Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 72.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Derivatsion tahlil (muayyan asar misolida)

Купить
MAVZU: DERIVATSION TAHLIL (MUAYYAN ASAR MISOLIDA) MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. TILSHUNOSLIKDA DERIVATSIYA TUSHUNCHASI 1.1. Derivatsiya va uning tilshunoslikda o‘rganilishi…………………………….6 1.2. So‘z yasash qolipi tushunchasi ……………………………………...……..17 II BOB. O‘TKIR HOSHIMOVNING “QUYOSH TAROZISI” HIKOYASI MISOLIDA DERIVATSION TAHLIL. 2.1. Hikoyadagi affiksatsiya usulida yasalgan so‘zlar tahlili……………......... …..22 2.2. Hikoyadagi kompozitsiya usulida yasalgan so‘zlar tahlili ………….…..…… 31 XULOSA………………………………………………………………………....35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….38 1 KIRISH Dunyodagi fanlarning eng qadimiylaridan bo‘lmish tilshunoslik necha o‘n asrlardiki, til deyiladigan tilsimning tabiatini, tub mohiyatini tushunish va tushuntirish yo‘lida tinimsiz izlanadi. Shu bois keyingi yillarda lug‘aviy-sintaktik shakllarnining sintaktik imkoniyatlari o‘zbek tili materiallari asosida yangicha tadqiq etish va tahlil qilishga qaratilgan izlanishlarning silsilasi yuzaga keldi. Bu izlanishlarning salmog‘i kundan-kunga oshib bormoqda.O‘zbekiston Respublikasi mustaqil davlat sifatida shakllangandan beri ilm-fan, milliy madaniyatimizning har bir sohasida, ta’lim-tarbiya tizimida jiddiy o‘zgarishlar ro‘y berdi. “O‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir 1 ,- deya ta’kidlagan edi Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev. Aytishimiz kerakki, o‘zbek tilshunosligi fani oldida hali hal etilishi lozim bo‘lgan muammolar juda ko‘p. Masalan, morfologik qo‘shimchalar tasnifi va ularning sintaktik imkoniyatlari tilshunoslik, jumladan, o‘rta va oliy ta’lim grammatik tizimining muhim tushunchalaridan biri bo‘lganligi sababli hamma davrning dolzarb mavzusi bo‘lib kelgan. O‘tgan vaqt mobaynida o‘zbek tili morfologik ko‘rsatkichlarining tasnifi yaratildi, ammo xulosalar avvaliga arab, keyinchalik rus tili grammatik me’yorlariga asoslangan holda berib kelindi. Istiqlol sharofati bilan, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ning amaldagi tadbiqi asosida uzluksiz ta’limda “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”ning barcha sohalarida izlanishlar olib borilmoqda. Ma’lumki, o‘zbek tilining barcha sathlari o‘zaro bog‘likda, bir-birini taqozo qilgan holda namoyon bo‘ladi. Tilshunoslikning “So‘z yasalishi” bo‘limida, birinchidan, yangi leksik birliklarning qanday hosil qilinishi, ikkinchidan, mavjud yasalmalarning qanday paydo bo‘lganligi tekshirilidi. So‘z yasalish hodisasi ilgari tilshunoslikning ayrim bir soha sifatida emas, balki morfologiya ichida tekshirilib kelingan. Bunday o‘rganish eng asosiy usullar-so‘z yasashning ham shakl yasashning ham bir xilda bo‘lishi, ko‘pgina yasovchilarning so‘z turkumlari bilan 1 Shavkat Mirziyoyev- O‘zbek tiliga davlat tili berilganining 30-yilligiga bag‘ishlangan tadbirdan 2 bog‘liq bo‘lishi(-la affiksi fe’llikni ko‘rsatishi bilan bir qatorda so‘z ham yasaydi) bir qadar chalkashliklarga olib kelardi.Shunga ko‘ra, keying vaqtlarda nashr etilayotgan ishlarda, hatto ayrim maktab darslikarida ham so‘z yasalishi til fanining mustaqil qismi sifatida morfologiyadan ajratib, alohida bo‘lim sifatida berilmoqda. Bizning mazkur kurs ishimizning tadqiqot obyekti bo‘lgan so‘z yasalishiga taalluqli bo‘lgan barcha masalalarni imkon darajasida yoritib berishga harakat qildik. So‘z yasalishi haqidagi barcha ma’lumotlar sinxron aspektga amal qilingan holda bayon etildi. Mavzuning dolzarbligi. So‘z yasalishi haqida hozirgi o‘zbek tilida bir qator munozarali masalalar mavjud. Shu masalalarni o‘rganishga, shu sohaga oid bo‘lgan ilmiy tadqiqotlar, ilmiy adabiyotlar bilan tanishishga harakat qildik. So‘zni leksikologiya ham, grammatika ham tekshiradi. Lekin bu ikki xil tekshirish bir-biridan ma’lum belgilari bilan farq qiladi. Leksikologiya so‘zning semantik strukturasi, ularning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlarini, so‘zlarni o‘z yoki o‘zlashgan so‘z ekanini, so‘zlarning emotsional-ekspressiv bo‘yoqqa ega bo‘lishi kabi masalalarni o‘rganadi. Grammatika esa so‘zning shaklan o‘zgarishlarini, so‘z qo‘shilishining, so‘z birikmalarining turli ko‘rinishlarini, gap va uning turlarini o‘rganadi. So‘z yasalishi tilshunoslikning ayrim bir bo‘limi sifatida so‘zlarning yasalishini(yasama so‘z), yangi leksik birlik hosil qilishning qonun qoidalarini, vositalarini, so‘z yasalish strukturasini tekshiradi. Demak bu sohaning ob’yekti yasama so‘zdir. Ushbu jarayonda guvoh bo‘ldikki, so‘z yasalishi o‘zbek tilining tarixiy davrlarida alohida ma’lum bir bo‘lim sifatida o‘rganilgan emas.bu esa mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining maqsad va vazifalari: 3 Ushbu kurs ishidan ko‘zlangan maqsad badiiy matnlardagi derivatsion(so‘z yasalishi)tahlilining shakliy va mazmuniy xususiyatlarini tadqiq etishdir. Shu asnoda tadqiqot o‘z oldiga quyidagi vazifalar qo‘yiladi: -derivatsiya(so ‘z yasalishi)ni tilshunoslikning ma’lum bir bo‘limida sifatida tahlil qilish; - matnda ishtirok etgan so‘z yasovchi vosita orqali yasalgan yasama so‘zlarni ajratib olish; - so‘z yasalishi orqali hosil bo‘lgan so‘zlarni shakliy xususiyatlarini ochib berish; - so‘z yasalishi orqali yasalgan so‘zlarni so‘z turkumlariga ko‘ra tasniflash; - o‘zbek tilida so‘z yasalishi orqali yasalgan so‘zlarni yasalish usullarini tahlil qilish. Kurs ishining tadqiq obyekti va metodi. So‘z yasalishi tilshunoslikning ayrim bir bo‘limi sifatida so‘zlarning yasalishini(yasama so‘z), yangi leksik birlik hosil qilishning qonun-qoidalarini, vositalarini, so‘z yasalish strukturasini tekshiradi. Demak bu sohaning obyekti yasama so‘zdir. So‘zlarning yasalishini shakl va mazmun jihatlarini ko‘plab qo‘llanma va darsliklar yordamida so‘zlar misolida o‘rgandik. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi tuzilishiga ko‘ra kirish, kurs ishining umumiy tavsifi, ikki asosiy bob, umumiy xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I BOB. TILSHUNOSLIKDA DERIVATSIYA TUSHUNCHASI 1.1. Derivatsiya va uning tilshunoslikda o‘rganilishi O‘zbek tili so‘z yasalishi sistemasining nazariy masallarini tadqiq etishga o‘tishdan oldin, umuman so‘z yasalishi tarixi, bu jarayonning o‘ziga xos belgilari bilan bir-biridan farqlanuvchi bosqichlarini ajratish, har bir bosqichda erishilgan yutuqlar, yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar va ularning sabablarini aniq bilan mazkur masala bo‘yicha navbatdagi vazifalarni belgilashi imkoni tug‘iladi.Shu bois o‘zbek tili so‘z yasalishining o‘rganilish tarixiga e’tibor berishni lozim topdik. So‘z yasalishining o‘rganilish tarixidan ma’lum bo‘lyaptiki, bu tarixni ikki asosiy bosqichga ajratish mumkin: 1)so‘z yasalishining tilshunoslikning morfologiya bo‘limida o‘rganilishi bosqichi; 2)tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida ajratilishi va o‘rganilishi bosqichi. Bu bosqichni o‘z navbatida, ikki bosqichga ajratish mumkin: a)tilni sistema sifatida; b)so‘z yasalishini sistema sifatida o‘rganishga o‘tish bosqichi-hozirgi bosqich. So‘z yasalishi hozirgi(sinxron) aspektga tayanadi. Bunda til taraqqiyotining ma’lum bir davri ko‘zda tutiladi. Masalan, hozirgi zamon o‘zbek tili. Bunda yasama so‘zning qismlari o‘rtasidagi munosabat jonli bo‘ladi, ya’ni so‘zning ma’nosini qismlarning ma’no munosabati bilan asoslash mumkin bo‘ladi.Masalan, o‘rim-im, ter-im, termir-chi, bilim-li, egov-la, randa-la, tin-ch, ikki-lan va boshqalar. Xullas, hozirgi so‘z yasalishida ikki yasovchi qismning qatnashuvi, kamida bittasi mustaqil ma’noli bo‘lishi shart. Til mudom harakatda ekan, u doim o‘zgarib takomillashib boradi. Til jamiyat uchun xizmat qilib, jamiyat a’zolari tilida o‘sadi, rivojlanadi. Tilda mavjud bo‘lgan so‘zlardan yangi so‘zlar yasash, yangi ma’nolar hosil qilish esa, shubhasiz, til taraqqiyotining muhim omili sanaladi. Til leksikasi lug‘aviy ma’nolarning o‘zgarishi, so‘z yasalishi va yangi so‘zlar hosil qilinishi omillari hisobiga muntazam boyib boradi. Biri boshqasi bilan o‘zaro munosabatda bo‘lgan bu omillar ayni o‘rinda til taraqqiyotini belgilashga 5 xizmat qiladi. Ularning o‘zaro munosabatdoshligi shundaki, tilda yangi paydo bo‘lgan so‘zlar so‘z o‘zalshtirish bilan bog‘liq bo‘lsa, so‘z o‘zlashtirish lug‘aviy birliklar ma’nosni farqlash (differesiatsiya qilish)da muhim rol o‘ynaydi. Lug‘aviy birliklarning mazmuni paydo bo‘layotgan yangi so‘z (yoki tushuncha)ning ma’nosiga zid bo‘lmagan holatlarda ma’nolar o‘zgarishiga ehtiyoj (imkoniyat) vujudga keladi. 