Davronova Nilufar Ma'murjon qizi - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	182.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Октябрь 2024
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

Nilufar

Дата регистрации 23 Сентябрь 2024

0 Продаж

Davronova Nilufar Ma'murjon qizi

Купить

Kirish
I.BOB. O’ZBEK ADABIYOTIDA MASHRABSHUNOSLIK
MUAMMOLARI
I.1. Boborahim Mashrabning hayoti va ijodi
I.2. Mashrab she’riyatining g’oyaviy xususiyatlari
II.BOB. MASHRAB VA XALQ POETI IJODI
II.1. Shoir she’riyatida xalq maqollarining o’rni
II.2. Mashrab lirikasida “irsoli masal” va talmeh san’atlarining ishlatilishi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.

Kirish
Mavzuning dolzarbligi
Shu vaqtgacha о‘nlab adiblarimiz va allomalarning adabiy, diniy va tarixiy
merosi qayta о‘rganilib, asarlari nashr qilindi. Shular qatori ulug‘ shoir Boborahim
Mashrabning ijodiy merosi turli yо‘nalishlar bо‘yicha ilmiy-nazariy jihatdan
о‘rganildi, о‘rganilmoqda. Ayniqsa, uning adabiy merosini tо‘plash va nashr etish
borasida samarali ishlar qilindi. Mashrabning jumboqlarga tо‘la hayoti va ijodiy
merosi haqida manbalar tо‘plandi, uning lirikasi “Devon” holida nashr etildi. Shoir
lirik asarlarining g‘oyaviy-tematik jihatlari, mahorati, poetik tili, ijodiga doir ilmiy
Kurs ishilar yuzaga keldi.
Ko’p asrlik boy adabiyotimizning chuqur mazmundoorligi va keng ko’lamini
ming bir xil rang va jilovlarini uning turli tuman ohang va navolarini Lutfiy va
Navoiy, Bobur va Mashrab, Gulxaniy va Turdi, Ogahiy va Mo’nis, Muqimiy va
Furqat, Avaz va Zavqiylar bilan yonma – yon qalam tebratib xalqimizning ezgu
intilishlari orzu – umidlarini, quvonch – shodligi va dardu hasratlarini kuylagan
Boborahim Mashrab ijodisiz tasavvur etish qiyin. Boborahim Mashrab asarlarini
ayniqsa uni she’riy ijodini tahlilq qilish, o’rganish,uning merosini u haqidagi
turli – tuman qarashlarni qiyosiy tahlil etish bugungi kun o’zbek adabiyotining
asosiy masalalaridan biridir.
Mashrab ijodining tarixiy-filologik, xronologik, falsafiy va tilshunoslik nuqtai
nazaridan о‘rganilganligi, kelgusida qilinadigan ishlarni aniq belgilab olish
imkonini beradi. Shо‘ro davrida ham bu borada salmoqli ishlar qilingan. Biroq
shoir adabiy merosi xususidagi ilmiy maqola va risolalar о‘sha davr mafkurasi
talablari asosida baholandi. Shunga qaramay, ular fakt va dalillarning kо‘pligi
bilan katta ahamiyatga egadir. Bugungi kunga kelib Mashrab ijodi matnshunoslik
aspektida ham о‘rganilmoqda. Ilmiy qayd va xulosalarga suyanib turib, shoir
merosining hali yetarli tadqiq etilmagan jihatlari kо‘p ekanini ta’kidlash kerak.
Mashrab lirikasi bо‘yicha mavjud ilmiy ishlar sharhi shuni kо‘rsatadiki, shoirning
poetik mahorati sirlari, she’rlaridagi badiiy san’atlarning funksiyalari, shoir
qо‘llagan xalq maqollari, matal, aforizm va frazeologik iboralar shu paytga qadar
2

maxsus tahlil qilinmagan, ularni mustaqillik sharoitida milliy-ma’naviy tiklanish
mezonlari asosida о‘rganish zarurati bor. Bu esa ushbu Kurs ishi mavzusining
dolzarbligini kо‘rsatadi.
Mashrab kuylagan g‘oyalar millat taraqqiyoti va shaxs kamoloti uchun ,
ayniqsa, muhim dir. Shoir ma’naviy merosini tadqiq va targ‘ib etish tariximiz,
madaniy qadriyatlarimiz, urf-odatlarimizni yaxshiroq о‘rganishga hamda yangi
avlod vakillarida ajdodlarimizga ehtirom, milliy iftixor tuyg‘ularini tarbiyalashda
yordam beradi. Prezidentimiz Islom Karimov aytganidek: “Haqqoniy tarixni
о‘rganmay turib, о‘zlikni anglash mumkin emas”.
Shoir g‘azallarining xalq tomonidan kо‘p о‘qilishi, hofizlar tomonidan
kuylanishi, og‘izdan og‘izga, avloddan avlodga kо‘chib yurishi ham uning xalq
qalbiga naqadar yaqinligini kо‘rsatadi. Mashrab adabiy merosining katta qismi
bizgacha xalq kitoblari orqali yetib kelganligi ham fikrimizni tasdiqlaydi. Bu esa,
shoir nazmiy asarlarining xalq ruhiga nechog‘lik yaqin ekanini kо‘rsatadi. Mashrab
she’riyati va xalq og‘zaki ijodi muammosini о‘rganish shuning uchun ham dolzarb
muammolardandir.
Muammoning о‘rganilganlik darajasi . Mashrab ijodini adabiyotshunoslikda
о‘rganish XVIII asrdan boshlangan bо‘lsa-da, XX asr oxirlariga kelib bu boradagi
Kurs ishilar yangicha bosqichga kо‘tarildi. Akademik V. Abdullayev “О‘zbek
adabiyoti tarixi” darsligida Mashrab hayoti va ijodiy faoliyati XVII-XVIII
asrlardayoq adabiyot va ilm ixlosmandlari e’tiborini tortganini ta’kidlab о‘tgan.
Mashrabshunoslik avvalo, shoir asarlarini nashr ettirish ishlaridan boshlangan.
Bu borada, о‘zbek Kurs ishichilari mehnatlarini kamsitmagan holda, dastlabki
davrlarda rus sharqshunoslari xizmati samarali bо‘lganini eslatib о‘tish о‘rinli.
Jumladan, sharqshunos V.L.Vyatkin va M. Likoshin Mashrab merosiga katta
qiziqish bilan qaragan. Shoir she’rlarini, u haqda yozilgan manoqiblarni rus tiliga
tarjima qilgan, original matnlarni zamonaviy bosmaxonalarda chop etish
zarurligini о‘rtaga tashlaga. A.Fitrat V.Abdullayev, A.Hayitmetov,
A.Abdug‘afurov, I.Abdullayev, M.Zokirov kabi olimlar Mashrab merosini xalqqa
taqdim etishga, uning hayoti va ijodini ilmiy asosda о‘rganishga salmoqli
3

hissa qо‘shdilar. I.Haqqulov, E.Musulmonqulov, M.Hoshimxonov,
A.Xalilbekov va D.Hamroyeva monografiyalarida, doktorlik va nomzodlik
dissertatsiyalarida mustaqillik yillari mashrabshunosligini yangi bosqichga
kо‘tardilar. Adabiyotshunos N.Komilov tasavvuf va tasavvuf adabiyotiga oid
asarlarida Mashrab ijodiga kо‘p bor murojaat etdi. U Mashrab tо‘g‘risida maxsus
asar yaratmagan bо‘lsa-da, uning ijodiga xolis ilmiy munosabat bildiradi, о‘z
fikrlarini dalillashda shoir qarashlariga suyanadi.
Biroq Mashrab ijodining hali о‘rganilmagan jihatlari kо‘p. Chunki shoir
merosiga oid ilmiy ishlarda uning xalq og‘zaki ijodi bilan bog‘liq jihatlari talab
darajasida о‘rganilmagan. Bu esa, mazkur masalani о‘rganish zaruratini kun
tartibiga qо‘yadi.
Kurs ishi maqsadi: Boborahim Mashrabning poetik mahorati, she’rlaridagi
badiiy san’atlarning adabiy-estetik funksiyalarini, shoir qо‘llagan xalq maqollari,
matal, aforizm va frazeologik iboralarni tadqiq etish hamda ilmiy baholash.
Kurs ishi vazifalari :
– mashrabshunoslik tarixini tadrijiy tarzda о‘rganish; mustamlakachilik va
totalitar tuzum sharoitida Mashrab asarlariga munosabat tarixiga nazar tashlash,
amalga oshirilgan ishlarga umumiy baho berish, ularga tayangan holda shoir
merosining kam о‘rganilgan jihatlarini tadqiq etish;
– Mashrab lirikasi va xalq og‘zaki ijodi masalasini nazariy asosda tahlil qilish;
– shoir lirikasini badiiy mahorat nuqtai nazaridan о‘rganish;
– Mashrab she’riyatida qо‘llangan xalq maqollari, matal, aforizm va
frazeologik iboralarni tasniflash va tadqiq qilish;
– shoir lirikasining milliy zaminlari va badiiy qirralarini о‘rganish.
Kurs ishi obyekti va predmeti. Ishda quyidagi manbalar Kurs ishi obyekti
qilib belgilandi:.
Mashrab she’riyatining shu kunga qadar amalga oshirilgan deyarli barcha
nashrlari Kurs ishi obyekti sifatida olindi.
4

