Давлат молиявий назорати тизимини унификациялаш - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	150.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Ноябрь 2022
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Давлат молиявий назорати тизимини унификациялаш

Купить

Давлат молиявий назорати тизимини унификациялаш Магистр академик даражасини олиш учун ёзилган Д И С С Е Р Т А Ц И Я ТОШКЕНТ - 2019 1

АННОТАЦИЯ Мазкур диссертация ишида давлат молиявий назорати тизимини унификациялаш бўйича олиб борилган тадқиқотлар баёни келтирилган. Унда дунёнинг ривожланган мамлакатлари амалиётида қўлланилаётган молиявий назорат турлари, шакллари ва самарадорлигини баҳолаш усуллари, давлат молиявий назорати тизимини унификациялашга таъсир этувчи омиллар, шунингдек, давлат молиявий назорати тизимини унификациялашга йўналтирилган илмий ва амалий таклиф ҳамда тавсиялар берилган. Калит сўзлар: Молиявий назорат,давлат молиявий назорати,ялпи ички маҳсулот,давлат бюджети, бюджет тизими бюджетлари, давлат бюджети ҳаражатлари, давлат бюджети даромадлари, унификациялаш,дастлабки назорат, жорий назорат,якуний назорат, масофавий (камерал) назорат,молиявий назорат шакллари. 1. Магистрлик диссертациясида келтириб ў

2. Магистрлик диссертациясида келтириб ўтилган расмлар рўйхати 1-расм Бюджет кодексига асосан давлат молиявий назорати органлари таркиби ...................................... ................. ................. ................. 29 2-расм Бюджет кодексида белгиланган давлат молиявий назорати принциплари .......................................................................... 32 3-расм Бюджет кодексида белгиланган давлат молиявий назорати турлари ..................................................... ................. ................. 33 4-расм Бюджет кодексида белгиланган давлат молиявий назорати усуллари ............................................................................................. 34 5-расм Ўзбекистон Республикаси ялпи ички маҳсулот н и ўсиш суръатлари .................

МУНДАРИЖА I БОБ. КИРИШ................................................................................................ 1.1. Диссертация мавзусининг асосланиши ва унинг долзарблиги....... 1.2. Тадқиқотнинг мақсади ва вазифалари............................................... 1.3. Тадқиқотнинг асосий муаммолари ва саволлари.............................. 1.4. Тадқиқот объекти ва предмети........................................................... 1.5. Тадқиқот натижаларининг илмий-назарий ва амалий аҳамияти.... 1.6. Диссертация таркибининг қисқача тавсифи...................................... II БОБ. АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ................................................................... 2.1. Молиявий назорат ва унинг назарий асослари ҳамда хориж тажрибаси............................................

1.1 Диссертация мавзусининг асосланиши ва унинг долзарблиги Хозирга кунда мамлакатимизда барча соҳаларда туб ўзгаришлар амалга оширилмоқда ва бу иқтисодий соҳалардан бошлангани бежизга эмас. Жумладан, иқтисодий ислоҳотлар замирида аввало инсон ва унинг фаровонлиги асосий мақсад қилиб олинган. Шунингдек, мамлакатимиз ижтимоий-иқтисодий ривожланишини таъминлашда дунёнинг барча мамлакатларида бўлгани каби давлат бюджетининг шаклланишини ва ундан фойдаланиш жараёнини ислох қилиш масаласи ўз долзарблигини ошириб бормоқда. Чунки давлат бюджетини шакллантиришни асосий мақсади давлатнинг вазифа ва мажбуриятларини бажарилишини таъминлашга молиявий асосни яратишдир. Мамлакатимизда давлат бюджети маблағларидан фойдаланишни асосий устувор йўналиши сифатида миллий хусусиятларни хисобга олган холда Би

орқали бахолаш хамда бу жараёнда мавжуд муаммоларни аниқлаган холда давлат молиявий назоратини унификациялаш имкониятларини аниқлаш ва такомиллаштиришдан иборат. Тадқиқот вазифалари қаторига қуйидагиларни киритиш мумкин: - бюджетни харажат қисмини ижро этиш жараёнида давлат молиявий назоратини амалга оширишнинг назарий асосларини ўрганиш; - давлат молиявий назоратининг мамлакатимиздаги хуқуқий асосларини ўрганиш; - давлат молиявий назоратини таъминлашнинг хориж тажрибасини ўрганиш ва уларни мамлакатимизда ижобий қўллаш имкониятларини баҳолаш; - бугунги кунда мамлакатимизда давлат молиявий назоратининг самарадорлигини тахлил қилиш йўли билан муаммоларни аниқлаш хамда хулосалар қилиш; - давлат молиявий назоратини унификациялаш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш. 1.3 Т адқиқотнинг асосий муаммола

1.4 Т адқиқот объекти ва предмети. Тадқиқот ишининг объекти бўлиб, давлат молиясини бошқариш ва турли даражадаги бюджетларни ижро этиш жараёнида давлат молиявий назоратининг ўрни ва у орқали таъминланадиган молиявий назорат ҳисобланади. Диссертация ишининг предмети давлат молиясини иқтисодиётни бошқариш жараёнидаги роли ва бунда бюджетларнинг ижросида амалга оширилаётган давлат молиявий назорати жараёнида юзага келадиган иқтисодий муносабатлар ҳисобланади. 1.5 Тадқиқот натижаларининг илмий-назарий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижасида мамлакатимиз ва хорижлик олимларнинг молиявий назоратнинг ўтказилиши вақтига кўра турлари борасидаги қарама-қарши фикрларига мамлакатимизда бюджет маблағларидан фойдаланиш жараёнида амалга оширилаётган давлат молиявий назоратига тушунтиришлар берилди х

назорати органлари ходимларининг малакасини ошириш жараёнида фойдаланилиши мумкин. 1.6 Диссертация таркибининг қисқача тавсифи. Дисертациянинг биринчи боби “Кириш” қисмида мавзунинг долбзарлиги, тадқиқот мақсади ва тадқиқотнинг илмий ва назарий аҳамияти қай даражада бўлиши кўрсатилган. Шунингдек, иккинчи боби “ Адабиётлар шарҳи” қисмида назарий адабиётлар ҳамда тадқиқот саволига оид адабиётлар шарҳи баён этилган бўлиб, тадқиқот мавзусига доир олиб борилган изланишлар баён этилган. Учинчи боб “ Методология ва қўлланиладиган усуллар” қисмида тадқиқот жараёнида олинган маълумотлар ва таҳлиллар асосида қандай усулдан фойдаланиш ва бу усул тўғрисида батафсил маълумотлар баён этилган. Тўртинчи боб “ Тадқиқот натижасида олинадиган натижалар ва таҳлиллар” қисмида тадқиқот жараёнида қўлланилган у

2.1 Молиявий назорат ва унинг назарий асослари ҳамда хориж тажрибаси. Молиявий назорат кишилик жамияти ташкил топгандан бери у ёки бу шаклда доимо мавжуд бўлган ва бугунги кунга келиб хар қандай фаолиятнинг зарурий шарти ҳисобланади. Хусусан, хозирги глобал иқтисодий алоқалар шароитида унинг зарурияти давлатлар сархадларидан ўтиб бир нечта турли иқтисодиётларни бир пайтда қамраб олиш хусусиятини кўрсатмоқда. Шу маънода аввало молиявий назоратни назарий асосларини ўрганиш унинг хақиқий маъносини очиб бериш тадқиқотимизнинг самарали бўлишига хисса қўшиши мумкин. Кўпгина иқтисодчи олимлар фикрига кўра молиявий назорат ўз амал қилиш жараёни ва холатига қараб жуда кўп гурухларга бўлинади. Жумладан ўзбек олимлари А.В.Вахобов ва Т.С.Маликов ўзларининг “Молия” номли китобларида молиявий назоратг

ўзларининг “Финансовый контроль” номли асарларида молиявий назоратга қуйидагича таъриф беришган 2 : “Молиявий назорат-хўжалик субъектларининг хозирги хақиқий холатидан келиб чиқиб улар томонидан амалга оширилган амалларни (операцияларни) иқтисодий самарадорлигини ушбу операцияларнинг бажарилишини қонун ҳужжатларига ва бошқа меъёрий-хуқуқий ҳужжатларга мувофиқлиги, ишончлилиги, мақсадга йўналтирилганлиги орқали умумий назорат қилинишидир”. Бу фикрлардан кўришимиз мумкинки ушбу россиялик олимлар фикри биз юқорида келтириб ўтганимиз ўзбек олимларининг фикрларини жамланмаси дейишимиз мумкин. Молиявий назоратнинг таърифлари бугунги кунда жуда кўплаб учрайди ва уларнинг хар бири молиянинг ўзига хос характеридан ва тахлил қилинган макон ва замоннинг таъсири остида намоён бўлади. Шунга мос равишда