2 So‘z yasalishi ilk bosqichi umumiy tilshunoslikka doir manbalarda ‘‘morfologik bosqich” sifatida farqlanadi. Mazkur bosqichda shakllangan morfologik an’ana so‘z yasalishiga doir izlanishlarda o‘tgan asrning o‘rtalariga qadar izchil davom etdi. Xususan, o‘tgan asrning boshlarida Abdurauf Fitrat tomonidan yaratilgan o‘zbek tiliga doir qo‘llanmada, shuningdek, A.N. Kononov va V.V.Reshetov kabi olimlar tomonidan chop ettirilgan darsliklarda ham tilshunoslik tarixida yuzaga kelgan ana shu an’ananing ta’sirini kuzatish mumkin. Biroq bu an’anani mazkur davr tilshunosligida ham yakdillik bilan qabul qilingan deb bo‘lmaydi. Xususan, ayrim ishlarda so‘z yasalishining o‘ziga xos qonuniyatiga ega bo‘lgan hodisa ekanligi ham e’tirof etilganligini kuzatish mumkin. Jumladan, A.M.Shcherbak tomonidan bildirilgan quyidagi mulohaza bunga misol bo‘la oladi: ‘‘So‘z turkumlarida morfologik qonuniyatlarga to‘la bo‘ysunmaydigan, nisbiy mustaqil ichki hodisa mavjud” ligi haqidagi mulohazasi e’tiborlidir. A.M.Shcherbakning fikricha, so‘z yasalishi so‘z turkumlarida ikkilamchi asoslarni vujudga keltirish bilan ajralib turadi. Ikkilamchi asos tushunchasi esa so‘z yasalishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ular so‘z yasovchi affikslar vositasida hosil bo‘ladi. A.M.Shcherbakning bu fikri so‘z yasalish hodisasi talqinida tub burilishga sabab bo‘ldi deya olmasak ham, tilda so‘z yasalishining alohida hodisa ekanligiga doir o‘z davrining ilg‘or qarashlardan biri sifatida e’tiborga loyiqdir. 2 Тўраходжаева А ., Ҳасанова Д . Ўзлашма луғавий бирликлар - янги сўз ясаш манбаи ./ Ўзбек тили ва уни ўқитиш масалалари . Республика илмий - назарий конференцияси . - Тошкент : 2017. – Б .119 6 O‘zbek tilshunosligida birinchilar qatorida so‘z yasalishi asosida maxsus tadqiqot olib borgan A.G‘ulomovning 50-yillarda e’lon qilgan maqolalaridan birida so‘z yasalishi tadqiqining bu davridagi holatiga doir quyidagi ma’lumotlarni uchratish mumkin: ‘‘So‘z yasalishi masalasini biz hozirgacha morfologik planda qarab kelamiz, holbuki, so‘z yasalishi qanday bo‘lmasin, biror usul bilan yangi so‘z hosil qilishdir. Demak, u leksika - so‘z bahsiga qarashlidir. Eski grammatik ta’limotga ko‘ra, so‘z yasalishi va so‘z o‘zgarishi morfologiyada qaralardi. Haqiqatda esa, bular formal jihatdan o‘xshash, funktsional jihatdan boshqa-boshqa hodisadir: birinchisi-leksik hodisa, ikkinchisi-sintaktik hodisadir ”, - deb yozgan edi. 3 So‘z yasalishining leksik hodisa sifatida talqin etilishi ingliz tilshunosligida kengroq tusolganligini ko‘rish mumkin. Xususan, A.I.Smirnitskiy, T.I.Arbekova kabilar tomonidan chop ettirilgan leksikologiyaga doir ishlarda so‘z yasalishi boshqa leksik hodisalar bilan birgalikda o‘rganilganilgan. Albatta, fanda vujudga kelgan har qanday yangicha qarash qisqa davr ichida va bir yo‘la mukammallikka ega bo‘la olmaydi, o‘z navbatida, tatbiq etilgan har qanday yangilikni mutlaq mukammal deb bo‘lmaydi. Buning o‘ziga xos dalilini so‘z yasalishining goh morfologik, goh leksik hodisa sifatida talqin etilishi misolida kuzatish mumkin. So‘z yasalishi hodisasining morfologik formalardan farqli hodisa ekanligini idrok etish va ilmiy asoslash ham ko‘p bosqichli, davomli izlanishlar natijasida yuzaga kelgan ana shunday xulosalardan biridir. 4 So‘z yasalishninng tarixiy taraqqiyot bosqichi haqida so‘z ketganda quyidagilar to‘grisida ham fikr yuritish o‘rinlidir. Mahmud Koshg‘ariy hozirgi tilshunoslikda alohida bo‘lim sanaluvchi “So‘z yasalishi” haqida ham o‘zining qimmatli fikrlarini bildirgan. Turkiy tillarda so‘z yasalishining eng mahsuldor usuli affiksatsiya ekanligi ko‘pchilikka ma lum.ʼ 3 Shayxiyeva A. Mexriddinova N. “ So z yasalishining tarixiy bosqichlari” “Innovativa academy’’jurnali ʻ 38-39 betlar. 4 Shayxiyeva A. Mexriddinova N. “ So z yasalishining tarixiy bosqichlari” “Innovativa academy’’jurnali ʻ 38-39-betlar. 7 Mahmud Koshg‘ariy shuning uchun ham so‘z yasalishi haqida gap ketganda, asosan, affikslar qo‘shib so‘z yasashga to‘xtaladi. U so‘zlarni yasalgan- yasalmaganlik belgisiga ko‘ra ikki turga - tub va yasama so‘zlarga ajratadi. Xususan, u otlarning yasalishi haqida fikr yuritib, shunday yozadi: “Otlar ikki turlidir: yasama ot va tub ot. Fe llardan yasalgan otlar fe l oxiriga o‘n ikki harfdanʼ ʼ birini qo‘shish bilan yasaladi. Qilich, o‘q kabi otlar tub otlardir. Bu xil otlar boshqa so‘zlardan kelib chiqmagan. Yasama otlar boshqa so‘zlardan kelib chiqadi. Bularning ba zilari turmushda ʼ qullanib, eshitilib yurilgan bo‘lsa, ba zilari aniq emas, qiyosiy asosdadir” (DLT, I ʼ tom, 50-bet). Mahmud Koshg‘ariy hozirgi tilshunoslikda qo‘llanilayotgan uch uzvli so‘z yasalish tuzilishi haqida ma lumot beradi. U so‘z yasashga asos, yasovni ʼ vosita va yasalma haqida fikr yuritadi. Jumladan, otlarning yasalishi haqida ma lumot berar ekan, fe ldan (yasashga asos) o‘n ikki harf (yasovchi vosita) ʼ ʼ vositasida ot (yasalma) hosil bo‘lishini ta kidlaydi. ʼ Ot yasovchi qo‘shimcha atamasi o‘rniga harf atamasini qo‘llaydi. Fe ldan ot ʼ yasovchi qo‘shimchalar sifatida -a(-ga, -ma) bilga “bilimdon, aqilli” (bildi so‘zidan), uva “taom” (uvdi “maydaladi” so‘zidan), kesma “kokil” (kesdi fe lidan; ʼ ko‘zni berkitmaslik uchun sochni kesiladigan joyi ham kesma deyilishi ta kidlanadi); -t (-ut,-it)\ kanut “qochuvchi” (qochdi fe lidan); bilish “tanish” (bildi ʼ ʼ fe lidan), urush, to‘qush “jang” (urdi,to‘qidi fe llaridan); -g‘(-ig,-g‘u): Bu ʼ ʼ qo‘shimchaning uch xil ma noli affiks ekanligi ta kidlanadi. Birinchi ma nosi arig ʼ ʼ ʼ “sof, toza” (arindi, “tozalandi” fe lidan); quruq (quridi fe lidan); ikkinchi ma nosi ʼ ʼ ʼ o‘rinni bildiradi: yaylag‘ “saylgoh”, qishlog‘ (Bu so‘zlar yay va qish otlari oxiriga -g‘ qo‘shimchasi qo‘shib yasalgan, deyiladi. Aslida -loq o‘rin-joy oti yasovchi qo‘shimcha sifatida shakllanib bo‘lgan). Uchinchi ma nosi fe llarga –u harfi bilan birgalikda qo‘shilib, -g‘u holida qurol oti ʼ ʼ hosil qilishini ko‘rsatadi: bichg‘u “narsalarni kesuvchi asbob” (bichdi fe lidan ʼ yasalgan). -q (-gaq): targ‘aq “taroq” (taradi fe lidan), o‘rg‘aq “o‘roq” (o‘rdi ʼ fe lidan); -k (-iku-uk): kesak “biror narsaning bo‘lagi” (kesdi fe lidan), eshuk ʼ ʼ 8 “yopinchiq” (eshudi “yopdi, o‘radi” fe lidan);-g: tirig (tirildi fe lidan); -l oq vaʼ ʼ qora ranglarining almashinuvidan hosil bo‘lgan targ‘il “chavkar” (tarildi fe lidan); ʼ aqin “sel” (aqdi fe lidan yasalgan) va boshqalar. ʼ Yuqoridagi qo‘shimchalarning so‘z yasashda faol ekanligi haqida gapirib, shunday yozadi: “Bu qoidalar falak qutb yulduzi atrofida aylanish qoidasi kabi har qanday so‘zga tatbiq etiladigan umumiy qoidalardir” (DLT, I tom, 55-bet). Mahmud Koshg‘ariy so‘z yasashning affiksatsiya usulidan tashqari, boshqa usullar borligi haqida ham ma lumot beradi. Ana shunday usullardan biri enantiosemiyaga ʼ misollar beradi. Masalan, o‘t “dori”: o‘t ichdim “dori ichdim”, o‘t “zahar”: berganga o‘t berdi “bek unga zahar berdi”. Shunday qilib, Mahmud Koshg‘ariy XI asrdagi turkiy tillar so‘z yasalishi haqida ma lum darajada ma lumot beradi. ʼ ʼ 5 “At-tuhfa”da muallif so‘z yasalishi haqida ham to‘xtaladi. Ot (ism)lardan fe l yasalishiga bir qancha misollar beradi. Berilgan misollardan quyidagi fe l ʼ ʼ yasovchi affikslarni ko‘rsatish mumkin: -ar: aq-aqardi, qara-qarardi, sari-sarardi, sarg‘ardi, qizil-qizardi, yashil-yashardi, ko‘k-ko‘kardi; qisqa-qisqar. -up: qayg‘i - qayg‘irdi, ich-ichirdi. - bay-bayidi va boshqalar. Alisher Navoiy “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida so‘z yasalishi bo‘yicha ham o‘zining ayrim kuzatishlarini bayon qiladi. U garchi so‘z yasalish strukturasi bo‘yicha fikr bildirmasa ham, lekin so‘z yasashga asos, yasovchi vosita va yasalma tushunchalari haqida ma lumotga ega bo‘lgan. ʼ Xususan, -ni yasovchi vositasining imkoniyati kengligi, asos qismga qo‘shilib, bu qismning ma nosi bilan bog‘liq turli shaxs otlarini hosil qilishini ʼ bayon qiladi. Jumladan, “hunar va pesha egasi” ma nosini bildiradi: qushni, ʼ qo‘ruqchi, tamg‘achi, jibachi, yo‘rg‘ani, xolvoni, kemachi, qo‘ychi, kozni, quvni, turnachi, kiyikchi, tovushqonchi. Bundan ko‘rinib turibdiki, hozirgi o‘zbek tilidagi -voz (kaptarvoz), -paz (shirmonpaz, xolvopaz), -boqar (qo‘yboqar), -soz 5 Nurmanov A.O zbek tilshunosligi tarixi. Oliy o quv yurtlari o zbek filologiyasi fakultetlari talabalari ʻ ʻ ʻ uchun o quv qo llanma.Toshkent: O zbekiston 2002. 