Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 987.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Davlatning ijtimoiy siyosati

Купить
MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IQTISODIY OTFAKULTETI IQTISODIY OT N AZARIY ASI FAN IDAN KURS ISH Mav zu; ” Dav lat ning ijt imoiy siy osat i” 1 REJ A Kirish 1.Davlatning ijtimoiy siyosatining nazariy asoslari 2.Ijtimoiy siyosatning asosiy yo’nalishlari 3.Ijtimoiy siyosat sohalarida xorijiy mamlakatlar tajribasi 4.O’zbekistonda ijtimoiy siyosat sohalarida olib borilayot-gan islohotlar X ulosa Foy dalanilgan adabiy ot lar 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Zamonaviy davlat faoliyatining eng muhim yo'nalishlaridan biri ijtimoiy siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirishdan iboratdir. Ijtimoiy siyosat davlatning jamiyat a'zolarining hayot sifatini yaxshilash, ijtimoiy adolatni ta'minlash va barqaror rivojlanishni ta'minlash bo'yicha olib boradigan maqsadli faoliyati hisoblanadi. Bu sohaning ahamiyati ayniqsa, globallashuv jarayonlari, iqtisodiy o'zgarishlar va ijtimoiy munosabatlarning murakkablashishi sharoitida yanada ortib bormoqda. Hozirgi kunda butun dunyo davlatlari o'z fuqarolarining ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish, ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlash va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash masalalariga katta e'tibor berishmoqda. Bu jarayonda har bir davlat o'zining milliy xususiyatlari, iqtisodiy imkoniyatlari va tarixiy tajribasidan kelib chiqqan holda ijtimoiy siyosatni shakllantirishga harakat qilmoqda. O'zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida ijtimoiy siyosatni shakllantirishga katta e'tibor qaratgan holda, fuqarolarning turmush darajasini oshirish, ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirish va ijtimoiy adolatni ta'minlash yo'lida muhim qadamlar tashlagan. Ayniqsa, so'nggi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko'lamli islohatlar ijtimoiy siyosatning barcha sohalarini qamrab olgan. Shu bilan birga, O’zbekistonda ijtimoiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlarini belgilashda aholining ehtiyojlarini chuqur tahlil qilish, ijtimoiy xizmatlar sifati va ulardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish muhim o‘rin tutmoqda. Ijtimoiy siyosatning asosiy maqsadi – inson manfaatlariga xizmat qilish, aholi farovonligini oshirish, kam ta’minlangan qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy tenglikka erishish va jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlarni yumshatishdan iboratdir. Bu esa, o‘z navbatida, davlat va jamiyat o‘rtasida barqaror ijtimoiy hamkorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. 3 Mamlakatimizda so‘nggi yillarda olib borilayotgan islohotlar jarayonida ijtimoiy siyosatning o‘rni yanada kuchayib, u davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Prezidentimiz tomonidan ilgari surilgan “Inson qadri uchun” tamoyili aynan ijtimoiy adolat, tenglik va himoyani asosiy mezon sifatida belgilaydi. Bu tamoyil asosida aholining barcha qatlamlarini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, kam ta’minlangan, imkoniyati cheklangan fuqarolar uchun qulay sharoitlar yaratish, pensiya va nafaqa tizimini takomillashtirish bo‘yicha tizimli ishlar olib borilmoqda. Bugungi globallashuv va raqobat kuchaygan sharoitda davlatlar ijtimoiy barqarorlikni saqlash orqali iqtisodiy taraqqiyotga zamin yaratmoqda. Ijtimoiy siyosat aynan shu barqarorlikning kafolati sifatida qaraladi. Shu bois, zamonaviy davlat boshqaruvida samarali ijtimoiy siyosat yuritish – nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy barqarorlikni ham ta’minlovchi muhim omil hisoblanadi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, kuchli ijtimoiy siyosat olib borayotgan davlatlar aholining ishonchini qozonadi va uzoq muddatli taraqqiyotga erishadi. O‘zbekistonda ham ijtimoiy siyosatni amalga oshirishda yangi yondashuvlar joriy etilmoqda. Jumladan, mahalliy boshqaruv organlarining vakolatlari kengaytirilmoqda, hududiy ijtimoiy muammolarga joyida yechim topishga qaratilgan dasturlar amalga oshirilmoqda. Bularning barchasi davlatning fuqarolarga yaqinlashuvi, “inson – jamiyat – davlat” zanjirining mustahkamlanayotganidan dalolat beradi. Bundan tashqari, O‘zbekiston yoshlarining bilim olishi, sog‘lig‘i va bandligi masalalari ham ijtimoiy siyosatning ajralmas qismi sifatida ko’rilmoqda. Xulosa qilib aytganda, kurs ishining dolzarbligi shundaki, ijtimoiy siyosat bugungi kunda davlat rivojlanishining asosiy tarkibiy qismiga aylangan bo‘lib, uning har tomonlama tahlili nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhimdir. Bu mavzuni o‘rganish orqali nafaqat O‘zbekiston, balki boshqa mamlakatlar 4 tajribasini ham tahlil qilib, ijtimoiy siyosatni yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosalarga kelish mumkin. Tadqiqot maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi davlatning ijtimoiy siyosati tushunchasini chuqur o'rganish, uning nazariy asoslarini tahlil qilish va O'zbekiston Respublikasida ijtimoiy siyosatning amalga oshirilish holati hamda istiqbollarini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqot v azifalari: - Ijtimoiy siyosatning nazariy asoslarini ochib berish; - Ijtimoiy siyosatning asosiy yo’nalishlarini aniqlash; - Ijtimoiy siyosat sohasida xorijiy mamlakatlar tajribasini tahlil qilish; - O’zbekistonda ijimoiy siyosatning hozirgi holatini baholash; - Ijtimoiy siyosatni takomillashtirish yo’llarini taklif etish. Tadqiqot oby ek t i: O'zbekiston Respublikasida davlatning ijtimoiy siyosati tizimi va uning rivojlanish jarayonlari. Tadqiqot predmet i: Davlatning ijtimoiy siyosati jarayonida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlar. Ishning t uzilishi: Kurs ishi kirish, to’rtta asosiy paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. Birinchi paragrafda ijtimoiy siyosatning nazariy asoslari, ikkkinchi paragrafda ijtimoiy siyosatning asosiy yo’nalishlari, uchinchi paragrafda ijtimoiy siyosat sohasida xorijiy mamlakatlar tajribasi, to’rtinchi paragrafda esa O’zbekistonda ijtimoiy siyosat sohasida olib borilayotgan islohotlar haqida batafsil yoritilgan.Ushbu tadqiqot ijtimoiy siyosat sohasidagi nazariy bilimlarni chuqurlashtirish va amaliy masalalarni yechishga yordam berish maqsadida amalga oshirilgan bo'lib, mamlakatimizda ijtimoiy siyosatning yanada samarali amalga oshirilishiga hissa qo'shishni maqsad qilgan. 5 1. Dav lat ning ijt imoiy siy osat ining nazariy asoslari Ijtimoiy siyosatning vujudga kelishi va shakllanish bosqichlari ilk bor XIX asrda Buyuk Britaniyada namoyon bo’lgan. Uning tarixi Buyuk Britaniyada Fabian jamiyatining rivojlanishi va mazkur jamiyatda qo’llanilgan siyosatga borib taqaladi. Fabian jamiyati 1884-yilda tashkil topgan bo’lib, unda qo’llanilgan siyosatning asoslari hukumat parlamenti Leyboristlar partiyasi vakili Sidni Vebb va uning tarafdorlari ilmi ishlarida yoritib berilgan. Fabianslar XIX asrning oxirida Britaniya kapitalizmi amal qilishida mamlakatdagi vujudga kelgan ijtimoiy- iqtisodiy muammolarni tanqidiy tahlil qilgan holda, ushbu muammolarning yechimini topishga qaratilgan ijtimoiy siyosatni davlat tomonidan amalga oshirish zarurligini ta‘kidlab o’tishgan. Fabianslarning ijtimoiy siyosatga oid qarashlari But va Rauntrilarning empirik tadqiqotlariga asoslangan. Ushbu tadqiqot ishi XIX asrda mamlakatda kambag’allikning darajasi va uni kelib chiqish sabablarini o’rganishga qaratilgan bo’lib, iqtisodiy bozor, ya‘ni kapitalizm faqatgina zaruriy ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan, degan xulosaga kelingan. Fabianslar ushbu tadqiqot natijalarini rivojlantirgan holda, jamiyatda vujudga kelayotgan ijtimoiy muammolarni bozor (kapitalizm) dastaklari orqali hal etishning iloji yo’qligi va shuning uchun ularni hal etishda davlatning aralashuvi zarur, degan xulosaga keladilar. XX asrning boshlariga kelib, Leyboristlar partiyasi Britaniya hukumatini boshqarishda mamlakatda kambag’allarni himoya qilish to’g’risida, aholi turmush farovonligini oshirishga qaratilgan qator qonunlar va me‘yoriy xujjatlar qabul qilindi. 