жараёнини объектив акс эттириб беради. Молиянинг назорат функцияси марказлаштирилган ва марказлаштирилмаган пул фондларини ташкил қилиниши ва улардан мақсадли фойдаланиш бўйича ялпи ички маҳсулотни тақсимланиш жараёнида пайдо бўлади. Бозор иқтисодиёти шароитида молиявий назорат ижтимоий ва хусусий такрор ишлаб чиқариш жараёнини узлуксиз ривожланиши, илмий техник тараққиётни тезлашуви, иқтисодиётнинг барча соҳаларида сифат кўрсаткичларини яхшиланишини таъминлашга йўналтирилгандир. Молиявий назорат ишлаб чиқариш ва ноишлаб чиқариш соҳаларини қамраб олади. Чунки молиянинг тақсимлаш объекти ялпи ички маҳсулот ҳисобланиб,у умумий тарзда 2 қисмдан ташкил топади: Моддий ишлаб чиқариш ва номоддий ишлаб чиқариш соҳалари. Молиявий назорат жамият иқтисодиётидаги иқтисодий самарадорликни рағбатлантири

Иккала жиҳати ҳам ўзаро боғлиқ бўлиб, улар ўзларининг амалга ошириш мақсадлари, усуллари ва назорат субъектлари билангина фарқланадилар. Агар биринчи жиҳатда назоратнинг ҳуқуқий ва миқдорий томонлари қамраб олинса иккинчи ҳолатда асосий эътибор молиявий назоратнинг тахлилий томонларига қаратилади. Маъмурий буйрукбозлик тизими шароитида молиявий назоратни ташкил қилиш шакллари ва мақсади бошқарувчи маъмурият манфаатларига бўйсунар эди. Давлат назорати глобал характер касб этиб фискал мақсадларда амалга оширилар эди. Бозор иқтисодиёти шароитида бошқарув тизимида б ў лгани каби назорат тизимларини ҳ у қ у қ ий асослари ўзгармокда. Бундай шароитда назорат вертикал тизимдан горизонтал уст қ уртма асосида шакллантирилмокда. Аммо хар қандай ижтимоий - иқтисодий тузум шароитида ҳам давлат назорати

Ошкоралик принципида давлат назоратчиларини ижтимоий ва оммавий ахборот воситалари билан доимий ало қ аларини кўзда т у тилади. Мазкур умумий принциплардан кўра к ў прок амалий характер касб этувчи қуйидаги принциплар ажралиб чикади: - натижавийлик; - назорат субъектларини хаққонийлиги ; - ахборотларнинг асосланганлиги ва исботлилиги; - молиявий жинояти бўйича гумон қилинаётган шахснинг судгача айбсиз деб фараз қилиниши; - турли назорат органларининг ўзаро келишувчанлиги. 1 . Назоратнинг натижавийлиги нафакат давлат назоратчиларининг профессионаллик даражасига ва мустакил аудиторларга боғлиқ балки, амалга ошириладиган тафтиш ва текшириш ишларининг тартибига бевосита боғлиқдир. Комплекс тафтиш ў тказишни умумий қ абул қилинган тартиби назорат органларининг қуйидаги босқичма - босқич фаолият

бош дафтарда ва бошқаларда бухгалтерия ёзувларинитўғри ва т ў лик акс эттирилганлиги текширилади; - ҳисоб - китоб кўрсаткичларини тўғри ҳ исо б ланишини текширилади(иш ҳақи, солиқлар, амортизация суммалари,захиралар, кредитлар учун фоизлар ва бошқалар); - мамлакат қонунчилигида кўрсатиб ўтилган бухгалтерия,молиявий, солиқ, статистик, с уғу рта, кредит ва бошқа ҳисоболарни шакллантиришнинг тўғрилиги текширилади. Назоратнинг бошқа шакллари масалан, ҳужжатли мавзули текшириш мувофик келувчи мах к ама, фирма маъмурияти томонидан аниқланадиган тар т ибда амалга оширилади(ички назорат амалга оширилганда). 2. Молиявий назоратнинг натижавийлиги молиявий коидабузарлик учун жорий қилинган жарималарга бевосита боғлиқдир. Молиявий назоратнинг шакллари қуйидаги мезонлар бўйича қуйидагича таснифлаш мумк

-текшириш; -тад қ и қ қилиш; -назорат; -молиявий ҳолатни тахлил қилиш; -к у затиш(мониторинг); -тафтиш. Жисмоний ва юридик шахслар молиявий фаолияти бўйича мажбурий назорат мамлакатларнинг қонунчилиги асосида амалга оширилади. Бундай назорат турларига масалан қуйидагилар киритилади : -солиқ текширувлари; -бюджет маблағларидан мақсадли фойдаланиш назорати; -корхоналар ва ташкилотлар молиявий-бухгалтерлик ҳисоботлари маълумотларини мажбурий аудиторлик тасдиқлари бўйича молиявий назорат ва бошқалар. Ташаббусли(ички) молиявий назорат молиявий қонунчиликдан келиб чикади аммо тактик ва стратегик мақсадларга эришиш учун молиявий бошқарувнинг ажралмас қисми ҳисобланади. Дастлабки молиявий назоратмолиявий операциялар амалга оширилгунга кадар ўтказиладива молиявий коидабузарликлар бўйича огохлантири

Жорий(оператив) молиявий назорат пулли шартномалар,молиявий операциялар, ссудалар беришва субсидиялар бериш ва қ тларининг ў зида амалга оширилади. Жорий молиявий назорат маблағларни олиш ва х аражат қилишда б ў лиши мумкин бўлган суистемолчиликлардан огохлантиради, молиявий интизомва пул ҳисоб китобларни ў з вактида амалга оширишга риоя қилишни мувофиклаштиради. Бунда асосий ролни бухгалтерлик хизмати уйнайди. С ў н г ги молиявий назорат молиявий ҳисоботлар ва бухгалтерлик ҳужжатларини тахлил ва тафтиш қилиш й ў ли билан амалга оширилади. Сўнгги молиявий назорат иқтисодий субъектларнинг молиявий фаолияти натижаларини, таклиф қилинган молиявий стратегия самарадорлигини баҳолаш, молиявий харажатларни башорат қилинган кўрсаткичлар бўйича солиштиришни кўзда тутади. Шу ўринда молиявий назоратн

номли китобларида молиявий назоратнинг ўтказилиш вақтига кўра шаклларини иккига бўлишади. Улар: 1.Дастлабки молиявий назорат. 2.Якуний молиявий назоратдир 5 . Бу масала нисбатан муаммоли бўлиб хар бир иқтисодчини мухокамага чорлайди. Яна бир россиялик иқтисодчи олим Н.В.Миляков ўзининг “финансы” номли китобида эса худда шу масалага нисбатан юқоридаги икки қарама-қарши фикрларни мувофиқлаштирувчи фикр билдиради. Унинг фикрича молиявий назоратнинг ўтказилиш вақтига кўра шакллари учта бўлиб, улар дастлабки, жорий ва якуний назоратга бўлинади. Лекин жорий назорат кўп холларда тезкор хусусиятга эга бўлади ва у кўп холларда хужжатли ва камерал текширувлар асосида амалга оширилади хамда холат бўйича ёки маблағларни олиш ёки тўлаб берилиши жараёнида меъёрий-хуқуқий хужжатларга амал қилинишини назо

сурилаётган фикрларни хар жихатдан таққослаш учун улар томонидан хар бир назорат шаклига берилган таърифларни таққослашимиз лозим. Хар уччала китоб муаллифларининг келтирган фикрлари бир-бирига нисбатан қайсидир жихатдан яқин ва шу билан бирга қайсидир жихатдан бир-бирига зидхамдир. Жумладан дастлабки назорат бўйича келтирилган фикрларнинг хар бирида молиявий операциялар амалга оширилишидан олдин ушбу амалларни бажаришга асос бўлувчи хужжатларни қонунлар ва бошқа меъёрий-хуқуқий хужжатларга мослигини назорат қилишга алохида урғу берилмоқда. Бу холатдан яна шуни хам пайқаш мумкинки бу назоратда кўпроқ молиявий мажбуриятлар шаклланишига асос бўлувчи фаолиятнинг хуқуқий ечимлари хусусида гап бормоқда. Хусусан А.В.Вахобов ва Т.С.Маликов бу назорат шаклига макро даражада ёндошадиган бўлсак бунг

