ra to’gri soliqlar va egri soliqlarga bo’linadi. Biz to’gri va egri soliqlarni budjet daromadlaridagi salmog’ini ham tahlili qilishni maqsadga muvofiq bildik. Davlat byudjetining soliqli daromadlarini to’gri va egri soliqlar kesimida tahlil qiladigan bo’lsak, 1-jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, egri soliqlari bo’yicha davlat byudjetiga tushumlar davlat budjetida etakchi salmoqqa ega bo’lib, bu ko’rsatkich biz tahlil qilayotgan yillarda o’rtacha 50-54 % ni tashkil qilayotganini ko’rishimiz mumkin. Egri soliqlaridan davlat byudjetiga 2009 yilda 5162,1 mlrd. so’m, 2010 yilda 6973,9 mlrd.so’m, 2011 yilda 18656,8 mlrd. so’m, 2012 yilda 11187,8 mlrd.so’m tushgan. 2013 yilda esa umumdavlat soliqlaridan tushuml

Click here to bu ABBYPDFTransform wABBYY.co Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, budjet daromadlari tarkibida egri soliqlarning ulushi katta. Buni quyidagi rasm ma’lumotlaridan ham ko’rishimiz mumkin. 10-rasm. Davlat byudjeti daromadlari tarkibida to’g’ri va egri soliqlarning salmog’i 17 (foizda) Agar davlat byudjetining daromadlarini to’g’ri va egri soliqlar turlari bo’yicha tahlil qiladigan bo’lsak, eng katta ulushni egri soliqlar tarkibiga kiruvchi qo’shilgan qiymat solig’idan tushumlar tashkil qilayotganinin ko’rishimiz mumkin. 2009 yilda 3094,0 mlrd.so’m, 2009 yilda 3094,0 mlrd.so’m, 2010 yilda 3988,0 mlrd.so’m, 2011 yilda 5228,8 mlrd.so’m, 2012 yilda 6784,5 mlrd.so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2013 yilda bu ko’rsatkich 7737,8 mlrd.so’mni tashkil qilishi rejalashtirilgan. Uning jami daromadl

Click here to bu ABBYPDFTransform wABBYY.coSalmog’i jihatdan keyingi o’rinda aktsiz solig’i turadi. Aktsiz solig’i bo’yicha tushumlar 2009 yilda 1503,8 mlrd.so’m, 2010 yilda 2191,1mlrd.so’m, 2011 yilda 2481,8 mlrd.so’m, 2012 yilda 3111,5 mlrd.so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2013 yilda bu ko’rsatkich 3726,5 mlrd.so’mni tashkil qilishi rejalashtirilgan. Uning jami daromadlardagi ulushi mos ravishda 14,4 %, 1 6, 7 %, 15,3 %,15,1 % va 14.8% ni tashkil qilmoqda. To’gri soliqlardan byudjet daromadlarida salmog’i jihatdan bo’yicha jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig’i uchinchi o’rinda turadi. Mazkur soliq turi bo’yicha tushumlar 2009 yilda 1281,6 mlrd.so’m, 2010 yilda 1535,0 mlrd.so’m, 2011 yilda 1789,7 mlrd.so’m, 2012 yilda 2372,7 mlrd.so’mni tashkil qilgan bo’lsa, 2013 yilda bu ko’rsatk

Click here to bu ABBYPDFTransform wABBYY.coXulosa qilib aytadigan bo’lsak, O’zbekiston Respublikasida byudjet daromadlarini shakllantirishda soliqlar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Biz tahlil qilgan yillar (2009-2013 yillar)da soliqlar mamlakatimiz byudjeti daromadlarining 94-95 foizini tashkil etganligini kuzatdik. Bu ko’rsatkich aksariyat rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarga xos bo’lgan xususiyatdir. 2.2. Davlat budjetidan xarajatlarni moliyalashtirish amaliyotinin g tahlili. Har qanday davlatning iqtisodiyot va siyosatidagi xususiyatlari uning xarajatlari ustuvorliklarida ham aks etadi. O’zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning ustuvorliklaridan kelib chiqqan holda har yili mamlakatning soliq va byudjet siyosatining asosiy yo’nalishlari belgilanadi va ular davlat byudjetini i

Click here to bu ABBYPDFTransform wABBYY.co11-rasm. O’zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti xarajatlarining amaldagi tarkibi 18 18 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 30 dekabrdagi PQ-1675-sonli va 25 dekabrdagi PQ-1887-sonli “Asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlar pragnozi va davlat byudjeti parametrlari to’g’risida”gi Qarorlari asosida mustaqil tayyorlandi. 49 Ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvvatlash xarajatlari Fuqarolik jamiyati institutlari, IIChB va NNTlarning rivojlanishiga grantlar va mablag’lar Iqtisodiyot xarajatlari Markazlashtirilgan investitsiyalarni moliyalashtirish xarajatlari Davlat hokimiyat organlari, boshqaruv va sud organlarini saqlash xarajatlari Fuqarolarning o’z-o’zini boshqarish organlarini saqlash xarajatlari Vazirlar Mahkamasining rezerv fo