1905-yilda Buyuk Britaniyada ijtimoiy siyosatni amalga oshirish va uning ijrosini nazorat qiluvchi Qirollik komissiyasi tashkil etilganligi ijtimoiy siyosatda katta burilish bo’ldi. Fabianslar maktabi vakili Beatris Vebb tomonidan aholi farovonligini ta‘minlashda davlat xizmatlaridan foydalanish usullari yoritilgan. Bag’rikenglik jamiyati (COS) a‘zolari Yelena va Bernar Bozanketlar esa o’z ilmiy asarlarida ijtimoiy siyosatni nodavlat dastaklari orqali amalga oshirish yo’nalishlari 6 borasida tadqiqotlar olib borganlar.Davlat va nodavlat tashkilotlarining ijtimoiy siyosatni olib borish usullari bo’yicha turli munozaralar vujudga keldi. Vebb va Bozanketlarning ilmiy tadqiqotlaridan olingan xulosalarga tayangan holda shuni aytish mumkinki, ushbu tadqiqotlar mamlakatdagi ijtimoiy siyosatni amalga oshirish shakli, uni baholash va qay darajada rivojlanganligini isbotlashga asoslangan. Ijtimoiy ta‘minot tizimini isloh etish yo’nalishlari yoritilgan. Ijtimoiy siyosatning mohiyati Klement Ettli (Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda Qirollikda Leyboristlar hukumati islohotlarini amalga oshirilishini o’z ilmiy izlanishlarida yoritib bergan), Beveridj (zamonaviy ijtimoiy ta‘minot tizimi asoschisi) va T.X. Marshall (“Ijtimoiy davlat” tushunchasining nazariy asoslarini yaratgan) kabi olimlar tomonidan ochib berilgan. 1950-yilga kelib London iqtisodiyot maktabi (LSE) vakili Richard Titmass Buyuk Britaniya tarixida ilk bor ijtimoiy boshqaruv bo’yicha professor ilmiy unvonini qo’lga kiritdi.Titmassning ijtimoiy siyosat mohiyatini yoritishga oid fikrlari hozirda amalga oshirilayotgan ijtimoiy siyosatni mohiyatini ochib bera oladi. Keyingi 15 yil mobaynida Britaniyaning turli ilmiy-tadqiqot markazlari, universitetlar, kollej va maktablarida ijtimoiy soha bo’yicha fanlar o’qitila boshlandi. Ushbu tadbirlardan ko’zlangan maqsad mamlakatda ijtimoiy ta’minotga aloqador xizmat ko’rsatish sohasi va aholi farovonligi yo’lida xizmat qiluvchi malakali ijtimoiy ish xodimlarini tayyorlash va malakasini oshirish bo’lgan. Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda Buyuk Britaniyada ijtimoiy davlatning barpo etilishi ijtimoiy siyosat sohasidagi katta o’zgarishlarga sabab bo’ldi. Mazkur sohada erishilgan yutuqning asosini aholining hayotiy zarur iste‘mol tovarlariga bo’lgan ehtiyojlarini qondirishdan iborat bo’ldi. 1942-yilda Beveridj tomonidan Britaniyadagi ijtimoiy davlatning quyidagi xususiyatlari yoritib berildi: 1“ Ijtimoiy siyosat” . A.V.Vaxabov O'quv qo’llanma, 122-b. 7 - aholi savodxonligini ta‘minlash maqsadida 15 yillik bepul ta‘limning joriy etilishi (keyinchalik 16 yilga uzaytirilgan); - jamiyatda turli yuqumli kasalliklarning tarqalishiga qarshi kurashish maqsadida bepul tibbiy xizmat ko’rsatishni joriy etilganligi; - ishsizlikka qarshi kurashish maqsadida davlat aholining to’liq bandligini ta‘minlashi zarurligi; - davlatning mamlakatda qashshoqlikni qisqartirish va aholini turar uy- joy bilan ta‘minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishi; - aholining ijtimoiy jihatdan nochor qatlamlariga ijtimoiy sug’urta imtiyozlarining berilishi. Yuqorida keltirilgan vazifalarni amalga oshirilishi va moliyalashtirilishi davlatning zimmasiga yuklatilgan edi. Ushbu holat ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda ijtimoiy siyosat mamlakatda aholi farovonlik darajasini oshirishga qaratilganligidan dalolat beradi. 1970-yilda ijtimoiy ta‘minotning tarkibiga kiruvchi xizmatlarni amalga oshirilishining funksional jihatlariga katta e‘tibor qaratildi. Ushbu o’zgarish ijtimoiy siyosatning qamrov darajasini ortishiga olib keldi. Ijtimoiy siyosatni boshqarishga bag’ishlangan turli ilmiy munozaralar o’tkazildi. Bu davrda olimlar aholi farovonligini oshirishdan davlatning qanday manfaatlari borligini isbotlashga harakat qildilar. 1960–1970- yillarda ko’plab olimlar tomonidan xalq farovonligini ta‘minlashga qaratilgan davlat ijtimoiy siyosatining salbiy jihatlari tanqid qilinib, kapitalistik jamiyat (Marks ta‘limotiga asoslangan bozor iqtisodiyoti) davlat uchun eng maqbul tanlov ekanligi asoslangan. Ularning qarashlariga ko’ra, ijtimoiy xizmatlar mehnat bozori mexanizmi amal qilishiga hech qanday ta‘sir ko’rsatmagan. Ular aholining ijtimoiy jihatdan nochor qatlamlari va mehnatkashlar sinfini ijtimoiy himoyalanganligi kapitalizmning rivojlanishiga zamin yaratdi degan fikrni ham berishgan. Ushbu 8 davrda ijtimoiy davlat tushunchasini yoritishda ikki turdagi yondashuvlar shakllangan: - ijtimoiy davlat aholi turmush farovonligini ta‘minlash maqsadida aholining birlamchi ehtiyojlarini qondirish vazifasini bajaradi; - ijtimoiy davlat bozor iqtisodiyoti rivojlanishi uchun zamin yaratishga xizmat qiladi. 1970–1980 yillarda ijtimoiy ehtiyojlarni to’xtovsiz o’sib borishi tufayli ijtimoiy davlatga nisbatan turli tanqidiy qarashlar rivojlana bordi. 1970 yilda mamlakatda iqtisodiy tanazzulning vujudga kelishi va xalq farovonligini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishda davlat zimmasiga katta yuk tusha boshladi. Bu holat o’z navbatida ijtimoiy davlat konsepsiyasining shubha ostiga tushib qolishiga sabab bo’ldi. XX asrning so’ngi yillarida ijtimoiy davlat konsepsiyasi turli tanqidlarga duch keldi. Ushbu davrning o’ziga xosligi ijtimoiy ta’minot xizmatlarini ko’rsatishda erkak va ayollarga nisbatan turli yondashuvlarning mavjudligi va aholi farovonligini ta‘minlashda gender tengligi (erkak va ayollarning teng huquqliligi) omilini e‘tiborga olish zaruriyatini vujudga kelishidan iborat. XXI asrning boshlarida ijtimoiy siyosatni amalga oshirishda “Ijtimoiy davlat” tushunchasidan farqli o’laroq xalq farovonligini ta’minlovchi “Aralash iqtisodiyot” tushunchasi iqtisodiy muomalaga kiritildi. “Aralash iqtisodiyot” tushunchasi ijtimoiy siyosat va bozor iqtisodiyotining amal qilishida davlat tomonidan tartibga solish bilan samarali ishlayotgan bozor mexanizmi bilan aralash holda qo’llashni o’zida aks ettiradi. 2G. Esping-Andersen, Rivojlangan davlatlarda ijtimoiy ta’minot tizimlari, Princeton University 9 2. Ijt imoiy siy osat ning asosiy y o’nalishlari Ijt imoiy siy osat y o’nalishlari -inson hayotini tashkillashtirish, ijtimoiy iste’molga bo`lgan talablarni, jumladan, turar-joy, bilim olish, kasb-korlikka va malakaga ega bo`lish, sog`liqni saqlash va musthkamlash, dam olish, madaniy va ma’naviy yetuk bo`lishga bo`lgan ehtiyojlarni qondirishga bevosita xizmat ko`rsatuvchi iqtisodiyot tarmoqlari majmuidir. Ijtimoiy soha (sektor)- davlat va jamoat tashkilotlari (shu jumladan, mahalliy o`zini o`zi boshqarish organlari) ihtiyorida bo`lgan iqtisodiyot resurslari majmuasi bo`lib, iqtisodiy muhim (maydon)ning shunday qismiki, unda quyidagi xususiyatlar mujassam bo`ladi. 1. Iqtisodiy faoliyatni ayirboshlanishini tashkil etishning nobozor turi ustuvor bo`ladi, bozor amal qilmaydi yoki qisman amal qiladi; 2. Ijtimoiy (jamoat) ne’matlar ishlab chiqariladi, taqsimlanadi va iste’mol qilinadi; 3. Jamoat (ijtimoiy) ne’matga talab va taklif o`rtasidan iqtisodiy muvozanat davlat, maxalliy o`zini o`zi bosiqarish organlari, ko`ngilli- jamoat tashkilotlari tomonidan tegishli ijtimoiy dastaklar, birinchi navbatda byudjet-moliya siyosati yordamida ta’minlanadi. Ijtimoiy siyosat ijtimoiy yordam, ijtimoiy sug`urta va ijtimoiy xizmatlarni o`z ichiga oladi. Ijtimoiy yordam mehnatga layoqatsiz yoki qaramog`ida bolalar bo`lganligi uchun ishlay olmaydiganlarga yordam ko`rsatishni ifodalaydi.Ijtimoiy yordam asosan davlat byudjetidan moliyalashtiriladi va xayriya, ya’ni sotsial transfertlar hisoblanadi. Ijtimoiy yordamning namoyon bo`lish shakllari quyidagilardan iborat: kam ta’minlangan oilalarga nafaqalar; bolali oilalarga nafaqalar; 10 nogironlarga nafaqalar; oziq-ovqat talonlari; uy-joy xo`jaligiga dotatsiyalar. Ijtimoiy sug`urta pensiyaga chiqish, vaqtinchalik mehnat layoqatini yo`qotish va ishsizlik bilan bog`liq bo`lgan ish haqini yo`qotishlarni qoplashni ifodalaydi. Ijtimoiy sug`urta ish haqidan ijtimoiy ajratmalar hisobidan moliyalashtiradi va topilgan huquq hisoblanadi.Uning namoyon bo`lish shakllari quyidagilardan iborat: pensiya; ishsizlik bo`yicha nafaqa; tibbiy sug`urta. Ijtimoiy xizmatlar sohasi inson kapitalini shakllantirish va investitsiyalashda muhim ahamiyatga egadir.Ijtimoiy xizmatlar o`z ichiga quyidagi sohalarni oladi: ta’lim; sog`liqni saqlash; madaniyat, sport Quyidagi 1.1-rasmda O‘zbekiston ijtimoiy siyosatining asosiy yo‘nalishlari tasvirlangan. Ular ichida kam ta’minlangan oilalarni qo‘llab-quvvatlash, nogironlar, qariyalar, yetim bolalar va vaqtincha ishsizlar bilan ishlash bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rsatilgan. Grafikdan ko‘rinib turibdiki, ijtimoiy himoya tizimi keng qamrovli va aholining turli ehtiyojlariga qaratilgan. 