шакли сифатида келтиришмайди. Бу масалага бошқа бир Россиялик олим Н.В.Миляков нисбатан бошқачароқ ёндошади ва унинг фикрича молиявий назоратнинг ўтказилиш вақтига кўра жорий шакли мавжуд ва у пул маблағларини олиш ёки сарфлаш жараёнидаги молиявий хатоликларни тўхтатиш вазифасини бажарувчи тезкор назорат тури ва у кунлик амалга оширилади деб хисоблайди. Якуний назорат бўйича эса жадвал маълумотлари хамоханг тусга эга ва олимларнинг хар бири бунда назорат объекти батафсил назоратдан ўтиши ва бунда асосий эътибор унинг молиявий ва хужалик фаолияти бевосита назорат объектига чиқиб амалга оширилиши кўрсатиб ўтилади.Бу жараёнда ушбу назорат шаклини амалга ошириш учун махсус назорат органи ташкил қилиниши хамда у барча фаолият йўналишларини бухгалтерия хужжатлари ва бошқа хисобот хужжатларини ха

Асосий вазифаси ҳ аражатларни к амайтириш, молиявий о қ имларни о п тималлаштириш ва фойдани к ў пайтириш ҳисобланувчи ички назорат хизмати. Хориж тажрибасини аниқ давлатлар бўйича кўриб чиқсак янада фойлади бўлиши мумкин. Одатда ривожланган мамлакатларда молияни бошқариш бир қанча давлат органлари томонидан амалга оширилади. Хусусан, АҚШда бу вазифани молия вазирлиги (Ғазначилик билан бирга) бажаради. У давлатнинг вакили сифатида молия ва солиқ сиёсатини ишлаб чиқади, пул белгилари эмиссиясини амалга оширади, ички даромадни йиғиш, пул муомаласини назорат қилиш билан шуғулланади. АҚШда иккинчи молиявий муассаса Президент ҳузуридаги идоравий- бюджет бошқармаси ҳисобланади. У федерал бюджетнинг ҳаражат қисмини қисмини тузади ва молиявий дастурни ишлаб чиқади, бюджетни бошқариш бўйича операти

тизими бўлинмаларида молиявий ресусрларни тақсимлаш асосларини ишлаб чиқади.Молияни бошқаришда идоравий молия вазирлигига бўйсунувчи молия бўйича Федерал идора ва давлат қарзлари бўйича Федерал бошқармалар амалга оширади. Биринчи идора корхоналарнинг солиқларини текшириш, чет эл капитал қўйилмаларини солиққа тортиш,икки ёқлама солиққа тортиш муаммосини бартараф этиш билан шуғулланади,иккинчиси эса бюджет дефицитини молиялаштириш вва қарзларни қоплаш ҳамда чиқариш бўйича операцияларни амалга оширади. Францияда молияни бошқариш иқтисодиёт, молия ва бюджет вазирлиги томонидан амалга оширилади. Унинг функциясига қуйидагилар киради: давлат бюджетини ишлаб чиқиш ва унинг ижросини назорати, бюджет касса ижроси, солиқ, бож ва тушумларни йиғиш назорати, давлат билан корхона ўртасидаги боғлиқлик, яъ

айбдорлик даражасини аниқлаш хукукига, молиявий зарарларни коплашни талаб қилиш хукукларига эга бўладилар. Молиявий назорат тизимларига дахлдор қонунлар кабул қилишда давлатлар тажрибаси ҳисобга олиниши лозим. Хар бир мамлакатда бўлгани каби Ўзбекистон Республикасида ҳам назорат фаолияти бўйича қонунлар мавжуддир. 2.2 Мамлакатимизда давлат молиявий назоратини таъминлашнинг ҳуқуқий асослари. Мамлакатимизда молиявий назоратнинг ҳуқуқий асоси ҳақида гап кетганда аввало Ўзбекистон Республикаси Бюджет кодексини тилга олиш лозим. Ушбу кодекснинг 3-моддасида давлат молиявий назоратига -“ бюджет тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг ижроси устидан назоратни амалга ошириш мақсадида молиявий назорат объектларининг бухгалтерия, молия, статистика, банк ҳужжатлари ва бошқа ҳужжатларини ўрганиш ҳамда таққо

Ўзбекистон Республикаси республика бюджетидан молиялаштириладиган бюджет ташкилотлари бюджетдан ташқари жамғармаларининг шакллантирилиши ҳамда ижро этилиши устидан; маҳаллий даражада - Қорақалпоғистон Республикаси бюджетининг, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маҳаллий бюджетларининг, Қорақалпоғистон Республикаси бюджетидан, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маҳаллий бюджетларидан молиялаштириладиган бюджет ташкилотлари бюджетдан ташқари жамғармаларининг шакллантирилиши ҳамда ижро этилиши устидан амалга оширилади. Давлат молиявий назорат органлари давлат молиявий назоратини давлат молиявий назорат органлари ёки ваколатли орган томонидан тасдиқланадиган назорат қилиш йиллик режаларига мувофиқ амалга оширади. 1-расм. Бюджет кодексига асосан давлат молиявий назорати органлари таркиби 7 . 1-расм маълумо

бўйича берилган ваколатлар доирасида давлат солиқ хизмати органлари давлат молиявий назорат органларидир. Бу ўринда яна бир муҳим масала бу давлат молиявий назорати принципларидир. Бюджет кодексининг 172-модда сида д авлат молиявий назорати принциплари белгиланган. 2-расм. Бюджет кодексида белгиланган давлат молиявий назорати принциплари 8 . 2-расм маълумотларидан билиш мумкинки, давлат молиявий назоратини ўтказишнинг қонунийлиги ва мустақиллиги, шунингдек давлат молиявий назорати натижаларининг ишончлилиги ва холислиги давлат молиявий назоратининг принципларидир. 8 Расм Бюджет кодекси маълумотлари асосида муаллиф томонидан тайёрланган. 24давлат молиявий назорати принциплари мустақиллик ишончлилик холислик қонунийлик

Бу ўринда давлат молиявий назорати усуллари ҳам катта аҳамиятга эга. 4-расм. Бюджет кодексида белгиланган давлат молиявий назорати усуллари 9 . 4-расм маълумотларини тахлил қилиш шуни кўрсатмоқдаки, д авлат молиявий назоратининг усуллари қуйидагиларга бўлинади: 1.Ҳужжатларни текшириш ҳажмига қараб: 9 Расм Бюджет кодекси маълумотлари асосида муаллиф томонидан тайёрланган. 25Давлат молиявий назоратининг усуллари Ҳужжатларни текшириш ҳажмига кўра Назоратнинг мақсадга йўналтирилганлиги ва предметига кўра Молиявий назорат объектининг муайян давр учун молиявий-хўжалик фаолиятининг барча йўналишларини назорат қилишКомплекс назоратТекширилаётган давр учун барча бухгалтерия, молия, статистика, банк ҳужжатлари ва бошқа ҳужжатларни назоратқилишЁппасига назорат Молиявий назорат объектининг муайян давр

ёппасига назорат — текширилаётган давр учун барча бухгалтерия, молия, статистика, банк ҳужжатлари ва бошқа ҳужжатларни назорат қилиш; танлов асосидаги назорат — муайян давр учун бухгалтерия, молия, статистика, банк ҳужжатлари ва бошқа ҳужжатларнинг айрим қисмларини назорат қилиш. 2.Н азоратнинг мақсадга йўналтирилганлиги ва предметига қараб: комплекс назорат — молиявий назорат объектининг муайян давр учун молиявий-хўжалик фаолиятининг барча йўналишларини назорат қилиш; мавзули назорат — молиявий назорат объектининг муайян давр учун айрим масалалар бўйича фаолиятини назорат қилиш; муқобил назорат — операциялар ягоналиги билан ўзаро боғлиқ бўлган ва турли молиявий назорат объектларида турган ҳужжатларни солиштиришни ўз ичига олган текшириш, бундан тадбиркорлик субъектлари мустасно. Шунингдек