Mashrab lirikasida qо‘llangan xalq maqol va matallari, aforizmlar va
frazeologik birliklar tahlili, shoirning folklorizmlarni san’atkorona qо‘llash
mahorati ilmiy Kurs ishining predmetini tashkil etadi.
Kurs ishining metodologik asosi va ilmiy metodi. Kurs ishi ishi kо‘p asrlik
ilg‘or badiiy-estetik tafakkur namunalarining yaratilish uslublari, demokratiya
mahsuli bо‘lgan adabiy-ma’rifiy g‘oyalar, hozirgi zamon milliy taraqqiyot
g‘oyasining metodologik tamoyillari asosida yozildi.
Shuningdek, Y.E.Bertels, V.M.Jirmunskiy, I.Sultonov, V.Abdullayev,
A.Hayitmetov, A.Abdug‘afurov, I.Abdullayev, A.Qayumov, N.Komilov kabi
olimlarning adabiyot nazariyasi va tarixi bо‘yicha yozgan Kurs ishilari bizning
ishimiz uchun muhim nazariy asos bо‘lib xizmat qildi.
Mazkur Kurs ishini yaratishda tarixiy-qiyosiy metoddan foydalanildi.
Mashrab lirikasida chuqur mazmun va gо‘zal badiiyat uyg‘unligini
ta’minlashda maqol, matal, aforizm, sо‘z va ibora, tarixiy va adabiy personajlar
о‘rni ilmiy baholangani, ularni qо‘llashdan kо‘zlangan poetik maqsad tadqiq
qilingani ham ishning ilmiy yangiligini tasdiqlaydi.
Kurs ishi natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Ilmiy ishning natijalari
kelajakda о‘zbek lirikasini, xalq og‘zaki ijodi an’analari tizimini, uning tarixiy
taraqqiyotini о‘rganishda, shuningdek, о‘zbek mumtoz adabiyoti tarixini
yaratishda ilmiy manba sifatida xizmat qilishi mumkin.
Mazkur ishdan о‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi bо‘yicha darslik va
qо‘llanmalar yaratishda, shuningdek, oliy о‘quv yurtlarining filologiya
fakultetlarida ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarida foydalanish mumkin.
5

I.BOB.O’ZBEK ADABIYOTIDA MASHRABSHUNOSLIK
MUAMMOLARI
I.1. Boborahim Mashrabning hayoti va ijodi
Boborahim Mashrab 1640 – yilda Namanganda Valibobo bo’zchi oilasida
dunyoga kelgan. Otadan yosh yetim qolgan. Shunga qaranay chuqur bilim olishga
harakat qiladi. Dastlab o’z qishlog’dagi mulladan tahsil olib savod chiqaradi.
Uning bolaligi, tahsil yillari haqida “Qissayi Mashrab”da ko’p rivoyatlar
keltirilgan ulardan biz yoshligidn ilohiy jazba tekkan, g’ayri oddiy, g’ayb asroridan
voqif bir inson bo’lganini ko’ramiz. Jumladan, ilk tahsil kunlarning birida ustozi
undan “alif” deyishini so’raydi, “Alif” deydi. Endi “be” (arab alifosidagi 2-harf)
deng, deydilar. Shunda shoh Mashrab ustozlaridan “alif” va “be”ning ma’nosini
tushuntrib berishni so’raydilar. Shunda domla biroz achchiqlandi. Buni ko’rgan
Mashrab aydilar: “Ey domla. “alif”ni ma’nosini siz aytmasangiz man aytarman”.
Ustozlar aytdilar: Ey o’g’lum, “alif”ni ma’nisi nimadir?” Shoh Mashrab aydilar:
“Domla, “alif”ni ma’nisi birdur. Ul sababdin “Be” demasmen. Mundin o’tmak
xatodur”. Buni eshitgan ustoz shogirdining quvvai afkoridan hayratga qoladilar.
Chunki shunday yoshda olam va odamning mohiyatini bunchalik teran anglash
g’ayri odatiy hol edi. Bu rivoyat bizni Mashrab dunyoqarashining eng muhim
asrori bilan oshno etadi. U butun borliqni Ollohning zuhuri deb bilishini, Olloh
bitta boshqa barcha mavjudod uning tajallisi deb tushunishini anglatadi.
Uning bunday o’tkir zehnini ko’rgan ota – onasi zamonasining eng ulug’
shayxlaridan bo’lgan Mulla bozor Oxund qo’liga tahsil uchun topshirdilar.
Mashrab u yerda diniy va tasavvufiy falsafani o’rganadi. Mansur Halloj, Farididdin
Attor, Nasimiy, Ibrohim Adham dunyoqarashi bilan tanishadi. Hofiz, Lutfiy,
Navoiy she’riyatiningfayzosor navolaridan bahramand bo’ladi. Ularniing ko’plab
asarlarini yod oladi. Ulardan ilhomlanib, o’z tuyg’ularini ruhiyatining rang –
barang manzaralarini ifodalab o’ziga xos asarlar yarata boshaydi.
6

Mashrab Namanganda har tomonlama puxta bilim olgandan keyin, undagi
g’ayritabiiy layoqatni ko’rgan ustozi uni Qashqarga Ofoq Xoja huzuriga bilimini
yanada chuqurlashtirish maqsadida yuboradi.
Mashrab Ofoq Xoja dargohida 1665 – yildan boshlab 7 yil xizmat qiadi. Shu
yillarda u tariqat bosqichlarini amaliyotini bosib o’tadi. Tasavvuf ta’limoti
g’oyalarini she’riyatiga olib kiradi.
“Qissayi Mashrab”dagi rivoyatlar orqali biz Mashrabning ruhiy takomil
bosqichlari haqida ham xulosalar chiqarib olishimiz mukin. Tasavvuf ta’limotida
Olloh asrorini o’rganishning 2 yo’li mavjud. Birinchisi, ilmi qol. U mantiqiy
tafakkurga asoslangan. Ikkinchisi, ilmi hol. U ruhiy takomil darajalariga tayanadi.
Mashrab Ofoq Xoja huzurida ana shu ilmi hol tahsilini olai. Shu yerdagi
hayoti paytida shoir buni e’tirof etgan o’rinlar bor: “Bildiki, ilmi holni oldida ilmi
qol bir kasb”.
Ofoq Xo’ja kanizagi bilan Mashrab o’rtasidagi munozara ham har xil
sharhlanadi. Kimdir bu munozarada dunyoviy mazmun ko’rsa (buni tushunish
qiyin emas,) kimdir unda ilohiy ishq darajalarini ko’radi: “Kanizak nozu karashma
birla dediki: ey Mashrab, to yeti yildirki, seni dog’I ishqing mani siynamg’a joy
olibdur. Bukun mening birla bir yerda o’lturmasang qiyomatga mani qo’lum
sening etagingda bo’lg’ay. Shoh Mashrab ani ko’rub behud bo’ldilar. Yana
hushlariga kelib aytdilarki: Ey bor Xudoyo muningdek ofati jon bandalaring bor
ekan, - deb behud bo’lub yiqildilar”. Bu voqea ayol bo’lgach Ofoq Xoja “Qizil
libos kiyib shamshiri barahna birla ro’baro’ bo’ldilar”, - deyiladi qissada.
Ranglar so’fiy ruhiy holatlari. Alloh tomon safaridagi daraja – bosqichlarini
bildirib turadi… Qizil rangda solikning ruhi vujuddan ajrala boshlagani, ma’rifatga
yaqinlashgani, ma’naviy mohiyatlar olamini anglagani ma’lum qilinadi. Ammo, bu
bosqich hali hirs qutqusidan xalos bo’lmagan bir holatdir.
Demak, Mashrabning goh Xud, goh bexud bo’lishi, Ofoq Xo’janing Qizil
libosda tasvirlanishidan shoirning ma’rifatga yaqinlashganini xulosa qilishimiz
mumkin. Xuddi shunday ruhiy darajada solikka pirning rahnomoligi zarur bo’ladi.
Shuning uchun ham Ofoq Xo’ja Mashrabga peshvoz chiqadi. (Uni to’g’ri ruhiy
7

manzilga yo’naltirish uchun shahvat tomiriga muhr qizdirib bosadi). Bu borada shu
vaziyatda aytilgan ayrim she’riy parchalarga ham ishora bor:
Bir oh urubon Laylini Majnun qilayozdim,
Pirsiz kishilar borgusidur nori alamga,
Tasavvuf lug’atlarida soch – zulf Olloh bilan dunyo o’rtasidagi parda
sifatida izohlanadi. Quyidagi baytda devonalik – bexudlik shu perdani parishon
qilishi, to’zatishi haqidagi fikr singdirildi. Mumtoz adabiyotda Layli va Majnun
oshiq va ma’shuqa timsoli hisoblanadi. Mashrabning shu o’rinda keltirilgan ushbu
g’azalida oshiq va ma’shuqa o’rtasidagi masofa yo’qoladi, yani ma’shuqa ham
oshiqqa aylanadi. Yagonalik, birlik paydo bo’ladi. Buni “Anal – haq”likning
talqini deyish mumkin:
Bir hu chekibon Laylini Majnun qilayozdim,
Devonalig’im shona urur zulfi sanamga…
Qissaning shu o’rinda Mashrab yuqoridagi she’riy parchalarni aytgandan
so’ng Ofoq Xoja uning shu paytdagi ruhiy holati haqidagi hukmni bayon etadi:
“Ey so’filar, Mashrabni tutinglarki, andan Mansur Hallojning bo’yi keladur”
1673 – yilda Mashrabning onasi vafot etadi. U shundan keyingi hayotini
qalandarlik bilan o’tkazadi. Ko’p viloyat va shaharlarga boradi. Hamma joyda xalq
uni ulug’ avliyo, so’fiy shoir sifatida qabul qiladi. U qayerga bormasin,
zamondoshlariga olamning va hayotning mohiyatini tushuntirishga xizmat qiladi.
To’g’ri yo’ldan adashgan, nafsiga mag’lub kimsalarni hushyorlikka, uyg’oqlikka
da’vat etadi. Insoniyatni mudroqlikdan, ma’naviy so’qirlikdan ogohlantiradi.
Qissadagi ayrim rivoyatlar insoniyat tabiatidagi uni tanazzulga yetaklovchi
qusurlar, xislatlardan ogohlantiradi. Jumladan, manmanlik, takabburlik kishini
nazaridan qoldiradi, Ollohdan uzoqlashtiradi. Bunga Mashrabning munosabati
qisqagina rivoyatda yorqin ifodalab beriladi. Mashrab Buxoroyi Sharifda bir
8