Davlat byudjeti daromadlarining shakllanish samaradorligi va barqaror ligi amalga oshirilishi ko’zda tutilgan xarajatlar ijrosining moddiy asosini tashkil etadi. Shuningdek, davlat byudjeti xarajatlari davlat tomonidan olib borilayotgan islohotlarning tom ma’nodagi ifodasini o’zida aks ettiradi. Buni quyidagi 2- jadval ma’lumotlaridan ko’rishimiz mumkin. 2-jadval Davlat byudjeti xarajatlari to’g’risida ma’lumot 19 № Ko’rsatkichlar 2011 yil 2012 yil 2013 yil(reja) mlrd. so’m foizda mlrd. so’m foizda mlrd. so’m foizda Davlat byudjeti xarajatlari 16991 100 21571 100 26312 100 1. Ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvatlash xarajatlari 10112 59,5 12513 58,0 15573 59,2 2. Iqtisodiyot xarajatlari 1952 11,5 2372 11,0 2791 10,6 3. Markazlashgan investitsiyalarni moliyalashtirish 950 5,6 105

Y Tranrr0 BBY.c19 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 24 dekabrdagi PQ-1449-sonli, 2011 yil 30 dekabrdagi PQ-1675- sonli va 25 dekabrdagi PQ-1887-sonli “Asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlar pragnozi va davlat byudjeti parametrlari to’g’risida”gi Qarorlari asosida mustaqil tayyorlandi. Mustaqillikka erishilgandan so’ng, davlat xarajatlarining salmoqli qi smi aholini ijtimoiy-iqtisodiy talablarini qondirishga yo’naltirilmoqda. Byudjet xarajatlari tarkibida ijtimoiy soha va aholini qo’llab-quvvatlash xarajatlari jami xarajatlarning 60 %ga yaqinini tashkil etadi. Ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvvatlash xarajatlari o’z tarkibiga maorif, sog’liqni saqlash, madaniyat va sport, fan, ijtimoiy ta’minot, aholi uchun ijtimoiy ahamiyat kasb etgan xizmatlar baholaridagi farqlar

20 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 24 dekabrdagi PQ-1449-sonli, 2011 yil 30 dekabrdagi PQ-1675- sonli va 25 dekabrdagi PQ-1887-sonli “Asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlar pragnozi va davlat byudjeti parametrlari to’g’risida”gi Qarorlari asosida mustaqil tayyorlandi. 3-jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, davlat byudjetining ijtim oiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvatlash xarajatlari tarkibida ta’lim va sog’liqni saqlash xarajatlarining salmog’i va miqdori yildan yilga oshib bormoqda. 2011 yilda ta’lim xarajatlari 5890 milliard so’m, 2012 yilda esa 7223 milliard so’mni tashkil etdi. 2013 yilda yurtimizda ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy qo’llab-quvatlash xarajatlarining tarkibida 8984,6 milliard so’m hajmidagi mablag’lar ta’lim-tarbiya sohasiga sarflanishi rejal

Y Tranrr0 BBY.cmamlakatimizni barqaror iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim omili sifatida ichki talabni rag’batlantirishga yo’naltirilgan chora-tadbirlar kompleksini joriy etishga alohida ahamiyat berilmoqda. 2012 yilda byudjet tashkilot lari xodimlarining ish haqi va unga tenglashtirilgan to’lovlar miqdorini bosqichmabosqich ko’paytirish davom ettirilib, ish haqini inflyatsiya darajasidan yuqori bo’lgan miqdorda oshirish uchun davlat byudjetidan 1,3 trillion so’m mablag’ ajratildi. 2012 yilning 1 yanvaridan boshlab yagona tarif setkasini qayta ko’rib chiqish va mehnatga haq to’lashning bazaviy darajasini birinchi razryad miqdorida belgilash amalga oshirildi. Davlat budjeti xarajatlari tarkibida iqtisodiyotga sarflanadigan xarajatlar salmog’i jihatdan keyingi o’rinda turadi. 4-jadval Iq

21 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 24 dekabrdagi PQ-1449-sonli, 2011 yil 30 dekabrdagi PQ-1675-sonli va 25 dekabrdagi PQ-1887-sonli “Asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlar pragnozi va davlat byudjeti parametrlari to’g’risida”gi Qarorlari asosida mustaqil tayyorlandi. 54

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .o3-jadval ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, davlat byudjeti xarajatlar ida iqtisodiyotga sarflangan xarajatlar 2011 yilda 1952,1 milliard so’mni 2012 yilda esa 2372 milliard so’m bo’lib, jami byudjet xarajatlarida mos ravishda 11.5 va 11 foizni tashkil etlgan bo’lsa, 2013 yil uchun kelib ushbu xarajatlar 2791 milliard so’m hajmida rejalashtirilgan va uning jami byudjet xarajatlaridagi ulushi 10,6 foizni tashkil etishi ko’zda tutilgan. Mazkur xarajatlar o’tgan yillarga nisbatan jami xarajatlarga nisbatan foizda kamayish kuzatilgan bo’lsa-da, ushbu sohaga qilingan nominal xarajatlar hajmi ortib bormoqda. Umuman, davlat byudjetidan iqtisodiyot xarajatlari asosan qishloq va suv xo’jaligi tarmog’ida faoliyat yurituvchi xo’jalik sub’ektlarini moliyaviy qo’lla