11 1.1-rasm. O’zbek ist on ijt imoiy siy osat ining asosiy y o’nalishlari. Ijtimoiy soha amal qilishining maqsadi taksimlash funktsiyalarini amalga oshirish mexnanizmlari yordamida ma’lum bir mintaqa (hududda) insonning ijtimoiy manfaatlarini ro`yobga chiqarishning yagona ijtimoiy-iqtisodiy maydonni shakllashtirishdan iboratdir. Ijtimoiy sohada iqtisodiy faoliyat tarkibi davlat, ijtimoiy, aralash, xususiy sektorlardan iborat. Ijtimoiy siyosat yo’nalishlari rivojlanishi quyidagilarga bog`liq bo`ladi : -ijtimoiy xarajatlar hajmi va tarkibi inson ijodiy potentsiali ahamiyatining oshishi, inson rivojlanishi uchun xarajatlarning o`sishi; -ijtimoiy iqtisodiyot aralash sektoridagi raqobat va bozor mexanizmi imkoniyatlarining kengayishi. Bu holda ijtimoiy xarajatlar kamayishi uchun imkoniyatlar yaratiladi; -davlat mulkini oqilona xususiylashtirish.3 https://www.gazeta.uz/oz/2021/03/29/social- protection/ 12 Turli mamlakatlardagi ijtimoiy sohaga qilinadigan davlat xarajatlaridagi farqlar soliq yukining og`irligiga; ijtimoiy xarajatlar xajmiga; moliyaviy siyosatning qatiyligiga; harbiy xarajatlarning qisqartirilishiga; xususiysashtirish ko`lamiga bog`liq. Ijtimoiy sohanining zarurligini belgilovchi omillar bozor va nobozor omillaridan iborat bo`ladi . Bozor omillari uning kamchilik va salbiy jihatlari bilan ifodalanadi. Ular quyidagilardan iborat: Xususiy tadbirkorlikning takror ishlab chiqarishni normal taminlay olmasligi; Xususiy tadbirkorlikning jamoat nematlarini ishlab chiqara olmasligi; Raqobatning kamchiliklari; Bozor axborotlarini olishning qiyinligi; Tashqi effektlar. Firmalar faoliyatining boshqalarga ziyon yetkazishi. Salbiy eksternaliy. Ijtimoiy sohaning rivojlanganlik darajasi, uning holati avvalam bor moddiy ishlab chiqarishning rivojlanganligi bilan bog`liqdir. Biroq teskari munosabat ham mavjud, ya’ni o`z navbatida u ishlab chiqarishni rivojlanishiga ta’sir ko`rsatadi. Ijtimoiy sohaning rivojlanganlik darajasi davlatning iqtisodiy siyosati va iqtisodiy munosabatlar tizimi bilan uzviy bog`liqdir. Hozirgi kunda jamiyatning rivojlanishida ijtimoiy sohaning roli oshib bormoqda. Ijtimoiy sohaning ustun darajada rivojlanib borishi ijtimoiy sohada band bo`lganlar ulushining oshib borishi bunga misol bo`la oladi. Jamiyat rivojlanishida inson omilining roli muhim bo`lib, u doim oshib boradi. Iqtisodiy o`sishda ilmning va sog`liqni saqlashning ta’sirini o`sib borishi haqida Jahon bankining 1998/1999 yillar uchun «Rivojlanishda ilmning xissasi»(«Znaniye na slujbe razvitiya») nomli 13 hisobotida to`xtalib o`tiladi. Xodimlarning ma’lumoti, malakasining oshishi YaIM da ushbu omillar hisobiga o`sish ulushida namoyon bo`ladi. Masalan, Amerika iqtisodchisi Ye.Denison taxminiga ko`ra 1929-1982 yillarda milliy daromad o`sishining 14% ma’lumot, malakani oshirish hisobiga 21% mehnat unumdorligining o`sishi hisobiga erishilgan. Insonning ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlari using manfaatlarida namoyon bo`ladi. Jamiyat, shu jumladan iqtisodiyot rivojlanishüi uchun inson, jamiyat, davlat manfaatlarining mushtarakligini hamda ular o`rtasidagi nisbatlarning uyg`unligini ta’minlash zarurdir. Turli nazariyalarda bu borada turlicha yondashuvlar mavjuddir. Neoklassik nazariyada shaxs manfaati asosiy va belgilovchi xisoblanadi. V.Pareto, A.Bergson va P.Samuelsonlar jamiyat manfaatini shaxslar manfaatlarining majmuasi deb tariflaganlar. Iqtisodiy sotsiodinamika nazariyasiga ko`ra shaxs va jamiyat manfaatlari komplementar, yani o`zaro teng, bir-birini to`ldiruvchi. Bozorda xar bir subyekt o`z shaxsiy manfaatini ko`zlaydi. Jami talab individual va ijtimoiy naflilik tasirida shakllanadi. Davlat ilmiy-tadqiqot faoliyatini, ish o`rinlarini yaratishni, madaniyatni, tashqi muhitni saqlash va rivojlantirishni moliyalashtirish orqali iqtisodiy o`sishning sotsiodinamik multiplikatorini yaratadi. Shuni ta’kidlash kerakki, jamiyat tashkiliy unsurlari va davlat organlari o`rtasida ijtimoiy sheriklik, hamkorlik qaror topganda ijtimoiy adolat, shaxs, jamiyat va davlat o`rtasida mutanosib munosabatlar rivojlanishi uchun asos yaratiladi va fuqarolik jamiyati shakllanadi. Jamiyatning rivojlanish yo`nalishi, shaxs, jamiyat, davlat manfaatlari uyg`unligining taminlanishi davlat rivojlanishi modeliga bog`liq. 4Karimov U., Ijtimoiy soha iqtisodiyoti , Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2010. Darslik. 14 Qo`mondonlik-mamuriyatchilik modelida ijtimoiy ahamiyatli nematlar asosan kortochka tizimi orqali taqsimlanadi. Ijtimoiy yo`naltirilgan modelda kengijtimoiy xizmatlar davlat xisobidan beriladi. Ijtimoiy davlat ijtimoiy yo`naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslanadi. Liberal modelda davlat qatiy belgilangan limitdagi ijtimoiy kafolatlarni taminlaydi, shaxslar ijtimoiy nematlarning minimumdan yuqori qismini o`z daromadi xisobiga sotib oladilar. Sotsiogumanitar davlat modelida asosiy boylik inson bo`lib iqtisodiyot insonni xar tomonlama rivojlantirishga bo`ysundirilgan bo`ladi, lekin bu modelni amalda ro`yobga chiqarish masalalari fanda hozircha ishlanmagan. Ijtimoiy soha rivojlanishining asosiy ko`rsatkichlari insonning xar tomonlama rivojlanishi, hayot sharoitlarining yaxshilanishi, moddiy va ijtimoiy farovonligining oshishida o`z ifodasini topadi. Bu ko`rsatkichlarning umumlashtirilgan ifodasi sifatida inson potentsial(salohiyati) rivojlanishi indeksi qo`llaniladi. Inson potentsiali rivojlanishi indeksi(IPRI) kutilayotgan umr uzoqligi, aholi jon boshiga xarid qobiliyati pariteti bo`yicha AQSh dollarida YaIM va savodxonlik darajalarining o`rtacha arifmetik indeksi bilan o`lchanadi. Jahon mamlakatlarining ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanish darajalari ushbi indeks bilan ham o`lchanadi. Shuningdek,Ijtimoiy sohaning rivojlanishi aholi jon boshiga inson kapitali-davlat, korxona, shaxs tomonidan sog`liqni saqlash, talim, ijtimoiy sohaning boshqa tarmoqlariga qilingan aholi jon boshiga investitsiyalar hamda aholi turmush darajasi va sifati ko`rsatkichlari bilan o`lchanadi. Ijtimoiy soha aholi daromadlarini qayta taqsimlash, inflyatsiyani qisqartirish, kambag`allikni qisqartirish, mintaqalararo ijtimoiy farqlarni bartaraf etish va boshqa ijtimoiy dasturlarni amalga oshirishni maqsad qilib qo`ygan. Ijtimoiy dasturlarni bajarish innovatsion 15 iqtisodiyotga o`tish va ijtimoiy mehnat unumdorligining o`stirilishiga bog`liqdir. - jamoat ishlarini tashkil etish. Ushbu umumqabul qilingan vazifalarni amalga oshirish uchun O`zbekistonda 1992 yil 31 yanvarda “Aholini ish bilan ta’minlash to`g`risida” Qonun qabul qilingan bo`lib, unga 1993- 1995 yillar davomida qator o`zgartirish va qo`shimchalar kiritilgan edi. 1996-1998 yillarda qabul qilingan Mehnat kodeksi, “Ta’lim to`g`risida”gi, “Fermer xo`jaligi to`g`risida”gi, “Dehqon xo`jaligi to`g`risida”gi hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ga muvofiqlashtirish maqsadida 1998 yil 1 mayda ushbu Qonun yangi tahrirda qabul qilingan. Bugungi kunda O`zbekistonning deyarli barcha xududlarida ishchi kuchi ortiqchaligi mavjud va ishchi kuchi bozorida taklif talabdan yuqoridir. Shu bois ishlashni xohlovchilarning mehnat bozorida erkin harakat qilishlari va mustaqil ish bilan ta’minlanishlari uchun davlat fuqarolarga bir qancha kafolatlarni nazarda tutadi. Ya’ni davlat: - ish bilan ta’minlash turini, shu jumladan, turli mehnat rejimidagi ishni tanlasa erkinligini; - ishga qabul qilishni qonunga xilof ravishda rad etishdan va Mehnat shartnomasini g`ayriqonuniy ravishda bekor qilishdan himoyalanish; - maqbul ishni tanlash va ishga joylashishga bepul yordam berish; - har kimga kasbga va ishga ega bo`lishda, mehnat qilish va ish bilan ta’minlanish shart-sharoitlari, mehnatga haq to`lash, xizmat pog`onasidan yuqorilab borishda teng imkoniyatlar yaratish; - yangi kasbga (mutaxassislikka) bepul o`qitish, mahalliy mehnat organlari yoki ularning yo`llanmasi bilan boshqa o`quv yurtlarida stipendiya to`lab malakasini oshirish; 16 - boshqa joydagi ishga qabul qilinganda sarf qilingan moddiy xarajatlar uchun qonun hujjatlariga muvofiq kompensatsiya to`lash; - haq to`lanadigan jamoat ishlarida qatnashish