qalandardan otini so’raydi. “Mani otim Ponsadmandur.shoh Mashrab aydilar:
Shayton bir marotaba manlik qilib bo’yniga tavqi la’nat tushti, san besh yuz manni
(Ponsad – fors-tojikchada besh yuz demakdir) ko’tarib yurursan. Munosib shulki
sandin qochmoq kerak”.
Mashrabshunoslikda bir mallif ilk bor maydonga tashlagan xato fikrni
ikkinchimiz rivojlantirganmiz, uchinchimiz esa uni asoslash, dalillash yo’llarini
qidirganmiz. Chindan ham, endilikda oddiy va hato, odatiy bo’lib qolgan
“isyonkor shoir”, “dahriy shoir” unvonlarii olaylik – ular zaminida katta ijtimoiy –
siyosiy va amaliy mazmun – ma’no yotishiga e’tibor bermay shunday aytaveramiz.
Ta’kidlab aytish kerakki, masalan, “isyonkor shoir” deyilganda, shubhasiz
botirso’z va jasurqalb shoir asarlaridagi ruhiy tug’yon va jasoratli hayqiriq;
shiddatli xitob va qat’iy ohang, zulm va adolatsizlikka qarshi keskin norozilik va
ayovsiz fosh etishni emas, amaliy faoliyatidagi zo’ravon amaldorlar va riyokor
ruhoniylar bilan murosasiz bahsni ham emas, balki siyosiy tushunchadagi
isyonkorlik nazarda tutilgan. Bunday siyosiylashtirishda shoirning dorga
osilganligi jiddiy dalildek tuyuladi.
Aslida esa bu mudhish fojianing yuz berishining bosh sababchisi shoirning
isyonkorligimi yoki ruhoniylarning munofiqligi va hokimlarning jaholatimi – buni
ham jiddiy o’rganish lozim.
Bizningcha, Mashrabning amaliy – ijtimoiy faoliyatida ham, badiiy
asarlarida ham uning siyosiy tushunchadagi isyonkorligini ko’rsatuvchi, hatto
bunga biror darajada imo – ishora etuvchi asos yo’q. Ammo, Mashrabshunoslikda
qat’iylik bilan shoirni isyonkor sifatida ko’rsatishga zo’r beraverdik, uni shunchaki
deyishni kam deb bildik va oxirgi yillarda “Buyuk isyonkor” deb tuzatdik. Unga
bag’ishlangan maqolalardan birida xuddi shunday sarlavha qo’yilgan. Shoirning
“buyuk isyonkorli”ligini isbot etish uchun yangi – yangi rivoyatlar to’qishga
to’g’ri keldi natijada Mashrab inqilobchi darajasiga yaqinlashtirib qo’yildi. Kurs
ishichilardan birining mana bu ta’kidiga nazar tashlaylik, uning zaminidagi katta
siyosiy mazmunga diqqat qilaylik:
9

“Sinfiy kurashlar jangida xalq o’z ma’naviy ustozlaridan biri Mashrab edi”.
Yana o’qiymiz: “Mashrab xalqning ruhiy rahbari edi… Biz Mashrabni ham xalq
uchun ustoz va rahnamo ulug’ zotlar jumlasidan, deb hisoblaymiz”. Va nihoyat
“Mashrab xalq oldidagi o’z ma’naviy rahbarlik burchini a’lo darajada anglagan”
deb ta’kidlanadi o’sha maqolada.
Mashrab insoniyatni mol – dunyo, nafs, hirsu havas to’g’ri yo’ldan
ozdirishini juda teran anglagan. O’zi bilgan mohiyatni zamondoshlariga o’qtirishni
farz deb bilgan. Quyidagi rivoyat Mashrabning dunyoga, boylikka munosabati
haqida xulosa chiqarishimizga asos bo’ladi. Buxorodan Mashrab bir g’rib
bechorani chaqirib aytdilar: “Agar belimdagi fo’ta tushib qolsa, saning baxtingdur,
agar qo’lum birla bersam dunyo ayturki, mani Mashrab qo’li birla tutti, ammo
yerga tushsa, san yerdin olg’il, minnatdor bo’lsun yer”
Mashrab bir necha chaqirim minib yo’l bosgan otini oyog’ini chopishni
buyuradi. Muridlari sababini so’rashganda, - “To o’rdadin registoni Buxorog’a
kelguncha ushbu otni minib, Ollohi taolodin g’ofil bo’ldum. Yana har banfayi
mo’min bu otning ustig’a minib, xudoyi taolodin g’ofil bo’lmasun, shu sababdin
o’ldurunglar dedim”, - deb javob beradilar. Bu bilan Mashrab qanday mansab
martabada bo’lsada, insonning “oyog’i yerdan uzilmasin”, ko’ngli Ollohdan
uzoqlashmasin degan fikrni ilgari surmoqda.
“Qissayi Mashrab”da ahoirning ilohiy ishq kuychisi ekanligi, bu ishq
otashining meyyoru hadisi borasida ham bir qancha rivoyatlar keltiriladi.
Shulardan birida hikoya qilinishicha, mashrab Yorkentga borganda, chilim so’rab
chekadi. Nafas tortib tutun chiqarganda, butun olam qorong’u bo’ladi. Ammo,
chilimning sarxonasini olib yerga qoqqanlarida xalq bir dona ham bang
quymaganligining guvohi bo’ladi. Bu albatta, bir tomondan Mashrabning
karomatpeshaligini ko’rsatsa, ikkinchidan, shoir ishqi sharorasining o’tkirligini
namoyish etadi. Bir o’rinda Mashrab nomoz o’qib, “hu” deb nafas chiqarganlarida
kuygan kabobning isi kelardi, deyiladi.
Ko’rinib turibdiki, “Qissai Mashrab” rivoyat tarzida yaratilgan bo’lsa ham,
bizga shoirning dunyoqarashi, shaxsiyati, asarlarining mazmun – mohiyatini
10

anglashimizda asosiy manba vazifasini o’taydi. Undagi rivoyatlardan mantiqiy
xulosalar chiqarishimiz mumkin. Shoir asarlari bilan qissadagi fikrlarni muqoyasa
etib, ayrim muammolarga aydinlik kiritishimiz mumkin.
I.2. Mashrab she’riyatining g’oyaviy xususiyatlari
Boborahim Mashrabning lirikasida mahsus devon tarzida tartib berilmagan.
Uning merosi bizga “Qissai Mashrab”larning ko’plab nusxalari orqali yetib kelgan.
U Rindiy, Umam, Mahdiy,Zinda va Mashrab taxalluslari bilan she’rlar yozgan.
Mashrab tahallusining ma’nolari har xil izohlanib kelingan. Shulardan
ikkitasi haqiqatga yaqin keladi. Ular bir – birining mazmunini to’ldirish uchun ham
xizmat qiladi.
Mashrab – maslak, maslakdosh degan ma’nolarni ifodalaydi. “Qissai
Mashrab”da ham shunga yaqin izohlanadi: “Har kishi manga rafiq bo’lsa man anga
rafoqat qilurman. Xar qozonga tushsam qaynaydurman, aning uchun otim Mashrab
qo’ydum” demak, Kimki manga do’st bo’lsa, man ham unga do’stdirman. Bu
yerda ham g’oyaviy yo’lning birligi, maslakdoshlik haqida fikr bildirilayapti.
Tahallusni yana “Ilohiy sharobdan nasibali” degan ma’noda ham sharhlash
mumkin, ilohiy ishq bilan oshno yurak, albatta, insonlarni ezgulik srai yetaklaydi.
Ularning to’g’ri yo’l topishida rahbar – rahnomolik qiladi.
Boborahim Mashrab asarlarini ikki – o’zbek va fors-tojik tilida yaratgan.
Shoir asarlari haqida uzoq yillar bahs – munozarali fikrlar bayon etib
kelindi. Ammo, so’ngi yillarda uning she’rlari mohiyati siyosatdan kelib chiqib
emas, balki obyektiv anglay boshlayapmiz. Chunki Mashrabning ijodkor sifatida
asl qiyofasi she’riyatidadir. U so’fiy shoirdir. Uning she’riyatia asosida tasavvufiy
g’oyalar talqini turadi.
Xo’sh tasavvufning o’zi nima? Tasavvuf – bu inson o’zini tanish orqali
Ollohni tanish va sevish ilmidir. U “Insonning ichki olami, ya’ni botinini tadqiq
etuvchi ilmdir”. Inson umri tadriji ikki qarama – qarshi qutb ezgulik va yovuzlik
kurashidan iborat. Tasavvuf ta’limotining mohiyati odamzodga o’z vujudida
11