34-42-betlar. ʻ ʻ ʻ 9 (tamg‘asoz) kabi bir qator ot yasovchilar vazifasini ham Alisher Navoiy davrida -ni affiksi bajargan. Yana -vul affiksi yordamida shaxs oti yoki urush asboblari otlari ma nosiʼ ifodalanishini ko‘rsatadi: xirovul, qarovul, ningdavul, yankovul, so‘zovul, patovul, kitpovul, yasovul, bakovul, jig‘ovul, dakavul. Shuningdek, ot yasovchi -l affiksi ham mavjudligini bayon qiladi: qahol, yasol, kabol, tunqol, birqol, to‘sqol, sevarg‘ol. Shuningdek, Alisher Navoiy fe l asosga qo‘shilib, leksemaga gumon, ʼ shubha ma nosini yuklovchi -gudek, -kudek affikslari haqida ham ma lumot ʼ ʼ beradi, affiksatsiya yo‘li bilan bunday ma no ifodalash imkoniyati forsiyda ʼ yo‘qligini aytadi: borg‘udek, yorg‘udek, kelgudek, bilgudek, aytqudek, qaytqudek, urg‘udek, surgudek va boshqalar. Alisher Navoiy so‘z yasalishi bo‘yicha maxsus to‘xtalmagani, affikslarning ma no ifodalash imkoniyatlari va bunday ʼ imkoniyatning sort (fors) tilida cheklanganligini, qo‘yingki, ikki til bahsini fammatik sathda olib borganligi tufayli, bugungi kunda so‘z yasalishi, shakl yasalishi atamalari bilan farqlanuvchi yasalishlarni bir biridan ajratmaydi. Ravishdoshning -gach shakli (degach, aytgach, bog‘och, yorg‘och, topqoch, sotqoch) ning fe lga qo‘shilib, uning ma nosiga “sur at yo‘sunluk” bir ma no ʼ ʼ ʼ ʼ yuklashini ta kidlaydi. Shuningdek, yetakchi fe lga ko‘makchi fe llar qo‘shilib, ʼ ʼ ʼ unga qo‘shimcha ma no yuklashini aytadi: bila ko‘r, qila kur, keta kur, yeta kur ʼ kabi. So‘z yasalishi muammosi o‘zbek tilshunosligi tarixida uzoq davrlardan buyon olimlar diqqatini jalb qilib keladi. Xususan, Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asarida ham, Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida ham, Muhammad Chingiyning “Kelurnoma”, Fitratning “Sarf” asarlarida ham so‘z yasalishiga doir fikrlar bayon qilingan. XX asrning 30-40-yillarida fe l va ot yasalishiga bag‘ishlangan maxsus ʼ asarlar dunyoga keldi. Lekin so‘z yasalishi alohida hodisa sifatida va bu hodisaii o‘rganuvchi “So‘z yasalishi” tilshunoslik fanining alohida bo‘limi sifatida ilk bor A. G‘ulomov tadqiqotlari asosida XX asrning 40-yillarida shakllandi. Muallifning 1949-yilda nashr qilingan “O‘zbek tilida so‘z yasash yo‘llari haqida” nomli 10 maqolasida bu muammoga doir bir qator masalalar o‘sha davrdagi tilshunoslik nazariyalari qo‘lga kiritgan yutuqlar asosida ilmiy yechimini topdi. A.G‘ulomov so‘z yasalishi hodisasining shu kunga qadar tilshunoslikning qaysi bo‘limida o‘rganilgani qaqida fikr yuritar ekan, u hind-ovrupo tilshunosligi andozalari asosida morfologiya tarkibida o‘rganib kelinganini tanqidiy baholaydi va bu hodisaning hosilasi leksemani tug‘dirganligi tufayli so‘z yasalishi tilshunoslikning leksikologiya bo‘limiga ko‘proq daxldor ekanligini bayon qiladi. U bu haqda quyidagilarni yozadi: ‘‘So‘z yasalishi masalasini biz hozirgacha morfologik planda qarab kelamiz, holbuki, so‘z yasash qanday bo‘lmasin biror usul bilan yangi so‘z hosil qilishdir. Demak, u leksika - so‘z bahsiga qarashlidir. Eski fammatik ta limotga ko‘ra, so‘z yasalishi va so‘z o‘zgarishiʼ morfologiyada qaralardi. Haqiqatda esa, bular formal jihatdangina o‘xshash, funksional jihatdan boshqa-boshqa hodisalardir: birinchisi- leksik hodisa, ikkinchisi - sintaktik hodisa. Bundan anglashiladiki, so‘z yasalishining morfologik planda qaralishi hind-ovropo til bilimining ustanovkalariga tayanadi; hind-ovropo til bilimi, formal metod bilan ishlaydi va o‘z diqqatini fonetika va morfologiyaga berib, so‘z masalasini ikkinchi darajali o‘ringa “irg‘itadi”, semantika hodisalarini so‘zlarning ma nolari haqidagi ta limotni mutlaqo hisobga olmaydi”. Darhaqiqat, ʼ ʼ so‘z yasalishi tilning ikki sathi bilan uzviy aloqadordir. So‘z yasalishi jarayoni ko‘proq morfemalar qo‘shiluvi bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli, u morfologiya, to‘g‘rirog‘i morfemika bilan tutashadi. Yasovchi morfema bilan asos morfemaning qo‘shiluvi natijasida esa, yangi leksema vujudga keladi. Demak, yasama so‘z so‘z yasalish hosilasi bo‘lgan birlik sanaladi va bu bilan leksikolgiya materialiga aylanadi. Ana shu hosilani e tiborga olgan holda A. ʼ G‘ulomov so‘z yasalishini dastlab leksikologiya tarkibida o‘rganishni tavsiya etadi. Lekin so‘z yasalishi muammosi bilan izchil shug‘ullanish jarayonida so‘z yasalishining leksikologiyadan farq qiladigan soha ekanligini, uning o‘ziga xos o‘rganish obyekti mavjudligi, shuning uchun ham so‘z yasalishi morfemika bilan morfologiya oralig‘ida tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida qaralishi lozim, 11 degan xulosaga keladi. Muallif yozadi: “So‘z yasalishi tilshunoslik fanining ayrim bir bo‘limi, mustaqil lingvistik soha, tarmoq bo‘lib, u so‘zlarning yasalishini, yangi so‘z qo‘shilishning qonun-qoidalarini, modellarini, vositalarini, shu bilan bog‘liq holda so‘zlarning tuzilishini tekshiradi. Tilshunoslikning bu bo‘limida birinchidan, yangi so‘zlarning qanday hosil qilinishi, ikkinchidan, mavjud yasalmalarning qanday paydo bo‘lganligi tekshiriladi. So‘z yasalish hodisasi o‘zining asosiy, yetakchi xususiyatlari bilan grammatika leksikologiyaga yaqin turadi. Bu xususiyatlari ga ko‘ra, so‘z yasalishi ilgari tilshunoslikning ayrim bir sohasi emas, balki morfologiyada tekshirilib kelingan. Bunday o‘rganish eng asosiy usulda so‘z yasashning ham, forma yasashning ham bir tipda (afiksal yasalish) bo‘lishi kabi xususiyatlarga asoslanadi” A. G‘ulomov o‘zbek tilida so‘z yasalishi muammolarini monografik tadqiq etish chog‘ida faqat affikslar yordamidagina emas, balki undan tashqari bir qancha vositalar yordamida yangi so‘z yasash mumkinligining guvohi bo‘ladi. Shuning uchun ham muallif ularni jamlagan holda, o‘zbek tilida so‘z yasalishining quyidagi besh xil turi mavjud ekanligini aniqladi: 1) morfologik (affiksatsiya); 2) sintaktik (kompozitsiya); 3) leksik (transpozitsiya); 4) semantik; 5) fonetik. Morfologik usul so‘z yasashning bu ko‘rsatilgan usullaridan faqat bittasi ekanligini e tiborga olgan holda, A. G‘ulomov so‘z yasalishining faqat morfologiya bilanginaʼ bog‘liq emasligiga ishonch hosil qildi. Shuning uchun ham so‘z yasalishi morfologiyadan ham, leksikologiyadan ham ajratilgan holda tilshunoslikning alohida bo‘limi bo‘lishi lozim degan fikrga keldi. Shu tufayli “O‘zbek tili grammatikasi. I tom, Morfologiya” kitobida o‘zbek tilshunosligi tarixida ilk bor so‘z yasalishi masalasi prof. A.G‘ulomov tomonidan alohida bo‘lim sifatida o‘rganildi. 12 Shunday bo‘lishiga qaramasdan, bu davrda u so‘zning yasalish strukturasi bilan morfemik va morfologik tuzilishlari o‘rtasidagi farqlanishlarni e tiborga olmadi.