uchun muddatli mehnat shartnomalari tuzish imkoniyatini kafolatlaydi. O`zbekistonda aholining ish bilan bandlik darajasi 2000 yildagi 72,3foizdan 2021 yilda 76,9 foizga o`sdi. Ishsizlik darajasi 5,4% dan 6,2% ga o`sdi. Shu davrda aholining iqtisodiy faollik darajasi 72,0 % dan 76,2% ga oshdi. Aholining iqtisodiy nofaollik darajasi 27,5% dan 22,4 % ga tushdi. Iqtisodiyotda ish bilan band mehnat resurslari iqtisodiyot tarmoqlari tarkibini tahlil qilish shuni ko`rsatmoqdaki, sanoatda band bo`lganlarning ulushi 2010-2021 yillarda 13,8 % dan 11% ga tushdi, qishloq, o`rmon va baliqchilik xo`jaligida band bo`lganlar ulushi esa 26,8 % dan 36,1% ga ko`tarildi. Qurilish hamda tashish va saqlash, savdoda band bo`lganlarning ulushi oshdi. Ta’lim, sog`liqni saqlash sohalarida ish bilan bandlarning iqtisodiyotda band bo`lganlarning umumiy sonidagi ulushlari tahlil davrida pasayish tendentsiyasiga ega bo`ldi. Ta’kidlash joizki, mehnat resurslarining 24,5 foizini iqtisodiy nofaol aholi, ishsizlik darajasining 5,8 foizga yaqinni tashkil etishi mehnat resurslaridan unumli foydalanish borasida foydalanilmayotgan zahiralar hamda muammolar mavjudligidan dalolat beradi. Shu boisdan mehnat resurslaridan to`liq, oqilona va samarali foydalanish omillaridan foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj fuqarolarni (Qonunning 7-moddasida belgilangan) ishga joylashtirish uchun ish joylarining eng kam miqdorini 5 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi 17 belgilash va ayrim turdagi ishlarni (kasblarni) ehtiyot tariqasida saqlab turish, mehnat bozoridagi axvol barkarorlashuviga ko`maklashuvchi chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish Yangi ish o`rinlari tashkil etish va aholi bandligini ta’minlashning asosiy yo’nalishlari quyidagilardan iborat: Yangi ishlab chiqarish obyektlarini ishga tushirish, mavjud quvvatlaridan unumli foydalanish, korxonalarni kengaytirish; Kichik biznes korxonalarini tashkil etish; Yakka tadbirkorlikni rivojlantirish; Kasanachilik va oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish; Ishlab chiqarish, bozor va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish; Fermer va aholi xo`jaliklari imkoniyatlaridan kengroq foydalanish; Ishlamasdan turgan korxonalar faoliyatini tiklash va moliyaviy sog`lomlashtirishdan iboratdir. Mehnat bozorida aholi bandligini ta’minlash borasidagi vazifalar esa quyidagilardan iborat qilib belgilangan: Yoshlar, ayollar va boshqa toifadagi ishsizlarni aniq ro`yxatini olish Oliy va o`rta maxsus ta’lim muassasalarining bitiruvchilarini ish bilan ta’minlash chora-tadbirlarini amalga oshirish, ixtisoslashtirilgan bo`sh ish o`rinlari yarmarkalarini tashkil etish Xaq to`lanadigan jamoat ishlarini tashkil etish: Kasbga o`qitish, qayta o`qitish va qayta tayyorlash; Ishlovchilarning mehnat huquqlarini ta’minlash; Bo`sh ish o`rinlari va ish qidiruvchilar haqidagi yangilanib turuvchi elektron ma’lumotlar banki imkoniyatlaridan keng foydalanish; Raqobatlasha olmaydigan aholi toifalariga e’tiborni kuchaytirish. 18 Mehnat bozorida raqobatlasha olmaydigan aholi toifalarining ish bilan bandligini ta’minlash choralari (ish o`rinlarini zahira qilish va boshqa aniq choralar) ni amalga oshirish bandlik siyosatining muhim vazifalaridan iboradir. Endilikda, yangi ish o`rinlarini yaratishga real yondashuv ishlab chiqilgan. Bu haqda O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev Oliy Majlisga murojaatnomasida “Yil davomida biz uchun g`oyat muhim bo`lgan yangi ish o`rinlarini tashkil etishmasalasi doimiy e’tiborimiz markazida bo`ldi. 2017 yilda yangi sanoat korxonalarini qurish, xizmat ko`rsatish ob’yektlarini ishga tushirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish hisobidan 336 mingdan ziyod yangi ish o`rinlari tashkil etildi. O`z-o`zidan ayonki, biz aholi bandligini ta’minlashni o`z oldimizga ustuvor vazifa qilib qo`ygan ekanmiz, bu masalaga nafaqat son, balki sifat jihatidan ham alohida ahamiyat berishimiz zarur”-deb ta’kidlagan. 6 Sh.M. Mirziyoyev, “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga murojaatnomasi”, 19 3. Ijt imoiy siy osat sohasida xorijiy mamlak at lar t ajribasi Turli mamlakatlar o‘zining tarixiy, iqtisodiy va madaniy xususiyatlariga asoslanib, ijtimoiy siyosatni turlicha amalga oshiradilar. 1. Skandinaviya modeli: Shvetsiya va Daniya tajribasi Shvetsiya ijtimoiy siyosat sohasida eng rivojlangan davlatlardan biri hisoblanadi. Bu mamlakatda yuqori darajadagi soliqlar evaziga bepul sog‘liqni saqlash, ta’lim va keng qamrovli ijtimoiy xizmatlar taqdim etiladi. Shvetsiya hukumati ijtimoiy tenglikni ta’minlashga katta e’tibor qaratadi, bu esa jamiyatda kambag‘allik darajasining past bo‘lishiga olib keladi. Daniya esa “flexicurity” modeli bilan mashhur. Bu model mehnat bozorida moslashuvchanlik va ijtimoiy xavfsizlikni birlashtiradi. Ya’ni, ish beruvchilar ishchilarni osonlik bilan yollash va ishdan bo‘shatish imkoniyatiga ega bo‘lsalar-da, davlat ishsizlarga keng qamrovli ijtimoiy yordam va qayta tayyorlash dasturlarini taqdim etadi. 2. Germaniya: konservativ ijtimoiy siyosat modeli Germaniyada ijtimoiy siyosat konservativ modelga asoslangan bo‘lib, bu yerda ijtimoiy himoya tizimi asosan ish bilan band bo‘lgan fuqarolarga yo‘naltirilgan. Ijtimoiy sug‘urta tizimi orqali pensiya, sog‘liqni saqlash va ishsizlik nafaqalari ta’minlanadi. Bu modelda oila va an’anaviy qadriyatlar muhim o‘rin tutadi. 3. Yaponiya: oilaviy ijtimoiy siyosat Yaponiya ijtimoiy siyosatida “oilaviylik” (familialism) tamoyili ustuvor hisoblanadi. Ya’ni, davlat ijtimoiy yordamning asosiy yukini oilalarga yuklaydi. Masalan, qariyalar ko‘pincha farzandlari bilan birga yashaydi va ularning parvarishi oilalar zimmasiga tushadi. Bu yondashuv davlat xarajatlarini kamaytirsa-da, zamonaviy jamiyatda oila tuzilmasining o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqaradi. 20 4. AQSh: liberal ijtimoiy siyosat modeli Amerika Qo‘shma Shtatlari ijtimoiy siyosatda liberal modelni qo‘llaydi. Bu modelda davlatning ijtimoiy yordamdagi roli cheklangan bo‘lib, ko‘proq xususiy sektor va fuqarolarning o‘z tashabbusiga tayaniladi. Ijtimoiy yordam dasturlari mavjud bo‘lsa-da, ular ko‘pincha past daromadli guruhlar uchun mo‘ljallangan va keng qamrovli emas. 5. Buyuk Britaniya: aralash ijtimoiy siyosat Buyuk Britaniyada ijtimoiy siyosat aralash modelga asoslangan. Bu yerde sog‘liqni saqlash tizimi (NHS) davlat tomonidan moliyalashtiriladi va barcha fuqarolarga bepul xizmat ko‘rsatadi. Biroq, boshqa sohalarda, masalan, ta’lim va ijtimoiy yordamda, xususiy sektorning roli katta. Bu yondashuv ijtimoiy tenglikni ta’minlashda muayyan cheklovlarga ega. Xorijiy mamlakatlarning ijtimoiy siyosatdagi tajribalari shuni ko‘rsatadiki, har bir modelning o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Skandinaviya modeli ijtimoiy tenglik va farovonlikni ta’minlasa, liberal model innovatsiya va shaxsiy tashabbusni rag‘batlantiradi. O‘zbekiston uchun ijtimoiy siyosatni shakllantirishda ushbu tajribalardan o‘rganish, milliy xususiyatlar va ehtiyojlarni inobatga olgan holda, o‘ziga xos modelni ishlab chiqish muhimdir. XIX asrda Yevropada kishilar kambag’allik va salomatlikning yomonlashishi bilan bog’liq bo’lgan risklar(xatarda)da o’zlarining oilalari, do’stlari va hamkasblari yordamida himoya, panoh izlaganlar. Angliya va Uelsda ijtimoiy siyosat yurgizishda XVI asrda qabul qilingan kambag’allik to’g’risidagi qonun huquqiy me‘yoriy hujjat hisoblangan. G’arbiy Yevropada zamonaviy ijtimoiy davlatlarning rivojlanishi XIX asr oxirlariga to’g’ri keladi. 