mavjud nafsoniy intilishlarni fosh etish, ularni yengish yo’llarini ko’rsatish,
ruhidagi ilohiy fazilatlarni uyg’otish, taraqqiy toptirishdan iboratdir. Chunki
insonning yashashdan bosh maqsadi ilohiylashish, asl mohiyatga yetishishdir.
Buning yo’li esa bitta. O’zini yengish o’zidan o’tish va o’ziga yetishishdir. Bu
borada “Nasoyimul – muhabbat”da keltirilgan Boyazif Bistomiyning xulosasi
ibratlidir: “…Boyazid dediki, Olloh taoloni tush ko’rdum, so’rdumki, bor xudoyo,
yo’l sanga ne nav’dur? Dedimki, o’zungdin o’ttung, yeting”.
Mashrb she’riaytidagi asosiy g’oyalardan biri ham ana shu insonni o’ziga
tanitishdan iboratdir. Uko’p yurtlar kezib, kishilarning yashash tarsi, tabiatini
kuzatib, barcha fojealariga, iztiroblariga sabab ularning nafsi degan xulosaga keldi.
Va ibrat sifatida, o’zi anglagan dunyo mohiyati borasidagi tasavvurlarinidan
zamondoshlarini agoh etish maqsadida qalandarlik yo’lini tanlaydi.
Qalandariylik yo’li adabiyotshunoslikda mukammal talqin etilgan emas.
Ammo ayrim manbalarda, ayrim ilmiy Kurs ishilarda ba’zi chizgilar mohiyatini
yorituvchi mulohazalar bayon etilgan
Navoiy asarlari lug’atida ushbu istiloh quyidagicha izohlanadi: “Qalandar –
dunyoning hamma bordi – keldilaridan voz kechib, daydib yuruvchi darvesh;
devonatabiat kishi, loqayd”. Bu izoh istilohning mohiyatini qisman
oydinlashtirsada, to’liq tasavvur berolmaydi.
Qalandariylik borasida adabiyotshunoslikda turli bahs munozaralar mavjud.
Ba’zi olimlar u XIII – XIV asrda shakllangan deyishsa, ayrimlari, jumladan, Fitrat
Yassaviylikdan keyin XII – XIII asrlarda paydo bo’lgan deydi.
Qalandariylikning o’ziga xosligini izohlash borasida ham allomalarning bir
– birini to’lg’azuvchi turli qarashlari mavjud. Jumladan, “Haft kulzum”da:
“Qalandar butun rasmiy takliflardan, butun qaydlardan ozod bo’lgan, har turli
diniy amal va odatlardan ayrilgan, butun moddiy, hayotiy aloqalarni tark qilgan,
ibodat va odatlarning hammasini buzg’uvchi kishining ismidir” deydi.
Abdurahmon Jomiyning “Nafahotul – uns” asarida esa “qalandarlar diniy
ibodatlarning farz bo’lgan qismlarinigina ado qiladilar.
12

…Malomatiylar diniy ibodatlarni ijro qiladilar, biroq ijro qilganlarini
xalqdan yashiradilar. Qalandar esa, to’g’ridan – to’g’ri diniy ibodatlarni va
odatlarni buzadilar”, deya baholanadi.
“Bahori Ajam”da quyidagi bayt keltiriladi:
Sanamorai qalandar sardor ba man namon. Ki base daroz didam rahu rasmi
porsoyon.
Mazmuni: Taqvo yo’li juda ham uzoq ekan, menga qalandariylik yo’lini
ko’rsating.
Agar qalandarlar faoliayatini kuzatsak, ular haqida aytilgan fikrlarni
umumlashtirsak, ularning yo’lida bir nechta tariqatlarga xos xususiyatlar birgalikda
mujassamligini ko’ramiz. Jumladan, ularning hayot tarzlarida yassaviylikka xos
jahriylikni malomatiylikning ayrim belgilarini, naqshbandiylikka xos
umumbashariy, gumanistik g’oyalar mutanosibligini ham kuzatamiz.
Qalandarlarning o’ziga xos yurish – turishi, axloq va kiyinishi odobi
bo’lgan, ular amal qilishi, rioya e’tishi lozim shartlari mavjud. O’zbekiston RFA
Beruniy nomidagi ShIda 9175 raqami ostida saqlanayotgan tasavvufga oid
qo’lyozma tarkibiga “Risolai qalandariy” ham kiritilgan. Unda qalandarlik va ular
rioya etishi lozim shartlari haqida qisqacha ma’lumot berilgan. Ayniqsa fe’l –
atvoridan shakllanishi lozim bo’lgan faqr tushunchasi haida alohida to’xtalinadi.
Uning 3 ta muhim belgisi ta’kidlab ko’rsatiladi: “Tariqat mashoyixlari faqrning
uch nishonasi: quyosh kabi shafqatli, yomg’ir kabi saxovatli, yer kabi tavozeli
bo’lish deb aytganlar”
Xirqa kiyish va farq maqomini egallash tariqatda muhim hisoblangan.
Qalandarlarning janda, quloh, kamar, aso, kachkul, sepoya, qo’yish,
suyanchiq qo’yish, po’stin kiyish kabi mahsus kiyinish odoblari bo’lgan. Bularning
har birining ramziy mazmuni va qat’iy mas’uliyati bo’lgan. Risolada, ayniqsa,
darveshlarning bosh kiyimi hisoblangan qulohga keng izoh berilgan. Uning neg
muhim mohiyati sifatida quyidagilar ko’rsatilgan: “Va bilginki, qulohning to’rtta
xonasi bor. 1. Shariat xonasi. 2. Tariqat xonasi. 3.Ma’rifat xonasi. 4. Haqiqat
13

xonasi. Va yana shuki, qulohning to’rt tarki bor. 1. Nafs tarki. 2. Xalq tarki. 3.
Dunyo tarki. 4. Oxirat tarki.
Ma’lumki qalandarlik bilan gadolik chambarchas bog’liq. Risolada
gadolikning uch turi ko’rsatiladi va izohlab beriladi: “agar gadolik necha xil deb
so’rasalar, uch xil deb javob ber: 1. Shoh gadolik. 2. Nar gadolik. 3. Xar gadolik…
Barcha k’rsatmalar, ma’lumotlardan so’ng risola so’ngida qalandariylik
tariqatining mohiyati umumlashtirilib beriladi: “Ey darvesh, qalandarlik tariqati
shuki, haqiqat yo’lida ikkilanmasin va odamlarga behuda so’zlamasin. Va yana
kachkulini ko’tarib yurish odobi shuki, avvalo, to uyiga kelguniga qadar tahoratlik
va ro’zador bo’lsin. Va yo’lda chor – atrofga ko’z tashlab nomahramga nazar
solmasin. Va tilini yolg’on so’zlashdan asrasin, pirigabeodoblik qilmasin,
faqirlarga rahm qilsin va hamma a’zolarini pok tutsinki, Xudoning kutbi Xoja
Bahoul Haq vaddin qaddasallohu ruhahu shunday qilganlar va ham shunday
buyurganlar”.
Mashrab yuragida armon uyg’otgan narsa bu – insonlardagi loqaydlik,
beparvolik. Mashrab “Dili g’amgin”, dardchan xaloyiqni xush ko’radi. Dardsizlar
uni hasratga giriftor etadi. Uning yuragidagi cho’ng darddan metin toshlardan
iborat tog’lar, tilsiz – zabonsiz dala – tuzlar yig’laydi. Ammo, afsuski, insonlar uni
anglamaydi, beparvo. Shoir ana shu birgina baytda chuqur ruhiy manzarasini
chizib bera olgan. Asosiy mazmun ruhiy ma’naviy yolg’izlik. Hamisha yolg’izlik
bilan sukunat yo’ldosh. Tog’lar esa qanchadan – qancha zamonlar asrorni o’z
bag’rida, sukunat qo’ynida asraydi. Uning mangu ertaklarini tinglay va anglay
bilishi lozim. Demak, shoir tog’ timsolini bejiz qo’llamagan. U ana shu
sokinlikning mangu saltanatini shoir qalbi bilan tushunadi. O’zining yolg’izlik
iztiroblari tasvirini unda ko’radi. Bag’ridan oqayotgan jilg’alarni uning ko’z
yoshlariga mengzaydi. Ne – ne avlodlarning kechmishini ko’rgan ko’rgan tog’larni
o’ziga hamdard, hamroz deb his etadi. Insonlar orasida ham o’zini anglaguvchi
sirli, dardli ko’ngillarni sog’inadi. Ana shu sog’inch unga yolg’izligini eslatadi.
Ammo, bu tushkunlik belgisi emas. Bizga mahzunlik bo’lib tuyulgan shu sog’inch
lirik qahramon ruhini yuksakka ko’taradi. Tor vujudiy nafsoniy intilishlar
14