бўлимлари томонидан амалга ошириладиган давлат молиявий назорати йзналишлари хам белгиланган. 1-жадвал. Ўзбекистон Республикаси Ҳисоб палатаси томонидан амалга ошириладиган давлат молиявий назорат йўналишлари 10 № Молиявий назорат йўналишлари 1 Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети лойиҳаси параметрлари шакллантирилишини ва мамлакатни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш устуворликларига уларнинг мувофиқлигини тизимли таҳлил қилиш 2 Қабул қилинаётган давлат дастурлари ва ҳудудий дастурларнинг молиялаштириш манбалари билан таъминланганлиги аудитини амалга ошириш 3 Бюджет тизими бюджетларига ҳамда белгиланган тартибда ташкил этилган бошқа жамғармаларга маблағлар тушумининг тўлиқлигини ўрганиш ва назорат қилиш 4 Бюджет тизими бюджетларининг ҳамда белгиланган тартибда ташкил этилган бошқа жамғарм

бюджет ташкилотларининг ва бюджет маблағлари олувчиларнинг товарларни етказиб берувчилар (ишларни бажарувчилар, хизматлар кўрсатувчилар) билан Давлат бюджети ва давлат мақсадли жамғармалари бюджетлари маблағлари ҳисобига тузилган шартномаларини харажатлар сметаларида кўрсатилган суммалар доирасида ҳамда белгиланган мақсадларга мувофиқ тузилганлиги устидан назорат қилиш асосида мажбурий рўйхатдан ўтказиш; Давлат молиявий назорати тизимида яна бир махсус орган борки у хам бўлса Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг Давлат молиявий назорати бош бошқармаси ва унинг ҳудудий бошқармалари дир. Улар томонидан амалга ошириладиган давлат молиявий назорати турлари алоҳида саналади ва белгиланади. 2-жадвал. Ўзбекистон Республикаси Давлат молиявий назорати бошқармаси ва унинг ҳудудий бўлинмалари

Шу ўринда яна бир масала шундаки давлат солиқ хизмати органлари томонидан амалга ошириладиган давлат молиявий назорати солиқ тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширади. Солиқ кодексига асосан солиқ назорати қуйидаги шаклларда амалга оширилиши белгиланган: солиқ тўловчиларни ҳисобга олиш; солиқ солиш объектларини ва солиқ солиш билан боғлиқ объектларни ҳисобга олиш; бюджетга ва давлат мақсадли жамғармаларига тушумларни ҳисобга олиш; камерал назорат; хронометраж кўздан кечириш; хўжалик юритувчи субъектлар ходимларининг ҳисоботдаги сонининг ва ҳақиқий сонининг мувофиқлиги юзасидан мониторинг; солиқ текширувлари; мавзули экспресс-ўрганиш; фискал хотирали назорат-касса машиналарини қўллаш; акциз тўланадиган айрим турдаги товарларни маркалаш, шунингдек айрим корхоналарда молия инспект

III. ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ Ушбу боб тадқиқотнинг муҳим бўлаги ҳисобланиб, тадқиқот методологияси тадқиқот мавзусини тўлиқ ёритиб бериши ва тадқиқот саволларига ечим топа олиши керак бўлади. Тадқиқот мақсадига эришишда маълумотлар қайси манбалардан олинганлиги ва уларнинг қай даражада ҳаққонийлиги муҳим рол ўйнайди. Тадқиқот мавзуси иқтисодий ўсиш, бюджет тизими бюджетлари даромадлар ва ҳаражатлар ўсиши, уларнинг таркиби,ўзгариши, давлат молиявий назорат натижалари билан боғлиқ экан миқдорий кўрсаткичлар аниқ ва уларни керакли манбалардан олишнинг ўзи кифоя. 3.1. Маълумотлар манбалари Тадқиқот саволлари юзасидан ривожланган мамлакатлар маълумотлари, Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги, давлат Статистика қўмитаси маълумотлари ҳамда Ўзбекистонда мавжуд кутубхона каталоглари ва интернет м

миқдорий усуллардан шунингдек, таъсир қилувчи омилларни тавсифлаш ва тасвирлаш мақсадида сифат усулларидан ҳам фойдаланилади. 3.3. Тадқиқотда қўлланилган услублар Тадқиқотни амалга оширилишида ушбу тадқиқот йўналиши юртимизда давлат молиявий назорати самарадорлигини баҳолашнинг хориж тажрибасини қўллаш ҳамда бу жараённинг миқдорий ва сифат усуллари кенг қўлланилади.Тадқиқотда асосан таққослаш усулидан фойдаланилади. 3.4. Тадқиқотни ўтказиш учун зарур шароитлар Тадқиқот мавзуси юзасидан ривожланган мамлакатлар тажрибасини ўрганиш имкониятларининг мавжудлиги. Республика бўйича макроиқтисодий кўрсаткичлар, Давлат бюджети даромадлари ва ҳаражатлари кўрсаткичлари, 2018 йилда Молия вазирлиги Давлат молиявий назорати бош бошқармаси ва унинг ҳудудий бўлимлари томонидан ўтказилган молиявий назорат

3.6 . Тадқиқотдан кутилаётган илмий ва амалий натижалар Тадқиқот натижасига кўра, қуйидаги илмий ва амалий натижалар кутилмоқда: Илмий янгиликлар жумласига қуйидагилар киритишимиз мумкин: - бюджет маблағларидан фойдаланиш жараёнида амалга оширилаётган молиявий назорат турлари ва уларнинг мазмуни жихатидан мамлакатимиз ва хориж олимлари фикрлари хилма-хил эканлиги аниқланди; - бюджетлар ижросида давлат молиявий назорати тизимининг назарий асослари хам жахонда турлича эканлиги ва бунга хар бир давлатнинг тузилиши, иқтисодий холати каби ўзига хос жихатлари таъсир этиши асосланди; - мамлакатимизда бугунги кунда давлат молиявий назоратини унификациялашнинг самарадорлик кўрсаткичларини тахлил қилиш ва уларнинг мамлакатимиз бюджет ижроси тизимида тутган ўрнини бахолаш орқали уларга аниқликл

IV.ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР 4.1. Ўзбекистон Республикасида иқтисодий ўсиш ва давлат бюджети тахлили. Назарий жиҳатдан молия аввало мамлакатда яратилган миллий бойликнинг бир қисмини қайта тақсимлайди ва уни назорат қилади. Бу эса давлат молиявий назорати тахлили хақида сўз боришидан аввал миллий бойликни яратадиган иқтисодий ўсишни тахлил қилиш заруриятини юзага келтиради. Иқтисодий ўсишни эса хозирда ялпи ички маҳсулот кўрсаткичи орқали баҳоланади. Молиявий назоратни тахлилини амалга оширишда аввало шу давлат бюджети маблағларини шаклланишини кўрсатувчи “барометр” бўлган ялпи ички маҳсулотга эътибор қаратиш ва уни тахлил қилиш лозим. 2009 йил 2010 йил 2011 йил 2012 йил 2013 йил 2014 йил 2015 йил 2016 йил 2017 йил 2018 йил102.0103.0104.0105.0106.0107.0108.0109.0 108.1 108.5 108.3 108.2 108.0 10

5-расм маълумотларини тахлил қилиш шуни кўрсатадики, мамлакатимизда ялпи ички маҳсулотнинг ўсиш тенденциясига эга ва охирги 2018 йилда бу кўрсаткич 5,1 фоиз атрофида бўлиши кутилмоқда. Охирги 10 йилликни тахлил қиладиган бўлсак бу кўрсаткич 2009 йилда 8,1 фоизга, 2010 йилда 8,5 фоизга, 2011 йилда 8,3 фоизга, 2012 йилда 8,2 фоизга, 2013 йилда 8,0 фоизга етган бўлса, 2014 йилдан бошлаб 8 фоизлик кўрсаткичдан пасайиб, шу йили 7,2 фоизга, 2015 йилда 7,4 фоизга, 2016 йилда 6,1 фоизга, 2017 йилда 4,5 фоизгача пасайган. Мамлакатимизда ялпи ички маҳсулот ўсишининг охирги йиллардаги ўзгаришлари асосан иқтисодиётдаги таркибий ўзгаришлар ва ислоҳотлар сабабли юзага келмоқда дейиш мумкин. Хусусан 2017 йилдаги ўсишнинг охирги 10 йилликдаги энг паст нуқтасига тушишини валютанинг девалвацияси билан яъни