7 https://social-policy.org.uk/about/social-policy-historical-background/ 21 XIX asrda jamiyatlarning o’zaro ixtiyoriy ijtimoiy yordam ko’rsatishlari Angliya, Niderlandiya, Shveysariya, Belgiya, Fransiya, Daniya va Shvetsiya kabi mamlakatlarda keng tarqaldi. Ushbu davrga qadar kambag’allarni ijtimoiy jihatdan ta‘minlash faqatgina cherkovning vazifasiga kirar edi. Beriladigan ijtimoiy yordamlar asosan natural ko’rinishda bo’lib, aholining qashshoq, ijtimoiy yordamga muhtoj qatlamlariga ko’rsatilar edi. Buyuk Fransuz inqilobiga qadar G’arbiy Yevropaning barcha mamlakatlarida davlat tomonidan kambag’allarga ijtimoiy yordam berish qoidalarini nazarda tutuvchi qonunlari qabul qilindi. XIX asrda sanoat kapitalizmi rivojlanish davrining boshlanishida ijtimoiy sug’urta institutlari shakllana boshladi. XIX asr boshlarida Angliya, Germaniya va Fransiyada o’zaro yordam sug’urtalash jamiyatlari faoliyat yuritgan. Jumladan, Angliyada ―Friendly societies‖ nomli do’stlik jamiyati, Fransiyada ―Societies de secours mutuels‖ o’zaro yordam jamiyatlari faoliyat ko’rsatib, ularning maqsadi sug’urtalangan xodimning kasalligida, talofat ko’rganda yoki o’lim holati yuz berganda minimal sug’urta to’lovlarini ta‘minlashdan iborat bo’lgan. Shu davrda o’zaro sug’urtalash jamiyatlari vazifalarini kasaba uyushmalari bajarib, ular ishchilarga ishsizlik, nogironlik va kasallik davrida moddiy yordam ko’rsatgan. Vaqt o’tishi bilan kasaba uyushmalar tomonidan ixtiyoriy sug’urtalash amaliyoti ijtimoiy sug’urtaning majburiy tizimi bilan almashgan bo’lishiga qaramasdan, ayrim davlatlarda (Daniya va Shvetsiyada) hozirga qadar kasaba uyushmalari ishsizlik bo’yicha ixtiyoriy ravishda sug’urtani amalga oshiradilar. Alohida olingan ijtimoiy muammolarni davlat miqyosida hal etishga urinishlar dastlab aholining ayrim guruhlarigagina taalluqli bo’lgan. 1844-yilda Belgiyada dengiz xizmatchilarini kasallik, nogironlik va yoshi bo'yicha; 1854-yilda Prussiya va Avstriyada shaxtada ishlovchilarni majburiy sug’urtalash joriy etilgan. 1852-yilda Fransiyada o’zaro yordam kassalariga davlat subvensiyalari joriy etilgan va mablag’larning cheklanganligi sababli ushbu amaliyot rivojlanmadi. 22 Tarixiy faktlar guvohlik berishicha, o’sha davrda mamlakatning ijtimoiy ta‘minot bo’yicha xarajatlarini davlat byudjeti va majburiy ijtimoiy sug’urtalash tashkilotlari tomonidan sug’urtalashni moliyalashtirish uchun yetarli mablag’ mavjud emas edi. XIX asr oxirlariga kelib,jamoatchilik ongida ijtimoiy – demokratik qarashlarning keng yoyilishi, rivojlanishi asta – sekinlik bilan majburiy ijtimoiy sug’urta tizimini shakllanishiga olib keldi. Baxtsiz hodisalar, kasallik va mehnatga layoqatsizlik bo’yicha majburiy ijtimoiy sug’urtalash birinchilardan bo’lib Germaniyada joriy etildi, jumladan 1883-yilda kasallik, 1884-yilda ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va 1889-yilda qarilik va nogironlik bo’yicha ijtimoiy sug’urtalash amaliyotga kiritilgan. 1887-1888-yillarda Avstriyada kasallik va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan sug’urtalash to’g’risidagi davlat qonunlari qabul qilingan. XIX asrning oxirida Yevropa mamlakatlari Germaniya tajribasi o’rnak asosida o’zlarining ijtimoiy ta‘minot qonunchiliklarini yaratdilar. Ushbu qonunlarda davlatning majburiy ijtimoiy sug’urta tizimi va ixtiyoriy sug’urtalashni amalga oshirishda byudjetdan dotatsiyalash ko’zda tutilgan edi. Birinchi jahon urushiga qadar Yevropa mamlakatlarining ko’pchiligida majburiy sug‗urta tizimi kasallik, nogironlik, ishlab chiqarishdagi talofat va qarilik bo’yicha joriy qilingan. G’arbiy Yevropada ijtimoiy sug’urta tizimlarining aksariyati ishsizlik bo’yicha sug’urtalashni istisno etgan holda 1885-yildan 1915-yillargacha shakllangan. Ijtimoiy siyosat to’g’risida Yevropada 1992-yilda Yashil kitob va 1994-yilda Oq kitob nashr qilingan. Yevropada ijtimoiy himoya tizimini tartibga solish turli bozor mexanizmining monetar konsepsiyalari, dasturlari bilan uyg’unlikda amalga oshirildi. Shunday konsepsiyalardan birining asoschilari Milton Fridman va Uilyam Niskanen hisoblangan neoliberal nazariyasi bo’lib, unda ijtimoiy ta‘minot institutlari insonlarning ehtiyojidan kelib chiqib tashkil etilganligi ta’kidlanadi. 23 Neoliberal siyosatning amalga oshirilishi ijtimoiy ta’minotga yo’naltirilgan xarajatlarning ortishiga olib keldi. 1979–1991-yillarda Margaret Tetcher bosh vazirligi davrida qat‘iy konservativ ijtimoiy siyosat olib borilgan. M.Tetcher hukumati tomonidan maktab va shifoxonalarni xususiylashtirish g’oyasi ilgari surilgan bo’lib, xususiy tibbiy sug’urtani rivojlantirish, xususiy individual jamg’arib boriladigan pensiya tizimini joriy etish, kam ta’minlanganlarni subsidiyalash orqali ijtimoiy ta‘minot xarajatlarini cheklash kabi tadbirlarni amalga oshirgan.Buyuk Britaniyada olib borilgan ijtimoiy islohotlar og’ir kechdi va jamiyatdagi ijtimoiy vaziyatning yomonlashuviga olib keldi. Jahon iqtisodiyotini globallashuvi milliy boshqaruv organlarining erkinliklarini cheklash orqali ijtimoiy himoya tizimining samaradorligiga salbiy ta‘sir ko’rsatdi. Jumladan, Fransiyada rivojlangan ijtimoiy himoya tizimi fransuz jamiyatini «yangi kambag’allar» ning shakllanishiga sababchi bo’ldi. Turmush darajasi va narxlarni o’rganuvchi Markaz ma‘lumotlariga qaraganda 1979-1988 yillarda kambag’allarning soni 2 mln. kishiga ortib umumiy hisobda 8 mln. kishiga yetgan. 1999-yilda Yevropa Ittifoqidagi ijtimoiy himoya xarajatlari YaIMga nisbatan o’rtacha 27,5%ni tashkil etgan. Qiyosiy tahlillar, ijtimoiy sarflarning eng yuqori darajasi Shvetsiyada (33%) va eng quyi darajasi Irlandiyada (14,8%) bo’lganligi kuzatildi. XXI asr boshlarida mintaqa mamlakatlarida ijtimoiy sarflar to’xtovsiz o’sib borish tendensiyasiga ega bo’ldi. Bunga sabab mehnatga layoqatli aholining tarkibida ishlayotgan pensionerlar ulushining ortishi, keksalarga xizmat ko’rsatish va sog’liqni saqlash xarajatlari hajmining ortishi bo’ldi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarini YaIM tarkibida ijtimoiy maqsadga sarflangan xarajatlarning ulushiga ko’ra to’rtta guruhga ajratish mumkin: 1) Gretsiya, Ispaniya, Portugaliya va Irlandiya (15% dan 25%gacha). 2) Italiya, Finlyandiya va Buyuk Britaniya (o’rtacha 25 %). 8European Commission. Social Protection in the European Union: Statistics and Indicators. 24 3) Belgiya, Germaniya, Fransiya va Avstriya (25 dan 30 %gacha). 4) Lyuksemburg, Daniya, Niderlandiya va Shvetsiya (30% va undan yuqori). XX asrning oxirida Yevropa Ittifoqining ko’plab davlatlarida YaIMda ijtimoiy xarajatlar o’sish sur‘atlarining kamayishi kuzatildi. Tahlillar ko’rsatishcha, Gretsiya, Portugaliya va Germaniyada ijtimoiy xarajatlar borasida teskari tendensiyalar kuzatildi. Yevropa mamlakatlaridagi ijtimoiy siyosatga ta‘sir etuvchi muhim omil bu globalizatsiya jarayonlari hisoblanadi. Ularning ijtimoiy himoyaga ta‘siri qator shart-sharoitlar bilan belgilanadi. Birinchidan, zamonaviy yuqori texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy qilish va ishlab chiqarishning tarmoqli tashkil etishga asoslangan yangi turdagi iqtisodiyotning shakllanishi, milliy institutsional tizimlar o’rtasida raqobatning kuchayishiga olib keldi. Ikkinchidan, moliyaviy va sanoat globallashuvi davlatning ichki moliya va soliq siyosatining muqobil emasligi sharoitida kapital oqimining chetga oqib ketishi xavfini kuchaytiradi. Bu esa hukumatdan qat‘iy byudjet siyosatini olib borishni va ijtimoiy sohaga yo’naltirilgan xarajatlatni kamaytirishni talab etdi. Aholining ijtimoiy himoyalanganlik darajasini ko’rsatuvchi omillar sifatida ijtimoiy himoya tizimining samaradorligi, ijtimoiy ta’minotda nodavlat tashkilotlar va mikrosug’urtalashning turli shakllarining farqlash mumkin. Odatda ijtimoiy himoya tizimi quyidagi moliyalashtirish manbalaridan foydalanadi: 1) ish beruvchi va yollanib ishlovchilar tomonidan to’lanadigan sug’urta badallari; 2) umumiy davlat daromadlarini bir qismini tashkil etuvchi soliqlar; 3) investitsion daromad; 4) naqd shakldagi xususiy qo’yilmalar. Moliyalashtirish amaliyotida ko’pchilik ijtimoiy himoya tizimi bir vaqtning o’zida qator manbalardan moliyalashtiriladi. Yevropa Ittifoqining ikkita mamlakatida, Daniya va Irlandiyada davlat byudjeti mablag’laridan moliyalashtirishga ustuvorlik beriladi. 9Karimov U., Ijtimoiy soha iqtisodiyoti , darslik. Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2010. 