dunyosini sindirishga muyassar etadi. O’zini aslida Ollohdan uzoqda g’arib sezadi,
yolg’iz his qiladi. Natijada, uning maqsad manzili, intilish hududi kengayadi.
Vujudini Olloh bilan birlashish ishqi qamraydi:
Mudom miskin erurman chun g’uloming – Mashrabingdurman,
Meni bechora bu dunyo bilan uqbog’a sig’mamdur.
Turli davrlarda yashagan turli shoirlardagi ruhiy yaqinlik, dunyoni anglash
borasidagi mutanosiblik timsollar yaqinligiga sabab bo’ladi biz ko’p ijodkorlarning
asarlarida jonlashtirish san’ati vositasida tog’ timsolining takrorlanmas ifodalarini
ko’rishimiz mumkin. Jumladan Shavkat Rahmon ijodida ham tog’ timsoliga teran
falsafiy mazmun yuklatilganligining guvohi bo’lamiz:
Tog’ xo’rsinib yubordi og’ir –
Teran xobdan uyg’ondi yurak,
Tog’lar kabi xo’rsinmoq kerak.
Ushbu misralarda ham insonni anglash, insonlardagi loqaydlikdan bezish
tuyg’ulari aks etgan. Mashrabda ham, Sh.Rahmonda ham bu timsol o’quvchini
fikrlashga, hushyor tortishga undaydi.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, Mashrab she’riyatining asosiy maqsadi –
insonlarni mudroqlikdan uyg’otish. Bir – biriga muhabbat bilan boqish, bir – birini
anglash va bu orqali Ollohni anglashga yo’naltirishdir.
Shoir har bir ko’ngilni sirli biro lam deb tushunadi. Zamondoshlarini uni
sevishga chaqiradi. Biror dilni og’ritishni, unga ozor berishni yuzlab Ka’bani
vayron etishga tenglashtiradi:
Tavofi olami dil qil jahonda har bashardin sen,
Agar bir dilni sen buzsang, yuzar Ka’ba buzulmazmu.
Xo’sh, Mashrab nega shunday fikrda? Bizda paydo bo’lgan bu savolga
Hazrat Navoiy ijodidan aniq javob topamiz:
15

Ka’baki olamning o’lub qiblasi,
Qadri yo’q andoqki, ko’ngul ka’basi.
Kim, bu xaloyiqqa erur sajdagoh,
Ul biri Xoliqqa erur jilvagoh.
II.BOB. MASHRAB VA XALQ POETIK IJODI
II.1. Shoir she’riyatidagi xalq maqollarining o’rni
Mashrab qо‘llagan xalq maqollari, matal va aforizmlar, ularning badiiy matn
tarkibidagi poetik vazifalari tahlil qilindi. Mashrab lirikasidagi xalq og‘zaki ijodi
unsurlarining milliy zamini va badiiy qirralari о‘rganildi. Mashrab lirikasini
umumnazariy asosda tahlil qilish, xalq maqollarining shoir ijodidagi talqinlari
ikkinchi bobning mavzu doirasiga kiritildi.
Dardi firoqing ayladi bemor,
Qayga boray men emdi davog‘a .
Yuqoridagi baytda “О‘zingdan chiqqan baloga, qayga boray davoga” degan
maqol mazmunidan ustalik bilan foydalanilgani kuzatiladi.
Mashrab tomonidan qо‘llangan maqollar kо‘p hollarda fikran lо‘nda, aniq va
obrazlidir. Binobarin, shoir ishlatgan maqol va matallar badiiy nutqqa mazmuniy
salmoq, о‘ziga xos jilo baxsh etadi. Boshqa mumtoz shoirlar ijodida bо‘lganidek,
Mashrab qо‘llagan maqollarda ham, о‘zbek xalqining о‘ziga xos turmush tarzi,
ma’naviy qiyofasi, dunyoqarashi, mehnatga, insonga va Allohga munosabati о‘z
ifodasini topgan. Shuning uchun ham shoir asarlarida qо‘llanilgan maqollar xalq
hayoti, ruhiy dunyosi bilan yaqindir.
Xalq maqollaridagi ixchamlik, lо‘ndalik, hayratomuz mantiqiy izchillik
hamma vaqt Mashrabni о‘ziga maftun etgan. Maqol va matallarga xos mо‘jaz
16

ma’nolik, siqiqlikdan ta’sirlangan Mashrab g‘azallari tili og‘zaki ijodga xos
sermazmun va tushunilishi oson ekani bilan alohida ajralib turadi. U she’r vazni,
qofiya va band talablariga mos tarzda maqollardan о‘rinli foydalanishga erishgan.
Mashrab she’riyatida mahorat bilan qо‘llangan xalq maqollari, hikmatli sо‘z
va iboralar shoir she’rlarining salmog‘ini, badiiyatini kо‘rsatuvchi mezonlardir.
Shoirning poetik mahorati uning о‘zbek adabiy tilini xalq sо‘zlashuv tiliga
yaqinlashtirishdagi xizmatlari bilan ham belgilanadi.
Mashrab g‘azallaridagi singari “Mabdai nur”, “Kimyo” asarlaridagi manzum
hikoyalarda ham “irsoli masal” mahorat bilan qо‘llangan.
“Qо‘lida chirog‘i yо‘qni choh kutar” degan maqolni Mashrab haq yо‘lidan
adashganlarga qarata qо‘llaydi:
Kimki yо‘lda sham’i yо‘qdur, kaj nazar,
Yо‘l yurar chog‘i jahannamg‘a tushar.
Shoir asarlarining xalq dili va didiga ma’qul kelishi, xalq tomonidan sevib
о‘qilishi va kuylanishi uning she’riyati mazmunan xalqchil va usluban xalqona
ekanligini kо‘rsatadi.
Yana bir о‘rinda Mashrab xalqimizning “Boshga tushganni kо‘z kо‘rar”
degan maqolini mana bunday talqin etadi:
Ohu fig‘on qilib ketay, tog‘u tosha boshim uray,
Boshima ming balog‘a g‘am, kunda tur u r qiyomatim .
Bu baytda maqol mazmunidan tashqari, “ohu fig‘on qilib ketish”, “boshni
toshga urish” kabi iboralardan ham ustalik bilan foydalanilgan.
Tekshirishlar kо‘rsatadiki, Mashrab lirik merosida aks etgan og‘zaki ijodga
xos barcha unsurlar (maqol, matal, aforizm, sо‘z va iboralar)ning tarixiy-badiiy
asoslari va genetik ildizlari qadimgi turkiy va forsiy poeziyaga, shuningdek, О‘rta
asr tasavvuf she’riyatiga borib tutashadi. Shuning uchun xalq og‘zaki ijodi va
17

Mashrab she’riyati mavzusi bitiruv malakaviy ishda tasavvuf ta’limoti nuqtai
nazaridan ham о‘rganildi.
Adabiy ijodda xalqona iboralar tarixiy an’anaviy timsollar talqinini tadqiq
etish, ularning badiiy asar matnidagi badiiy-estetik vazifasini о‘rganish dolzarb
masalalardandir.
Agar ijodkor xalq jonli tilining biror vositasini, xususan, maqol, matal,
hikmatli sо‘z va iboralarni tanlab olar ekan, shu vositani badiiy asar talabiga va
о‘zining badiiy niyatiga muvofiq tarzda qо‘llaydi. Ijodkor xalq tilidan badiiy
vositalar topib, о‘z uslubiga xos xususiyatlarni shakllantiradi.
Bitiruv malakaviy ishda Mashrab ijodida qо‘llangan maqol va aforizmlar
о‘rganilar ekan, uning she’riyatida yuksak mavqeni egallagan jonli sо‘zlashuvga
xos unsurlar, idiomatik iboralar tadqiqiga alohida e’tibor qaratildi.
Mashrab devonidagi “deb” radifli g‘azalda “ mulk i jahonga о‘t y oqish” ,
“ g‘av g‘oi qiy omat qilish” kabi birikmalar asosida shakllangan iboralarni
qо‘llash orqali yorning gо‘zalligidan paydo bо‘luvchi holatning anchayin
mubolag‘ador tasviri ifodalangan:
To kiydi qizil о ‘z i ni zebo qilayin deb,
О ‘t yoqdi jahon mulkina g‘avg‘o qilayin deb .
Bu baytdagi “to kiydi qizil” degan iboraga diqqat-e’tiborni qaratadigan
bо‘lsak, shubhasiz, Mashrab bu о‘rinda ma’shuqasini “qizil kiyim”ni kiyib, qizil
qon tо‘kishga shaylangan kо‘chma ma’nodagi “jallod”ga о‘xshatayotgani
anglashiladi.
Mashrab “Arzimni aytay” matla’i bilan boshlanadigan g‘azalida ham ishq
yо‘lidagi “ahdu vafo”ni kim buzadigan bо‘lsa, “xudoga solishi”ni xuddi shu
ma’noda ishlatgan. Suyukli yorga, mahbubaga murojaat qilinganda kо‘pincha
“ qorak о‘z” , “ mast ona k о‘z” iboralari qо‘llanadi. Shoir “xо‘b” radifli
g‘azalida har qadamda va’dasidan qaytadigan ma’shuqaning “mastona qora
kо‘zi”ga ishonib, aldanmaslikni uqtiradi:
18