ʼ Shuning uchun ham muallif so‘z yasalishi nimani tekshiradi? -degan savolga so‘z yasalishi bo‘limi so‘zlarning yasalishini, yangi so‘z hosil qilishning qonun- qoidalarini, modellarini o‘rganishi bilan birga so‘zlarning tuzilishini ham tekshirishini bayon qiladi. Bu o‘rinda so‘zning bir necha tuzilishiga fonetik, morfemik, yasalish, morfologik tuzilishlarga ega bo‘lishi va ular o‘rtasidagi farq muallif nazaridan chetda qoladi. Buni payqagan A. G‘ulomov keyinchalik so‘zning fonetik, semantik, morfologik va yasalish strukturalariga ega bo‘lgan murakkab qurilma ekanligini bayon qiladi va so‘zning har bir tuzilishining o‘ziga xos xususiyati, boshqa tuzilishlar bilan munosabati haqida fikr yuritadi. Uning ta kidlashicha, so‘zning morfologik qismlarga bo‘linishi so‘z ʼ yasashga ham, so‘zning formasini yasashga ham aloqador: ikkalasida ham hosil qilish yo‘li (affiksatsiya) va vositasi bir xil. Lekin so‘zning tuzilishini o‘rganish - uni qismlarga bo‘lish ikki xil: morfologik tahlil va so‘z yasash tamili. Morfologik tahlil so‘zning morfologik tuzilishini - morfemalar tarkibini anikdaydi, shunga ko‘ra u morfema tahlili deb ham yuritiladi. Bundagi ikki qismga bo‘linish xususiyati “o‘zak va affiks” tusidagi fammatik zidlik holatidir. So‘z yasash tahlili so‘zning yasalish strukturasini - yasama so‘zning tuzilishini aniqlaydi. Bunda: yasovchi va yasalma, bu ikki qism orasidagi mazmuniy- morfologik munosabat belgilanadi. Masalan, yaxshilik (yaxshi-yasovchi so‘z, yaxshilik-yasalma). Bunday yasashni derivatologiya tekshiradi: o‘zak + affiks yoki negiz + affiks: notinchlik. Bunda affiks derivator sanaladi. Ko‘rinadiki, muallif bu o‘rinda so‘zning yasalish tuzilishini morfologik tuzilishdan farqlagan holda doimo uch qismdan iborat ekanligini ta kidlaydi: yasovchi asos (o‘zak yoki negiz)+derivant ʼ -yasalma (derivator). A. G‘ulomov so‘zning yasalish tuzilishi qaqida fikr yuritar ekan, yasalma bilan yasovchi qism o‘rtasidagi mazmuniy davomiylik (motivatsiya) tushunchasiga katta e tibor beradi. ʼ 13 Darhaqiqat, bu so‘z yasalishida muhim o‘rin egallaydi. So‘z yasalishi ham obyektiv borlikdagi har qanday genetik jarayon kabi, Darvinning turlarning kelib chiqishi ta limotidagi irsiyat va o‘zgaruvchanlikni o‘zida namoyon qiladi. Ma lumʼ ʼ yasovchi qo‘shimcha qo‘shilib qosil qilingan yangi leksema yasashga asos qismning ma nosini davom ettiradi. A. G‘ulomov shuning uchun ham yasama so‘zlarda yangi ʼ hosil qilingan element bilan avvalgisi (yasashga asos bo‘lgani) o‘rtasida mazmuniy aloqa mavjudligiga e tibor qaratilishi lozimligini ko‘rsatadi. U rus tilshunosligi ʼ andozalari asosida A. G‘ulomov, S. Usmonov, O. Qosimxo‘jayeva kabi olimlar tadqiqotlari orqali o‘zbek tilshunosligiga kirib qolgan va maktab grammatikalaridan qat iy o‘rin olgan o‘zak (koren) va negiz (osnova) tushunchalariga va bu ʼ tushunchalarni ifodalaydigan atamalarga umuman ehtiyoj yo‘qdigini ta kidlaydi. ʼ Muallif bu haqda quyidagilarni yozadi: “Bunday qaraganda, ‘‘negiz”ni so‘zning leksik ma no ifodalovchi qismi, so‘zdan shakl yasovchi affikslar olib tashlangdan ʼ qolgan qismi, deb tushunish va ta riflashda to‘g‘ri ilmiy nazariy asos (prinsip) bordek ʼ ko‘rinadi, ya ni, bunda shakl yasalishiga asos bo‘ladigan qism negiz deb qaraladi. ʼ Lekin terimchilarimizga so‘zining terimchi qismi ter+im+chi kabi tarkibiy qismlarga bo‘linadi. Demak, terim so‘zida ter o‘zak ekan, o‘z-o‘zidan terimchi so‘ziga nisbatan o‘zbek tilida forma yasalishi uning terim qismi nima bo‘ladi, degan savol tug‘iladi... Shunday ekan, so‘z tuzilishini yuqoridagicha qismlarga ajratish va ta riflash to‘la va ʼ to‘g‘ri (asosli) bo‘la olmaydi .Shunday qilib, muallif “so‘z yasalishi bahsida yasama so‘z hosil qiluvchi komponentlar o‘rganilishi” ni, “yasama so‘z hosil qiluvchi komponentlar shu so‘zning yasalish tuzilishini tashkil qilishi”ni, so‘z yasalish tuzilishi esa faqat ikki qismdan - yasashga asos+yasovchi qismdan iborat bo‘lishini ta kidlaydi. So‘zning morfologik tahlili uning faqat yasalishiga oid tuzilishini o‘z ʼ ichiga olishini, shakl yasalish tuzilishi esa, so‘zning shakl yasovchi qo‘shimcha va yordamchilardan iborat bo‘lishini bayon qiladi. Masalan, unumdorlik+ni so‘zining morfologik tuzilishi ikki qismdan-shakl yasalishga asos bo‘lgan qism unumdorlik va shakl yasovchi qism -ni dan iborat 14 ekanligini, unumdorlik qismining ichki tuzilishining morfologiyaga dahli yo‘q ekanligini, bu tuzilish so‘z yasalish tuzilishiga aloqador ekanligini ta kidlaydi.ʼ Ma lum so‘z turkumlarining yasalish doirasida qilingan tadqiqotlar o‘zbek tili so‘z ʼ yasalishi haqidagi ta limotning rivoji uchun muhim hissa bo‘lib qo‘shildi. ʼ 6 Xususan, professor Yo. Tojiyev so‘z yasovchi qo‘shimchalarning polifunksionalligi masalasini, uning affiksal omonimiya bilan munosabatini chuqur tahlil etadi. Tilshunoslik tarixining 60- yillariga kelib, so‘z yasalishini o‘rganish bo‘yicha to‘plangan ana shu boy tajribalar tilning morfologik, fonetik fonologik, leksik-semantik va sintaktik qatlamlari bilan bog‘liq qonuniyatlar asosida yanada chuqurlashtirildi. Jumladan, so‘z yasalishining hozirgi maqomga ega bo‘lishida umumiy tilshunoslikda G.O.Vinokur, N.A. Yanko-Trinskaya, A.N.Tixonov, Ye.S.Kubryakova, V.V.Lopatin, I.S.Uluxanov, N.M.Shanskiy kabilar tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlarda muhim o‘rin tutgan bo‘lsa, o‘zbek tilshunosligida U. Tursunov, Z. Ma’rupov, A. G‘ulomov A. Madraximov, B.Madaliyev, A.Hojiyev kabilarning ilmiy izlanishlari alohida ahamiyatga ega bo‘ldi . Binobarin, aynan ana shu olimlarning sa’y-harakatlari tufayli so‘z strukturasida namoyon bo‘ladigan yasalish hodisalari, birinchidan, forma yasalishiga daxldor xususiy belgilardan tafovutlandi, ikkinchidan, so‘z yasalishining o‘ziga xos struktur-semantik imkoniyatlar asosida voqelanishi uning tildagi turli sathlar bilan o‘zaro uzviylikda rivojlanuvchi hodisa ekanligi haqida xulosalar yuzaga kela boshladi. Xuddi shunday holatni o‘zning mukammal qiyofasiga o‘tgan asrning 70-yillarida ega bo‘la boshlagan koreys tili grammatikalarida ham kuzatish mumkin. So‘z yasalishi hodisasining lingvistik talqinlaridagi yana bir yo‘nalish mazkur hodisaning derivatsiya termini ostida o‘rganilishi orqali ko‘zga tashlanadi. Mazkur termin tilshunoslikka kirib o‘tgan asrning 60-yillarida chex tilshunosi Ye.Kurilovich tomonidan olib kirilgan edi. U 6 Nurmanov A.O zbek tilshunosligi tarixi. Oliy o quv yurtlari o zbek filologiyasi fakultetlari talabalari ʻ ʻ ʻ uchun o quv qo llanma.Toshkent: O zbekiston 2002 ʻ ʻ ʻ . 56-59-betlar. 15 nemis tilshunosi Slottining so‘z turkumlarida semantik kategoriya va sintaktik funksiyaning o‘zaro mutanosib hamda nomutanosibligini belgilashda muhim bo‘lgan omillar haqidagi fikriga munosabat bildirish maqsadida derivatsiya terminidan foydalanadi. Darhaqiqat, buning o‘ziga xos dalillarini o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan keyin chop etilgan ‘‘Lingvistik terminlar izohli lug‘at” larida ushbu terminning ‘‘affikslar yordamida yangi so‘z yasalishi”, ‘‘affikslar va affikslar yordamisiz so‘z yasash” tarzida izohlanganligi misolida ham ko‘rish mumkin. Qo‘shma so‘zlarning yasalishi haqidagi ilmiy qarashlar ham so‘z yasalishining o‘ziga xos tarixiy taraqqiyot bosqichini taqozo etuvchi ana shu bosqichlarida ilgari surilgan g‘oyalar asosida talqin etib kelindi. 7 7 Shayxiyeva A. Mexriddinova N. “ So z yasalishining tarixiy bosqichlari” “Innovativa academy’’jurnali ʻ 38-39-betlar. 