25 4. O’zbek ist onda ijt imoiy siy osat sohasida olib borilay ot gan islohot lar O'zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so'ng, mamlakatda barcha sohalarda, jumladan ijtimoiy sohada ham keng ko'lamli o'zgarishlar amalga oshirilmoqda. Bu o’zgarishlar jamiyatning turli qatlamlarini qo'llab-quvvatlash, ularning hayot sifati va farovonligini oshirishga qaratilgan. O'zbekistonda ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan islohotlarning mazmuni va mohiyati hamda ularning jamiyatdagi o'rni va ahamiyati haqida gapirganda, bir nechta asosiy yo'nalishlarni ajratib ko'rsatish mumkin. O'zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so'ng, mamlakatda keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu islohotlarning turli sohalarda, xususan, ijtimoiy sohada amalga oshirilishi mamlakatning ijtimoiy barqarorligini ta'minlash, fuqarolarining farovonligini oshirish va hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan. Prezident Shavkat Mirziyoyevning so'nggi yillarda qabul qilgan farmonlari va qarorlari, ayniqsa, ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan o'zgarishlarning asosiy yo'nalishlarini belgilaydi. Ijtimoiy himoya, ta'lim, sog'liqni saqlash, mehnat bozoridagi islohotlar va gender tengligi kabi masalalar davlat siyosatining asosiy ustuvor yo'nalishlariga aylangan. Xususan, Prezidentning "Ijtimoiy himoya sohasini yanada takomillashtirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to’g'risida" 2017-yil 6-dekabrda imzolagan farmoni, ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirish va aholi turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan bir qator muhim chora-tadbirlarni o'z ichiga oladi. Ushbu farmon, ayniqsa, kam ta'minlangan oilalar, pensionerlar, nogironlar va boshqa himoyaga muhtoj fuqarolarni qo'llab- quvvatlashni o'z oldiga maqsad qilib qo’ygan. Prezidentning "Sog'liqni saqlash tizimini rivojlantirishga doir kompleks chora-tadbirlar to'g'risida"2018-yilda imzolagan qarori esa tibbiyot sohasini 10 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, “Ijtimoiy ra-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmon, 2017-yil 6-dekabr, PF–5270-son. Manba: 26 isloh qilishni, shuningdek, yuqori texnologiyali tibbiy xizmatlarni fuqarolar uchun yanada qulay qilishni nazarda tutadi. Bu qaror sog'liqni saqlash tizimiga yangicha yondashuvlar, aholi salomatligini yaxshilash, tibbiy xizmatlarning sifatini oshirish va zamonaviy usullarni joriy etish kabi maqsadlarni ko’zlaydi. 1.2-diagramma. O‘zbek ist on Respublik asining ijt imoiy sohalarga y o‘nalt irgan dav lat by udjet i xarajat lari. Ushbu diagrammada O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy sohalarga yo‘naltirgan davlat byudjeti xarajatlari tasvirlangan. Grafikda sog‘liqni saqlash, ta’lim, ijtimoiy xizmatlar, bandlik va turmush darajasini oshirish bo‘yicha ajratilgan mablag‘larning nisbiy ulushi ko’rsatilgan. Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, eng katta mablag‘ sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalariga yo‘naltirilgan. 11 Prezident qarori PQ–4038, 2018-yil 7-dekabr, tadbirlar to‘g‘risida”. 27 Bu davlatning inson kapitaliga, ya’ni sog‘lom va bilimli jamiyat barpo etishga ustuvor e’tibor berayotganini ko’rsatadi (1.2- diagramma). Umuman olganda, ushbu xarajatlar taqsimoti davlatning fuqarolarning farovonligini oshirishga va barqaror ijtimoiy muhit yaratishga intilayotganini ifodalaydi. Yangi yillar davomida Prezidentimiz tomonidan taqdim etilgan "Ta'lim tizimini takomillashtirish va yoshlarni qo'llab-quvvatlashga doir", "Gender tengligini ta'minlash va ayollarni jamiyat hayotiga faol jalb etish", "Mehnat bozorini isloh qilish va yangi ish o'rinlarini yaratish"kabi farmon va qarorlar ijtimoiy sohada yanada tub o'zgarishlarga olib keldi. Ushbu farmonlar mamlakatda yoshlar, ayollar, nogironlar va barcha fuqarolarni turli yo'nalishlarda qo'llab-quvvatlashni, shuningdek, mehnat bozorida teng imkoniyatlarni yaratishni maqsad qilib qo'yadi. Prezidentning siyosati, ayniqsa, ijtimoiy xizmatlar va sohalar bo'yicha barqaror rivojlanishni ta'minlashda muhim rol o’ynamoqda. Bundan tashqari, 2020-yilgi “Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning 2021-2025-yillarga mo’ljallangan strategiyasi"ham o'zida yangi dasturlarni, ijtimoiy himoyaning yangi shakllarini va aholi uchun yangi imkoniyatlarni yaratishning asosiy yo'nalishlarini belgilaydi. Ushbu strategiya orqali mamlakatda iqtisodiy rivojlanishni ijtimoiy barqarorlik bilan uyg'unlashtirishga, fuqarolarni samarali ijtimoiy himoya tizimi bilan ta'minlashga erishish maqsad qilinmoqda.Prezident farmonlari va qarorlari ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan o'zgarishlarning asosiy tashabbuskoriga aylangan bo'lib, ular O'zbekistonda adolatli, barqaror va farovon jamiyatni qurishga qaratilgan dasturlarni amalga oshirishni davom ettirmoqda. Bu islohotlar nafaqat jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash, balki har bir fuqaroning o'z huquq va erkinliklarini ta'minlashga, ularning jamiyatdagi o'rnini 1228 mustahkamlashga xizmat qilmoqda. O'zbekiston hukumati tomonidan amalga oshirilayotgan ushbu islohotlar mamlakatda yangi ijtimoiy mexanizmlar yaratish, odamlarning hayotini yaxshilash va barcha fuqarolar uchun teng imkoniyatlar yaratishga xizmat qilmoqda. O'zbekistonda ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan eng muhim o'zgarishlardan biri ta'lim tizimi bo'yicha islohotlardir. Yoshlarni sifatli ta'lim bilan ta'minlash, ularning zamonaviy bilimlar va ko'nikmalarga ega bo'lishini ta'minlash mamlakatning kelajagi uchun juda muhim. Shu boisdan, ta'lim tizimi yangilanmoqda, yangi o'quv dasturlari joriy etilmoqda, o'qituvchilarni malakasini oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda.Bundan tashqari, o'zbekistonda o'quvchilarga zamonaviy axborot texnologiyalari, chet tillarini o’rganish va amaliy ko'nikmalarni egallash imkoniyatlari yaratilmoqda. O'qituvchilarni zamonaviy pedagogik metodlarni o'rgatish, ularning kasbiy salohiyatini oshirish uchun o'quv seminarlari va treninglar tashkil etilmoqda. Ushbu o'zgarishlar yoshlarni nafaqat o'z bilimlarini kengaytirishga, balki jahon bozorida raqobatbardosh bo'lishlariga yordam beradi. Mamlakatda, shuningdek, oliy ta'lim tizimi islohoti doirasida yangi universitetlar ochilishi, davlat grantlari orqali chet elda o'qish imkoniyatlari yaratilishi, ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalarni rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda. Oliy o'quv yurtlarida sifatni ta'minlash, xalqaro akkreditatsiyalash jarayonlariga kirish va yangi ilmiy dasturlarni joriy etish ham amalga oshirilayotgan islohotlarning bir qismidir. O'zbekistonda sog'liqni saqlash tizimi ham tub o'zgarishlarga yuz tutgan sohalardan biridir. Mamlakatda sog'liqni saqlashni yanada yaxshilash, tibbiy xizmatlarning sifatini oshirish, kasalliklarning oldini olish va aholining salomatligini saqlashga oid yangi dasturlar va loyihalar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, tibbiy texnologiyalarni rivojlantirish, sog'liqni saqlash sohasidagi 29 xodimlarning malakasini oshirish, shuningdek, tibbiyotda xalqaro standartlarni joriy etish islohotlarning asosiy yo'nalishlaridan hisoblanadi.Bundan tashqari, jamoat salomatligi, sog'lom turmush tarzini targ'ib qilish va aholi o'rtasida sog'lom ovqatlanish, sport bilan shug'ullanish kabi masalalar bo'yicha chora-tadbirlar ham ko'rilmoqda. Aholining turli qatlamlari, jumladan, qishloq joylarida istiqomat qiluvchi fuqarolar uchun ham yuqori sifatli tibbiy yordamni taqdim etish, mobil tibbiyot xizmatlarini rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilmoqda.Shu bilan birga, mamlakatda tibbiy sug'urta tizimi rivojlantirilmoqda, bu orqali fuqarolarni sog'liqni saqlash xizmatlari bilan ta'minlashni yanada samarali qilish maqsad qilinmoqda. O’zbekistonda ijtimoiy himoya tizimi ham islohotlarga duch keldi. Pensiya tizimi, nogironlar va qariyalar uchun yordam dasturlari kengaytirilmoqda. Pensionerlar va ehtiyojmand fuqarolar uchun pensiya va ijtimoiy yordam miqdori oshirilgan, ularning turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan yangi qonunlar va normativ- huquqiy hujjatlar qabul qilindi.Bundan tashqari, ijtimoiy himoya sohasida sog'liqni saqlash, ta'lim va ish bilan ta'minlash bo'yicha yondashuvlar ham yangilanmoqda. Mamlakatda ijtimoiy xizmatlar ko'rsatishning sifatini oshirish, nogironlar uchun turli imkoniyatlar yaratish, shu jumladan, mehnat bozorida ular uchun qo'llab- quvvatlash dasturlarini amalga oshirishga alohida e'tibor qaratilmoqda. Aholining eng himoyasiz qatlamlariga, jumladan, qariyalar, nogironlar va kam ta'minlangan oilalarga ijtimoiy yordam tizimining samarali tashkil etilishi nafaqat ularning hayot sifatini oshiradi, balki jamiyatning ijtimoiy barqarorligini ham ta'minlaydi. O'zbekistonda gender tengligini ta'minlash va ayollarni qo'llab- quvvatlashga alohida e'tibor qaratilmoqda. Ayollarning mehnat bozoriga kirishi, ularning iqtisodiy mustaqilligi va siyosiy ishtiroki oshirilmoqda. Ayollarni ijtimoiy hayotga kengroq jalb