ABY Tranrr0 A DTrasr . w.BB .o12- rasm. Davlat byudjeti xarajatlari tarkibida markazlashgan investitsiyalarni moliyalashtirish xarajatlarining miqdori 19 (mlrd. so’mda) 12-rasm ma’lumotlaridan ko’rinib turibdiki, davlat byudjeti xarajatlar ida tarkibida markazlashgan investitsiyalarni moliyalashtirish xarajatlari 2011 yilda 950 milliard so’mni 2012 yilda esa 1059 milliard so’m bo’lib, jami byudjet xarajatlarida mos ravishda 5.6 va 4.9 foizni tashkil etlgan bo’lsa, 2013 yil uchun kelib ushbu xarajatlar 1300 milliard so’m hajmida rejalashtirilgan va uning jami byudjet xarajatlaridagi ulushi 4.9 foizni tashkil etishi ko’zda tutilgan. Davlat byudjeti xarajatlarida tarkibida markazlashgan investitsiyalarni moliyalashtirish xarajatlari salmog’ini kamayishini so’nngi yillarda investisiya loyihala

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .oQoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri prokuraturasi; FHAQQ bo’limlari va boshqa xarajatlarni mujassamlashtiradi. Davlat hukumat organlarini saqlash xarajatlariga O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisini, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti apparatini, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudini, O’zbekiston Respubli-kasi Markaziy Saylov komissiyasi apparatini, Qoraqalpog’iston Respubli kasi Jo’qorg’i Kengesi apparatini saqlash, xalq deputatlari faoliyatini ta’minlash va boshqa xarajatlar kiradi. Davlat boshqaruv organlarini saqlash xarajatlari o’zida O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi apparatini; Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kengashi apparatini; Qoraqalpog’iston Respublikasi vazirliklari apparatini; vazirlikl

ABY Tranrr0 A DTrasr . w.BB .o13-rasm. Davlat byudjeti xarajatlari tarkibida davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, sud organlari xarajatlari salmog’i 20 (foizda) 20 Yuqoridagi 2-jadval ma’lumotlari asosida tuzildi 58 020406080100 2011 yil 2012 yil 2013 yil (reja )100 100 100 7,2 2 9, 3 , 1 davlat budjeti xarajatlari Markazlashgan investitsiyalarni moliyalashtirish xarajatlari

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .oDavlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, sud organlari ta’minoti uc hun saqlash xarajatlar jami xarajatlar tarkibida 2011 yilda 2,9 foizni, 2012 yilda 3,1 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2013 yilda bu xarajatlar 3,1 foiz darajasida bo’lishi ko’zda tutilgan. Fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining ta’minot xarajatlari 2013 yilda jami byudjet xarajatlarining 1,1 foizini tashkil etayotgani kuzatilmoqda. Bu o’z navbatida davlat boshqaruvi tizimida mahalla institutining rolini oshirish, uning moddiy-texnik bazasini mustahkamlash bo’yicha amalga oshirilayotgan islohotlar bilan bevosita bog’liqdir. O’zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti xarajatlari tarkibida O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Zaxira jamg’armasi miqdori ham nazarda tutil

ABY Tranrr0 A DTrasr . w.BB .ojamg’armasi mablag’lari hisobi 216-bo’lim bo’yicha daromadlar va xaraja tlar funktsional tasnifining tegishli boblari va paragraflarida, shuningdek davlat byudjeti xarajatlari iqtisodiy tasnifining turlari, ob’ektlari, yordamchi ob’ektlari bo’yicha yuritiladi Bundan tashqari davlat budjetidan har y mudofaa, milliy xafvsizlik, faoliyatlarini moliyalashtirish uchun mablag’lar sarf qilinadi. Mudofaa kompleksi va huquq-tartibot organlari xarajatlari o’zida Mudofaa vazirligini; Milliy xavfsizlik xizmatini; O’zbekiston Respublikasi Davlat chegarasini qo’riqlash qo’mitasini; favqulodda vaziyatlar bo’yicha organlarni; Ichki ishlar vazirligini; Davlat bojxona qo’mitasini; Soliq va bojxona organlari akademiyalarini; balog’at yoshiga etmaganlar ishlari bo’yicha inspektsi

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .obojxona bojlari, boj yig’imlari va boshqa boj to’lovlari, davlat boji, penya va jarimalardan iborat. 2) Nosoliqli daromadlar davlatga tegishli bo’lgan korxona va tashkilotlar dan olinadigan to’lovlardir. Nosoliqli daromadlar tarkibiga esa davlat mulkidan foydalanishdan olingan daromadlar, byudjet tashkilotlari tomonidan ko’rsatilgan haqli (to’lovli) xizmatlardan kelgan daromadlar, fuqarolikhuquqiy, ma’muriy va jinoiy choralarni qo’llash natijasida olingan mablag’lar, jumladan, jarimalar, konfiskatsiyalar, kompensatsiyalar va davlat sub’ektlariga etkazilgan zararlarni tiklash bo’yicha olingan mablag’lar va majburiy undirilgan boshqa mablag’lar kiradi. 3) So’nggi yillarda mamlakatimizda soliqlar byudjet daromadlarining 94-95 foizini tashkil etayotganini ko

ABY Tranrr0 A DTrasr . w.BB .ohaqi, pensiyalar, nafaqalar, stipendiyalar miqdorini izchil oshirib borish kabi ijtimoiy sohadagi tadbirlarni moliyalashtirish bilan birga jahonda global 62

Y Tranrr0 BBY.cmiqyosda avj olib borayotgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoit ida mamlakatimizni barqaror iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim omili sifatida ichki talabni rag’batlantirishga yo’naltirilgan chora-tadbirlar kompleksini joriy etishga alohida ahamiyat berilmoqda. 63

Y Tranrr0 BBY.cIII-BOB. IQTISODIYOTNI MODERNIZASILASH SHAROITI DA DAVLAT BYUDJETI MABLAG’LARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO’NALISHLARI. 3.1. Davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanishda g’aznachilik tizimi rolini oshirish imkoniyatlari. Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida davlat byudjeti hisobiga mablag’ bilan ta’minlanadigan sohalarda iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish, byudjet mablag’laridan samarali foydalanishni nazoratini takomillashtirish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Barcha islohatlarning maqsadi byudjet siyosatida davlat byudjeti taqchilligini belgilangan me’yoridan oshib ketishiga yo’l qo’ymaslik, byudjet xarajatlarini samaradorligini oshirish, ijtimoiy xarajatlarning aniq maqsadli va manzilli bo’lishini ta’minlashdir. Byu

Y Tranrr0G’aznachilik organlarining asosiy vazifalaridan biri byudjet mablag’larini maqsadli va samarali ishlatilishini nazorat qilish hisoblanadi. O’zbekistonda yaratilayotgan markazlashtirilgan g’aznachilik tizimi g’aznachilikning yagona hisobraqamida naqd pullarni markazlashtirishni, shuningdek, byudjet ijrosin ing nazoratini va hisob-kitobini ko’zda tutadi. Rivojlangan mamlakatlardagi amalda ishlayotgan g’aznachilikning yagona hisobraqami kontseptsiyalardan va kassadagi naqd pul oqimlarini va pulli operatsiyalarni boshqarish amalga oshiriladi. Bunda faol g’aznachilikning yagona hisobraqami faoliyat ko’rsatadi va markazlashtirilgan buxgalteriya nazorati amalga oshiriladi. Barcha byudjet mablag’lari g’aznachilikning yagona hisobraqamida to’planadi, to’lovni amalga oshirish uchun so’rovno

Y Tranrr0 BBY.cG’azinachilik tizimida byudjetni ijro qilish jarayoni detallashtirilgan, u quyidagi ko’rsatkichlarni aniq nazorat qilish imkonini beradi: - barcha byudjet mablag’larining miqdori; - byudjetdan moliyalashtirishning kafolatlangan limiti; - byudjetdan mablag’ oluvchilar tomonidan haqiqiy tuzilgan shartnomalarning hajmi; - tuzilgan shartnomalar asosida berilgan avans to’lovlarning hajmi; - tovar-moddiy boyliklar va bajarilgan ishlar hajmi qabul qilinganligi tasdiqlangandan keyin, shuningdek taqdim qilingan schyot- fakturalarning to’g’riligini tekshirilganidan so’ng to’lanadigan ish haqi va boshqa turdagi pul mablag’lari summasi; - to’lovga taqdim etilgan hisobraqamlardagi mablag’lar miqdori; - byudjet mablag’lari hisobraqamidan haqiqiy ko’chirilgan mablag’lar miqdori. Davlat byu

Y Tranrr0Nazorat-tekshiruv boshqarmasi tekshirish natijalariga ko’ra materiallarni G’azinachilik boshqarmasiga Davlat byudjeti daromadlarini to’ldirish uchun, shtraf sanktsiyalari qo’llash uchun maqsadli ishlatilmagan mablag’lar to’g’risidagi ma’lumotlarni yo’naltiradi. G’azinachilik organlari taqdim qilingan materiallarni ko’rib chiqib, shtraf sanktsiyalari qo’llanilgandan keyin byudjetdan mablag’ oluvchilarga joriy yilning moliyalashtirish rejasi shu miqdorda kamaytirilganligi to’g’risida ma’lumot yuboradi. G’aznachilik organlari tekshiruv natijalarini to’liq amalga oshirish va mas’ul rahbar xodimlarni, shuningdek, qonunni buzgan shaxslarni jazolash maqsadida byudjet 67