3-жадвал. Ўзбекистон Республикаси давлат бюджети даромадлари ва ҳаражатлари таҳлили 13 . Кўрсаткичлар Йиллар 2014 йил 2015 йил 2016 йил 2017 йил 2018 йил * Даромад (млрд.сум) 31405,1 36493,3 41043,5 49681,0 79099,1 2018 йилга нисбатан улуши (%) 39,7 46,1 51,9 62,8 х Ҳаражат (млрд.сум) 31675,8 36257,3 40911,3 49343,7 79736,1 2018 йилга нисбатан улуши (%) 39,7 45,5 51,3 61,9 х * 2018 йил учун дастлабки маълумот 3-жадвал маълумотларини тахлил қилиш шуни кўрсатмоқдаки, давлат бюджет даромадлари ва ҳаражатлари кейинги 5 йилда ўсиб бориш тенденциясига эга. Жумладан, даромадлар 2014 йилда 31405,1 млрд. сўмни ташкил қилган бўлиб бу 2018 йилдаги даромадларнинг 39,7 фоизини ташкил қилган бўлса бу кўрсаткич сумма 2015 йилда 36493,3 млрд сўм ёки 2018 йилга нисбатан 46,1 фоизни, 2016 йилда 41043,5 млрд

маълумотларни диаграмма шаклида кўришимиз мумкин ва бу маълумотлардаги ўзгаришларни яққолроқ кўриш имконини яратади. 2014 йил2015 йил2016 йил2017 йил2018 йил 0.0 10000.0 20000.0 30000.0 40000.0 50000.0 60000.0 70000.0 80000.031405.1 36493.3 41043.5 49681.0 79099.1 31675.8 36257.3 40911.3 49343.7 79736.1 Даромад Ҳаражат 6-расм. Ўзбекистон Республикаси давлат бюджети даромадлари ва ҳаражатлари таҳлили 14 . Шунингдек, мамлакатимизда амалга оширилаётган катта ислохотларда асосий эътибор мамлакатимиз ахолисини ижтимоий жиҳатдан қўллаб-қувватлашга қаратилмоқда. Бу холатни қарийб мустақиллигимизнинг дастлабки йиллариданоқ давлат бюджети маблағларидан фойдаланиш йўналишларида ижтимоий сохага катта эътибор берилганлигидан хам билишимиз мумкин бўлади ва бу ишлар хозир хам ўз долзарблигини йўқотмаган

маблағларидан ижтимоий сохани қўллаб-қувватланаётган экан бу борада олиб бориладиган молиявий назорат хам ижтимоий сохалар муаммоларини хал қилишга хамда назорат объектлари ва субъектларини белгилашда хам ижтимоий сохаларга хос белгиларга алохида эътибор қаратишни талаб қилмоқда. Давлат молиявий назорати босқичларини аниқлаштириш ва уларни тахлил қилишдан олдин бюджет маблағларидан фойдаланишда устувор сохаларни аниқлаб олиш катта ахамият касб этади. Статистик маълумотларда давлат бюджети ҳаражатлари таркиби қуйидаги йирик гуруҳларга бўлиб кўрсатилади: 1. Ижтимоий ҳаражатлар . 2. Нодавлат нотижорат ташкилотлари ва бошқа фуқоролик жамиятлари институтларини қўллаб-қувватлаш харажатлари. 3. Иқтисодиётга ҳаражатлар. 4. Марказлаштирилган инвестицияларни молиялаштириш харажатлари. 5. Давлат ҳоки

4-жадвал. 2015-2018 йилларда Давлат бюджети ҳаражатлари таркиби таҳлили (млрд.сўм) . 15 № Кўрсаткичлар 2015 йил 2016 йил 2017 йил 2018 йил жами ж амига нисбатан (%) ж ами ж амига нисбатан (%) ж ами ж амига нисбатан (%) ж ами ж амига нисбатан (%) Жами ҳаражатлар 36257,3 100,0 40911,3 100,0 49343,7 100,0 79736,1 100,0 Шу жумладан: 1 Ижтимоий ҳаражатлар: 21316,9 58,8 24101,6 58,9 27223,3 55,2 42658,9 53,5 1.1 Маориф (таълим) 12162,2 33,5 13831,7 33,8 15979,6 32,4 20631,9 25,9 1.2 Соғлиқни сақлаш 5218,5 14,4 5811,6 14,2 7330,0 14,9 9585,8 12,0 1.3 Маданият ва спорт 387,5 1,1 460,6 1,1 750,2 1,5 1345,5 1,7 1.4 Фан 216,7 0,6 238,2 0,6 275,5 0,6 441,1 0,6 1.5 Ижтимоий таъминот ва нафақалар 2250,2 6,2 2204,3 5,4 2673,9 5,4 3596,2 4,5 1.6 Уй-жойлар қуриш дастурини биргаликда мол

4-жадвал маълумотларини тахлил қилиш мамлакатимиз давлат бюджетидан 2015-2018 йилларда амалга оширилган ҳаражатларнинг таркиби ва жами ҳаражатлардаги улуши тўғрисида маълумот олиш мумкин бўлади. Жумладан, 2015 йилда жами ҳаражатлар таркибида ижтимоий соҳа ҳаражатлари 21316,9 млрд.сўм ёки жамига нисбатан 58,8 фоизни, Нодавлат нотижорат ташкилотлари ва бошқа фуқоролик жамиятлари институтларини қўллаб-қувватлаш ҳаражатлари 10,0 млрд.сўмни ёки жамига нисбатан 0,03 фоизни, Иқтисодиётга ҳаражатлар 3821,3 млрд. сўмни ёки жамига нисбатан 10,5 фоизни, Марказлаштирилган инвестицияларни молиялаштириш ҳаражатлар 1838,7 млрд. сўмни ёки жамига нисбатан 5,1 фоизни, Давлат ҳокимияти, бошқарув органлари, адлия, прокуратура ва суд органларини ҳамда фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органларини сақлаш ҳаражат

нотижорат ташкилотлари ва бошқа фуқоролик жамиятлари институтларини қўллаб-қувватлаш ҳаражатлари 12,0 млрд.сўмни ёки жамига нисбатан 0,02 фоизни, Иқтисодиётга ҳаражатлар 5280,7 млрд. сўмни ёки жамига нисбатан 10,7 фоизни, Марказлаштирилган инвестицияларни молиялаштириш ҳаражатлар 3234,7 млрд. сўмни ёки жамига нисбатан 6,6 фоизни, Давлат ҳокимияти, бошқарув органлари, адлия, прокуратура ва суд органларини ҳамда фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органларини сақлаш ҳаражатлари 2429,7 млрд. сўмни ёки жамига нисбатан 4,9 фоизни ташкил қилган бўлса бошқа яъни махфий характердаги ҳаражатлар 11163,2 млрд. сўмни ёки жамига нисбатан 22,6 фоизни ташкил қилган бўлса бу кўрсаткичлар 2018 йилнинг дастлабки маълумотларига кўра кескин ошиб, жами ҳаражатлар таркибида ижтимоий соҳа ҳаражатлари 42658,9 млрд.с

1. Маориф (таълим); 2. Соғлиқни сақлаш; 3. Маданият ва спорт; 4. Фан; 5. Ижтимоий таъминот ва нафақалар; 6. Уй-жойлар қуриш дастурини биргаликда молиялаштиришда иштирок этаётган банкларга кредит линияси. Ижтимоий соҳа ҳаражатларини таркибини тахлил қилиш шуни кўрсатмоқдаки ўтган 4 йил давомида бу соҳага эътибор пасаймаган ва ҳаражатлар доимий ўсиб бориш йўналишига эга. Жумладан, 2015 йилда Маориф (таълим)га ҳаражатлар 12162,2 млрд.сўмни ёки жами ҳаражатларга нисбатан 33,5 фоизни ташкил қилган бўлса бу кўрсаткич 2016 йилда 13831,7 млрд.сўмни ёки жами ҳаражатларга нисбатан 33,8 фоизни, 2017 йилда 15979,6 млрд.сўмни ёки жами ҳаражатларга нисбатан 32,4 фоизни, 2018 йилнинг дастлабки малумотларига кўра 20631,9 млрд.сўмни ёки жами ҳаражатларга нисбатан 25,9 фоизни ташкил қилмоқда. Худди шундай с

млрд.сўмни ёки жами ҳаражатларга нисбатан 4,5 фоизни ташкил қилиши кутилмоқда. Жадвалдаги асосий катта улушга эга бўлган ҳаражатлар йўналиши бўйича ўзгаришларни диаграмма шаклида кўришимиз мумкин ва бу маълумотлардаги ўзгаришларни яққолроқ кўриш имконини яратади.Ижтимоий ҳаражатлар Иқтисодиётга ҳаражатлар Марказлаштирилган инвестициялар Давлат бошқаруви ва ўзини-ўзи бошқариш органлари Бошқалар 58.8 10.5 5.1 4.4 21.1 58.9 10.6 5.1 4.5 20.9 55.2 10.7 6.6 4.9 22.6 53.5 9.6 6.8 4.9 25.1 2015 йил 2016 йил 2017 йил 2018 йил 7-расм. Д авлат бюджети ҳаражатлари йирик гуруҳларининг ўзгаришлари таҳлили 16 . 7-расм маълумотларидан кўриниб турибдики, д авлат бюджети ҳаражатлари таркиби жамига нисбатан фоиз кўринишида катта ўзгаришларга юз тутмаган бўлсада маблағ кўришинида кескин ортган. 16 Диаграмма

5-жадвал. 2015-2018 йилларда Давлат бюджети ҳаражатлари таркибининг ўзгариши таҳлили (млрд.сўм) . 17 № Кўрсаткичлар 2015 йил 2016 йил 2017 йил 2018 йил 2018 йилнинг 2017 йилга нисбати (%) 2018 йилнинг 2016 йилга нисбати (%) 2018 йилнинг 2015 йилга нисбати (%) Жами ҳаражатлар 36 257,3 40 911,3 49 343,7 79 736,1 161,6 194,9 219,9 Шу жумладан: 1 Ижтимоий ҳаражатлар: 21 316,9 24 101,6 27 223,3 42 658,9 156,7 177,0 200,1 1.1 Маориф (таълим) 12 162,2 13 831,7 15 979,6 20 631,9 129,1 149,2 169,6 1.2 Соғлиқни сақлаш 5 218,5 5 811,6 7 330,0 9 585,8 130,8 164,9 183,7 1.3 Маданият ва спорт 387,5 460,6 750,2 1 345,5 179,3 292,1 347,2 1.4 Фан 216,7 238,2 275,5 441,1 160,1 185,2 203,6 1.5 Ижтимоий таъминот ва нафақалар 2 250,2 2 204,3 2 673,9 3 596,2 134,5 163,1 159,8 1.6 Уй-жойлар қур

5-жадвал маълумотларини тахлил қилиш шуни кўрсатмоқдаки, ҳақиқатдан ҳам д авлат бюджети ҳаражатлари таркиби жамига нисбатан фоиз кўринишида катта ўзгаришларга юз тутмаган бўлсада маблағ кўришинида кескин ортганлигини билиш мумкин. Жумладан, 2018 йилда жами ҳаражатлар таркибида ижтимоий соҳа ҳаражатлари 42658,9 млрд.сўм ёки жамига нисбатан 53,5 фоизни ташкил қилган бўлса бу кўрсаткич 2017 йилга нисбатан суммада 156,7 фоизга, 2016 йилга нисбатан 177,0 фоизга, 2015 йилга нисбатан икки баробарга кўпдир.Худди шундай Нодавлат нотижорат ташкилотлари ва бошқа фуқоролик жамиятлари институтларини қўллаб-қувватлаш ҳаражатлари 2018 йилда 178,0 млрд.сўмни ёки жамига нисбатан 0,2 фоизни ташкил қилган бўлса бу кўрсаткич 2017 йилга нисбатан суммада 1483,3 фоизга, 2016 йилга нисбатан 1618,2 фоизга, 2015 йи

самарадорлигини янада ошириш бўйича амалий таклифлар ишлаб чиқилиши ётади. Шу жихатдан кейинги ўринларда мамлакатимизда давлат бюджети маблағларидан фойдаланилиши жараёнида хозирги кунда амалдаги молиявий назоратни амалга оширадиган органлар функциялари ва фаолиятини тахлил қилишга харакат қиламиз. Бу ўз навбатида тадқиқотимизнинг самарали якунланишига сабаб бўлиши мумкин. 4.2 Давлат молиявий назорати органлари вазифалари, функциялари ва фаолияти натижалари тахлили. Мамлакатимизда хозирга кунда давлат молиявий назоратини амалга ошираётган органлари фаолиятига бахо бериш учун олдин уларга юклатилган вазифа ва функцияларни тахлил қилиш лозим бўлади. Буни Ўзбекистон Республикаси Ҳисоб палатаси функцияларини тахлил қилиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Ушбу бошқарманинг функциялари Ўзбекистон

меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича белгиланган разрядларга, лавозим маошлари, устамалар, иш ҳақига қўшимчалар ва бошқа тўловлар миқдорларига риоя этилиши устидан дастлабки назоратни амалга ошириш; ходимларнинг белгилаб қўйилган чекланган умумий сонига, ходимларнинг тоифалари ўртасидаги ўзаро нисбат нормативларига, намунавий штат нормативларига риоя этилиши юзасидан дастлабки назоратни амалга ошириш; тарификация рўйхатларини тузишнинг қонун ҳужжатлари билан белгиланган тартиби ва нормативларига риоя этилиши юзасидан дастлабки назоратни ўтказиш; б) бюджет қонунчилигига риоя этиш бўйича бюджет ташкилотлари билан тизимли асосда профилактика ишларини олиб бориш соҳасида: бюджет тизими бюджетлари харажатларини режалаштириш даврида профилактика ишларини кучайтириш ва унинг самарадорлигини ошириш; электрон

молиявий ҳуқуқбузарликлар профилактикасини олиб бориш учун маълумотлар базасини шакллантириш, умумлаштириш ва ҳисобини юритиш; бюджет тизими бюджетлари ва Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги жамғармалар маблағларидан фойдаланишда масофадан кузатиш тизимини ва камерал назоратни жорий этиш орқали текширишлар самарадорлигини ошириш; молиявий назорат ва ҳуқуқбузарликлар профилактикаси шакллари ҳамда усулларини янада такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш; аниқланаётган тизимли ва характерли молиявий ҳуқуқбузарликларни таҳлил қилиш ва уларни бартараф этиш юзасидан Давлат молиявий назоратини такомиллаштириш бўйича идоралараро кенгашга тегишли таклифлар киритиш; г) масофавий назоратни кенг кўламда қўллаш, замонавий ахборот технологиялари ва маълумотлар базаси воситасида текши

маблағларидан фойдаланишда бюджет қонунчилигига ҳамда бюджет ва смета-штат интизомига риоя этилиши устидан молиявий назоратни амалга ошириш соҳасида: Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети ва бюджет ташкилотларининг бюджетдан ташқари жамғармалари маблағларидан мақсадли фойдаланилишида бюджет ва смета-штат интизомига риоя этилиши устидан молиявий назоратни амалга ошириш; давлат инвестиция дастурларини амалга ошириш учун марказлашган манбалардан ажратилган маблағлардан мақсадли фойдаланилиши устидан молиявий назоратни амалга ошириш; ижтимоий нафақалар ва моддий ёрдам тўловлари учун ажратилган маблағлардан мақсадли фойдаланилиши устидан молиявий назоратни амалга ошириш; Ўзбекистон Республикасининг чет элдаги дипломатик муассасалари томонидан чет эл валютасидаги маблағлардан тўғри ва мақсадли

пул маблағлари ва товар-моддий бойликлар камомадини ундириш, назорат объекти айбдор шахсларини жавобгарликка тортиш юзасидан тақдимномалар тайёрлаш; назорат тадбирларини мувофиқлаштириш ва услубий жиҳатдан таъминлаш; маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни юритиш, қонунда кўзда тутилган маъмурий жазо қўллаш тўғрисидаги қарорларни ижро этилишини ташкиллаштириш; давлат молиявий назорати натижалари бўйича ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга топширилган материаллар ҳаракатини мониторинг қилиш; е) Ўзбекистон Республикаси томонидан ёки унинг кафолати остида жалб қилинган кредитлардан (қарзлардан), шунингдек инсонпарварлик ёрдами ва техник кўмаклашиш маблағларидан мақсадли фойдаланилиши устидан молиявий назоратни амалга ошириш соҳасида: Ўзбекистон Республикаси томонидан ёки унинг кафолати ости

давлат мақсадли жамғармалари, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги жамғармалар маблағларидан фойдаланилиши юзасидан молиявий назоратни амалга ошириш; Ўзбекистон Республикаси Автомобиль йўллари давлат қўмитаси ва унинг таркибидаги ташкилотларни сақлаш учун Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Республика йўл жамғармасидан ажратилган маблағларидан мақсадли фойдаланиши юзасидан молиявий назоратни амалга ошириш; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Республика йўл жамғармаси маблағлари ҳисобидан буюртмачи- ташкилотларга ажратилган маблағлардан мақсадли фойдаланилиши юзасидан молиявий назоратни амалга ошириш; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Республика йўл жамғармасининг маблағлари ҳисобидан йўл ва бошқа объектларда ба

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш жамғармасининг мелиоратив техникасини сотиб олиш учун ажратилган (узоқ муддатли имтиёзли лизинг, қарз) маблағларидан мақсадли фойдаланишни текшириш; Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси маблағларини мақсадли сарфланиши юзасидан молиявий назоратни амалга ошириш; фуқароларга пенсиялар, ижтимоий нафақалар, компенсация ва бошқа тўловларни тўғри тайинланиши, ҳисобланиши, ўз вақтида молиялаштирилиши ва тўланиши устидан молиявий назоратни амалга ошириш; ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, ташкилотлардаги фуқароларнинг пенсия йиғмажилдларида мавжуд бўлган иш стажини тасдиқловчи ва иш ҳақи тўғрисидаги ҳужжатлар тўғрилиги ва ҳаққонийлигини тек

Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш жамғармаси маблағларининг ҳисоб-китобларга асосланган ҳолда тўлиқ ва ўз вақтида ўтиши ҳамда улардан мақсадли фойдаланилишини назорат қилиш; Ўзбекистон Республикаси Бандликка кўмаклашиш давлат жамғармаси, Хусусийлаштирилган корхоналарга кўмаклашиш жамғармаси, Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги Оролбўйи минтақасини ривожлантириш жамғармаси, Республика мақсадли китоб жамғармаси, «Сув таъминоти ва канализация тизимларини ривожлантириш» жамғармаси ва қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа жамғармалар маблағларини мақсадли сарфланиши юзасидан молиявий назоратни амалга ошириш; ж 1 ) пахта тозалаш корхоналарида ҳисобга олиш ва ҳисоботнинг ҳаққонийлиги устидан давлат назоратини амалга ош

тайёрланган уруғлик чигитларнинг техник талаблар ҳамда навларни жойлаштиришнинг белгиланган топшириқларга мувофиқлиги юзасидан назоратни амалга ошириш; маълумотлар базасини шакллантириш, умумлаштириш ва ҳисобини юритиш орқали қонун бузилиши ҳолатлари олдини олиш бўйича профилактика ишларини олиб бориш; з) ўз ваколатлари доирасида жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатларини кўриб чиқиш ҳамда уларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилишини таъминлаш соҳасида: жисмоний ва юридик шахсларнинг, шунингдек молиявий назорат объектларининг (давлат молиявий назорати натижалари бўйича эътирозлар) мурожаатларини кўриб чиқиш (ўрганиш ва текшириш); келиб тушган ва кўриб чиқилган (ўрганилган, текширилган) мурожаатларини умумлаштириш, таҳлил қилиш ва уларнинг натижалари бўйича те

ҳар ойда акциз маркаларининг ҳақиқатда мавжудлигини хатлаш, шикастланган акциз маркаларини йўқотишга топширишдан олдин уларни сонини бухгалтерия ҳисоботларига мувофиқлигини ўрганиш; ҳақи олдиндан тўланмаган маҳсулотни истеъмолчига юклаб жўнатилиши, акциз солиғи бўйича ҳисобот бузиб кўрсатилиши, акциз солиғи ҳисобланиши ва тўланиши ҳамда акциз маркалари билан маркалаш тартибини бузилиши, ўсимлик ёғи корхоналарида тайёр маҳсулот чиқишининг белгиланган нормативлари бажарилмаслиги ҳоллари тўғрисида тегишли чора-тадбирлар кўриш учун ваколатли органларни тезкор хабардор қилиш. Бош бошқарма ва унинг ҳудудий бошқармалари қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа функцияларни ҳам бажариши мумкин. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 августдаги ПҚ-3231-сонли “Т аълим ва тиббиёт

б) республика даражасидаги ҳамда ҳудудий ички аудит ва молиявий назорат хизматларининг — бюджет маблағларининг ноқонуний сарфланиши ва талон-торож қилиниши ҳолатларининг қуйидаги йўллар билан профилактикасини таъминлаш ва уларнинг олдини олиш: буйсунувидаги муассасаларда харажатлар сметасини режалаштириш ва унинг ижроси, бюджет ҳисобининг юритилиши, тендер (танлов) савдоларининг ўтказилиши ва шартномалар тузилиши устидан мониторинг қилиш; буйсунувидаги муассасалар ва марказлаштирилган молия- бухгалтерия хизматлари раҳбарларига бюджет ҳисоби ва ҳисоботи тизимини такомиллаштириш, асоссиз дебитор ва кредитор қарздорликларга йўл қўймаслик, бюджет интизомини мустаҳкамлаш, бюджет маблағларидан фойдаланиш, шу жумладан товарлар, иш ва хизматларни харид қилиш самарадорлигини ошириш, шунингдек, марк

маълумотлар мавжуд ва уларни 6-жадвал маълумотлари орқали тахлил қилишимиз мумкин. 6-жадвал. Давлат молиявий назорати бош бошқармаси томонидан 2018 йилда амалга оширилган молиявий назорат тадбирлари ва уларнинг натижалари тўғрисида маълумот 18 . Давр Молиявий назорат ўтказилган ташкилотлар сони (дона) Аниқланган ўзлаштириш, камомад ва камчиликлар ташкилот со ни (дона) суммаси (млрд.сўм) 2018 йилнинг 1-чораги 844 661 33 2018 йилнинг 2-чораги 1993 1673 246,2 2018 йилнинг 3-чораги 1334 1111 16,6 2018 йилнинг 4-чораги 1969 1717 29 Жами 6140 5162 324,8 Жадвални тахлил қилиш шуни кўрсатмоқдаки молиявий назорат тадбирлари натижасида аниқланган ўзлаштириш ва камомадлар суммаси 324,8 млрд сўмни ташкил қилмоқда ва бу катта маблағ ҳисобланади. Хусусан бу маблағ 2018 йилда давлат бюджетидан фанга йўна

V . ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР 5.1. Тадқиқотнинг асосий илмий ва амалий янгилиги ҳамда натижалари . Бугунги кунда мамлакатимизда давлат бюджети ижросини ташкил қилиш масаласига хар доимгидан хам кўпроқ эътибор қаратилмоқда.Чунки хар қандай мамлакат ёки давлат ўз олдида турган вазифаларни бажариши учун зарур бўлган моддий-молиявий шарт-шароитни таъминлаши зарур. Давлат ўз вазифаларини бажариш жараёнида бир қатор харажатлар қилиши зарур. Бу харажатлар, энг аввало, мамлакат иқтисодиётини ривожлантириш учун белгиланади. Бу умумдавлат харажатлари бюджет оркали шакллантирилади. Давлат бюджетининг иқтисодий тушунчаси умумжамият микёсида марказлашган ва давлат иштирокида тўпланган ва сарфланган молиявий ресурларни англатади. Шу маънода хозирги кунларда давлат бюджетини ахоли турмуш даражаси ва унинг яхши

яратишдир. Бу эса ўз навбатида бюджет маблағларидан фойдаланиш жараёнинг нечоғли назорат қилинишига тўғридан-тўғри боғлиқдир. Бугунги кунда мамлакатимизда Давлат молиявий назорати тизими фаолияти кенг қамровли характерга эга ва барча бюджет жараёни иштирокчиларини деярли қамраб олган. Унинг асосий вазифалари Ўзбекистон Республикаси ахоли фаровонлигини ошириш лойихаси талаблари хамда Молия вазирлиги вазифа ва функциялари асосида шакллантирилган бўлиб, асосан бюджет маблағларидан фойдаланишда молиявий назоратни таъминлаш орқали амалга оширилади. Молиявий назоратни таъминлаш жараёнида Давлат молиявий назорати тизими органлари турли шаклларидан фойдаланади. Давлат молиявий назорати Молия вазирлиги вазифа ва функцияларини бажарилиши йўналишида ташкил қилинган бўлиб, бу жараённинг дастлабки, жор