qilish, ularning huquqlarini himoya 30 qilish va ular uchun yangi imkoniyatlar yaratish orqali jamiyatda gender tengligi masalasiga katta ahamiyat berilmoqda. Hukumat, shuningdek, ayollarning huquqlarini himoya qilish va ularni ijtimoiy sohalarga faol jalb qilish uchun bir qator qonunlar va dasturlarni joriy etgan. Ayollarga mehnat bozorida teng imkoniyatlar yaratish, ularning iqtisodiy faoliyatga kengroq kirishini ta'minlash, shu bilan birga, oilada va jamiyatda erkaklar bilan teng huquqlarga ega bo'lishlarini qo'llab-quvvatlash maqsadida, turli jamg'armalar va grantlar tashkil etilgan. Shuningdek, ayollarning jamiyatda o'rni va obro'sini oshirish uchun davlat tomonidan o'ziga xos dasturlar ishlab chiqilgan. Xususan, ayollarning siyosatda, biznesda va ijtimoiy sohada faol ishtirokini ta'minlashga alohida urg'u berilmoqda. Mehnat bozoridagi islohotlar ijtimoiy sohaning muhim qismini tashkil etadi. O'zbekistonda ishsizlikni kamaytirish va aholini ish bilan ta'minlash maqsadida yangi ish o'rinlari yaratish, kasb-hunar ta'limini rivojlantirish, o'zgaruvchan iqtisodiy sharoitga moslashgan mehnat bozori yaratish bo'yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Mehnat bozoridagi islohotlar, ayniqsa, yoshlarga, nogironlarga, ayollarga va boshqa himoyaga muhtoj guruhlarga yordam berishni ko'zlamoqda.Shuningdek, mehnat sharoitlarini yaxshilash, ishchilarni ijtimoiy sug'urta qilish va ularning huquqlarini himoya qilish yo'lida ham yangi huquqiy normativlar qabul qilinmoqda. Mamlakatda tadbirkorlikni rivojlantirish va yangi ish o'rinlarini yaratish maqsadida ijtimoiy himoya tizimlari ham yangilanmoqda, bu esa jamiyatda iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga xizmat qilmoqda. O'zbekistonda ijtimoiy sohada amalga oshirilayotgan o'zgarishlar, asosan, mamlakatning har bir fuqarosining hayotini yaxshilash, ularning ijtimoiy himoyasini ta'minlash, ta'lim, sog'liqni saqlash, gender tengligi, mehnat bozorini isloh qilish kabi masalalarda muhim ahamiyatga ega. Bu islohotlar 31 jamiyatda adolatli, barqaror va ravnaq topgan ijtimoiy tizim yaratishga xizmat qilmoqda. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan ushbu islohotlar natijasida, nafaqat mamlakat ichidagi ijtimoiy farovonlik oshadi, balki O'zbekistonning xalqaro maydonda ham obro'si yanada ortadi.Ijtimoiy sohadagi bu islohotlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, O'zbekistonning kelajagiuchun mustahkam poydevor yaratadi, mamlakatni dunyo miqyosida ilg'or davlatlar qatoriga qo'shadi va uning fuqarolari uchun yuqori sifatli, adolatli va barqaror jamiyat qurishga zamin yaratadi. 1.3-rasm. O’zbek ist onga y o’nalt irilgan xorijiy inv est it siy alar. 32 Yuqoridagi rasmda shu haqida keltirilgan: “O’zbekistonda iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish, xalqaro aloqalarni kengaytirish va to‘g‘ridan- to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar uchun qulay huquqiy muhit yaratish bo‘yicha keng qamrovli iqtisodiy va ijtimoiy islohotlar olib borilmoqda. Mamlakatning strategik geografik joylashuvi, boy va xilma-xil tabiiy resurslari o‘sish uchun ulkan imkoniyatlarni namoyon etadi. O‘zbekiston hukumati o‘z fuqarolarining farovonligini oshirish, biznesni rivojlantirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etishni rag‘batlantirish maqsadida, chet el investitsiyalarini ko‘paytirishga ustuvor ahamiyat bermoqda”. Yuqoridagi ma’lumotlar O‘zbekistonning kelajakda ijtimoiy ta’minot tizimini mustahkamlash yo‘lida belgilangan islohotlarning faqatgina bir qismini aks ettiradi. Ushbu o‘zgarishlar mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, yangi islohotlar keyingi yillarda ham davom etishi kutilmoqda. Bu borada muhim qarorlar va qadamlar jamoatchilik tomonidan katta qiziqish bilan qarshi olinmoqda. Ijtimoiy adolatni ta’minlash masalasi jahon miqyosida muhim va dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ijtimoiy adolat tushunchasi qator sohalarda,jumladan, ta'lim, sog'liqni saqlash, ijtimoiy himoya va iqtisodiyotda tenglik va turmush darajasini yaxshilash bilan bog’liq. Ta’lim sohasida ijtimoiy adolat ta’minlash uchun barcha fuqarolar uchun teng ta’lim imkoniyatlari yaratish muhimdir. UNESCO ma'lumotlariga ko’ra, dunyo bo'yicha maktab yoshidagi bolalarning taxminan 263 millioni hali ham maktablarga bormaydi. O'zbekiston Milliy statistika qo’mitasining 2024-yilgi ma'lumotlariga qaraganda, O'zbekistonda 6 yoshdan 16 yoshgacha bo'lgan bolalarning deyarli 100 foizi maktabga boradi. Sog'liqni saqlash tizimida adolatni ta'minlash maqsadida aholiga sifatli va arzon sog'liqni saqlash xizmatlarini taqdim etish lozim. Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma'lumotlariga qaraganda, 2023-yilda dunyoda 13 Gazeta.uz, 29.03.2021 33 800 millionga yaqin odam sog'liqni saqlash xizmatlarini olish uchun zarur xarajatlarni to'lashda qiyinchiliklarga duch keladi. O'zbekistonda sog’liqni saqlash uchun Davlat byudjetidan ajratiladigan mablag' 2024- yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YaIM) 4 foizidan oshgan. Ijtimoiy himoya sohasida adolatni ta’minlashning yana bir yo’li kambag‘allikni kamaytirishdir. Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) ta'kidlashicha, dunyo aholisining 9 foizi ya'ni taxminan 700 million kishi qashshoqlik sharoitida hayot kechirmoqda. O'zbekistonda, Davlat statistikaqo'mitasining 2023yilgacha bo'lgan ma'lumotlariga ko'ra, aholining qariyb 11 foizi qashshoqlik darajasida yashaydi. Hukumat tomonidan 2022-yilda boshlang‘ich daromadni ta’minlash bo‘yicha turli dasturlar amalga oshirilmoqda. Iqtisodiyotda ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun daromadlar taqsimotida tenglikka erishish muhimdir. Jahon Banki ma'lumotlariga qaraganda, jahon bo'ylab daromadlarning taxminan 40 foizi aholi ichida eng boy 10 foiz kishilarga to'g'ri keladi. O'zbekistonda 2024-yilga kelib, mamlakatning eng boy va eng kambag'al aholi qatlamlari o'rtasidagi daromadlar tafovuti o'rtacha ko'rsatkichdan pastdir, va bu ko'rsatkich Gini koeffitsienti asosida o’lchanadi. Shuningdek, O'zbekistonda gender tengligini ta'minlash bo'yicha ham qadamlar tashlanmoqda.Bu borada, ayollar va erkaklar uchun teng huquqlarni ta'minlash, ayollarni siyosat va iqtisodiyotda faol ishtirok etishlarini qo'llab-quvvatlash muhim rol o’ynaydi. Ishsizlar soni ham ta'lim, sog'liqni saqlash va iqtisodiyot bilan birgalikda qaralishi kerak. Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) statistik ma’lumotlariga ko'ra, dunyoda ishsizlik darajasi 2023-yilda 6,3 foizni tashkil qilgan. O'zbekiston Respublikasida ishsizlik darajasi 2023-yilda taxminan 8,3 foizni tashkil qilgan. Umuman olganda, ijtimoiy adolatni ta’minlash jamiyatning barcha sohalarida muvozanat va tenglikni qo’llab- quvvatlash, barcha fuqarolar uchun asosiy huquqlarni himoya qilish va rivojlanishni ta’minlashni o’z ichiga 14 O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, “2024- yil Davlat byudjeti bo‘yicha ma’lumotlar”, 2024. 34 oluvchi keng ko’lamli vazifadir. O'zbekistonda ushbu yo'nalishda ko’p ishlar amalga oshirilmoqda va bu ko'rsatkichlar va statistikalar rivojlanish jarayonini aks ettiradi. 2025-yilda O‘zbekiston tibbiyot ta’limi sohasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu islohotlar tibbiy ta’lim sifatini oshirish, xalqaro standartlarga moslashtirish, amaliyotga yo‘naltirilgan o‘quv dasturlarini joriy etish va tibbiyot xodimlarining malakasini oshirishga qaratilgan. Tibbiyot ta’limida xalqaro standartlarga moslashuv: Toshkent Tibbiyot Akademiyasi va boshqa yetakchi oliy ta’lim muassasalari o‘quv dasturlarini xalqaro akkreditatsiyadan o‘tkazmoqda. Bu jarayonda jamoat salomatligi, profilaktik tibbiyot va jismoniy faollik bo‘yicha magistratura dasturlari joriy etilmoqda. Shuningdek, tibbiyot talabalarining bilimlari xalqaro tizimlarga mos ikki bosqichli davlat imtihonlari orqali baholanadi . Andijon Davlat Tibbiyot Instituti 2025-yil aprel oyida universitet maqomini oldi. Hozirda institutda 3 110 nafar talaba tahsil olmoqda va 13 000 dan ortiq shifokorlar tayyorlangan. Institutda 870 nafar xodim, jumladan, 525 nafar professor-o‘qituvchilar faoliyat yuritmoqda . Zarmed Universiteti 2022-yilda Buxoroda tashkil etilgan bo‘lib, bu viloyatdagi birinchi xususiy tibbiyot universitetidir. Universitet Buxoro va Samarqandda kampuslarga ega . O’zbekiston, Qozog‘iston, Tatariston va Tojikiston tibbiyot universitetlari o‘quv dasturlarini muvofiqlashtirish va ikki diplomli dasturlarni yaratish bo‘yicha hamkorlik qilmoqda. Bu tashabbus orqali tibbiyot ta’limining sifatini oshirish va shifokorlar tanqisligini kamaytirish maqsad qilingan . Tibbiyot xodimlarining malakasini oshirish maqsadida, Sog‘liqni saqlash xodimlarining malakasini oshirish markazi va Toshkentdagi Xalqaro Vestminster Universiteti hamkorligida 72 kreditli “Tibbiyot muassasalarida moliyalashtirish va 35 buxgalteriya hisobini transformatsiya qilish” mavzusida malaka oshirish kurslari tashkil etildi . 