Y Tranrr0 BBY.cmablag’larini noqonuniy ishlatish holatlari bo’yicha sud, prokratura organlar iga axborot beradi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, g’azinachilik organi faoliyatining uzluksiz qismi-bu nazoratdir deb aytish mumkin. G’aznachilik organlari byudjet oluvchilar tomonidan davlat byudjetining mablag’larini maqsadli ishlatilishi ustidan doimiy nazorat olib boradi. Bunda byudjet ijrosida g’aznachilik tizimining maxsusligi ko’rinadi. Banklar tomonidan mijozning hisob moliya xujjatlari, hisob raqamida qolgan mablag’ miqyosida operatsiyalarni bajaradi va to’lov manzilini nazorat etilmaydi. G’aznachilik organi esa qolgan mablag’ miqyosida iqtisodiy tasnif moddalari bo’yicha to’lov mo’ljallanganligi ustidan nazorat olib boradi. Byudjet oluvchilarning g’aznachilikka ijro uchun olingan

Y Tranrr0 BBY.cmaksadli ishlatilishi ustidan nazorat olib boradi, g’aznachilik organlari tomonidan shu maqsadda barcha hisobxonalar, moliyaviy va boshqa xujjatlar mablag’ning maqsadli va qonun asosida ishlatilishi tekshiriladi. Noqonuniy ishlatilgan ligi aniqlansa, bu haqda joriy yil byudjetini qisqartirish yo’li bilan olib qo’yiladi. Xulosa qilib aytganda, respublikamizda bozor munosabatlari sharoitida amalga oshirilayotgan iqtisodiy o’zgarishlarni ta’minlashdagi jarayonlar, jumladan, byudjet ijrosining bajarilishini qat’iy ta’minlashda, byudjetdan birinchi darajali ustivor ijtimoiy xarajatlarni moliyalashtirishda va byudjet mablag’laridan maqsadli, samarali foydalanishda byudjet intizomini mustahkamlash borasida olib borilayotgan chora-tadbirlarni yanada takomillashtirish lozim. G’aznach

Y Tranrr0 BBY.cshartnomalarga qo’shimcha va o’zgartirishlar kiritishni nazorat qilishni takomillashtirish kerak. Kelgusida davlat byudjeti xarajatlarini boshqarishda mablag’larnimaqsadli taqsimlash, tejamkorlik rejimiga qat’iy amal qilish, davlat moliya-byudjet, shtat-smeta intizomiga rioya qilish kuchaytirilishi kerak. Belgilangan ushbu maqsad va vazifalarni amalga oshirishda g’aznachilik tizimidagi moliyaviy nazorat orqali ijobiy natijalarga erishish mumkin deb umid qilamiz. Ko’zlan gan maqsad respublikamizning kelgusida ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanish ravnaqi, ulkan iqtisodiy o’zgarishlarni ta’minlash, sarflanayotgan har bir so’m byudjet mablag’i respublikaning kelajak ravnaqi va istiqboli uchun o’z natija va samarasini berishi kerak. G’aznachilik tizimining faoliyati nafaqat davlat mol

Y Tranrr0 BBY.chisoblanadi. Moliyaviy nazorat mamlakatimizda amalga oshirilayotgan nazorat faoliyatining tarkibiy qismi hisoblanadi. Iqtisodiyoti rivojlangan hech bir mamlakat yo’qki, moliya sohasida davlatning nazorat organlari mavjud bo’lmasin. Moliyaviy nazorat instituti davlatning nazorat organlarining umumiy tuzilishini o’zida mujassamlashtiradi va moliyaviy mexanizmning asosiy elementi sifatida namoyon bo’ladi. Moliya, byudjet, soliq intizomiga etarli darajada rioya qilinmayotganligi va byudjet mablag’larini maqsadsiz ishlatilishida ko’p sonli holatlarning mavjudligi barcha mamlakatlarda davlatning moliyaviy nazora tini kuchaytirishning zarurligini ko’rsatmoqda. Albatta, byudjet mablag’larini sarflashda byudjetdan qilinadigan xarajatlarning cheklanganligi, byudjet taqchilligining mav

Y Tranrr0 BBY.cBank tizimida byudjet tashkilotlarining xarajatlar smetasi tasdiqlanganidan so’ng bir hafta ichida kommunal xizmatlari ko’rsatuvchi, gaz, va elektr energiyasi sotuvchi korxonalar bilan shartnomalarni ushbu xizmatlarga smetalarida ko’zda tutilgan limitlar doirasida tuzishni ta’minlash, hisobkitoblarni oyma-oy amalga oshirib borish, limitdan ortiqcha ko’rsatilgan xizmatlarga haq to’lamaslik muassasalarda ushbu xarajatlarga mas’ul bo’lgan xodimlarni buyruq bilan biriktiriladi. Kommunal xizmatlar gaz va elektr enegiyasini sotib olishga tuzilgan ikki tomonlama shartnomalarni hududiy moliya idoralarida nazorat-taftish boshqarmalari tekshirgandan so’ng ro’yxatdan o’tkazish va bu jarayondagi intizomga, ta’riflarga va haqiqiy ehtiyojlarga qarab xarajat qilinishining doimiy monitoring

Y Tranrr0 BBY.cmablag’laridan foydalanish hisobini yuritishda kuchli moliyaviy nazoratini ta’minlashni taqozo etadi. Kelgusida davlat byudjeti xarajatlarini boshqarishda mablag’larni maqsadli taqsimlash, tejamkorlik rejimiga qat’iy amal qilish, davlat moliyabyudjet, shtat-smeta intizomiga rioya qilish kuchaytirilishi kerak. Belgilangan ushbu maqsad va vazifalarni amalga oshirishda g’aznachilik tizimidagi moliyaviy nazorat orqali ijobiy natijalarga erishish mumkin. Byudjet mablag’laridan foydalanish ustidan byudjet nazoratini kuchaytirish, byudjet intizomini mustahkamlash va uni takomillashtirish yo’llarini belgilashda amalga oshirilgan tahlil natijalariga tayanish bilan birgalikda shu muammolarga nisbatan ilg’or xorijiy mamlakatlarning tajribalari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu munosab

Y Tranrr0so’nggi yillarda iqtisodi rivojlangan mamlakatlarda samaradorlik nazorati deb nomlanuvchi nazorat turi keng qo’llanilmoqda. Bunda an’anaviy nazorat usullari dasturli baholash, so’nggi natijaga keltirilganligi, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatiga muvofiqligi kabi yangi vositalar bilan to’ldirilmoqda. Ilg’or xorijiy mamlakatlar tajribalarining ko’rsatishiga, bu mamlakatlarda byudjet mablag’laridan foydalanish yuzasidan olib boriladigan nazorat rentabelli hisoblanadi. Masalan, AQShda nazorat organlari tomonidan sarflangan 1 dollar byudjetga 5 dollar bo’lib tushadi, ya’ni shuncha miqdorda mablag’larning byudjetga qaytarilishi ta’minlanadi. Buyuk Britaniyada esa nazorat organlarining faoliyati uchun sarflangan 1 funt sterling 13 funt sterlingni byudjetga tiklashga olib kelar ekan.

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .o- nazorat-taftish organlarining byudjet xarajatlarini optimallashtirishga qaratilgan yuqori samarali faoliyatini tashkil etish; - nazorat-taftish sohasida amalga oshirilishi lozim bo’lgan ilmiy-tadqi qot ishlari ko’lamini kengaytirish va chuqurlashtirish; - bu tizimning barcha tuzilmaviy elementlari yo’nalishlari va o’zaro ta’sirlari mexanizmini amalda o’rnatish; - moliyaviy nazorat (byudjet nazorati) tizimi organlari faoliyatini muvofiqlashtirishning me’yoriy-huquqiy asoslarini mustahkamlash va keyingi yillarda mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida ro’y bergan o’zgarishlarni hisobga olgan holda takomillashtirish; - nazorat organi tizimi bilan davlatni boshqarish tizimining boshqa bo’g’inlarini muvofiqlashtirish; - huquqni himoya qilish organlari bila

Y Tranrr0foydalanish va bu orqali hududiy moliya organlari mavqeini oshirish, bizningcha, maqsadga muvofiqdir. Shu munosabat bilan ta’kidlash joizki, byudjet mablag’la rini markazlashtirishni faqat O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining ruxsati bilan amalga oshirilishi byudjet mablag’lari hisobiga ayrim mansabdor shaxslar tomonidan ishxonalarni dabdabali jihozlashga, tanish-bilishlik orqali nopok yo’llar bilan daromad oluvchi firma yoki kichik korxonalarga byudjet mablag’larini o’tkazib, o’zlashtirishga chek qo’yadi. Byudjet mablag’laridan foydalanish ustidan byudjet nazoratini kuchaytirish, byudjet intizomini mustahkamlash va uni takomillashtirish yo’llaridan biri byudjet muassasalari bosh hisobchilarining yuqori tizimlari orqali tayinlanishi va ishdan bo’shatilishi bilan bog’liqdi

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .oAna shularni hisobga olgan holda, bizning fikrimizcha, quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: 1) O’zbekiston Respublikasida ham xuddi iqtisodiy rivojlan gan davlatlardagidek, Nazorat-taftish bosh boshqarmasi va uning hududiy boshqarmalari davlat hisobiga kelib tushayotgan daromadlarni belgilangan me’yorlar bo’yicha tushumlari bo’yicha ham tekshirishlar o’tkazishlari lozim. Hozirda mazkur organlar faqat Davlat byudjetining xarajatlar qismining bajarilishi bo’yicha taftish va tekshirishlar o’tkazish bilan shug’ullanib qolmoqda. Shuningdek, tekshirishlar natijasida olingan ma’lumotlarni taqdim qilish borasida ham rivojlangan davlatlar tajribalaridan foydalanish maqsadga muvofiq bo’lar edi. Masalan, AQSh byudjet-nazorat boshqarmasi Prezident va K

Y Tranrr0kasbi bo’yicha doimo o’zi bilimlilik darajasining yuqori bo’lishiga intilishi zarur; 78