Gar bodmasal charx urib Mashrabi miskinni,
Mastona q a r o k о ‘zga nigoh chekmaganing x о ‘b.
Bu baytda shoir “ shamoldek ” , “ shamolga о‘xshab” degan iborani
“ bodmasal” tarzida qо‘llagan. Mashrab bir necha baytlarida “ k о‘ngildan
о‘t k azmoq” iborasini “ о ‘ylamoq”, “ k о‘ngli joy iga t ushdi” iborasini esa
“tinchimoq” ma’nosida ishlatadi. “ Et i suy agiga y opishgan” iborasi orqali esa
“ozg‘in”, “qotma” ma’nosini k о ‘zda tut adi .
Shoirning “ K о‘nglimni berdim”, “ K о‘rsat jamoling” deb boshlanadigan
kichik hajmli g‘azallarida vazn, ritm va qofiya mahorat bilan uyg‘unlashgani
kuzatiladi. Unda “kuydi yuragim”, “yuz ming balog‘a qoldim”, “jafo
chekish”, “kо‘ngli qattiq”, “bemori ishq”, “sovuq sо‘z tushdi”, “ostonaga bosh
qо‘yish” kabi о‘zbekcha va forscha izofalar bilan omuxta sо‘z birikmalari
anchagina.
Mashrab adabiy merosi mohiyat e’tibori bilan dunyoviy va hayotbaxsh
bо‘lib, ayni paytda, u ruhoniy-irfoniy xususiyatga ham ega . Shoir asarlarining
ilhom manbaini davr, zamon, hayot va inson muammolari tashkil etadi. U borliqni
har tomonlama chuqur va ta’sirli tarzda tasvirlash uchun tasavvuf ta’limotiga
tayangan edi. Sharq adabiyotidagi ilg‘or an’analarning davomchisi sifatida qalam
tebratgan Mashrab ijodiyotida ana shu ikki jihat yorqin kо‘zga tashlanib turadi.
Ulug‘ ijodkorning ilohiy-irfoniy maslagi xalq og‘zaki ijodi uchun ham xos
bо‘lgan insonparvarlik g‘oyalarini targ‘ib etish uchun bir vosita bо‘lib xizmat
qilgan. Shoir g‘azaliyotining g‘oya va obrazlar olami atroflicha tadqiq etilganda
bu haqiqat yaqqol namoyon bо‘ladi .
Mashrab asarlarida yuzlab maqollarni, hikmatli so`zlarni uchratishimiz
mumkin. Ular mavzu jihatdan ham, mazmun jihatdan ham keng va xilma-xil
bo`libshoir ularni gohida aynan keltirsa, goh ayrimlariga ju’ziy o’zgartirishlar
kiritadi. Bu o’zgartirishlar ba’zan esa har ikkalasiga ham taalluqli bo’ladi.U ayrim
19

maqollarning bir emas, bir necha variatlarini qo’llaydi. Jumladan, “O’rdak g`ozga
yetguncha butidan ayrilur” degan maqolni eslatish uchun shoir “Yo’rg’alikda
eshak otdek emas” maqolini ham keltiradi. U o’z falsafiy mushohadasini jamlab
kelib, ustma- ust kichik hikoyalar keltiradi. Jumladan, “To’g’ri oshini, egri boshini
yer”, “Egrining omochi yerga tegmas”, “Egrining soyasi ham egri”, “To’g’ri o’zar
egri to’zar”, “O’zi to’g’rining so’zi to’g’ri” hikmatlari mazmunidan kelib chiqib,
“Egri yurganga olov tegar” maqolini ishlatadi:
…Egrilik ko’p qilma, bejo qori bor,
Kimki kaj bo’ldi, yo’lida nori bor.
Mashrab o’z hikoyatlarining yana birida xudojo’y, solih biro dam bilan
xudobexabar suhbati qotil kishi haqida juda o’rinli maqol keltiradi. Xudojo’y
so’fiy rahmi kelganidan “xudobexabar”ni yo’lga solish uchun ko’p aziyatlar
chekadi. Biroq, Xoja har qancha urinmasin, u yaramasligicha qolaveradi. Shundan
xulosa qilgan shoir har kishi osonlik bilan Ollohning taniy olganda, eshakmunchoq
ham gavharga aylanar edi, degan haqiqatga yetib keladi.
Har valiykim boxabar bo’lsa edi,
Har nechun xarmuhga dur bo’lmasmi?
Shu hikoyat zamirida Mashrab yana bir maqolni joylab, o’z niyatini
chuqurroq dalillashga urinadi. Ya’ni, Ollohni tanimagan kishining fikrini rad etib,
uni misoru tavariqqa solish uchun juda ko’p suhbat va sa’y- harakat, chidam,
matonat zarur bo’lganidek, ,,Qushni tutishga ham ko’p don kerak” degan bir
tabirni keltirib ,o’z fikrini asoslaydi.
Shoya bo’lg’aysen vale saydi zabon,
Qushni olmoqqa kerak bisyor don.
20

Mumtoz shoirlar xalq orasida kinoyali istehzolarning yuzaga chiqarmoqchi
bo’lganida, odatda, ,,shiraga botgan pashsha” degan ta’birni ishlatadilar.Jumladan,
Mashrab ham original tashbeh yaratgan.
Sadga yetting, saddi rohing bo’ldi xas,
Shiraga tegdi, ucholmasdir magas.
Mashrabning fikricha, inson o’zining go’ri va kafani g’amida yurmasligi
lozim. Chunki, el orasida ,,murda kafansiz qolmas” degan gaplar ham yuradi.
G’ami go’ri kafanni qayg’usida bo’lsa, ey darvish,
Ko’milmay qolmagay hech murda, hargiz taxti poqolmas.
Xulosa qilib aytganda, Mashrab ijodi xalq durdonasi hisoblanmish xalq
maqollariga boy bo’lib, ular turli badiiy maqsadlarda qo’llangan.
II.2. Mashrab lirikasida “irsolu masal” va talmeh san’atlarining
ishlatilishi
Irsolu masal arabcha maqol qo’llash, she’rda maqol ishlatish, metal, hikmatli
so’zlarni muayyan maqsadda tamsil yo’li bilan ishlatish. Irsolu masal nazmda ham,
nasrda ham qo’llanilaveradi.
Poetikaga oid asarlar ta’kidlanganidek, adabiy asarlarda maqol, metal va
hikmatli so’zlar, asosan, quyidagi uch yo’l bilan ishlatilgan:
a) qo’llanilgan maqol, metal va hikmatli so’zlar shoirning aniq ishorasi
bilan (“derlar”, “ayturlar”, “masaldur”, “masaldurkim”…) beriladi:
Bobolarda bir gap bor,
Eshit og’ajon:
“Bosgan izidan qaytmas
O’lsa ham arslon” (Hamza)
21

b) maqo, metal yohud hikmatli so’z hech qanday ishorasiz va o’zgarishsiz
ishtatiladi:
Sabr qilsang g’o’radin halvo bitar,
Besabrlar o’z oyog’idan yitar. (Gulhaniy)
v) maqol, metal yohud hikmatli so’zning ma’nosi saqlangan holda shakli
turli o’zgarishlarga uchraydi:
Uoshiq hamisha
O’tkazur orzu bilan:
Mashrab she’riyati kо‘p asrlik о‘zbek mumtoz adabiyoti an’analarining
tadrijiy davomi bо‘lib, she’riy san’atlardan foydalanishda uning о‘ziga xos uslubi
bor. Fikrning ta’sirchan bо‘lishini ta’minlash maqsadida shoir she’riy
san’atlarning xalq tiliga yaqin variantlarini topib ishlatishga muyassar bо‘lgan. U
о‘z asarlarida funksional jihatdan arab, fors va turkiy she’riyat uchun birdek xos
bо‘lgan badiiy san’atlarning aksariyatidan unumli foydalangan.
Mashrabning g‘azal, masnaviy, mulamma, mustazod, murabba, muxammas,
musaddas, musabba janrlaridagi asarlari she’riy san’atlar mahorat bilan
qо‘llangani jihatidan ham alohida ahamiyatga ega. Atoiy, Gadoiy, Sayfi Saroyi,
Lutfiy, Sakkokiy, Navoiy va Bobur kabi mumtoz sо‘z san’atkorlarining mahorat
maktabida toblangan Mashrab ularning poetik an’analarini munosib davom ettirdi.
Shoir qо‘llagan she’riy san’atlar tabiiyligi va dilga yaqinligi bilan e’tiborga
molikdir.
Shoir asarlarida mubolag‘a, tashbih, tamsil, husni ta’lil, tajohuli orif, tashxis,
talmih, istiora, irsoli masal, iqtibos kabi ma’naviy san’atlar istifoda etilgan.
Shuningdek, lafziy san’atlardan iyhom mahorat bilan qо‘llangan.
Ma’lumki, “Iyhom”ning lug‘aviy ma’nosi gumonga solish bо‘lib,
badi’shunoslikda “tahyil” (о‘ylantirish) va “tavriya” (о‘ngini teskari qilib
kо‘rsatish, berkitish) deb ataladi. Ba’zan iyhom tasviya – tenglashtirish san’ati
22