16 1.2. Derivatsiya va so‘z yasash qolipi tushunchasi Derivatsiya tilshunoslikning mustaqil sohasi bo‘lib, u yangi so‘z yasash, so‘z yasash usullari va vositalarini o‘rganadi.Tildagi so‘zlarning yasalish tarkibini hamda ularning yasalish usullarini aniqlash bu bo‘limning asosiy vazifasidir. Bu bo‘lim derivatsiya hodisasi, so‘z yasalishining diaxron va sinxron usuli, so‘z yasash va ularning hosil bo‘lish usuli kabi masalalar bilan shug‘ullanadi. Derivatsiya so‘z yasalishini ham ([ishchll, [ishla], [kitobxon]), ichki imkoniyat asosida yangi leksema paydo bo‘lishini ham ([kelishgan], [ixtisoslashuv], [o‘qigan], [birov] o‘rganadi. So‘z yasalishi - sof nutqiy hodisa, nutqiy jarayon. U derivatsiyaning asosiy qismini tashkil etadi. Biroq uning lisoniy asosi bor. Shu sababli lison va nutqqa birday daxldor So‘z yasalishi lingvistik termin sifatida ikki ma’noli: a) so‘z yasash jarayoni atamasi; b) ushbu jarayonni o‘rganuvchi soha. So‘z yasash deganda qanday usul bilan bo‘lsa-da, yangi so‘z hosil qilish tushunilavermaydi. Masalan, so‘z yangi ma’no kasb etishi natijasida yangi so‘z paydo bo‘lishi mumkin. Deylik, [ishbilarmon] so‘zi yangi ma’no kasb etdi. Biroq bu yerda yangi so‘z yasalishi yo‘q .. Demak, so‘z yasalishi, yasama va yangi ma’no kasb etgan so‘zlarning leksemalashuvi hodisasini farqlash lozim. Derivatsiya ham til taraqqiyoti natijasida tarixiylik va zamonaviylikka daxldor bo‘ladi. Shu boisdan tarixiy va sinxron derivatsiyani farqlash lozim. Tarixiy va sinxron derivatsiya. Hozirgi derivatsiyada yasama so‘z bilan derivatsion (so‘z yasash) qolip orasida aloqa mavjud bo‘lib, qolipning shakliy va mazmuniy tomoni hosila so‘zda o‘z izini qoldirgan bo‘ladi. [Kitobchi yasama so‘zida [ot+chi=ot bilan shug‘ullanuvchi shaxs oti] qolipidagi tenglik alomatining chap (shakliy) va o‘ng (mazmuniy) tomoni izlari yaqqol ko‘rinib turibdi. Tarixiy derivatsiyada yasama 17 so‘zning shakli va ma’nosiga mos qolip mavjud bo‘lmaydi. Bu maxsus tekshirish natijasida aniqlanadi. Masalan, [qishloq], [ovloq] so‘zlarining ma’nosini ularning tashkil etuvchilari va derivatsion qolipi asosida chiqarib ho‘lmaydi. Chunki ular tarixiy yasalmalardir. [Qorovul], [yasovul], [silliq] so‘zida ham shu hol kuzatiladi. Boshqacharoq aytganda, hozirgi (sinxron) so‘z yasalishida yasama so‘z komponentlari o‘rtasidagi munosabat jonli bo‘ladi, uning ma’nosini komponentlarning ma’no munosabati bilan asoslash mumkin: ter+im, yig‘+im,o‘r+im, arra+la kabi. Tarixiy (diaxron) yasalishida yasama so‘zning ma’nosi va shu so‘zningifodalanish usulini yuqoridagidek asoslab bo‘lmaydi. Bu ma’no maxsus tekshirishlar, tarixiy kuzatishlar orqali aniqlanadi. Masalan, ko‘rpacha: ko‘rpa so‘zi yotganda ustga yopiladigan, ichiga paxta solib tayorlangannarsani, -cha kichraytirish ma’nosini bildiradi. Lekin, ko ’rpacha so‘zi kichkina ko‘rpani emas, o‘tirish joyiga solinadigan buyumni bildiradi. Demak, ko‘rpacha so‘zining ma’nosini ko‘rpa va –cha qismlari bilan asoslab bo‘lmaydi. Shuning uchun ham ko‘rpacha so‘zi tarixiy yasalish hisoblanadi. Demak, hozirgi so‘z yasalishi hadida gapirish uchun so‘z tarkibida yasovchi komponentlarning bo‘lishi, yasama so‘zning ma nosi shu yasovchi komponentlarʼ ma nosi asosida kelib chiqishi shart. Aks holda, garchi so‘z tarkibida mustaqil ʼ ma no ifodalay oladigan va affiks ko‘rinishidagi komponentlar bor bo‘lsa ham, ʼ so‘z yasalish va yasama so‘z haqida gapirish mumkin bo‘lmaydi. Bu hodisani, ayniqsa, o‘zga tildan o‘zlashgan so‘zlarda kuzatish mumkin. Masalan, materializm, kapitalizm, simvolizm; jurnalist, metodist, motorist kabi otlarda mustaqil ma no ʼ ifodalay oladigan (material, jurnal..., qism va affiks ko‘rinishidagi izm, ist komponentlar avtomatik, klassik lingvistik; obyektiv, konspektsh kabi sifatlarda mustaqil ma no ifodalay oladigan qism va affiks ko‘rinishidagi ikki komponentlar ʼ bor. Sinxron so‘z yasalishni mustaqil so‘z turkumlari uchun xos bo‘lgan hodisadir. Mustaqil so‘z turkumlaridan ham bu hodisa ot, sifat, fe l va ravish ʼ 18 turkumlarida kuzatiladi.Mustatsil so‘z turkumlaridan olmosh turkumiga oid so‘zlar narsa, belgi kabilarni atamaydi, unga ishora siladi, olmoshlar boshsa. turkumga oid so‘zlar o‘rniga qo‘llanuvchi so‘zlardir. Shu tufayli bo‘lsa kerak, so‘z (leksema) yasash bu turkum uchun xarakterli emas. A.G‘ulomov so‘z yasalishini quyidagicha tasnif qilgan : - morfologik ( affiksatsiya ) usuli - sintaktik ( kompozitsiya, reduplikatsiya, abbreviatsiya) - leksik usul ( so‘zlarning ko‘chishi) - semantik usul - fonetik usul Semantik usul . Ko‘p ma’noli so‘zning ma’nolari orasidagi aloqaning o‘zgarishi, uzilishinatijasida omonim so‘zlarning yuzaga kelishi haqida ma’lumotga egamiz. So‘z ma’nosining o‘zgarishi asosida yangi so‘z hosil qilish semantik usulbilan so‘z yasalishi deyiladi. Bu usul bilan yasalgan so‘zlar turli so‘zturkumlariga tegishli bo‘lib qolishi mumkin. Masalan, ko‘k (“osmon”, ot) – ko‘k (“rang”, sifat), ko‘ch (“harakat”, fe’l) – ko‘ch (“yuk”, ot), yupqa(“belgi”, sifat) – yupqa (“predmet”, ot), kun (“quyosh”, ot) – kun(“sutkaning yorug‘ qismi”, hisob so‘zi o‘rnida) kabi. Fonetik usul. So‘zning fonetik tarkibida bo‘ladigan o‘zgarish natijasida yangi so‘zning hosil bo‘lishiga fonetik usulda so‘z yasalishi deyiladi. Masalan, tun va kun, ko‘z va ko‘r, aka va uka kabi. So‘z urg‘usining o‘zgarishi ham fonetik usulda boshqa so‘z turkumiga oid so‘zlarning hosil bo‘lishiga olib keladi. Yangi so‘z yasaladi. Masalan, yangi (sifat) – yangi (payt ravishi), suzma (ot) – suzma (fe’l), qushcha (ot) – qushcha (qushdek, qush kabi – ravish), akademik (sifat) – akademik (ot) kabi. 19 Abrevatsiya usuli. To‘g‘ri ma’noli turg‘un so‘z birikmalarining qisqartma so‘zlarga aylanishiga abbreviatsiya usulida so‘z yasalishi deyiladi. Bu usulda qisqartma otlar yasaladi. Hozirgi o‘zbek tiliga abbreviatsiya usulida so‘z yasalishi rus tilidan kirgan. Masalan, O‘zMU – O‘zbekiston Milliy Universiteti, BMT – Birlashgan Millatlar Tashkiloti, ATS – Avtomatik telefonstansiyasi kabi. Affiksatsiya usuli. So‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida yangi so‘z hosil qilinishiga affiksatsiya usulida so‘z yasalishi deyiladi. Yasovchi asosga affikslar qo‘shish bilan ot, sifat, fe’l, ravish turkumiga oid so‘zlar yasaladi. Masalan, suvchi, arrakash– ot; aqlli, suvsiz – sifat; ishla, otlan – fe’l; yashirin, yangicha – ravish kabi. Kompozitsiya usuli. Ikki va undan ortiq so‘zlarning qo‘shilishi orqali yangi so‘z yasalishiga kompozitsiya usulida so‘z yasalishi deyiladi. Bu usulda qo‘shma so‘zlar yasaladi. Masalan, ko‘zoynak, guldasta, oshqozon, gultojixo‘roz kabi. Redupulatsiya usuli. So‘zlarni juftlash va takrorlash yo‘li bilan so‘z yasash . Juftlash orqali : achchiq-chuchuk, oldi-berdi, mosh-guruch, kuydi- pishdi . Takrorlash orqali: -xola- xola, yo‘l-yo‘l, es-es . Konversiya ( transpozitsiya). Bu ham so‘z yasalishining bir usuli hisoblanib, boshqalaridan farqli o‘laroq biron qo‘shimcha yoki so‘z, juftlash yoki takrorlash yo‘li bilan emas, balki, bir 20 turkumdagi so‘zning boshqa turkumga o‘tishi natijasida yangi ma’noli so‘z hosil bo‘ladi. Ya’ni, masalan, chol, kampir, o‘g‘il, qiz kabi so‘zlar bular sifat so‘z turkumidan ot turkumiga ko‘chgan so‘zlardir. Har qanday yasama so‘z so‘z yasash qolipi asosida hosil qilinadi. Hosila lisoniylashib, o‘z qolipidan uzilib ketsa ham, unda bilinar-bilinmas qolip bilan (agar qolip yashovchan bo‘lsa) bog‘lanish baribir saqlanib qoladi. So‘z yasash qolipi ikki uzvdan iborat bo‘ladi: a) qolipning shakliy tomoni; b) qolipning mazmuniy tomoni. Yasama so‘zda ana shu ikki jihat tajallilanadi. Yasalma shaklan va mazmunan ana shu qolipga muvofiq kelsa, unga shu qolip hosilasi sifatida qarash mumkin. Masalan, kitobchi so‘zida mazkur qohpning izi bor. Lekin [xabarchil so‘zida qolipning mazmuniy tomoni aks etmagan. Demak, leksema bu qolip mahsuli emas. So‘z yasash qolipining shakliy tomoni ikki qismdan tashkil topadi: yasovchi asos va yasovchi vosita. Masalan, [ot+chi=shu ot bilan shug‘ullanuvchi shaxs oti] qolipining shakliy qismi bo‘lgan [ot+chi] ning ot qismi yasovchi asos, [- chi] qismi esa yasovchi vosita. Qolipning yasovchi asosi, albatta, mustaqil so‘z, yasovchi vosita qismi esa so‘z ham, qo‘shimcha ham bo‘lishi mumkin. Masalan, qo‘shma, juft so‘z yasash qoliplarida asos ham, vosita ham so‘z . 21 II BOB. O‘TKIR HOSHIMOVNING “QUYOSH TAROZISI” HIKOYASI MISOLIDA DERIVATSION TAHLIL. 