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .o- xolislikni ta’minlamoq kerak. Albatta, ijtimoiy adolat sharoitida xoli slik bo’lmasa hech qanday taftish yoki tekshirishning keragi bo’lmaydi. Shuning uchun ham kasbiy ahloq kodeksida xolislikning zarurligi haqida alohida to’xtalib o’tilgan; - zaruriy kasbiy sinchkovlikka erishmoq lozim. Taftishchi bajarayotgan ishning sifati uchun doimo javobgardir. Zaruriy sinchkovlik bu ish xujjatlarini to’liq ko’zdan kechirish, yig’ilgan hisobotlarning to’laligi va oxiriga etkazilganligi, taftish va tekshirish xulosasining haqqoniyligini ta’minlashdan iboratdir; - etarli darajada hisbotlar va ma’lumotlar yig’moq lozim. Har qanday tekshirish va uning xulosasi isbotlar va ma’lumotlarga asoslanadi. Asoslar qanchalik ko’p bo’lsa, xulosa shu darajada kafolatlanadi. Nazo

ABY Tranrr0 A DTrasr . w.BB .oyo’nalishlariga bag’ishlangan 3-bob boyicha quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: 1) Bugungi kunda dasturlarni moliyaviy ta’minlash va davlat mablag’lari foydalanilishi ustidan nazorat o’rnatish ishida g’aznachiliksiz mufaqqiyatga erishib bo’lmaydi. G’aznachilikni joriy etish davlat mablag’larini boshqa rish tizimining samadorligini oshirishga ko’maklashadi. G’aznachilik tizimida qilinayotgan xarajatlarni eng yuqori darajadagi «tiniqligi»ga erishiladi. 2) G’aznachilik organlarining asosiy vazifalaridan biri byudjet mablag’larini maqsadli va samarali ishlatilishini nazorat qilish hisoblanadi. O’zbekistonda yaratilayotgan markazlashtirilgan g’aznachilik tizimi g’aznachilikning yagona hisobraqamida naqd pullarni markazlashtirishni, shuningdek, byudjet ijrosining n

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . w.BB .ota’minlashga mas’uliyat bilan yondashishni talab qiladi. Byudjet tashkilotlarining xarajatlar smetasi ijrosi chuqur tahlil qilinishi, talab darajasida nazorat o’rnatilishi, byudjet tashkilotlarida mablag’larni maqsadli sarflash to’g’risida keng doiradagi tushuntirish ishlari etarli darajada olib borilishi lozim. 6) Davlat byudjeti xarajatlarini moliyalashtirish rejasini va byudjet majburiyatlari limitini byudjet mablag’larini taqsimlovchilariga va byudjet mablag’i oluvchilariga davlat byudjeti xarajatlarining iqtisodiy, vazifa jihatidan, tashkiliy tasniflari ko’rsatkichlari ko’rsatilgan holda, etkazishni amalga oshirish maqsadga muvofiq bo’ladi. 81

ABY Tranrr0 A DTrasr . w.BB .o 82

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .Xulosa va takliflar. Bitiruv malakaviy ishning xulosa qismida yuqorida amalga oshirilgan tahlil va tadqiq natijalariga asoslangan holda davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanish maqsadida chiqarilgan asosiy xulosalar va ishlab chiqilgan tavsiyalarni, qisqacha tarzda, aks ettirishga harakat qilamiz. Ularning eng asosiylari quyidagilardan iborat: 1. Hozirgi sharoitda byudjet intizomini mustahkamlashning zarurligi va ahamiyati mamlakatimizda bir tomondan, byudjet daromadlarini (mablag’larini) shakllantirish va ikkinchi tomondan esa, byudjet xarajatlaridan oqilona foydalanish masalalari bilan bog’liq. Bunda ularning maqsadliligi, samaraliligi, tartibliligi va qonuniyligini ta’minlash alohida ahamiyat kasb etadi. 2. Byudjet intizomini ta’minlashda byudjet m

ABY Tranrr0 A DTrasr .1. Hozirgi kunda davlat byudjeti mablag’laridan samarali foydalanis hni takomillashtirish uchun, eng avvalo, byudjet mablag’laridan tejab- tergab, samarali va aniq foydalanish hamda byudjet intizomini mustahkamlash uchun byudjet tashkilotlari rahbarlarining mas’uliyatini oshirish lozim. 2. Byudjet intizomini mustahkamlash maqsadida byudjet xarajatlaridan samarali va oqilona foydalanishning asosiy shartlaridan biri tejamkorlik rejimidagi xarajatlarni nazorat qilish normalariga qat’iy rioya qilishdir. Buning uchun byudjetdan ijtimoiy-madaniy tadbirlarni moliyalashtiradigan mablag’lardan tashqari boshqa xarajatlarni bosqichma-bosqich optimal darajada kamaytirish zarur. 3. Byudjet tashkilotlarini boqimandalik kayfiyatidagi xo’jasizliklarcha faoliyat yurituvchi sub’ektlard