bо‘lib ham xizmat qilishi mumkin. Mashrabning quyidagi bayti bunga misol
bо‘ladi:
Ey Mashrabi qalandar, yaxshig‘a banda bо‘lg‘il,
Halvoyitar bо‘lmas shakkar qо‘shilmaguncha.
Y a ’ni, ey qalandar Mashrab, yaxshilar xizmatini qilib, о‘zing ham ular
qatoridan о‘rin ol. Chunki tarbiyaga muhtoj kishi yaxshilar suhbatiga muyassar
bо‘lmaguncha, kamolga yetmaydi. Baytda yaxshi odam shakarga, tarbiyaga
muhtoj kishi esa xom atalaga qiyoslan.
Shoirning juda kо‘p baytlari husni ta’lil san’ati bilan muzayyan ekanligini
kо‘rish mumkin: “Qofu nun – kо‘zu, labing – madd, alifu madd – qoshing”,
“Sha’m uchida yuzing о‘t, о‘t uzra sochingdur dud”, “Labing la’lu xating Xizru
yuzing monandi Yusufdur”, “Shajarlar – xoma, daryolar siyohu yeru kо‘k – sahfa,
Raqam qilsam ado bо‘lmas g‘aming bisyor, sog‘indim”.
Ayniqsa, Mashrab mustazodlari poetikasi har qanday she’r shaydosini о‘ziga
maftun etadi. Mustazodlarda talmih, tajnis, husni ta’lil, tanosub kabi san’atlarni
kо‘p uchratish mumkin. Shoirning “Ey sanam, gul-gul yonibsan, may ichib
raxshonmusan?” misrasi bilan boshlanuvchi muxammasida qо‘llangan tajohuli
orif usuli she’riy san’atning mumtoz namunasi sanaladi:
Ikki ruxsoring qizil guldurmu yo bargi suman?
Donayi rayhon – qaro xoli xating sahni chaman,
Siymtan, gulpirohan, shirinsuxan, nozik badan,
Odamiysan yo parisan bul nazokat birla san,
Hurmusan, g‘ilmonmusan, jannatmusan, rizvonmusan?
“Mashrab she’rlarida “irsoli masal” va “talmeh” san’atining ishlatilishi” deb
atalgan. “Irsoli masal”, “maqol kiritish”, “masal keltirish” degan ma’noni
bildirishi ma’lum. “Masal” bilan “maqol” sо‘zlari mumtoz adabiyot namunalarida
23

ba’zan sinonim bо‘lib keladi. Jonli tilda masal kichik bir ibratli voqea ma’nosida
qо‘llanadi. Adabiyotshunos A. Hojiahmedov bu san’atning paydo bо‘lishiga
sabab bо‘lgan ehtiyojni avval aytilgan fikrni tasdiqlash va uning tо‘g‘riligiga
shubha qoldirmaslik maqsadi bilan izohlaydi.
Mashrab “irsoli masal”ning asosan uch turini qо‘llagan. 1) maqolni tо‘liq
keltirish; 2) maqol, matal va yoki masalga ishora qilish; 3) vazn talabiga kо‘ra
mazmunni saqlagan holda maqol sо‘zlarini о‘zgartirish.
“Ikki kemaning uchini tutgan suvga g‘arq bо‘ladi” degan maqolni shoir
quyidagi masnaviy baytiga jo etadi:
Ikkini tutgan bu matlabdin qolur,
Ahli taqlid yaxshi mazhabdin qolur.
“Har kim о‘z kо‘mochiga kul tortar” degan naql juda qadimiydir. Bu maqol
har kishi faqat о‘z manfaatini kо‘zlaydi, degan ma’noda ishlatiladi. Mashrab biror
narsaga e’tiqod qо‘yishda о‘zboshimchalik bilan fikr qilib, badgumonlikka
bormaslikni maslahat beradi:
Har kim о‘z jonibiga yо‘l tortadur,
Sayyiotini birovga ortadur,
Ulki ojiz bо‘lmadi idroki yо‘q,
Xotiri obodu qalbi poki yо‘q.
О‘zbek xalqi maqol bisotida “Boshidan о‘tkazgan – tabib”, “Tutunning
achchig‘i mо‘riga”, “Dard kо‘rgan, dard tortganni tanir” kabi maqollar mavjud.
Mashrab shu maqollar zamiridan kelib chiqib, xalqimizning bir hikmatini juz’iy
о‘zgarishlar bilan quyidagicha qо‘llagan:
Ulki dard topgan bо‘lsa sofi zamir,
Dard kо‘rgan, dard kо‘rganni tanir.
24

Agar she’riy hikoya tarkibida masaldan foydalanish zarurati tug‘ilib qolsa,
shoir unga ishora qilish usulini tanlaydi. Agarda g‘azal yoki muxammas baytlari
ichida maqoldan foydalanish ehtiyoji tug‘ilib qolsa, shoir aynan keltirish usulini
afzal kо‘radi. Ba’zan baytlarda maqol ma’nosiga uyg‘un keluvchi fikr ifodalangan
bо‘ladi. О‘quvchi shoirning nima demoqchi ekanligini fahmlashda maqolni
yodiga keltiradi. Bu ham shoirning she’riy mahorat sirlaridan bо‘lib, bu yerda
maqol asosiy fikr uchun ma’naviy tayanch, kо‘zga kо‘rinmas qalqon vazifasini
bajaradi.
Mazkur san’atdan foydalanishda Mashrab ham ustozlar an’anasiga ergashdi.
Ravon va shо‘xchan bandlardagi samimiyat esa xalq ohanglarini eslatib turadi.
Mashrab asarlarida о‘zbek va tojik xalqlari qо‘llaydigan maqollarga kо‘p
murojaat qilinishi uning о‘zbek-tojik muhiti uchun yaratilganligini kо‘rsatadi.
Shoir maqollarni keltirishda insonning chigal va rang-barang ruhiy
kechinmalari, nozik his-tuyg‘ularini hisobga oladi. Ularni о‘quvchiga favqulodda
sodda va ayni zamonda juda ta’sirchan misralarda havola qiladi.
Uch daftarni о‘z ichiga olgan “Mabdai nur”da istifoda etilgan о‘zbekcha,
tojikcha maqol va masallar, Gulxaniyning “Zarbulmasal”ini yodga soladi. Asarda
“Kо‘za yoruq bо‘lsa, kulol aybdor”, “Ixlos qilgan shaytondan ham topar”, “Nima
eksang – shuni о‘rasan”, “Yomonlik qilgan – yomonlik kо‘rar”, “Takabburning
ishi sargardonlik”, “Bilmaganni о‘lim bildirar”, “Daryo tо‘lsa, chо‘lga toshar”,
“Kо‘z yoshi (tushda) – yorug‘lik”, “Sel kelsa, nahangga ne g‘am” kabi maqollar
san’atkorona qо‘llangan.
“Nafs – ajdahodan yomon” maqoli “Mabdai nur” hikoyatlarining birida juda
chuqur va ma’nodor tarzda berilgan. Nafsni shoir ba’zan Ahraman devga qiyos
qiladi:
Nafs qо‘shilsa ajdaho devga,
Bо‘ldi mashg‘ul makru rangu revga.
25

Mashrab о‘zining serqirra ijodida faqat majoziy ishqni tasvirlabgina qolmay,
ishqi haqiqatni ham baland pardalarda kuyladi. Shu yо‘l bilan ilm ahllarining
hayotidan, ijodidan, namunalar keltirib, adabiy-falsafiy niyatlarini badiiy
ifodaladi.
XULOSA
Kurs ishi natijalaridan quyidagi ilmiy-nazariy xulosalarni chiqarish mumkin:
1. Boborahim Mashrab о‘z salaflari singari g‘azal, masnaviy, mulamma,
mustazod, murabba, muxammas, musaddas, musabba’ janrlarida qalam tebratdi. U
ham о‘rta asr mumtoz shoirlari kabi an’anaviy ishq mavzusida g‘azallar va
manzumalar yozib, mumtoz she’riyatimiz taraqqiyotida munosib iz qoldirdi.
2. Shoirning din va tasavvufga bog‘liq she’rlarida xalq og‘zaki ijodi an’analari
betakror badiiy talqin etilgan. “Majoz tariqi bila haqiqat asrori”ni ifodalagan
ijodkor oshiqlik, komillik va oriflik, pok muhabbat kabi mavzularni ilohiy
kitoblardagi kо‘rsatmalar asosida, shu qatorda xalq og‘zaki ijodining maqol, matal,
aforizm, sо‘z va iboralari hamda tarixiy-an’anaviy shaxslar ibrati vositasida
mahorat bilan tasvirlaydi.
26