2025-yilda tibbiyot xodimlarining oylik maoshlari oshiriladi. Shuningdek, oilaviy shifokorlar uchun ish samaradorligiga asoslangan bonus tizimi joriy etiladi. Bu orqali tibbiy xizmatlar sifati va xodimlarning motivatsiyasi oshirilishi kutilmoqda . 2025-yil 17-aprel kuni Toshkent Pediatriya Tibbiyot Institutida “Bugungi kun ilmiy izlanishi yoshlar nigohida 2025” mavzusida talabalar ilmiy jamiyatining 53-respublika va xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi bo‘lib o‘tdi. Konferensiyada klinik, tibbiy-profilaktik, ijtimoiy-gumanitar va fundamental fanlar bo‘yicha ma’ruzalar taqdim etildi . 15 Daryo.uz. “Prezident Mirziyoyev Reviews ba: 36 X ulosa Davlatning ijtimoiy siyosati – bu jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, aholi turmush darajasini oshirish, inson huquq va manfaatlarini himoya qilishga yo‘naltirilgan tizimli chora-tadbirlar majmuidir. Mazkur siyosat orqali davlat fuqarolarni teng huquqli jamiyat a’zolari sifatida himoya qiladi, ularning ijtimoiy himoyaga bo‘lgan ehtiyojlarini aniqlaydi va qondirishga harakat qiladi. Ijtimoiy siyosat nafaqat kam ta’minlangan qatlamlarga yordam berish, balki jamiyatda ijtimoiy adolat, barqarorlik va taraqqiyotni ta’minlashning asosiy vositasi sifatida qaraladi.Davlat tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy siyosat bevosita ijtimoiy davlat konsepsiyasiga tayanadi. Bu konsepsiya, eng avvalo, inson manfaatlarini ustuvor deb biladi. Demokratik jamiyatda davlatning asosiy vazifasi – fuqarolar farovonligini ta’minlash, ularga zarur ijtimoiy xizmatlarni taklif qilish, iqtisodiy tengsizlikni kamaytirish hamda ijtimoiy xavfsizlikni mustahkamlashdan iboratdir. Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston ham, ijtimoiy siyosatni iqtisodiy islohotlar bilan bir qatorda olib bormoqda. Ijtimoiy siyosat bandlikni ta’minlash, ijtimoiy himoya, sog‘liqni saqlash, ta’lim, uy-joy, atrof-muhitni muhofaza qilish, madaniyat va sport kabi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Davlat ushbu sohalarni moliyaviy, huquqiy va tashkiliy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekistonda olib borilayotgan ijtimoiy siyosat bosqichma-bosqich takomillashtirilmoqda. Kam ta’minlangan oilalarni qo‘llab-quvvatlash, pensiya tizimini isloh qilish, nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab- quvvatlash, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimlarining sifatini oshirish kabi yo‘nalishlarda muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Aholining ehtiyojmand qatlamlariga manzilli yordam ko‘rsatish tizimi kuchaytirildi. “Temir daftar”, “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari” kabi mexanizmlar yordamida fuqarolarga individual yondashuv asosida 37 yordam ko’rsatilmoqda. Shuningdek, davlat tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy siyosatda ijtimoiy xizmatlar sifati va qamrovini kengaytirish, aholining barcha qatlamlarini qamrab olish va ularning ijtimoiy hayotda faol ishtirokini ta’minlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayonda ijtimoiy sheriklik, nodavlat notijorat tashkilotlar, fuqarolik jamiyati institutlarining faolligi ham oshib bormoqda. Demak, davlatning ijtimoiy siyosati – bu xalq farovonligini oshirish, kambag‘allikni kamaytirish, ijtimoiy adolatni qaror toptirish va barqaror jamiyatni shakllantirishning eng muhim omillaridan biridir. Bu siyosatning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi, bir tomondan, davlat tomonidan belgilangan strategik yo‘nalishlarga, ikkinchi tomondan esa, aholining o‘z faolligi, ongli ishtiroki va fuqarolik mas’uliyatiga bog’liqdir. Yuqoridagi mavzuni o’rganish jarayonida quyidagi xulosa va tavsiyalar qilindi: - manzilli yordam mexanizmlarini yanada takomillashtirish: Hozirgi “daftar” tizimlari yaxshi natija bermoqda, ammo bu tizimni raqamlashtirish va avtomatlashtirish orqali korrupsiyaviy holatlar oldi olinishi mumkin; - sog’liqni saqlash sohasida differensial yondashuvni rivojlantirish: Aholining ehtiyojidan kelib chiqqan holda bepul va pullik xizmatlarni maqbul nisbatda taqsimlash zarur; - ijtimoiy sug‘urta tizimini kengaytirish: Ishlayotgan fuqarolar bilan birga, norasmiy sektorda mehnat qilayotgan shaxslar ham ijtimoiy sug‘urta tizimiga jalb etilishi kerak; - nogironligi bo‘lgan fuqarolar uchun infratuzilmani moslashtirish: Jamoat joylari, transport vositalari, ta’lim va mehnat muassasalari barchaga ochiq bo‘lishi shart; 38 - Uy-joy bilan ta’minlashning ijtimoiy mexanizmlarini kengaytirish: Arzon va subsidiya asosidagi ipoteka dasturlari ko‘paytirilishi, uy-joy qurilishi xususiy sektor bilan hamkorlikda keng miqyosda olib borilishi lozim; - Ijtimoiy xizmatlarni raqamlashtirish: Hamma ijtimoiy xizmatlar yagona platforma orqali boshqarilishi, murojaat qilish, holatni kuzatish imkoniyati yaratilishi zarur; - Fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish: Nodavlat tashkilotlar, ommaviy axborot vositalari va blogerlar ijtimoiy siyosatning samaradorligini oshirishda faol ishtirok etishlari lozim. 39 Foy dalanilgan adabiy ot lar ro’y xat i 1. 2. 3. 4. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Toshkent, 1992. O‘zbekiston Respublikasi “Bandlik to‘g‘risida”gi qonun, 1996. O‘zbekiston Respublikasi 2002. 5. 6. 7. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 1995. O‘zbekiston Respublikasi Pensiya to‘g‘risidagi qonun, 2013. Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2017-yil 22-dekabr. Manba: president.uz 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, “Ijtimoiy himoya sohasini yanada takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmon, 2017-yil 6-dekabr, PF–5270-son. Manba: lex.uz 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Qaror PQ–4038, 2018-yil 7- dekabr, “Sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirishga doir kompleks chora- tadbirlar to‘g‘risida”. Manba: lex.uz 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, “Bandlik va mehnat munosabatlarini tartibga solish to‘g‘risida” farmon, 2015. 11. Karimov U., Ijtimoiy soha iqtisodiyoti, Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2010. 12. Meliyev A. va boshq., Iqtisodiyot nazariyasi, Toshkent: “Iqtisod- Moliya”, 2011. 13. Raxmonov M., Davlat va jamiyat iqtisodiyoti, Toshkent, 2013. 14. Shamsiev N., Ijtimoiy siyosat asoslari, Toshkent, 2015. 15. Abdullaev R., Ijtimoiy siyosat asoslari, Toshkent: “Ilm ziyo”, 2015. 16. Qodirov D., Ijtimoiy iqtisodiyot, Toshkent, 2014. 40 17. Sultonova Z., Sotsial siyosat nazariyasi, Toshkent, 2017. 18. Atkinson, A.B., Micklewright, J., Economic Transformation in Eastern Europe and the Distribution of Income, Cambridge University Press, 1992. 19. Denison, E., Economic Growth and Education, 1985. 20. Samuelson P.A., Nordhaus W.D., Economics, McGraw-Hill Education, 2009. 21. World Bank, Knowledge for Development Report, 1998/1999. 22. Yevropa Ittifoqi ijtimoiy himoya tahlillari, Eurostat Journal, 2000. 23. European Commission, Social Protection in the EU: Expenditure and Policy, Eurostat Statistical Books, 2000. Manba: ec.europa.eu/eurostat 24. Jahon banki, Rivojlanishda ilmning xissasi, 1998/1999 yilgi hisobot. Manba: worldbank.org 25. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti: president.uz 26. O‘zbekiston Respublikasi huquqiy hujjatlari portali: lex.uz 27. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi 28. UNICEF, Global Social Policy Review, 2015. Manba: 29. 30. l-background/ 41

MUNDARIJA

Kirish

1.Davlatning ijtimoiy siyosatining nazariy asoslari

2.Ijtimoiy siyosatning asosiy yo’nalishlari

3.Ijtimoiy siyosat sohalarida xorijiy mamlakatlar tajribasi

4.O’zbekistonda ijtimoiy siyosat sohalarida olib borilayot- gan islohotlar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить