Davlat daromadlari tahlili - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Davlat daromadlari tahlili

Купить

MAVZU: DAVLAT DAROMADLARI TAHLILI
MUNDARIJA:
KIRISH
ASOSIY QISM
I.BOB. DAVLATNING IJTIMOIY-IQTISODIY VAZIFALARINI
AMALGA OSHIRISH.
1 Davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarini amalga oshirishda davlat
budjetining ahamiyati
2. Davlat budjeti xarajatlarining asosiy yo’nalishlari va ularning tashkiliy –
huquqiy asoslari.
II.BOB. DAVLAT BUDJETI XARAJATLARI IJROSINING
HOZIRGI HOLATI.
1. Davlat budjeti xarajatlari ijrosining hozirgi holati tahlili
2. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida davlat budjeti xarajatlarini
samarali ijrosini ta’minlash masalalari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH
Budjetda markazlashtirilayotgan mablag’lar davlat hokimiyat organlari
va mahalliy o’zo’zini boshqarish organlari faoliyatining moliyaviy asosini
tashkil etib, ular davlat va mahalliy hokimiyat organlari tomonidan tegishli
funktsiyalar va vazifalarning bajarilishi ta’minlaydi. Budjetning maqsadi
resurslarni taqsimlash va qayta taqsimlash natijasida ijtimoiy yo’naltirilgan
jamiyatni barpo etishdir.
Budjetning barqarorligi mamlakat iqtisodiyoti va eng avvalo, uning
ijtimoiy sohasi holatini xarakterlaydigan eng muhim ko’rsatkichlardan biridir.
Bizning mamlakatimizda zamonaviy budjetni barpo etish mustaqilligimizning
dastlabki kunlaridanoq boshlangan edi. Bu narsa mamlakat iqtisodiyoti
oldida turgan juda keskin o’zgarishlarni amalga oshirish sharoitida sodir
bo’lib, ular o’z navbatida, budjetning oldida turgan birinchi darajali
vazifalarni ham aniqlab berdi.
“Davlat jami xarajatlarining asosiy qismi, ya’ni qariyb 59,2 foizi
ijtimoiy soha va aholini ijtimoiy himoya qilish chora-tadbirlarini amalga
oshirishga qaratildi, uning 34 foizdan ortig’i ta’lim, 14,5 foizdan ko’prog’i
sog’liqni saqlash sohalarini moliyalashtirishga yo’naltirildi”-deydi
prezidentimiz I.A. Karimov o’z ma’ruzalarida1. Darhaqiqat davlat budjeti
xarajatlarining asosiy qismi ijtimoiy sohalarni mablag’ bilan ta’minlashga
yo’naltirilgan ekan, avvalo ushbu mablag’lardan foydalanish va davlat budjeti
xarajatlari samarali ijrosini ta’minnlash dolzarb masaladir.
Istiqlolimizning tarixiy nuqtai-nazardan qisqa yillarida budjet
masalalarida juda katta yutuqlarga erishilganiga qaramasdan, hamon bu erda
muammolar mavjud. Budjet daromadlarining qiyinchiliklar evaziga
shakllantirilayotganligi, hamma vaqt ham budjet mablag’laridan oqilona
foydalanilmayotganligi, budjet defitsiti darajasini belgilangan me’yorlar
darajasida ushlab turishning zarurligi ana shunday muammolar qatoriga
kiradi.
3

Mamlakatning budjet tizimi va budjetdan moliyalashtirishni ham
takomillashtirishga muhtoj. Aynan shuning uchun ham biz tomondan
tanlangan ushbu bitiruv-malakaviy ishi mavzusi bugungi kundagi dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi davlat budjeti xarajatlarini amalga
oshirishdagi muammolarni aniqlash va ularni hal qilish yuzasidan tavsiyalar
ishlab chiqish hisoblanadi.
- Davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarini amalga oshirishda davlat
budjetining ahamiyatini o’rganish;
- Davlat budjeti xarajatlarining asosiy yo’nalishlari va ularning
tashkiliy – huquqiy asoslarini o’rganish;
- Davlat budjeti xarajatlarining hozirgi holatini tahlil qilish;
- Davlat budjetidan mablag’ oluvchi budjet tashkilotlarini xarajatlarini
to’lashning amaldagi tartibini tahlil etish;
- Davlat budjeti xarajatlarining g’azna ijrosini takomillashtirish
masalalarini tadqiq etish;
- Natijaga yo’naltirilgan budjetlashtirish tizimini qo’llash orqali davlat
budjeti xarajatlari samarali ijrosini ta’minlashni tadqiq etish;
- mavzuga oid bo’lgan umumiy xulosa va takliflar tizimini ishlab
chiqish.
Davlat budjeti xarajatlari ijrosini samarali ta’minlashga qaratilgan
amaliytavsiyalardan maqsadli davlat dasturlarini ishlab chiqishda
foydalanilishi mumkin.
4

I.BOB. DAVLATNING IJTIMOIY-IQTISODIY VAZIFALARINI
AMALGA OSHIRISH
1.Davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarini amalga oshirishda davlat
budjetining ahamiyati
Har bir mamlakatning normal ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan
rivojlanishi uchun samarali faliyat qiluvchi davlat zarur. Davlat jamiyatga va
mamlakat fuqarolariga zarur tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatish,
iqtisodiyot va ijtimoiy tarmoqlarning samarali faoliyat qilishi uchun me’yoriy
va institutsional tuzilmalarning qonuniy asoslarini yaratish va shu bilan o’z
fuqarolarining yashashi va ishlashi uchun moddiy va boshqa shart-sharoitlarni
yaratib berish vazifalarini bajaradi. Shu vazifalardan kelib chiqqan holda.
davlatning asosiy funktsiyalari quyidagilardan iborat:
1. Bozor xo’jaligining institutsional asoslarini shakllantiruvchi qonuniy
xujjatlarni ishlab chiqish, qabul qilish, amalga oshirish va takomillashtirish;
2. Makroiqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni
ta’minlash,iqtisodiyotni samarali boshqarish va tartibga solish;
3. Asosiy ijtimoiy xizmatlarni moliyalashtirish, aholining muhtoj
qatlamlarini ijtimoiy jihatdan qo’llab-quvvatlash;
4. Milliy manfaatlarni himoya qilgan holda, jahon iqtisodiyotiga
integratsiyalashuv jarayonlarini boshqarish va tartibga solish;
5. Davlat boshqaruvini, mamlakat mudofaasi va milliy havfsizligini
ta’minlash;
6. Tabiat muhofazasi va ekologik muvozanatni ta’minlash bilan bog’liq
chora-tadbirlarni amalga oshirish va shu kabilar.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, mamlakat iqtisodiy salohiyatining
oshib borishi bilan davlatning kuch-qudrati, uning o’z funktsiyalarini
kengaytirib borish imkoniyati ortib boradi. Davlat o’z funktsiyalarini
muvaffaqiyatli bajarishi uchun, shuningdek, rivojlanishning har bir
bosqichida dolzarb bo’lga strategik maqsadlarni amalga oshirish uchun
5