ABY Tranrr0 A DTrasr . javobgar shaxslarniig faoliyatini qattiq nazoratga olish maqsadga muvofiqdir. 5. Mahalliy byudjetdan mablag’ olib faoliyat yurituvchi tashkilot va muassasalar tomonidan vaqtincha foydalanilmayotgan binolarni va davlatning boshqa mol-mulkini keng miqyosda boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga ijaraga berish lozim. Bo’shab qolgan muassasalar binolarini, asbob-uskunalarini kim-oshdi savdosi orqali sotilishini keng qo’llash va yalpi ko’lamining kengaytirilishini ta’minlash darkor. Chunki bugungi kundagi amalga oshirilayotgan ishlar bugungi va ertangi kun uchun etarli emas. Yuqoridagi takliflarning amaliyotga tadbiq etilishi byudjet mablag’laridan oqilona foydalanishga imkon yaratadi, deb hisoblaymiz. 85

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati I. Normativ-huquqiy hujjatlar va Prezident asarlari: 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.-T.: “O’zbekiston”- 2007 y. 2. O’zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. - T.: “Norma”, MJCh. 2013 y. -416 b. 3. O’zbekiston Respublikasi “Byudjet tizimi to’g’risida”gi qonuni, 2000 y, 14 dekabr. 4. O’zbekiston Respublikasining “Davlat soliq xizmati to’g’risida”gi Qonuni. 1997 y. 29 avgust. 5. O’zbekiston Respublikasining «Davlat byudjetining g’azna ijrosi to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni. 2004 y. 26 avgust. 6. O’zbekiston Respublikasining «Mahalliy davlat hokimiyati to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni. 1993 y. 2 sentabr. 7. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasining 2009 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .2012 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va davlat byudjeti parametlari to’g’risida”gi PQ-1675-sonli Qarori (2011 yil 30 dekabr). 11. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasining 2013 yilgi asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari prognozi va davlat byudjeti parametlari to’g’risida”gi PQ-1887-sonli Qarori (2012 yil 25 dekabr). 12. Karimov I.A. Ijobiy ishlarimizni oxiriga etkazaylik. -T.: “O’zbekiston”, 1994. 32 b. 13. Karimov I.A. Halollik va fidoyilik faoliyatimizning asosiy mezoni bo’lsin. -T. :O’zbekiston, 1994. 32 b. 14. Karimov I.A. Adolatli jamiyat sari. -T.: “O’zbekiston”, 1998. 160 b. 15. Karimov I.A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. -T.: “O’zbekiston”, 1999. 686 b. 16. Karimov I.A. Kuchli davlatdan - kuchli jamiyat

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr . 24. Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz jamiyatni demokratiyalashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. -T.: «O’zbekiston», 2005. 25. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investitsiya va moliyaviy barqarorlik to’g’risida. –T.:, «O’zbekiston», 2005. -528 b. 26. Karimov I.A. Jahon moliyaviy - iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. –T.: “O’zbekiston”, 2009 y. -56 b. 27. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz - Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir /I.A.Karimov. - Toshkent: “O’zbekiston”, 2010. 80-b. 28. Karimov I.A. Barcha reja va dasturlarimiz Vatanimiz taraqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi. – T.: O’zbekiston. 201

ABY Tranrr0 BBY.c A DTrasr .35. Vaxobov A., Malikov T. Moliya: umumnazariy masalalar. – T.: Iqtis od moliya. 2008. 316bet. 36. Vahobov A., Jumaev N., Burxanov U. Xalqaro moliya munosabatlari. –T.: Sharq, 2003. – 400 b. 37. Jo’raev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishning samarali yo’llari. / Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y. 38. Jo’raev A.,Safarov G’. Soliq nazariyasi -T.:TMI, 2008. -210 b. 39. Jo’raev A., Amanov A. “Soliqlar va soliqqa tortish” fanidan o’quv-uslubiy kompleks. TMI, 2012 yil. -526 b. 40. Jo’raev A., Amanov A., Usmonova M. “Soliqlar va soliqqa tortish” bakalavriat ta’lim yo’nalishi bitiruvchi kurs talabalari uchun bitiruv malakaviy ishni bajarish yuzasidan uslubiy qo’llanma. TMI, “IQTISOD MOLIYA”, 2007 yil. -84 b. 41. Malikov T.S., Haydarov N.H. “Davlat byu

49. Toshmurodova B. Soliq munosabatlarini optimallashtirish. -T.: TMI, 20 05. – 203 b. 50. Yuldashev A. Soliq va soliqqa tortish. O’quv qo’llanma. - T.: “Fan texnologiya”, 2007. - 128 b. 51. Yahyoev Q.A. Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti. –T.: Fan va texnologiyalar markazi, 2003. -247 b. 52. Qosimova G. Davlat byudjeti ijrosining g’aznachilik tizimi. O’quv qo’llanma. T.: Iqtisod-moliya, TMI-2008. 53. Haydarov N. “Soliqlar va soliqqa tortish masalalari”. O’quv qo’llanma. “Akademiya” -Toshkent. 2007 y. -214 b. 54. Haydarov N. Moliya. T.: Akademiya, 2001. 72 b. IV. Internet saytlari: 55. http://www.gov.uz (O 'zbekiston Respublikasining Hukumat portali) 56. http://www.mf.uz ( O'zbekiston Respublikasining Moliya vazirligi web sayti) 57. http://www.undp.uz ( BMT TDning O`zbekiston

Купить