2.1. Hikoyadagi affiksatsiya usulida yasalgan so‘zlar tahlili Hozirgi o‘zbek adabiy tilida so‘z yasalishining asosiy usuli affiksatsiya usulidir. Hozirgi adabiy tilda yangi-yangi so‘zlar yasalishi ham, asosan, affiksatsiya usuli bilan so‘z yasalishida ko‘rinadi . Hozirgi o‘zbek adabiy tilida so‘z yasovchi affikslar, aniqrog‘i, so‘zning morfem strukturasida so‘z yasovchi sifatida ajraladigan affikslar juda ko‘p. Lekin ularning hammasi ham yangi-yangi so‘zlar yasalishida qatnashavermaydi. Ulardan ayrimlari hozirda ham yangi so‘zlar yasalishida so‘llanayotgan bo‘lsa, ba zi affikslar esa so‘z yasash funksiyasiniʼ deyarli ,yoki butunlay to‘xtatgan. Hozirgi o‘zbek adabiy tili so‘z yasalish sistemasining tahlilida birinchi tipdagi, ya ni so‘z yasash funksiyasi davom ʼ etayotgan affikslar yordamida so‘z yasalishini yoritshn muhimdir. Shuning uchun har so‘z turkumidagi so‘z yasalishini o‘rganishda, avvalo, shunday affikslar bilan so‘z yasalishi yoritildi. Ma lumki, ayrim so‘z turkumlarida so‘z yasalishida ʼ affiksoidlar ham qatnashadi. Ular yordamida ham soda yasama so‘zlar hosil qilinadi. O‘zbek tilida derivatsiya hodisasini yanada yaxshiroq tushunish va o‘rganish uchun ba’zi hikoyalar misolida derivatisiya hodisasini ko‘rib chiqdik . Bunda O‘tkir Hoshimovning “Quyosh tarozisi’’ hikoyasini tahlilga tortdik. Dastlab hikoyalardagi affiksatsiya usulida yasalgan otlarga murojaat qilamiz. Hikoyalardagi ot derivatsiyasi haqida . Hozirgi o‘zbek adabiy tilida ot yasovchi affikslar anchagina (50 ga yaqin). Lekin ularning hozirgi so‘z yasalishidagi ishtiroki bir xil emas. Ayrim affikslar yordamida ko‘plab otlar yasalayotgan bo‘lsa, ba zilari esa sanoqli miqdordagi otlar ʼ yasaydi. Ko‘pgina ot yasovchilar esa so‘z yasash funksiyasini to‘xtatgan. 8 -chi . Bu affiks yordamida suyidagi ma noli shaxs otlari yasaladi. ʼ 8 Hojiyev A. Oʻzbek tili soʻz yasalishi tizimi .Oliy oʻquv yurtlarining filologiya fakultetlari oʻqituvchilari va talabalari uchun qoʻllanma. Toshkent: Oʻqituvchi .2007. 23-27-betlar. 22 1. Biror kasb-hunar, mutaxassislik, mashg‘ulot bilan shug‘ullanuvchi shaxsni bildiruvchi ot yasaydi: polizchi, chorvachi, san atchi, qo‘shiqchi, choyxonachi,ʼ bufetchi, traktorchi, betonchi kabi. Masalan : « Sоvchi desа munchа hurkmаsа bu qiz! ‘‘( O‘tkir Hoshimov « Dunyoning ishlari ’’ 51-bet) . Ushbu jumladan sovchi so‘zi –chi affiksi yordamida yasalgan bo‘lib, bu so‘zning asosi «sav ‘‘ o‘g‘uzcha «so‘z” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, so‘zchi ya’ni so‘z aytishga boruvchi kishi ma’nosida qo‘llanadi. Demak, bu so‘zdagi –chi affiksi shu munosobat bilan shug‘ullanuvchi shaxsni nomlash uchun ishlatilyapti (Diaxron usulda so‘z yasalishi). Yoki “Qishlоqni bоsmаchi bоsgаnidа Ermоn buvа dаrахtgа chiqib ketаyotgаndа yiqilib оyog‘i cho‘lоq bo‘p qоlgаnmish.”.( O‘tkir Hoshimov “Dunyoning ishlari’’ 66-bet ) bunda bosmachi so‘zining –chi affiksi yordamida yasalib shu faoliyat bilan shug‘ullanuvchi shaxs ma’nosini ifodalayotganini ko‘ramiz. -gich ,(-kich, -qich, -g‘ich ) Bu affiks asosdan anglashilgan ish – harakat uchun mo‘ljallangan, shunday ish-vazifasini bajaruvchi narsani bildiradigan otlar yasaydi. «Nasiba eshik tutqichini siltab ochib yubordi ” (O‘tkir Hoshimov «Quyosh tarozisi ‘‘ 15-bet) gapida tutqich so‘zini misol qilib olishimiz mumkin. - k ( -ik, ak ) // q ( -iq, -uq, -aq ) . Bular asli bir affiks bo‘lib, asosning yumshoq- qattiqligiga qarab, asosdagi unli ta’sirida qavs ichidagi variantlarda qo‘llanadi. «Kuyov Dilfuzaga brilliant sirg‘a, oltin uzuk hadya qilganida hamma qarsak chalib yubordi ” (O‘tkir Hoshimov «Quyosh tarozisi ‘‘ 8-bet). Bunda qarsak so‘zi qars+ak qolipida bo‘lib taqlid so‘zdan ot yasalishi kuzatilyapti. сh / - inch . Bu guruh ot yasovchilar, asosan, fe’lning o‘zak-negiziga qo‘shilib, ish - harakat bajarish uchun qo‘llanadigan narsa, harakat, holat natijasi bo‘lgan otlarni yasaydi: «– Pахtа jаnnаtdаn chiqqаn, – dedi ishоnch bilаn.” ( O‘tkir Hoshimov «Dunyoning ishlari’’ 76-bet). Gapdagi ishon+ch qolipida fe’ldan – chi affiksi yordamida mavhum ot yasalyapti. 23 - zor Asosan otning leksik ma’nosi-dan anglashilgan narsaning mavjud bo‘lish o‘rin-joyi bilan bog‘liq otlar yasaydi: “Qоrоvul quvlаsа, yantоqzоrdаn qоchа оlаsаnmi?” ( O‘tkir Hoshimov «Dunyoning ishlari’’ 28-bet ). Gapdagi yantoq+zor qolipida -zor affiksi yordamida mavhum ot yasalyapti. -boz Asosan bu affiks ot asosdan anglashilgan narsa, mashg‘ulot bilan shug‘ullanuv-chi otni yasaydi: “Qimоrbоz, o‘g‘ri, nаshаvаnd degаndаy...” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 60-bet). - lik . Bu affiks, asosan, ot, sifat va ravish turkumiga oid so‘zlardan ot yasaydi. Asosan, mavhumlik ma’nosinini ifodalaydi. “– Vоy оnаm-а! Ro‘shnоlik ko‘rmаgаn оnаm-а!”( O‘tkir Hoshimov «Quyosh tarozisi ‘‘ 82-bet) . gapida ro‘shnolik so‘zidagi –lik qo‘shimchasi ravish turkumiga oid so‘zlarga qo‘shilishi kuzatilib, bunda belgi oti yasayapti. “Unаqа bo‘lsа, аnа, хаlаtini yechib tаshlаsin-dа chаyqоvchilik qilsin!” (O‘tkir Hoshimov «Dunyoning ishlari ‘‘ 98-bet). Chayqovchilik so‘zida –lik qo‘shimchasi kasb- hunar, amal- unvon yoki boshqa ish faoliyati egasini anglatuvchi so‘zlarga qo‘shilib shu kasb ,ish- faoliyat, amal-unvon nomini bildirish uchun ishlatilmoqda. Shuningdek, “– Klаvа хоlа mening sоddаligimdаn аfsuslаngаndek оhistа bоsh chаyqаdi”. (O‘tkir Hoshimov «Dunyoning ishlari ‘‘ 96-bet) jumlasida sharmandalik so‘zida sifat turkumiga oid so‘zga qo‘shilib, asosdsn anglashilgan belgili holatni ifodalashga xizmat qilmoqda . -v( -uv ). Bu affiks fe’llardan ot yasaydi. Oxiri a, i, bilan tugagan fe’llarga qo‘shilganda a o ga i u ga aylanadi. Undosh bilan tugagan fe’llarga –uv tarzida qo‘shiladi. “Quyoshning o‘lchovi bo‘ladimi ! Nurning vazni-chi? Baxtning tarozisi-chi?”( O‘tkir Hoshimov «Dunyoning ishlari” 18-bet) bunda o‘lcha fe’lidan –v affiksi yordamida yasalgan o‘lchov otini ko‘rishimiz mumkin. “Bu tovushda ham hayrat, ham qo‘rquvga o‘xshash ohang bor edi” gapida qo‘rqmoq fe’lidan –uv qo‘shimchasi mavhum ot hosil qilyapti. 24 -kash Bu affiks asosdan anglashilgan ish, mashg‘ulot bilan shug‘ullanuvchi shaxs ma’nosidagi otlar yasaydi. “Keyin usta doirakashlardek qolipini aylantirib – aylantirib to‘kdi.”( O‘tkir Hoshimov «Quyosh tarozisi ‘‘ 17-bet) Ushbu jumladagi doirakash so‘zi ot+ kash qolipida asbob- qurol bildiruvchi so‘zlarga qo‘shilib, shu asbob bilan bajariladigan ishni qiluvchi shaxsni anglatmoqda. -ma Ushbu affiks omonim hisoblanib, ot va sifat yasovchilar doirasida, shuningdek qo‘shma gaplarning bo‘lishsizlik qo‘shimchasi sifatida shakldoshdir.Quyida uning ot yasashiga doir misollarni ko‘ramiz. “Oynadan qiyg‘och qoshlari chimirilgan, surma tortilgan ko‘zlarida ehtiros yashiringan tiniq chehrali qiz qarab turardi.”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12-bet) Bunda surmoq fe’liga – ma affiksini qo‘shish orqali ko‘zga surib, ko‘zni qoraytirish maqsadida foydalaniladigan ayollar pardoz anjomi nomini hosil qilyapti. Sifat derivatsiyasi. Hozirgi o‘zbek tilida sifat yasovchi affikslarning miqdori 50 ga yaqin. Lekin ularning juda ko‘pchiligi passiv, unumsiz affiksga aylangan. Bularning ayrimlari yordamida oz miqdordagi sifatlar yasalgan bo‘lib, hozirda esa yangi sifatlar yasamaydi. Masalan, -oq (qo‘rqoq,qoloq), -aki (og‘zaki, zo‘raki, shartaki) affikslari shunday xususiyatga ega. Ba zi affikslar yordamida ko‘p miqdorda sifatʼ yasalgan. Lekin hozirda ular yangi-yangi sifatlar yasalishida ishtirok etmaydi. Ular yordamida shu vaqtgacha qanday sifatlar yasalgan bo‘lsa, o‘sha sifatlargina yasama sifat holida mavjud. -kor. Bu affiks yordamida yasalgan va hozirgi o‘zbek tilida qo‘llanayotgan so‘zlarning asosiy qismi fors- tojik tilida o‘zlashgan tayyor holdagi so‘zlardir. Bu affiks yordamida yasalgan sifatlar shaxsning belgisini bildiradi . «Derazalardagi nafis darpardalar, oyoq ostidagi cho‘g‘dek gilamlar, devorda ohista chiqillab turgan kattakon osma soat, naqshinkor arabi garnitur – hammasi bu xonadonda yaqinda to‘y bo‘lganida darak berib turibdi.” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 25 7-bet) Naqshinkor so‘zidagi –kor qo‘shimchasi esa shaxsning emas, balki predmetning belgisini atash uchun qo‘llangan . Be Asosan, tojik tilida o‘zlashgan so‘zlar tarkibida uchraydi.Bu affiks, asosan, otlardan sifat yasaydi . “Ayniqsa, uning qosh – ko‘zlari popoukdek Marziya degan hamshira qiz bilan ochilib- sochilib gaplashib turganini bir-ikki ko‘rganidan keyin o‘zini butunlay bepisand tutadigan bo‘ldi ”( O‘tkir Hoshimov «Quyosh tarozisi” 8-bet) ,- ushbu gapda be+ot qolipidagi yasama sifatdagi – be affiksi asosdan anglashilgan ish – harakatning yo‘qligini (inkorini) bildiryapti. -li. Hozirgi o‘zbek tili faktlarining ko‘rsatishicha -li affiksi ikki funksiyaga ega: 1) so‘z (sifat) yasaydi; 2) forma yasaydi. Bu affiks sifat yasovchi eng mahsuldor affikslardan bo‘lib, asosan, ot turkumiga oid so‘zlardan sifat yasaydi. “Yoz quyoshi olis ufqda olovli bir tumanlik ichiga botib borardi” ,( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 9-bet)- gapidagi olovli so‘zi “To‘lqinlar shovullab qirg‘oqqa uriladi, dahshatli guvullab shovqin soladi ”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 10-bet) gapida dahshatli so‘zi “Ular qorong‘uda qandaydir sirli, vahimali tuyulardi ”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 16-bet) gapida sirli va vahimali so‘zlari tarkibidagi –li affiksi narsa – predmetda asosdan anglashilgan narsaning normadan ortiq darajada ekanligini bildirishga xizmat qilyotgan bo‘lsa, “Qorovul chol oqsoqlanib borib panjarali darvozani ochguncha, Nasiba lip etib ichgariga kirib oldi .”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 13-bet) gapidagi panjara so‘zidan sifat yasashga xizmat qilgan –li affiksi esa asosdan anglashilgan belgiga ega ekanlikni ifodalashga xizmat qilyapti. - gin . “Uning shu o‘tirishi Nasibaga nima uchundir g‘amgin ko‘rinib ketdi .” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 9-bet) Bunda ot+gin qolipida birikkan g‘amgin so‘zidagi – gin affiksi asosdan anglashilgan holatga mansublikni ifodalayapti. 26 -q (-iq) . Asosdan anglashilgan harakat natijasi sifatidagi holat belgisini bildiruvchi sifat yasaydi . “Oynadan qiyg‘och qoshlari chimirilgan, surma tortilgan ko‘zlarida ehtiros yashiringan tiniq chehrali qiz qarab turardi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12-bet) Ushbu gapda tinmoq fe’llaridan –iq qo‘shimchasi yordamida yasalgan sifat, tinmoq holatining belgisini bildiryapti. -iy (-viy). Bu affiks otga qo‘shilib, asosdan anglashilgan narsaga aloqadorlik, oidlik belgisi bildiruvchi sifat yasaydi . “Ayvon peshtoqidagi lampochka yorug‘ida hovlidagi atirgullar sokin, xayoliy tovlanib turardi .” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12-bet) Quyidagi gapda kuzatganimizdek, -iy affiksi asosda anglashilgan xayol so‘ziga aloqadorlik belgisini beryapti. -ma . Bu affiks fe’llardan sifat yasaydi. Ushbu affiks omonim hisoblanib, ot va sifat yasovchilar doirasida, shuningdek qo‘shma gaplarning bo‘lishsizlik qo‘shimchasi sifatida shakldoshdir. Quyida uning sifat yasashiga doir misollarni ko‘ramiz. ( ot derivatsiyasi qismida ot yasashini misol orqali ko‘rib chiqqan edik.) “Mashina o‘rtasiga oq choyshab yopilgan, yig‘ma karavot o‘rnatilgan ekan.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 14-bet) Bunda – ma affiksi fe’ldan sifat yasagan va predmetning yasovchi asosdan anglashilgan harakat bilan xarakterlanuvchi belgisini bildirib kelmoqda. -siz. O‘zbek tilida -siz affiksi so‘z yasash va forma yasash funksiyasiga ega. Bu affiks ham xuddi sifat yasovchi -li affiks kabi, hozirgi o‘zbek tilida eng aktiv, mahsuldor so‘z yasovchidir. “Nasiba shuursiz bir tarzda yong‘oq tagiga keldi.” va “Nasiba keskin burildi-yu erining loy yopishgan, zax anqib turgan yelkasiga boshini tashlagancha unsiz yig‘lay boshladi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi”19-bet) Sezganimizdek, bu gaplarda –siz affiksi asosdan anglashilgan belgiga ega emaslik ma’ nosini ifodalash uchun qo‘llangan . -kin. Predikatning asosdan anglashilgan harakat – holat belgisini bildiruvchi sifat yasaydi . Masalan, “Nasiba keskin burildi-yu erining loy yopishgan, zax anqib 27 turgan yelkasiga boshini tashlagancha unsiz yig‘lay boshladi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 19-bet) Fe’l yasalishi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida fe l yasalishishshg affiksatsiya usuli va sil, bo‘lʼ yordamchi fe llari bilan yasalishi aktiv, mahsuldordir. O‘zbek tilida fe l yasovchi ʼ ʼ affikslar ot yasovchi va sifat yasovchilarga qaraganda anchagina oz miqdorda, ular 20 atrofidadir. Lekin shu affikslarning ham ko‘pgina qismi hozirgi vaqtda yangi fe l yoki fe llar yasalishida ishtirok etmaydi, ya ni ular so‘z (fe l) yasash ʼ ʼ ʼ ʼ funksiyasini to‘xtatgan. Faktlarning ko‘rsatipticha, hozirgi o‘zbek adabiy tilida -la va uning ishtirokida hosil bo‘lgan -lan, -lash, -lan, -tir, -lashtir qo‘shma affikslari yangi-yangi fe llar yasalishida aktiv qo‘llanayotgan affikslardir. ʼ -la. Bu affiks fe l yasovchilar ichida eng aktiv, eng mahsuldor affiks bo‘lib, ʼ fe ldan boshqa barcha mustaqil turkumga oid so‘zlardan, shuningdek, undov va ʼ taqlid so‘zlardan fe l yasaydi. Uning yordamida yasalgan fe llar so‘z yasalish ʼ ʼ asosining qanday so‘z turkumidan bo‘lishi, shuningdek, qanday leksik-semantik gruppaga oid bo‘lishiga qarab turlicha so‘z yasalish ma nosiga ega bo‘ladi, ya ni ʼ ʼ turlicha so‘z yasalish tiplarini hosil qiladi. “O‘sha so‘zlar qulog‘i ostida tag‘in jaranglagandek bo‘ldi.” . (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12-bet) Misolga olingan gapda jaranglamoq tarkibidagi – la affiksi yasovchi asosdan anglashilgan narsani, harakat – holatni qilish, bajarish ma’nosida qo‘llangan. “Nasibaning ko‘z o‘ngiga qilpanglab turgan Marziya kelgan, yuragi jizillab ketgan edi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi ‘‘ 11-bet) gapidagi qilpanglamoq fe’li esa taqlid so‘zga – la affisini qo‘shish bilan hosil qilingan . “Endi uning yuragi bir tekis gursullab urib, Nasibani allalamaydi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 18-bet), - bu gapda esa – la affiksining taqlid so‘zlardan ot yasash holatini kuzatamiz. “Nasiba keskin burildi-yu erining loy yopishgan, zax anqib turgan yelkasiga boshini tashlagancha unsiz yig‘lay boshladi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 19-bet) keltirilgan bu misolda esa – la yasovchi asosdan ya’ni 28 yig‘i so‘zidan anglashilgan narsani paydo qilish, yuzaga keltirish shaxs yoki narsada yasovchi asosdan anglashilgan narsa- predmetning paydo bo‘lish ma’nosidagi fe’l yasamoqda. -lash. Bu affiks fe l yasovchi -la va o‘zlik nisbat formasi yasovchi -shʼ affikslarining birikuvidan hosil bo‘lgan do‘shma affiksdir. Bu affiks yordamida yasalgan fe llar bilap -lan affiksi yordamida yasalgan fe llar o‘rtasida ma no ʼ ʼ ʼ jihatdan ma lum umumiyliklar bor. ʼ Affiks asosan ot va sifat turkumiga oid so‘zlardan fe l yasaydi va ikkala ʼ holatda ham asosan ,bir tipdagi fe llar yasaladi. “Tashqarida qorong‘u quyuqlashib ʼ borar, allaqayerda qurbaqa qurullardi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12- bet) yoki “Shunda shamol turdimi yo o‘zining shuuri tiniqlashdimi, yong‘oq shoxlarining shovullashi esgitila boshladi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 7- bet). Ushbu gaplarda – lash affiksi belgi bildiruvchi fe’lga shaxs, narsa – predmetning yasovchi asosdan anglashilgan belgi, xususiyat, xossani kasb etishi, unda shunday belgi, xususiyat kabilarning paydo bo‘lishi ma’nosini bildirib kelyapti “Bir vaqtlar Murodjon ikkovlari bog‘da kun botgunga qadar suhbatlashib o‘tirishar, oqshom quyuqlashib ketganidan so‘ng xayrlashishardi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 7-bet) bunda esa xayrlashmoq so‘zidagi –lash asosdan anglashilgan ish – harakatni qilish ma’nosida ishlatilgan. -lan . Fe’l yasovchi – la nisbat formasi yasovchi –n affiklarining birikuvidan hosil bo‘lgan qo‘shma affiks. “U ro‘parasidagi Islom akaga shubhalanib qarab qo‘ydi ” ,- bu gapda otdan fe’l yasalishi mavjud bo‘lib, shubha +lan qolipidagi shubhalanmoq fe’li asosdan anglashilgan shaxs- narsa, holat va shu kabilarning yuz berishi, unda shu holatning paydo bo‘lishi, yuzaga chiqishi ma’nosini ifodalashga “Nasiba ikkilanib mashinaga chiqdi” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 14-bet),- gapida esa ikkilanmoq so‘zida son so‘z turkumiga oid so‘zga qo‘shilib, so‘zga taxmin, gumon ma’nosini berishga xizmat qilyapti. 