mamlakatda yaratilgan moliyaviy resurslarning ma’lum bir qismini o’z
qo’lida to’plamog’i ob’ektiv zaruriyatdir.
Aynan shu ob’ektiv zaruriyatning mavjud bo’lishi davlat budjetining
mavjud bo’lishini va amal qilishini taqozo etadi.
Davlat budjeti orqali jamiyatda yaratilgan yalpi ichki mahsulot va
milliy daromad qayta taqsimlanadi. Yalpi ichki mahsulotning qayta
taqsimlanishi jamiyatdagi umumiy ehtiyojlar: maorif, sog’liqni saqlash,
mamlakatdagi iqtisodiy va siyosiy barqarorlik, aholi tarkibidagi ijtimoiy
himoyaga muhtoj qatlamlarni moddiy jihatdan qo’llab-quvvatlash, mamlakat
osoyishtaligi, chegaralar dahlsizligini ta’minlash va favqulodda holatlar
uchun saqlanadigan davlat zahiralarining mavjud bo’lish zarurati tufayli kelib
chiqadi. Shuningdek, davlat budjeti orqali davlat jamiyatning ijtimoiy takror
ishlab chiqarish jarayonlariga ta’sir qilishning moliyaviy dastaklariga ega
bo’ladi.
Mamlakat moliyaviy resurslarining davlat ihtiyorida markazlashish
darajasini aks ettiruvchi davlat budjetining hajmi qator omillarga bog’liq:
- iqtisodiyotning rivojlanganlik darajasiga;
- davlatning iqtisodiyotga aralashish darajasiga;
- korxona, tashkilot va muassasalardagi xo’jalik yuritish usullariga;
- jamiyat tomonidan xal etilayotgan iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarning
xarakteriga,
- iqtisodiyotda va ijtimoiy soha tarmoqlarda amalga oshirilayotgan
tarkibiy o’zgarishlarning ko’lamiga va boshqalar.
Davlat budjetida to’planayotgan mablag’lar davlat hokimiyat organlari
va mahalliy o’z-o’zini boshqarish organlari faoliyatining moliyaviy asosini
tashkil etib, ular davlat va mahalliy hokimiyat organlari tomonidan tegishli
funktsiyalar va vazifalarning bajarilishini ta’minlaydi. Davlat budjetining
maqsadi resurslarni taqsimlash va qayta taqsimlash natijasida ijtimoiy
yo’naltirilgan jamiyatni barpo etishdir. Davlat budjetining barqarorligi
6

mamlakat iqtisodiyoti va eng avvalo, uning ijtimoiy sohasi holatini
xarakterlaydigan eng muhim ko’rsatkichlardan biridir.Davlat budjeti milliy
iqtisodiyot korxonalarini texnikaviy jihatdan qayta qurollantirishda alohida
ahamiyatga ega. Budjetdan iqtisodiyotga qilinayotgan xarajatlar va
markazlashtirilgan investitsiyalarni moliyalashtirish, eng avvalo, ana shu
maqsadlarga xizmat qiladi. Ayniqsa, ijtimoiy soha (maorif, sog’liqni saqlash,
madaniyat va sport, fan, ijtimoiy ta’minot) xarajatlarini moliyalashtirish,
oilalarga ijtimoiy nafaqa berish, aholi uchun ijtimoiy ahamiyat kasb etgan
xizmatlar bahosidagi farqlarni budjetdan qoplash, davlat hokimiyati organlari,
boshqaruv va sud organlarini saqlash, fuqarolarning o’z-o’zini boshqarish
organlarini moliyalashtirish, mamlakatning mudofaa qobiliyatini
mustahkamlash kabi vazifalarning o’z vaqtida bajarilishini ta’minlashda
Davlat budjetining ahamiyati juda beqiyosdir.
Sub’ektlarning faoliyatini moliyaviy resurslar bilan ta’minlashda
Davlat budjetining tartibga soluvchi o’rni quyidagi shakllarda bo’lishi
mumkin:
– moliyaviy resurslarga bo’lgan yangi talabni kelgusi budjet yilida
budjetning xarajatlari tarkibiga kiritish;
– moliyaviy resurslarga bo’lgan qo’shimcha ehtiyojni mavjud bo’lgan
budjet resurslarini manyovr qilish, ya’ni budjet kreditlarini bir ob’ektdan
ikkinchisiga o’tkazish. Bunday imkoniyatning mavjud ekanligi amaliyotda
ayrim sub’ektlarning o’zlariga taqdim etilgan moliyaviy resurslarni to’liq
o’zlashtirishning uddasidan chiqa olmasligi bilan belgilanadi;
– qo’shimcha ehtiyojni hukumatning zaxira fondlari hisobidan qoplash
va boshqalar.
O’zining mohiyatiga ko’ra, Davlat budjeti mamlakat moliya tizimining
tarkibiy qismidan iborat bo’lib, shunga mos ravishda u moliya tizimiga
tegishli bo’lgan barcha xususiyatlarga ega va unga tegishli bo’lgan barcha
funktsiyalarni bajaradi. Bir vaqtning o’zida, Davlat budjeti faqat o’ziga xos
7

bo’lgan xarakterli xususiyatlarga ham egadirki, ular o’z navbatida, davlat
budjetini moliya tizimining boshqa bo’linmalaridan ajratib turadi va unda
markaziy o’rinn egallashga imkon beradi. Uning ana shunday
xususiyatlaridan biri bevosita davlatga tegishli ekanligidir. Haqiqatdan ham
har bir mamlakatda hukumat barcha moliyaviy munosabatlarning
tashkilotchisi bo’lsada, uning bu xislati, ya’ni mamlakatning moddiy va
moliyaviy resurslarini asosiy taqsimlovchisi sifatidagi o’rni faqat budjetda
katta kuch bilan namoyon bo’ladi.
Yagonalik va markazlashuvning yuqori darajada ekanligi Davlat
budjetining muhim xususiyatlaridandir. Turli ma’muriy-hududiy
budjetlarning ko’pligiga qaramasdan ularning barchasi quyi bo’g’inlarning
yuqori bo’linmalarga bo’ysunishiga ketma-ket rioya qilgan holda yagona
Davlat budjetiga birlashadi. Bir vaqtning o’zida budjet resurslarini
shakllantirish va ulardan foydalanishda oshkoralik ham ta’minlanadi. Chunki
davlat hokimiyatining barcha organlari o’zlarining budjet mablag’lariga ega
bo’lib, bu borada ular o’zlariga tegishli bo’lgan budjet huquqlaridan
foydalanadilar.
Yalpi ichki (milliy) mahsulotni Davlat budjeti orqali taqsimlash, bir
vaqtning o’zida, o’zaro bog’langan va ma’lum darajada nisbatan mustaqil
ham bo’lgan uch bosqichga egadir:
1) umumdavlat pul fondini shakllantirish (budjet daromadlari);
2) hududiy va ma’lum maqsadlarga mo’ljallangan ko’p sonli budjet
fondlarini yaratish;
3) budjet fondidan foydalanish (budjet xarajatlari).
Umuman olganda davlat budjetining ahamiyatini biz quyida keltirilgan
1.1- rasmda kurishimiz mumkin .
Davlat budjeti davlatning asosiy moliyaviy rejasi sifatida davlat
hokimiyatini iqtisodiy imkoniyatlarining moliyaviy asoslarini yaratadi.
8