1. Меъёрий-хуқуқий хужжатлардаги муаммолар. Бугунги кунда давлат молиявий назорати тизимини тартибга солувчи яъни давлат молиявий назорати органлари фаолиятини тартибга солувчи хуқуқий ҳужжатлар жуда кўп ва уларда такрорланишлар мавжуд. Бу эса бир вазифани бир нечта орган қайта-қайта бажаришига тўғри келишини билдиради. 2 . Ходимлар малакасини шакллантириш ва оширишни тақозо этувчи муаммолар. Давлат молиявий назорати фаолияти жамиятнинг жуда кўплаб тармоқларини қамраб олиши жихатидан ўз мураккаблигига эга ва хеч бир ходим давлат молиявий назоратида тўғридан-тўғри фаолият юритиш малакасига аввал бошданоқ эга бўла олмайди. Шунинг учун хам бугунги кундаги давлат молиявий назорати фаолиятидаги муаммоларни кўра билиш ва уларни бартараф этиш бўйича таклифлар бера оладиган ходимлар синфини шаклла

2. Ходимлар малакасини шакллантириш ва оширишни тақозо этувчи муаммоларни бартараф этиш учун давлат молиявий назорати натижалари яъни аниқланган холатлар бўйича хатоликлар классификаторини ишлаб чиқиш ва буни ҳодимларга таништириш лозим. Бундан ташқари, давлат молиявий назорат фаолиятини ўзида акс эттирувчи услубий қўлланмалар ишлаб чиқиш катта самара бериши мумкин. Шунингдек, ходимлар малака ва билим даражасини бахолашни янги мезонларини ишлаб чиқиш ва унда ходимлар билим даражасини уларнинг лавозимлари ва маошларига боғлаш. 3. Ахборот дастурлари таъминотидаги муаммоларни бартараф этиш учун дастурчилар ва услубиётчилар фаолиятини мувофиқлаштириш хамда дастурий таъминотни яратилишини молиялаштиришни такомиллаштириш. Дунёнинг ривожланган мамлакатлари тажрибалари шуни кўрсатмоқдаки, уларда д

1. Хорижий тажрибада давлат молиявий назорати тизимини унификациялашнинг асосий шарти бу – молиявий назорат стандартларини ишлаб чиқиш ҳисобланади. 2. Бюджет жараёнининг барча иштирокчиларини ягона ахборот тизимининг мавжудлиги. Бу барча бюджет ижроси жараёни иштирокчилари яъни бюджет даромадлар қисмини шаклланишида иштирок этувчи хўжалик юритувчи субъектлардан тортиб бу маблағларни тасарруф этувчиларгачи ягона ахборот базасига бириктирилганлигини изохлайди. Бу жараёнда бюджет ижросининг барча босқичларида хисобдорликни ва оперативликни ошириш масаласи долзарб масала хисобланади. Бу бўйича мамлакатимизда хам бугунги кунгача талайгина ишлар амалга оширилди ва шу кеча-кундузда хам амалга оширилмоқда. 3. Давлат қарзларини бошқариш жараёнининг хам давлат молиявий назоратига юклатилганлиги. Б

жараёнга рахбарликни амалга оширади. Бизнинг мамлакатимизда хам бу борада катта ишлар амалга оширилмоқда. 5. Ходимлар масаласида хам хорижда талайгина ишлар амалга оширилган. Жумладан давлат молиявий назоратида ишлаш учун қабул қилинадиган ходимларга қуйиладиган малака талаблари мавжуд ва бу асосан бюджет жараёнида иш стажига эга бўлиши билан изохланади. Бундан ташқари ходимлар масаласида махсус тартиблар ишлаб чиқилган ва бу моделларда ўз аксини топган. 5.2 Тадқиқот натижасида келтирилган асосий тавсия ва таклифлар. Амалга оширилган илмий тадқиқот, изланиш жараёнида қўйидаги хулосаларга келинди. 1. Молиявий назоратни назарий асосларидан бири бўлган ўтказилиш вақтига кўра турлари бўйича мамлакатимиз ва хориж олимлари фикрларида қарама-қаршиликлар мавжуд. Шунинг учун хам мамлакатимиз ва х

3. Хориж тажрибасида асосий эътибор давлат молиявий назорати тизимини унификациялашга қаратилади. Бу эса аввало давлат молиявий назорати стандартларини ишлаб чиқишни тақозо қилади. 4. Илғор хориж тажрибасини мамлакатимизда ижобий қўллаш зарурияти бугунги кунда катта ахамият касб этмоқда. Жумладан дастурий таъминотни кучайтириш орқали масофавий (камерал) назоратни кенгайтириш. 5.Давлат молиявий назорати органлари ўртасида жавобгарлик марказларини аниқ белгилаш ва ўзаро муносабатларни мувофиқлаштириш назоратни таъсирчанлигини кучайтиради. Юқоридаги хулосалардан келиб чиқиб, мамлакатимизда давлат молиясини такомиллаштириш ва унификациялашга хизмат қилиши мумкин бўлган қуйидаги таклифларни келтирамиз: 1. Меъёрий хуқуқий хужжатларни такомиллаштириш ва янгилик ки ритиб бориш. Бунда давлат моли

органлари ходимлари айниқса ўрта бўғин ходимларини алмашинувини (ротация) ташкил қилиш. 4. Барча даражадаги вазирлик ва идораларда ички назорат ва ички аудит хизматларини ташкил қилиш лозим. 5.Бюджет ижросини техник ва технологик таъминлаш бўйича амалга оширилаётган ишларни янада ривожлантириш ва такомиллаштириш. Бунда асосий эътиборни давлат молиявий назоратида камерал назоратни яъни дастурий мажмуаси моделларини хуқуқий жихатдан асослайдиган хужжатни қабул қилиш лозим.Бундан ташқари дастурий мажмуа ва ундан фойдаланишни ўзида акс эттирувчи қўлланмаларни ишлаб чиқиш керак бўлади . 6. Бюджет ташкилотлари молия-хисоб ходимларини малакасини доимий равишда ошириб бориш хамда уларни хар икки йилда бир марта аттестациядан ўтказишни ташкил қилиш. Бунда асосий эътиборни ходимлар амалий иш тажриба

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати. I.Ўзбекистон Республикасининг Қонунлари. 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси .-Т.. Ўзбекистон, 2 декабр 1992й (ўзгартириш ва қўшимчалар билан). 2. Ўзбекистон Республикаси Бюджет кодекси. 26 декабр 2013 йил (ўзгартириш ва қўшимчалар билан). 3.Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси. 2008 йил (ўзгартириш ва қўшимчалар билан). II. Ўзбекистон Республикаси Президентининг асарлари 1. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз.Тошкент, “Ўзбекистон”. 2017йил. 2. Мирзиёев Ш.М.Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш-юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови.Тошкент, “Ўзбекистон”. 2016 йил. III.Ўзбекистон Республикаси Президент фармойишлари, фармонлари ва қарорлари, Вазирлар Маҳкамасининг қарорлар

такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” ПФ-5446-сонли фармойиши . 4. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 24 октябрдаги “ Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг Давлат молиявий назорати бош бошқармаси тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида”ги 870-сон қарори. IV.Дарслик ва ўқув қўлланмалар: 1.Вахобов.А.В, Маликов Т.С. Молия –Т. : “Ношир” 2011йил 119-бет 2.Зудилин А.П, Ахмедов. Ф.Н Финансовый контроль М. : “Российский университет” 2000 йил 9-бет. 3. Миляков Н.В. Финанс ы М.: “ИНФРА-М” 2004 йил 46 бет. 4.Акперов И.Г, Коноплёва И.А, Головоч С.П Казначейская система исполнения бюджети в Российской федерации М.: “ Финансы и статистика ” 2002 йил 56-бет 5.Қосимова Г.А Давлат бюджети ижросининг Давлат молиявий назорати тизими Т.:”Иқтисод ва молия” 2008 йил 78-бет 6. Қоси

5. www.gov.uz (Ўзбекистон Республикаси хукумат портали) 6. www . data . gov . uz (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг очи қ маълумотлар портали) 7. www.lex.uz ( Ўзбекистон Республикаси меъёрий-хуқуқий хужжатлар портали) 67

Купить