Mashrab g‘azallarida ifodalangan majoziy ishq haqiqiy ishq yо‘lidagi bir
vosita, bir kо‘prikdir. Uning g‘azallaridagi insoniy muhabbat zamirida
Yaratuvchining buyuk san’atkorligidan hayratga tushish, inson va olam
gо‘zalligidan zavqlanish, komil inson siymosida Tangri jamolini mushohada qilish
tuyg‘usi yotadi. Shoir о‘zining falsafiy, mantiqiy zavqlanishlari, mushohadalarini
san’atkorona tasvirlaydi.
3. Mashrab о‘z asarlarida xalq og‘zaki ijodining keng imkoniyatlaridan
mahorat bilan foydalandi. Ularda xalq og‘zaki ijodi ertak, maqol, aforizm, hikoyat
va latifalari о‘ziga xos badiiy talqin etilgan.
Mashrabning pand-nasihatlari, Markaziy Osiyodagi xalqlar, ayniqsa, turkiylar
hayoti, urf-odatlari bilan bevosita bog‘liq. Uning g‘azallari XVII- XVIII asrning
ijtimoiy-axloqiy qarashlarini va tarixiy jarayonini nisbatan kengroq ifodalashi bilan
ham ahamiyatga molikdir.
4. Mashrabshunoslik о‘ziga xos murakkab taraqqiyot yо‘lini bosib о‘tdi. Agar
rus Kurs ishichilari Mashrabni xalq nima sababga kо‘ra kо‘p о‘qiydi, degan
jumboqqa javob izlash uchun uning merosini о‘rganishga qiziqqan bо‘lsalar,
shо‘ro davridagi о‘zbek olimlari Mashrabni mafkuraviy qatag‘onlardan asrash
uchun turli yon berishlarga majbur bо‘lganliklari kuzatiladi.
5. Ijodkor xalq jonli tilining biror vositasini - maqol, matal, hikmatli sо‘z va
iboralarni tanlab ishlatar ekan, bu vositani badiiy asar talabiga muvofiq ijodiy
tarzda qо‘llaydi. Bu orqali u о‘z uslubi xususiyatlarini namoyon etadi. Shu boisdan
Mashrab ijodidagi maqol va aforizmlarni о‘rganganda, uning she’riyatida yuksak
mavqe egallagan jonli sо‘zlashuvga xos unsurlarni, idiomatik iboralarni hamda
tarixiy va an’anaviy timsollar tahliliga alohida e’tibor qaratish taqozo etiladi. Shoir
о‘z g‘azallarida, asosan, frazeologizmlardan keng miqyosda foydalangan.
6. Mashrab xalq og‘zaki ijodiga tayanib, g‘azalda о‘ziga xos soddalikka, fikr-
tuyg‘ularini xalq ruhi va tiliga yaqin bо‘lgan vositalar bilan sayqallashga erishdi.
Shoir maqol, matal va masallarni “irsoli masal”, “tamsil” kabi san’atlar vositasida
ham qо‘lladi. Ularning yozma adabiyot vositasida xalq bisotida yashab qolishiga
27

katta hissa qо‘shdi. Mashrab, ayniqsa maqollar vositasida fikrni lо‘nda, ixcham va
ta’sirli ifodalashga erishadi.
7. Mashrab mumtoz adabiyotning qonuniy davomchilaridan biridir. U о‘ziga
qadar bо‘lgan о‘zbek adabiyotining taraqqiyot yо‘liga katta hissa qо‘shib, о‘z ijodi
bilan yangi, yuksak sarhadlarga erishgan san’atkordir. U xalq ijodiyotiga
munosabat bildirishda, undan ilhom olishda ulkan ibrat kо‘rsatdi. Shu jihatdan ham
о‘zbek mumtoz adabiyoti va folklar uyg‘unligining yuksak nuqtalaridan biri
Mashrab ijodi deyilsa, xato bо‘lmaydi. Shu bilan birga Mashrab ijodiyoti Yaqin va
О‘rta Sharq xalqlari yozma adabiyoti bilan xalq poetik ijodi aloqalari va umuman,
adabiyot bilan folklorning о‘zaro munosabati tipologik hodisalarini yoritish,
qonuniyatlarini о‘rganishda muhim bir manbadir.
8. Mashrab she’riyatida insonparvarlikni, dо‘stlikni, hamjihatlikni, insonlararo
mehru muhabbatni targ‘ib qildi. Shoirning muvafaqqiyatlariga sabab bо‘lgan
omillardan yana biri, uning bilimdonligi, xalq og‘zaki ijodini kuzatuvchanligida
kо‘rinadi. Mashrab о‘z davrida mavjud ilm-fanlarni a’lo darajada egallagan, tabiat
va jamiyat haqida mufassal bilimga ega bо‘lib, juda kuzatuvchan, nozikbin edi.
Uning g‘azallarida tasvirlangan rang-barang hodisalar orasida butun Sharq
adabiyoti uchun xos bо‘lgan chuqur falsafiy mulohazalar talqini oz emasligi ham
bu fikrni tasdiqlaydi.
9. Shoir xalqning kundalik hayotini yaxshi bilgan. Busiz xalq yuragiga
yetadigan asar yaratish mumkin emas. U turli kasbdagi kishilarni har xil toifaga
mansub shaxslarni, ularning turmushini, ruhiy kayfiyatini mufassal о‘rganib
chiqqan va she’rlarida betakror talqin etgan.
10. Mashrab о‘zbek va fors tilini mukammal bilgan, bu tillarda yaratilgan xalq
og‘zaki ijodi an’analarini chuqur egallagan. Tildagi kichik bir xato ham har
qanday shoir uchun katta nuqson hisoblanadi. Mashrab turkiy lahjalarni, о‘zbek
adabiy tilini hamda fors va arab tilini puxta bilgan. Uning she’rlari betakrorligini
ta’min etgan omillardan yana biri she’riyat sohasida salaflari yutuqlarini yangilari
bilan boyita olganidir. Shu bois u о‘ziga xos, mashrabona she’riyatga asos sola
bildi.
28

11. Mashrab she’riyatga folklorni chuqur singdirib, yangilik berishni, tasavvuf
g‘oyalari bilan uni bog‘lashni muvaffaqqiyat bilan ado etdi. Bu yо‘nalishda u
о‘ziga xos yо‘l tutdi. Uning dunyo va inson haqidagi falsafiy asarlari
nazirabozlikdan iborat emas, balki о‘z g‘oyalarini katta san’atkorlik bilan ifoda
etgan.
Mashrab bilan bizning davrimizni uch asrlik masofa ajratib turibdi. Ular
tamomila boshqa-boshqa sotsial - iqtisodiy zaminga asoslangandir. Ammo milliy
ma’naviyatimiz va qadriyatlarimiz Mashrab ulug‘lagan va ardoqlagan tuyg‘ularga
begona emas. Binobarin, Mashrab bizlar bilan zamondosh. Shubhasiz, uning
ijodidagi yuksak g‘oya va maslak, teran fikr va ideallar tarix bisotida qolib
ketmadi. Bugun ham adabiy-estetik tafakkur rivojiga, ma’naviy-ma’rifiy
yuksalishga xizmat qilmoqda. Yuqoridagi fikr – mulohazalardan kelib chiqib
quyidagicha UMUMIY XULOSALARGA keldik:
Birinchidan, o’zbek adabiyotida Mashrabshunoslik muammolariga jumladan,
mashrabning tug’ilgan yili, tug’ilgan joyi, ismi – sharifi kabi masalalar atrofidagi
munozaralarni tadqiq etib, bitiruv malakaviy ishda o’z mulohazalarimizni
bildirdik;
Ikkinchidan, Boborahim mashrabning hayoti va ijodiga doir manbalarni
o’rganib, bitiruv malakaviy ishda aniq xulosalarga keldik;
Uchinchidan, Mashrab she’riyatiuning g’oyaviy hususiyatlarini tahlil e’tib
shoir lirikasidagi ijodkor mahoratini tahlil qidik;
To’rtinchidan, Mashrabning xalq poetic ijodidan foydalanish mahoratini tahlil
etdik;
Beshinchidan, shoir she’riyatida xalq maqollaridan, qay darajada
foydalanganligini, lirikasi misolida tadqiq etdik;
Oltinchidan, Mashrab lirikasida irsolu masal va talmeh san’atining individual
xususiyatlarini she’rlari misolida o’rgandik;
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
29

1.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q. – T.: “Sharq” nashriyot-matbaa
konserni bosh tahririyati, 1998. – B. 29.
2.Abdullayev V. A. О‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: О‘qituvchi, 1980. – 346 b.;
4.Abdullayev.V. О‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: О‘qituvchi, 1985. – 346 b.
5.Hayitmetov A. Hayotbaxsh chashma. – T.: Adabiyot va san’at, 1974. – 165 b;
6. Hayitmetov A. Mashrab lirikasi // Sharq yulduzi. 1980, №3. – B. 80-85;
7.Hayitmetov A. Mashrab qayerda tug‘ilgan? // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati.
1982, 19 noyabr;
8. Hayitmetov A. Mashrab haqida sо‘z. // Adabiy meros. 1992. №3. – B. 22-25;
9.Hayitmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – T.: О‘qituvchi, 1997. – 238 b.
10.Abdug‘afurov A. Mashrab biografiyasining ba’zi nuqtalari. // О‘zbek tili va
adabiyoti. 1978. №6. – B. 10-14;
11. Abdug‘afurov A. Erk va ezgulik kuychilari. – T.: Adabiyot va san’at, 1979. –
160 b.;
12. Abdug‘afurov A. Mashrab qachon tug‘ilgan? // Adabiy meros, 1980. №4.
13.Abdug‘afurov A. Toshlarni yoradi kо‘ksimning ohi. //О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1992, 22 may;
14.Abdug‘afurov A. Buyuk beshlik saboqlari. – T.: Adabiyot va san’at, 1995. –
181 b.;
15. Abdug‘afurov A. Qalb qa’ridagi qadriyatlar. – T.: О‘qituvchi, 1998. – 216 b.
16.Abdullayev I. Yana Mashrab tavalludi haqida. // О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1983, 28 oktabr;
17.Abdullayev I. Mashrab va “Mabdai nur”. // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati,
1991, 12 aprel;
18. Abdullayev I. Nashr etilmagan she’rlar. // О‘zbekiston adabiyoti va san’ati,
1992, 13 may.
19. Abdullayev I. Mashrab tarjimai holiga oid g‘azallar. // О‘zbekiston adabiyoti va
san’ati, 1992, 17 yanvar.
30

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in