2. Davlat budjeti xarajatlarining asosiy yo’nalishlari va ularning
tashkiliy –huquqiy asoslari
Budjetdan mablag’ ajratishning oqilona tizimini tashkil etishda, eng
avvalo, moliyalashtirish printsiplari muhim ahamiyatga ega. Hozirgi
amaliyotda foydalanilayotgan budjetdan mablag’ ajratishning printsiplarini
umumiy va xususiy guruhlarga bo’lish mumkin. Umumiy printsiplar
budjetdan mablag’ oladigan barcha sub’ektlarning faoliyatiga tegishlidir.
Xususiy printsiplar esa sub’ektlar faoliyatining tashkil etilishiga bog’liq
ravishda budjet mablag’larining taqdim etilish tartibini belgilab beradi.
Budjetdan moliyalashtirishning umumiy printsiplari quyidagilardan
iborat bo’lishi mumkin: minimum xarajatlarda maksimum samarani olish.
Budjet mablag’laridan foydalanishning eng yuqori natijaliligi ta’minlangan
sharoitdagina taqdim qilinishi kerak. Bunday samara, bir tomondan,
mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining turli vazifalarini echish, ikkinchi
tomondan esa, budjet mablag’lari oluvchilar daromadlarining o’sishi
hisobidan pul mablag’larining budjetga qayta oqib kelishi bilan ifodalanishi
9

mumkin; budjet mablag’laridan foydalanishning maqsadli xarakterdaligi.
Yuridik shaxslar budjetdan mablag’larni oldindan maqsadlari aniqlangan va
tasdiqlangan budjet asosida olishi mumkin. Bu printsipga qat’iy rioya qilish
budjet mablag’laridan samarasiz foydalanishga to’sqinlik qiladi;
ko’zda tutilgan rejalarning bajarilishi va oldin berilgan mablag’larning
foydalanilganligini inobatga olgan holda budjet mablag’larini taqdim etish.
Budjetdan moliyalashtirishning ko’rsatkichlar bajarilishiga bog’liqligi
moliyaviy organlarga korxona, tashkilot va muassasalarning faoliyati ustidan
samarali va ta’sirchan nazoratni amalga oshirishga imkon beradi;
budjet mablag’larining qaytariluvchan emasligi. Budjet mablag’lari
sub’ektlarga ularni majburiy ravishda budjetga qaytarmaslik sharti bilan
taqdim
etiladi;
budjet mablag’larining tekinligi. Budjetdan mablag’lar sub’ektlarga
foiz ko’rinishida qandaydir daromadlarni davlatga to’lamasdan yoki
mablag’larni to’lashning boshqa ko’rinishlarisiz ajratiladi.
Umumiy printsiplar bilan birgalikda budjetdan moliyalashtirish
amaliyotida xususiy printsiplardan ham foydalaniladi. Ularning tarkibig
quyidagilar kiradi:
faqat ishlab chiqarishni kengaytirish xarajatlariga budjet mablag’larini
ajratish budjet mablag’larining o’lchamini aniqlashda “qoldiq”
yondoshuvidan
foydalanish;
budjetdan moliyalashtirishni rejalashtirilayotgan xarajatlarni kredit
metodi orqali ta’minlash bilan birgalikda foydalanish;
korxonalarning moliyaviy holatini budjetli tartibga solish printsipi va
boshqalar.
10

Pul mablag’larini taqdim etishning yuqorida keltirilgan usullari
budjetdan moliyalashtirishning quyidagi shakllari yordamida amalga
oshiriladi:
budjet tashkilotini saqlash uchun mablag’lar;
davlat va mahalliy o’z-o’zini boshqarish organlarining shartnomalari
bo’yicha yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan bajarilgan tovarlar, ishlar va
xizmatlarni to’lash uchun mablag’lar;
aholiga transfertlar;
jismoniy va yuridik shaxslarga ajratiladigan mablag’lar;
quyi budjetlarga va davlat maqsadli fondlariga dotatsiya, subventsiya
va
ssudalar;
harakatdagi yoki yangidan tashkil etilayotgan yuridik shaxslar ustav
kapitaliga investitsiyalar;
baholardagi farqni qoplash.
Amaliyotda budjetdan moliyalashtirish, yuridik nuqtai-nazardan,
quyidagi ikki ko’rinishda amalga oshiriladi:
1) xarajatlarni respublika budjetidan moliyalashtirish;
2) xarajatlarni Qoraqalpog’iston Respublikasi budjetidan va mahalliy
budjetlardan moliyalashtirish.
Quyida keltirilgan 1.2-rasmda biz davlat budjeti xarajatlarini amalga
oshirishning tashkiliy-huquqiy asoslarini keltirib o’tamiz.
Davlat budjeti xarajatlari – davlat va mahalliy hokimiyat vazifa va
faoliyatini moliyaviy ta’minlashga yo’naltiriladigan pul mablag’laridir.
Budjet mablag’lariga egalik qiluvchilar – budjet mablag’larini oluvchilar yok
boshqaruvchilar bo’lgan, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohalaridagi
tashkilotlar budjet xarajatlari orqali moliyalashtiriladi. Shunday qilib, budjet
xarajatlari tranzit xarakterga ega. Budjetda faqat budjet xarajatlarining
miqdori xarajatlar moddalari bo’yicha belgilanadi, bevosita xarajatlarni esa
11

budjet oluvchilar amalga oshiradilar. Bundan tashqari dotatsiyalar,
subventsiyalar,
subsidiyalar va budjet ssudalari vositasida budjet tizimi darajalari bo’yicha
budjet mablag’larini qayta taqsimlash budjet orqali amalga oshadi.
Budjet xarajatlari asosan qaytarib olinmaydigan xarakterga ega. Faqat
budjet kreditlari va budjet ssudalari qaytariladigan asosda berilishi mumkin.
Xarajatlar tuzilmasi yil uchun tasdiqlanadigan budjetda bevosita
ko’rsatiladi va budjet daromadlari kabi iqtisodiy vaziyatga, ijtimoiy
ustuvorliklarga bog’liq bo’ladi.
Davlat budjeti xarajatlari tasdiklangan budjetdan mablag’ ajratish
doirasida kuyidagicha amalga oshiriladi:
12

-budjet mablag’lari oluvchilarning joriy xarajatlari shaklida;
-joriy budjet transfertlari shaklida;
-kapital xarajatlar shaklida:
-asosiy fondlar va vositalarni (ular bilan bog’liq ishlar va xizmatlar ham
shular jumlasiga kiradi) davlat e і tiyojlari uchun olish va takror ishlab
chiqarishga;
-chet elda davlat ehtiyojlari uchun er va boshqa mol-mulk olishga;
davlat ehtiyojlari uchun erga bo’lgan xuquqni va boshqa nomoddiy aktivlarni
olishga;
-davlat zaxiralarini vujudga keltirishga;
-kapital xarajatlarni qoplash uchun yuridik shaxslarga beriladigan
budjet transfertlari shaklida;
-rezident-yuridik shaxslarga va chet el davlatlariga beriladigan budjet
ssudalari shaklida;
-davlat maqsadli jamg’armalariga beriladigan budjet dotatsiyalari va
budjet ssudalari shaklida;
-davlat qarzini qaytarish va unga xizmat ko’rsatish bo’yicha to’lovlar
shaklida;
- qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa xarajatlar shaklida.
-O’zbekiston Respublikasi “Budjet tizimi to’g’risida”gi qonunining 22-
moddasiga ko’ra respublika budjetidan xarajatlarni moliyalashtirish qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda quyidagi yo’nalishlarda amalga oshiriladi.
fan, ta’lim, madaniyat, soqliqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport.
-(respublikaga bo’ysunadigan tashkilotlar bo’yicha);
-ijtimoiy ta’minot;
-mudofaa, milliy xavfsizlik va jamoat tartibini ta’minlash;
-sudlar va prokuratura organlari faoliyatini ta’minlash;
-davlat zahirasi va safarbarlik zahirasini vujudga keltirish hamda ularni
saqlash;
13

-davlat markazlashtirilgan investitsiyalarini amalga oshirish;
-davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, O’zbekiston
Respublikasining chet ellardagi diplomatik vakolatxonalari hamda missiyalari
faoliyatini ta’minlash;
-iqtisodiyot turli tarmoqlarining respublikaga bo’ysunadigan budjet
tashkilotlarini saqlash;
-O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlariga
muvofiq iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishning maqsadli davlat dasturlari
va tadbirlarini amalga oshirish;
-er tuzish, meliorativ, tabiatni muhofaza qilish va epizootiyaga qarshi
kurash chora-tadbirlarini amalga oshirish;
-qishloq xo’jaligi zararkunandalariga qarshi kurash;
-gidrometeorologiya, do’lga qarshi kurash chora-tadbirlari;
-qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa maqsadlar.
O’z navbatida, Qoraqalpog’iston Respublikasi budjetidan va mahalliy
budjetlardan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda quyidagilarga
mo’ljallangan xarajatlar moliyalashtiriladi (yuqoridagi qonunning 23-
moddasi) (1.3-rasm):
-fan, ta’lim, madaniyat, sog’liqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport
(Qoraqalpog’iston Respublikasi budjeti, viloyatlar va Toshkent shahri
budjetlaridan moliyalashtiriladigan budjet tashkilotlari bo’yicha);
-ijtimoiy ta’minot;
-aholini ijtimoiy himoya qilish
-Qoraqalpog’iston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruv
organlari
hamda mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini ta’minlash;
-iqtisodiyot turli tarmoqlarining Qoraqalpog’iston Respublikasi,
viloyatlar
14

va Toshkent shahri budjet tashkilotlarini saqlash;
-qonun hujjatlariga muvofiq iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishning
maqsadli dasturlari va tadbirlarini amalga oshirish;
-qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa maqsadlar.
15

II.BOB. DAVLAT BUDJETI XARAJATLARI IJROSINING
HOZIRGI HOLATI.
1. Davlat budjeti xarajatlari ijrosining hozirgi holati tahlili
Davlat budjetining mamlakat ijtimoiy hayotidagi ahamiyatini ham alohida
ta’kidlash lozim, bu boradagi budjet siyosati ijtimoiy ahvolni
barqarorlashtirish uchun kuchli muvozanatlashtirilgan ijtimoiy siyosatni olib
borish, aholining turmush darajasini muttasil oshirishga qaratilgan.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy siyosatning asosiy
maqsadli yo’nalishlaridan biri – aholining yuksak turmush darajasini
ta’minlashdan iborat. Aholining turmush darajasi uning hayot kechirishi
uchun zarur bo’lgan moddiy va ma’naviy ne’matlar bilan ta’minlanishi hamda
kishilar ehtiyojining bu ne’matlar bilan qondirilishi darajasi orqali namoyon
bo’ladi. Shu bilan birga, aholi turmush darajasining BMT tomonidan tavsiya
etilgan ko’rsatkichlari tizimi o’z ichiga quyidagi guruhlarni oladi: tug’ilish va
o’lish darajasi hamda boshqa demografik ko’rsatkichlar; hayot kechirishning
sanitargigiena jihatidan sharoitlari; oziq-ovqat tovarlarini iste’mol qilish
darajasi; turar joy sharoitlari; ma’lumot va madaniyat; mehnat qilish va
bandlik sharoitlari;
aholining daromadlari va xarajatlari; hayot kechirish qiymati va
iste’mol narxlari; transport vositalari; dam olishni tashkil etish; ijtimoiy
ta’minot.
Har yili budjetning salmoqli qismi ijtimoiy madaniy tadbirlarni
moliyalashtirishga va aholini ijtimoiy himoya qilishga safarbar etiladi. Bu
mablag’lar davlatga:
-xalq ta’limi sohalarini rivojlantirish;
-fan va madaniyatni rivojlantirish
-aholining tibbiyot xizmatlariga bo’lgan minimal ehtiyojlarini
qondirish;
-aholini ijtimoiy jihatdan muhofaza qilish;
16

-ijtimoiy ta’minot darajasini oshirish imkonini beradi.
Quyida keltirilgan 2.1-jadvalda davlat budjeti xarajatlarining mamlakat
yalpi ichki mahsulotida tutgan o’rni keltirilgan. Unga ko’ra bugungi kunda
davlat budjeti xarajatlariga YaIM ning o’rtacha olganda 22,0% to’g’ri
kelmoqda. Jamlanma budjet xarajatlariga nisbatan esa 32-35% to’g’ri
kelmoqda.
Davlat budjeti xarajatlari o’zining iqtisodiy mazmuniga ko’ra joiy va
kapital xarajatlariga bo’linadi (2.1-rasm).
So’nggi yillarda iqtisodiyotni isloh qilishning asosiy ustuvor
yo’nalishlari bo’yicha chora-tadbirlarning amalga oshirilishi ijtimoiy soha
tarmoqlarini rivojlantirishga va aholi turmush darajasining asosiy
ko’rsatkichlarini yaxshilashga ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Bu chora-tadbirlarning
hayotga tadbiq etilishida davlat budjetining ijtimoiy funktsiyalari ayniqsa
ravshanroq namoyon bo’ladi.
Tovarlar, ishlar va xizmatlarning bahosi, shuningdek ommaviy
shartnomaning boshqa shartlari hamma iste’molchilar uchun bir xil qilib
belgilanadi, qonun xujjatlarida iste’molchilarning ayrim toifalari uchun
17

imtiyozlar berilishiga yo’l qo’yiladigan hollar bundan mustasno.
Tashkilotning iste’molchiga tegishli tovarlarni berish, xizmatlar ko’rsatish,
uning uchun tegishli ishlarni bajarish imkoniyati bo’la turib ommaviy
shartnomatuzishdan bosh tortishiga yo’l qo’yilmaydi.
Qonunda nazarda tutilgan hollarda O’zbekiston Respublikasi Hukumati
ommaviy shartnomalarni tuzish va bajarishda taraflar uchun majburiy bo’lgan
qoidalar (namunaviy shartnomalar, qoidalar va h.k.) chiqarishi mumkin.
Budjet tashkilotlari bilan tovar etkazib beruvchi (ish bajaruvchi, xizmat
ko’rsatuvchi)lar o’rtasida tuzilgan shartnomalarni boshqarishning huquqiy
asosini O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 21.05.2005 y.da
№
1475 raqami bilan ro’yxatga olingan O’zbekiston Respublikasi Moliya
vazirining 05.05.2005 y.dagi 63-sonli Buyrug’i bilan tasdiqlangan “Moliya
organlarida budjetdan mablag’ oluvchilar bilan tovar (ishlar, xizmatlar)
etkazib
beruvchilar o’rtasidagi shartnomalarni ro’yxatdan o’tkazish va ularning
xarajatlari to’lovini nazorat qilish tartibi haqida vaqtinchalik Nizom” tashkil
qiladi.
Ushbu Nizomga ko’ra, budjetdan mablag’ oluvchilar etkazib
beruvchilar
bilan shartnomalar tuzadilar, shuningdek shartnomalarga budjetdan mablag'
oluvchilarning xarajatlar smetalarida nazarda tutilgan tegishli rejali budjet
mablag’lari doirasidagina qo’shimcha va o’zgartirishlar kiritadilar.
Budjetdan mablag’ oluvchilar bilan etkazib beruvchilar o’rtasida
tuziladigan shartnomalar tegishli moliya organlarida majburiy ro’yxatdan
o’tkazilib, ularga tegishli raqamlar berilishi va ro’yxatdan o’tkazish sanasi
ko’rsatilishi kerak.
Yuqorida nomi keltirilgan Nizomga muvofiq, budjetdan mablag’
oluvchilar mol etkazib beruvchilar bilan shartnomalar tuzadilar, shuningdek
18

shartnomalarga budjetdan mablag’ oluvchilarning xarajatlar smetalarida
nazarda tutilgan tegishli rejali budjet mablag’lari doirasidagina qo’shimcha va
o’zgartirishlar kiritadilar.
Budjetdan mablag’ oluvchilar bilan etkazib beruvchilar o’rtasida
tuziladigan shartnomalar tegishli moliya organlarida majburiy ro’yxatdan
o’tkazilib, ularga tegishli raqamlar berilishi va ro’yxatdan o’tkazish sanasi
ko’rsatilishi kerak.
Shartnomani hisobga olish G’aznachilik organi tomonidan budjetdan
mablag’ oluvchi va etkazib beruvchining nomi hamda rekvizitlari, shuningdek
shartnoma summasi, uning raqamlari va tuzish sanasi, moliya organi
tomonidan
Nizomga 1-son ilovaga ko’ra budjetdan mablag’ oluvchilar bilan
etkazib
beruvchilar o’rtasida tuzilgan shartnomalarni ro’yxatdan o’tkazish kitobida
ro’yxatdan o’tkazish raqami va sanasi ko’rsatilgan holda amalga oshiriladi.
Moliya organi budjetdan mablag’ oluvchi tomonidan shartnoma taqdim
etilgan kundan boshlab uch ish kuni mobaynida budjetdan mablag’
oluvchining
xarajatlar smetasida nazarda tutilgan tegishli rejali budjet mablag’lari
mavjudligi
masalasida shartnomada ko’rsatilgan summani tekshiradi.
Agar tuzilgan shartnomaga ko’ra to’lanadigan pul mablag’lari summasi
budjetdan mablag’ oluvchining xarajatlari smetasida nazarda tutilgan rejali
budjet mablag’lari summasidan oshib ketsa, mazkur shartnoma budjetdan
mablag’ oluvchiga uni moliya organi tomonidan ro’yxatdan o’tkazmasdan
turib
qaytariladi. Shartnomani ro’yxatdan o’tkazish budjetdan mablag’ oluvchi
tomonidan shartnoma taqdim etilgan kundan boshlab uch ish kuni mobaynida
shartnoma asl nusxasi va ko’chirma nusxasining birinchi varag’iga
19

“Ro’yxatdan o’tkazildi” yozuvini qo’yish va ro’yxatdan o’tkazish raqami va
sanasi ko’rsatilgan holda amalga oshiriladi, ularni moliya organining
mansabdor shaxsi o’z imzosi va moliya organining muhri izi bilan
tasdiqlaydi. Ro’yxatdan o’tkazilgandan keyin ro’yxatdan o’tkazilgan
shartnomaning ko’chirma nusxasi hisobga olish va saqlash uchun moliya
organida qoladi.
Narxlar monitoringining zarurligi. Budjet mablag’laridan maqsadli
foydalanish ustidan nazoratni kuchaytirish uch bosqichli nazoratni to’liq joriy
qilishni taqozo etadi. Ya’ni, budjet tashkiloti kontragentdan tovarlar sotib
olish
(ishlar bajarish, xizmatlar ko’rsatish) to’g’risida ofertani (taklifni) qabul qilib
olganidan so’ng, shartnomani aktseptlaydi (imzolaydi) va G’aznachilikka
ro’yxatdan o’tkazish uchun taqdim etadi. Yuridik majburiyat vujudga kelishi
uchun bu shartnomaning ro’yxatdan o’tkazilishi talab qilinadi. G’aznachilikda
yuridik majburiyat vujudga kelishidan avval dastlabki nazoratni amalga
oshirish
imkoniyati mavjud bo’lib, bu narxlar monitoringi orqali ta’minlanadi.
Bunda budjet tashkiloti sotib olmoqchi bo’lgan tovarlar (ishlar,
xizmatlar)
narxi muqobil etkazib beruvchilar narxlari bilan taqqoslanadi. Muqobil
etkazib
beruvchilar to’g’risida ma’lumot to’plashning turli usullari mavjud. Masalan:
• tovar xom-ashyo birjalari ma’lumotlaridan foydalanish;
• bozorlardan ma’lumotnomalar olish;
• raqobatchi tashkilotlardan tijorat takliflari olish;
• ommaviy axborot vositalari va ixtisoslashtirilgan reklama
nashrlaridagi
ma’lumotlarni umumlashtirish.
Xo’jalik shartnomasini ro’yxatdan o’tkazish chog’ida har bir
20

shartnomaga
bir nechta (eng kamida 4 ta) etkazib beruvchining tijorat taklifi ilova qilinishi,
bunda har bir etkazib beruvchining rekvizitlari (nomi, manzili, telefon
raqamlari,
rahbari to’g’risidagi ma’lumotlari) aniq ko’rsatilishi, etkazib beruvchilar shu
sohada uzoq yillik ish tajribasiga ega bo’lgan, yuqori mavqeli korxonalar
bo’lishi tavsiya etiladi.
O’zbekistonda ishlab chiqariluvchi tovarlar vositachilarsiz, aynan
ishlab
chiqaruvchining o’zidan sotib olinishi, chetdan keltiriluvchi tovarlar esa
bevosita importyordan sotib olinishi narxlarning asossiz o’sishining oldini
oladi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlarida
boshqacha
tartib belgilangan bo’lsa yoki xorijiy grantlar va kreditlar taqdim etilishida
boshqacha shartlar belgilangan bo’lsa, bunday hollarda mazkur Nizom tartibi
qo’llanilmaydi.
Tenderlar o’tkazishdan asosiy maqsad - xom ashyo, materiallar,
butlovchi
buyumlar va asbob-uskunalar xarid qilishga yo’naltiriladigan davlat budjeti,
davlat budjetida jamlanadigan budjetdan tashqari maqsadli jamg’armalar
mablag’laridan, hukumat kafolati ostida beriladigan xorijiy kreditlar va
xorijiy grantlardan foydalanish samaradorligini oshirish; xarid qilinadigan
xom ashyo,
materiallar, butlovchi buyumlar va asbob-uskunalar sifatini oshirish
hisoblanadi.
Bitta kontrakt bo’yicha 100 ming AQSh dollari ekvivalentidan ko’proq
summaga tovar etkazib berilishi (ishlar bajarilishi, xizmatlar ko’rsatilishi)
21

rejalashtirilganda tender savdolari o’tkaziladi. Bundan kam summadagi
kontraktlar eng yaxshi takliflarni konkurs asosida tanlab olish yo’li bilan
tuziladi.
O’tkazish usullariga ko’ra tenderlar ochiq yoki yopiq bo’lishi mumkin.
Tender turi harid qiluvchi tashkilot, ya’ni buyurtmachi tomonidan belgilanadi.
Ochiq tenderlarda mulkchilik shakllaridan qat’i nazar, barcha yuridik
shaxslar qatnashishi mumkin.
Yopiq tenderlar istisno hollarda Vazirlar Mahkamasining tegishli
komplekslari bilan kelishgan holda, buyurtmachi oldindan belgilab qo’ygan
tashkilotlar ishtirokida o’tkaziladi, bu tashkilotlarga taklifnomalar jo’natiladi.
Oziq-ovqat mahsulotlari budjet mablag’lari oluvchilari tomonidan sotib
olinganda, Moliya vazirligining 2007 yil 9 apreldagi 798-sonli xati asosida
narxlar monitoringi amalga oshiriladi. Bunda G’aznachilik hududiy
bo’linmalari tomonidan budjetdan mablag’ oluvchilar xarid qiladigan oziq-
ovqat mahsulotlari bo’yicha narxlar monitoringi
Moliya vazirligi tomonidan taqdim qilinadigan asosiy iste’mol
mahsulotlarining oylik o’rtacha narxlari to’g’risidagi ma’lumot asosida olib
boriladi.
Budjetdan mablag’ oluvchilar tomonidan oziq-ovqat mahsulotlarini
xarid
qilish bo’yicha tuzilgan shartnomalarni ro’yxatdan o’tkazish jarayonida
Moliya
Vazirligi tomonidan taqdim qilingan ma’lumotda ko’rsatilgan
narxlardan ortiq bo’lgan narxlarda tuzilgan shartnomalar G’aznachilik
hududiy bo’linmalari
tomonidan ro’yxatga olinmaydi.
Kelgusida G’aznachilikda budjet tashkilotlari tomonidan sotib
olinuvchi
tovarlar narxlari to’g’risida elektron ma’lumotlar bazasini shakllantirish, uni
22

tuzish va yangilab borishda Respublika tovar xom ashyo birjasidagi narxlar
kotirovkasini, Davlat Bojxona qo’mitasi ma’lumotlar bazasini, respublikadagi
yuqori mavqega ega bo’lgan ishlab chiqaruvchilar va ixtisoslashtirilgan
reklama
nashrlari ma’lumotlarini hisobga olish tavsiya etiladi.
Yuridik majburiyat tushunchasi budjet tashkiloti bilan kontragent
o’rtasida ma’lum bir muddatdan so’ng ma’lum bir tovarni etkazib berish
(ishlar bajarish, xizmatlar ko’rsatish) to’g’risida shartnoma imzolanganidan
va bu shartnoma tegishli tartibda G’aznachilikda ro’yxatdan o’tkazilganidan
keyin vujudga kelishi haqida ma’lumot berdik.
Moliyaviy majburiyat esa ana shu shartnomaga muvofiq tovarlar
etkazib
berilganidan (ishlar bajarilgan, xizmatlar ko’rsatilganidan) keyin vujudga
keladi.
Moliyaviy majburiyatning yuzaga kelishi tegishli hujjatlar bilan
tasdiqlanishini talab etadi. Masalan, schet-fakturalar, ishlar bajarilganligi yoki
xizmatlar ko’rsatilganligini tasdiqlovchi qabul qilib olish-topshirish
dalolatnomalari (akt priema-sdachi), ish haqi qaydnomalari (vedomostlar) va
boshqa shu kabi hujjatlar. Mazkur hujjatlar tegishli vakolatga ega bo’lgan
mas’ul shaxslar tomonidan imzolanishi va tashkilot muhri bilan tasdiqlanishi
shart. Amaldagi qonunchilik talablariga ko’ra budjet tashkilotlari oldindan
eng kamida 20 foiz to’lovni amalga oshirishlari talab qilinadi. Moliyaviy
majburiyat G’aznachilikning Bosh kitobida qayd qilinadi.
Moliyaviy majburiyat shartnoma yoki boshqa kelishuvlarning muddati
o’tgunga qadar qoplanishi lozim.
Moliyaviy majburiyatlarni hisobga olishning asosiy maqsadi qabul
qilingan yuridik majburiyatlar asosida tasdiqlangan budjet rejasi va
o’rnatilgan budjet me’yorlari doirasida xarajatlarni amalga oshirishni
ta’minlash hamda budjet tashkilotlari kreditorlik qarzlarini nazorat qilishdan
23

iboratdir.
Moliyaviy majburiyatlarning limitini baholash. Ma’lumki, budjet
tashkiloti tasarrufidagi pul mablag’lari miqdori moliya organi tomonidan
tasdiqlangan smeta bilan cheklangan. Moliyaviy majburiyatni qabul qilish
chog’ida yuridik majburiyatlarni ham smetada ko’rsatilgan xarajat moddalari
doirasidan chetga chiqmasligi nazorat qilinadi.
Budjet tashkiloti yil davomida ko’plab kontragentlar bilan shartnomalar
tuzadi. Ularning bajarilishini ta’minlash uchun pul to’lovlarini amalga
oshiradi.
Moliyaviy majburiyatlar limitini baholashda xarajatlar smetasining I-
va IIguruh xarajatlarining o’z vaqtida moliyalashtirilishiga alohida e’tibor
qaratish
zarur. Ish haqi va unga tenglashtirilgan to’lovlar o’z vaqtida, kechiktirmasdan
berilishi, ish haqidan ajratmalar o’z vaqtida o’tkazilishi shart. Boshqa
xarajatlar
(IV-guruh)ni amalga oshirishda ham budjet tashkiloti tejamkorlik, optimallik
tamoyillariga amal qilgan holda xarajatlar to’lovini amalga oshirish
ketmaketligiga ((1)oziq-ovqat, (2)dori-darmon, (3)kommunal xizmatlar,
(4)boshqa xarajatlar) rioya qilishi talab etiladi. Xarajatlar tegishli ruxsat
asosida amalga oshirilishi hamda ularning hajmi yillik ajratmalar va
xarajatlarni amalga oshirish ruxsati (HAOR) miqdoridan ortib ketmasligi
shart.
G’aznachilikda moliyaviy majburiyatlarni qabul qilish va to’lovlarni
amalga oshirish. Budjet tashkiloti va ta’minotchi o’rtasida tuzilgan shartnoma
g’aznachilik bo’limida ro’yxatdan o’tkazilib, ta’minotchi ro’yxatdan o’tgan
shartnomani olgandan keyin, shartnoma shartlariga asosan tovar va xizmatlar
etkazib berishni boshlaydi. G’aznachilik bo’limlarida ro’yxatdan o’tmagan
shartnomalar bo’yicha ta’minotchi tovar va xizmatlar etkazib berishga haqqi
yo’q.
24

Tovar va xizmatlar etkazib berilgandan so’ng ta’minotchi budjet
tashkilotiga schet-faktura (bajarilgan ishlarni topshirish-qabul qilish
dalolatnomasi)ni taqdim etadi.
U yoki bu tomon shartnoma shartlarini bajarmagan taqdirda shartnoma
summasi kamaytirilishi yoki shartnoma umuman bekor qilinishi mumkin.
Masalan, etkazilgan tovar va xizmatlar shartnomada ko’rsatilgan tovar
va xizmat talablariga (sifati, hajmi va boshqalar) javob bermagan taqdirda
budjet tashkiloti g’aznachilik bo’limlariga shartnomani bekor qilish haqida
so’rov xujjati tayyorlab taqdim etishi lozim.
Bekor qilish haqidagi so’rovnomada ko’zda tutilgan shartnomani bekor
qilish uchun ro’yxatdan o’tkazilgan shartnoma bo’yicha barcha ma’lumotlar
to’liq aks ettirilishi lozim. Shartnomani bekor qilish so’rovnomasi qabul
qilingan majburiyat summasini qisman yoki umuman bekor qiladi.
Ma’lum summaga bekor qilingan yuridik majburiyat shu summaga
budjetga tiklanadi.
Budjet tashkiloti mol etkazib berilganligi to’g’risidagi schet-fakturani
olgach, to’lov arizasini tuzadi. To’lov arizasi – schet-faktura asosida
tayyorlanadigan buxgalteriya hujjati bo’lib, budjet tashkilotining kreditorga
(mol
etkazib beruvchiga) ma’lum summani to’lash uchun G’aznachilikka taqdim
etadigan topshiriqnomasi.
To’lov arizasini tayyorlash (tuzish) budjet tashkiloti vazifasiga kiradi.
Budjet tashkiloti schet-fakturani qabul qilgan paytning o’zida to’lov
arizasini 2 nusxada tegishli G’aznachilik bo’limlariga qonunchilikda
nazarda tutilgan vaqtda taqdim etishi lozim. Qonunchilikka asosan arizaga
majburiy xujjatlar (masalan, schet-faktura, bajarilgan ishlar to’g’risidagi
dalolatnoma va boshqalar) ilova qilinadi. Budjet tashkiloti schet-fakturada
uni qabul qilgan
sanasini aks ettirishi shart.
25

Moliyaviy majburiyatlarni ro’yxatga olish chog’ida G’aznachilik
tomonidan amalga oshiriladigan nazorat quyidagilarni o’z ichiga oladi
(2.2-
rasm):
Etkazib beriladigan tovar ( ishlar , xizmatlar ) uchun xarajatlarni to ’ lash
bo ’ yicha to ’ lovlarni , shu jumladan bo ’ nak to ’ lovlarini amalga oshirish uchun
budjetdan mablag ’ oluvchilar moliya organiga belgilangan tartibda
rasmiylashtirilgan to ’ lov topshiriqnomalarini quyidagi tarzda taqdim etadilar :
a ) budjetdan mablag ’ oluvchi va etkazib beruvchiga bitta bank
muassasasida xizmat ko ’ rsatilsa , to ’ rt nusxada . To ’ lov topshiriqnomalarining
birinchi va to ’ rtinchi nusxalari budjetdan mablag ’ oluvchining tegishli
mansabdor shaxslari tomonidan imzolanadi va budjetdan mablag ’ oluvchining
muhri izi bilan tasdiqlanadi ;
b ) budjetdan mablag ’ oluvchi va etkazib beruvchiga turli bank
muassasalarida xizmat ko ’ rsatilsa , uch nusxada . To ’ lov topshiriqnomalarining
birinchi va uchinchi nusxalari budjetdan mablag ’ oluvchining tegishli
26

mansabdor shaxslari tomonidan imzolanadi va budjetdan mablag ’ oluvchining
muhri izi bilan tasdiqlanadi .
Budjetdan mablag ’ oluvchilar o ’ z xarajatlarini to ’ lash uchun moliya
organiga mablag ’ larni o ’ z bank hisobraqamlaridan o ’ tkazish uchun to ’ lov
topshiriqnomalari , hisobvaraq - fakturalar yoki tovar ( ishlar , xizmatlar ) etkazib
berilganligini va budjetdan mablag ’ oluvchining etkazib beruvchidan qarzi
mavjudligini tasdiqlaydigan boshqa hujjatlar , shuningdek budjetdan mablag ’
oluvchi zimmasiga etkazib beruvchiga bo ’ nak to ’ lovini o ’ tkazish
majburiyatini yuklaydigan hujjatlarni taqdim etadilar . Bo ’ nak to ’ lovi hisobiga
mablag ’ larni to ’ lash uchun budjetdan mablag ’ oluvchi budjetdan mablag ’
oluvchi zimmasiga etkazib beruvchiga bo ’ nak to ’ lovini o ’ tkazish
majburiyatini yuklaydigan hujjatlarga binoan to ’ lov topshiriqnomasini taqdim
etadi .
Budjetdan mablag ’ oluvchilar tomonidan taqdim etilgan to ’ lov
hujjatlari va ularga ilova є ilingan hujjatlarni tekshirish , shuningdek to ’ lov
topshiriqnomalarini ijro uchun xizmat ko ’ rsatuvchi bankka topshirishni
moliya organlari , qoidaga ko ’ ra ular taqdim etilgan kunda amalga oshiradilar .
Budjetdan mablag ’ oluvchilar taqdim etgan hujjatlar “ Vaqtinchalik
nizom ” talablariga muvofiq kelsa , moliya organi to ’ lov topshiriqnomasi
birinchi va to ’ rtinchi ( yoki uchinchi ) nusxalarining orqa tomoniga
“ Tekshirildi ” yozuvini
qo ’ yish yo ’ li bilan to ’ lov topshiriqnomalariga tegishli belgilarni qayd
etadi , ularni moliya organining mansabdor shaxsi o ’ z imzosi va moliya
organi muhri bilan tasdiqlaydi .

27

Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida davlat budjeti
xarajatlarini samarali ijrosini ta’minlash masalalari
Iqtisodiyotni modernizatsiyalash va fuqarolik jamiyatni rivojlantirish
sharoitida davlat budjeti xarajatlari samarali ijrosini ta’milashda oldindan
belgilangan tamoyillar asosida amalga oshiriladi (chizma). Bunday tamoyillar
qatoriga budjet mablag’larini maqsadli taqsimlash,ulardan eng yuqori samara
olinishiga erishiladigan holda foydalanish, tejamkorlik rejimiga qat’iy amal
qilish va budjet xarajatlarini ijrosini ta’minlashda budjet intizomiga rioya
etilishini ta’minlash kabilar kirishi mumkin. Bu tamoyillarga so’zsiz amal
qilish budjet mablag’laridan maqsadli, samarali va tejamlilik asosida
foydalanishga katta imkoniyat yaratadi.
Bugungi kunda mamlakatdagi mavjud ahvolni o’rganib chiqib, budjet
xarajatlarini rejalashtirish va ijrosi jarayonidagi budjet intizomini
buzilishiningquyidagi xarakterli ko’rinishlarini keltirish mumkin:
 Budjetning ikkinchi darajali xarajatlarini mablag’ bilan ta’minlash
oqibatida birinchi darajadagi tadbirlarga mablag’ yo’naltirishni kechiktirish;
 Mahalliy hokimiyat organlari rahbarlarning tazyoiqi ostida budjet
mablag’larini budjet parametrlarida ko’zda tutilmagan xarajatlarga
yo’naltirish;
 Ish xaqi, xo’jalik xarajatlari bo’yicha belgilangan budjet limitlarini
oshirib borish;
 Bdyudjet mablag’larini bir moddadan ikkinchi moddaga o’tkazish va
ulardan noqonuniy tarzda foydalanish va h.k.
Budjet intizomiga rioya etish buzilishining eng ko’p tarqalgan
xarakterli
ko’rinishi – bu bdjet mablag’larini mahalliy hokimliklarning farmoyishlari
asosida adres dasturiga kiritilmagan qurilish va ta’mirlash ob’ektlariga,
avtomobillar sotib olish, dabdabali tadbirlarni o’tkazishga yo’naltirishdir.
28

Budjet mablag’larining mahalliy budjetlar parametrlarida
belgilanmagan xarajatlarga tarqatib yuborilishi, birinchi navbatda bo’lgan ish
haqi, ijtimoiy nafaqalar, stipendiya to’lovlari, davolash va xalq maorifi
muassasalariga doridarmon, oziq-ovqat, yoqilg’i – energiya resurslarini
etkazib berishda jiddiy salbiy holatlarga olib kelmoqda.
Ma’lumki, ko’p yillar davomida budjetning xarajatlar ijrosini amalga
oshirishda hamda budjet mablag’larini nazorat qilishda bir talaygina
muammolarga duch kelinishi budjet mablag’larini sarfi ustidan nazoratni
to’liq amalga oshirilmayotganligi ko’zga tashlanar edi.
Nazorat-taftish bosh boshqarmasi va uning hududiy bo’linmalari
tomonidan moliya muassalari va budjet tashkilotlari faoliyati ustidan
nazoratni bo’shashtirib yuborganligi oqibatida moliya organlari va budjet
tashkilotlari rahbarlari birinchi darajali xarajatlarni moliyalashtirish uchun
yo’naltirish
o’rniga mablag’larni budjet parametrlarida ko’rsatilmagan xarajatlarga
yo’naltirish, budjet mablag’larini boshqa moddalarga sarflash holatlarini
ko’rish mumkin edi. Bularning barchasi faqatgina budjet mablag’larini
rejalashtirish jarayonida emas, balki ulardan foydalanish ya’ni ijrosi
jarayonida ham budjet intizomiga rioya etishning buzilishiga xos bo’lgan
qutsidagi xarakterli ko’rinishlarni keltirib chiqargan edi :
- birinchi darajali to’lovlarning (ish haqi va unga tenglashtirilgan
to’lovlar, ijtimoiy nafaqalar va stipendiyalar) o’z vaqtida
moliyalashtirilmasligi hamda naqd pul bilan ta’minlanmasligi, to’lov
muddatlarining kechiktirilishi;
- budjet parametrlariga va xarajatlar smetalaridagi limitlariga amal
qilmaslik natijasida ish haqi, kommunal xizmatlar va xo’jalik xarajatlaridan
ortiqcha xarajatlarga yo’l qo’yish;
29

- budjet muassasalarining xarajatlar smetalarida ko’zda tutilmagan
xarajatlarni amalga oshirish va budjet mablag’laridan samarasiz hamda
boshqa maqsadlarda foydalanish;
- budjet muassasalarining rahbarlari tomonidan shtat-smeta intizomiga
rioya qilmaslik, ortiqcha shtat birliklaridan foydalanish, ish haqining
belgilangan miqdorlarini oshirib yuborish, ishlamagan xodimlarga haq
to’lash;
- o’z-o’zini boshqarish organlari (mahalla qo’mitalari) orqali aholining
kam ta’minlangan qatlamlariga to’lanadigan ijtimoiy nafaqalarni tayinlashda
turli mahalliychilik va qarindosh-urug’chilikka yo’l qo’yish hamda ularni
to’lash paytida bank muassasalari xodimlari va o’z-o’zini boshqarish
organlari xodimlari bilan birgalikda turli qonunbuzarliklarga va davlat
mablag’larini o’zlashtirishga yo’l qo’yish;
- mahalliy hokimiyat organlari rahbarlari va boshqa mansabdor
shaxslarning budjet jarayoniga asossiz aralashuvi natijasida budjet
mablag’larini budjet parametrlarida ko’zda tutilmagan qurilish, ta’mirlash
ishlarida avtomobillar va boshqa dabdabali jixozlar sotib olishga hamda turli
tadbirlar o’tkazishga sarflash va h.k.
30

XULOSA
Mazkur kurs ishidan tadqiq etish jarayonida biz quyidagi xulosalarga
keldik:
Birinchidan- davlat budjeti xarajatlarini amalga oshirish da tarqoq
xoldagi tijorat banklarida ochilgan xisob raqamdan, markazlashgan tartibda
Markaziy bankda ochilgan yagona g’azna xisob rakamidan xarajatlarni
amalga oshirish tashkil etildi.
Ikkinchidan-amalda bulgan tasdiqlangan budjet xarajatlari miqdori va
budjet tashkilotlarining smeta xarajatlari doirasida xarajatlarini
moliyalashtirishdan budjet tashkilotlarining yuridik va moliyaviy
majburiyatlarini ruyxatga olish orqali , xar bir budjet tashkilotlari xarajatlarini
mablag’ bilan taminlash amaliyotiga utildi.
Uchinchidan- Gaznachilik organlari budjetdan mablag’ oluvchi
tashkilotlar xarajatlari, tulovlarini amalga oshirish doirasida dastlabki va joriy
nazoratni amalga oshirish imkoniga ega buldi. Bu uz navbatida mablag’larni
ishlatilishini nazorat qilish imkonini berdi.
Turtinchidan- budjetdan mablag’ oluvchi tashkilotlar tovarlar (ish,
xizmatlar) xarid qilishi buyicha malum urnatilgan narxlarini shakllantirish va
shu asosda xarajatlarni amalga oshirish tartibi urnatildi. Natijada budjet
mablag’larini suistemol qilinishini oldini olish imkoniyati yaratildi.
Beshinchidan-davlat budjeti g’azna ijrosini taminlovchi tizimlashgan
operativ organ faoliyatiga asos solindi. Bu esa muayyan vaqt xolatiga budjet
xarajatlari ijrosi buyicha tezkor malumotlarni olish bo’sh turgan pul
mablag’larini zaruriy xarajatlarni amalga oshirish uchun yunaltirish imkonini
beradi.
Oltinchidan- G’aznachilik sharoitida budjet xarajatlarini amalga
oshirish orkali, budjetdan mablag’ oluvchi tashkilotlarning xarajatlari buyicha
qarzlarni vujudga kelish darajasi pasaytirildi.
31

Ushbu xulosalarimizdan kelib chiqqan holda istiqbolda davlat budjeti
xarajatlari ijrosini samarali tashkil etish bo’yicha quyidagi vazifalarni bajarish
lozim.
Budjet intizomini mustahkamlash maqsadida budjet xarajatlaridan
samarali va oqilona foydalanishning asosiy shartlaridan biri tejamkorlik
rejimidagi xarajatlarni nazorat qilish normalariga qat’iy rioya qilishdir.
Buning uchun budjetdan ijtimoiy ijtimoiy- madaniy tadbirlarni
moliyalashtiriladigan mablag’lardan tashqari boshqa xarajatlarni bosqichma –
bosqich kamaytirish va me’yordan ortiqcha amalga oshirilgan xarajatlarni
budjet hisobotlariga debitorlik va kreditorlik qarzlari sifatida qabul qilish
amaliyotiga chek qo’yish zarur.
Budjetdan mablag’ oluvchi muassasalarning moddiy texnik bazasini
inobatga olgan holda, byujetdan mablag’ oluvchilarning shaxsiy
hisobvaraqlaridan amalga oshirilgan to’lovlar ko’chirmasini (vipiska) o’z
muddatlarida hisobotlarda aks ettirilishini ta’minlash maqsadida, ushbu
hujjatlarni tegishli operatsiyalar amalga oshirilgandan so’ng g’aznachilikda
to’g’ridan-to’g’ri budjet muassasasiga elektron tarzda yuborish va shu asosda
budjet muassasalari tomonidan hisobotlarni o’z vaqtida va sifatli tuzishga
erishish maqsadga muvofiq bo’lardi
davlat budjetini shakllantirish va uning mablag’laridan foydalanish
ustidan operativ nazoratni ta’minlash maqsadida o’z faoliyatlari bilan bog’liq
munosabatlar doirasida budjet tizimini boshqarish organlari doirasida
integrallashgan axborot tizimlarini yaratish lozim .
Uylaymizki, yuqorida keltirilgan xulosalarimiz istiqbolda davlat budjeti
xarajatlarini samarali ijro etishda o’z ijobiy natijalarini beradi.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.: O’zbekiston, 2001. 39b.
(o’zgartirish va qo’shimchalar bilan)
2.“Budjeti tizimi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonuni.
14.12.2000y.(o’zgartirish va qo’shimchalar bilan)
3. “Davlat budjetining g’azna ijrosi to’g’risida”»gi O’zbekiston
Respublikasi Qonuni. 26.08.2004. (o’zgartirish va qo’shimchalar bilan)
4. Malikov T.S., Haydarov N.X. Budjet daromadlari va xarajatlari. -
Tashkent: "IQTISOD-MOLIYA", 2007 y. 22. Malikov T.S., Haydarov N.X.
Davlat budjeti.- Toshkent: "IQTISOD-MOLIYA", 2007y.
5. Z.Srojiddinova. O’zbekiston Respublikasi budjet tizimi.
«infoCOM.UZ». Toshkent-2015y.
6. Z.Srojiddinova. Budjetlararo munosabatlar. «infoCOM.UZ».
Toshkent-2010 y.
7. Qosimova G., Shoakramov K. Mahalliy budjetlar. O’quv qo’llanma.
– T.: “Moliya”, 2017.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida"gi Farmoni 2017-yil 5-fevral
9. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali
marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi
nutq / Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent : O‘zbekiston, 2016.
10. Tanqidiy tahlil, qat iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlikʼ — har
bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016
yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga
mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga
bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma ruza,
ʼ
2017 yil 14 yanvar / Sh.M. Mirziyoyev. — Toshkent : O‘zbekiston, 2017.
34

11. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta minlashʼ — yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali
marosimdagi ma ruza. 2016 yil 7 dekabr /Sh.M.Mirziyoev.
ʼ — Toshkent:
„O‘zbekiston“, 2017.
12. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Mazkur kitobdan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoevning 2016 yil 1 noyabrdan 24 noyabrga qadar Qoraqalpog‘iston
Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri saylovchilari vakillari bilan
o‘tkazilgan saylovoldi uchrashuvlarida so‘zlagan nutqlari o‘rin olgan.
/Sh.M.Mirziyoev. — Toshkent: : „O‘zbekiston“, 2017.
13. www.gov.uz-(O’zbekiston Respublikasi hukumati portali)
14. www.ziyonet.uz-(Axborot ta’lim tarmog’i)
15. www.lex.uz-(O’zbekiston Respublikasi qonun xujjatlari milliy
bazasi portali)
35

DAVLAT DAROMADLARI TAHLILI

Купить