29 - illa, -ulla . Bular taqlid so‘zlardan fe’l yasaydi va asos bildirgan tovush yoki obrazning yuz berishini anglatadi . “To‘lqinlar shovullab qirg‘oqqa uriladi, dahshatli guvullab suron soladi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 10-bet) gapida shovullab va guvullab, “Nasibaning ko‘z o‘ngiga qilpanglab turgan Marziya kelgan, yuragi jizillab ketgan edi” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 11-bet). Bunda jizillab, “Mashina g‘iyqillab tormoz berdi”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 15-bet) gapida esa g‘iyqillamoq, “Nasiba, yuragi gursullab urgancha o‘rnidan turib ketdi ” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 15-bet), - gapida gursullab so‘zida bu holat yaqqol ko‘zga tashlanadi.- -ira . Taqlid so‘zlardan fe’l yasaydi . Masalan, “Nasibaning ko‘zlaridan tirqirab yosh chiqib ketdi” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 19-bet)yoki “Nasiba shu yoqqa qarab pildirab kelayotgan oq xalatli pakana kishini ko‘rib esankirab qoldi”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 13-bet) -y, -ay . Bu affiks yordamida sifat va ravishlardan fe’l yasaladi . “Qancha ko‘p tushsa, qarzi shuncha ko‘p kamayadi” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 18-bet),- gapida ravishdan, “Keyin shubhalari yanayam kuchaydi”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 11-bet), - bunda esa sifatdan fe’l yasalgan. Har ikkala misolda ham asosdan anglashilgan belgi- holatga, miqdorga o‘tish ma’nosini anglatmoqda. Ravish yasalishi. -lab “Nasiba uning o‘ziga tikilib boryotganini bilar, shunimng uchun ataylab ko‘chadan ko‘z uzmasdi” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 15-bet) Hikoya tarkibida be- sifat yasovchi qo‘shimchasi yordamida yasalgan ravishni kuzatdik, ya’ni “Bemahalda borganidan tushunadi”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12-bet). Ushbu gapda mahal so‘zidan be- qo‘shimchasi orqali payt ravishi yasalmoqda. 30 31 2.2. HIKOYADA KOMPOZITSIYA USULIDA YASALGAN SO‘ZLAR TAHLILI Kompozitsiya usuli bilan ko‘shma so‘z yasalishi ma lum. Turkiy tillarda,ʼ jumladan, o‘zbek tilida so‘z yasalishining kompozitsiya usuliga bag‘ishlangan maxsus ish yo‘q. Lekin qo‘shma so‘zlar bo‘yicha esa ko‘plab ishlar qilindi. O‘zbek tili so‘z yasalishiga oid ishlarda kompozitsiya usuli bilan so‘z yasalishi deganda umuman so‘shma so‘zlar, qo‘shma so‘zlar deganda esa kompozitsiya usuli bilan so‘z yasalishi nazarda tutiladi. Lekin so‘shma so‘zlarning hammasi kompozitsiya usuli bilan hosil silingan so‘zlar emas, binobarin, barcha qo‘shma so‘zlar kompozitsiya usuli bilan so‘z yasalishining obyekti bo‘lavermaydi. Quyida O‘tkir Hoshimovning “Quyosh tarozisi” hikoyasi misolida kompozitsion so‘z yasalishiga biroz to‘xtalamiz . Ot yasalishi. “Bu ularning to‘ylarida kosagullik qilgan xuddi o‘sha Islom aka edi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 13-bet) gapida kosagullik so‘zi kosa+gul+lik qolipida bo‘lib, kosa va gul so‘zlarining kompozitsion aloqasi natijasida yangi ma’noli kishilarni kasb-koriga ko‘ra atab keluvchi so‘z hosil bo‘lgan. –lik qo‘shimchasi ta’sirida faoliat- jarayon oti tarkibiga o‘tgan. “To‘rt – besh qadam narida sutrang mikroavtobus to‘xtagan, Islom aka avtobus eshigini qiya ochib, boshini chiqarib turardi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 14-bet) Gapida esa mikroavtobus so‘zi mikro+avtobus so‘zlaridan yasalgan bo‘lib, hajman kichik avtobus ma’nosini ifodalashga xizmat qilmoqda. Fe’l yasalishi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida ma no va vazifasi jihatidan teng bo‘lgan ʼ komponentlardan kompozitsiya usuli bilan yasalgan so‘shma fe llar juda kam: ʼ sotib olmos, olib kelmos, borib kelmos kabi. Lekin sil, et (ayla) va bo‘l fe llari ʼ yordamida yasalgan do‘shma fe’llar juda ko‘p miqdorni tashkil etadi. Bunday qo‘shma fe llar tarkibida sil, et (ayla) va bo‘l fe llari so‘z yasovchi (yasovchi ʼ ʼ 32 forma) funksiyasida bo‘ladi, ular yordamida hosil bo‘lgan fe llarga xos so‘zʼ yasalish ma nosi ana shu sil, et, bo‘l fe liga oid bo‘ladi (ayla fe lining bu vazifada ʼ ʼ ʼ qo‘llanishi eski uslubga xos tekstlarda, she’riy asarlarda uchraydi: qabul ayla, yod ayla, bayon ayla kabi). Qil. Bu fe’l ,asosan, ot, sifat, undov va taslid so‘zlardan fe l yasaydi. Uning ʼ yordamida yasalgan fe llar so‘z yasalishi asosining sanday so‘z turkumidan ʼ bo‘lishiga, shuningdek, sanday leksik-semantik gruppaga oid bo‘lishiga karab turlicha so‘z yasalishi ma nosiga ega bo‘ladi- turli so‘z yasalish tiplarini hosil ʼ qiladi. Masalan : “Bir- ikki kun parvo qilmay o‘qishga qatnab yuraverdi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 7-bet) gapida parvo qilmoq, “Ikkalamiz qirg‘oqda shundoq o‘tirib, oydinda tovlaniv turgan dengizni tamosha qilsak…” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 9-bet) gapida tamosha qilmoq. “Chayka” Da shahar aylanishganda ham, “Lazzat” kafesida o‘tirishganida ham Nasibaning ko‘nglini ovlashga harakat qildi.” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 9-bet) gapida harakat qildi, “Murodjon kelin-kuyovga imo qildi”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 9- bet) bunda imo qilmoq, “Murodjon jilmaygan ko‘yi iltimos qildi ”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 9-bet) gapida iltimos qilmoq, “Mayli men ham bilib qo‘ysam zarar qilmas” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 14-bet) gapida zarar qilmoq fe’llaridagi kabi ot turkumiga oid leksemsalardan yasalib, ot-leksemadan anglashilgan ishni, harakat – holatni qilish, bajarish ma’nosini ifodalaydi. “Erkak kishini tirikchilik deb yuradi-da, bolam, yuragingizni keng qiling” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 11-bet) gapida esa sifatga qo‘shilib, shaxs yoki predmetni yasovchi asosdan ifodalangan holatli qilish ma’nosida ifodalanmoqda. Et. Bu fe l ma nosi va (vazifasiga ko‘ra sil fe li bilan umumiylikka ega, ʼ ʼ ʼ ya ni u ham sil fe li yasagan tipdagi fe llar yasaydi. Lekin, birinchidan, et fe’li ʼ ʼ ʼ yordamida yasaluvchi fe l tiplari misdoran qil fe li bilan yasaluvchi fe l tiplariga ʼ ʼ ʼ teng emas. Ikkinchidan, bu ikki fe lning so‘llanishida, ular yordamida fe l ʼ ʼ yasalishida o‘ziga xosliklar bor. Et fe li ot, sifat va taslid so‘zlardan fe l yasaydi. ʼ ʼ 33 “Nasiba yarq etib qaradi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 14-bet) gapida yarq etmoq, “ Islom aka miq etmay o‘tirar, Nasiba uning o‘ziga tikilib boryotganini bilar, shuning uchun ataylab ko‘chadan ko‘z uzmasdi. ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 15-bet) Gapida miq etmoq fe’llaridagi kabi et fe’li holatga va tovushga taqlid so‘zlarga qo‘shilib asosdan anglashilgan tovush yoki obrazning yuz berishi ma’noli fe’llar yasaydi. “Nasiba o‘rtada ariq borligini endi idrok etdi” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 16-bet) gapidagi idrok etdi “Nasiba boshi g‘uvullab boryotganini, ko‘ngli behuzur bo‘lib ketyotganini his etar, qulog‘i ostida hamon qolipning ora- chora yerga paq-paq urilgani eshitilib turardi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 18-bet) gapidagi his etmoq fe’llaridagi kabi ot-leksemalarga qo‘shilib, asosdan anglashilgan ishni, harakat – holatni qilish, bajarish ma’nosidagi fe’llar yasaydi. Bo‘l. Belgi-holat bildiruvchi leksemalarga qo‘shilib shaxs yoki predmetda asosdan anglashilgan belgi, holatning yuz berishi, shaxs yoki predmetning shunday holatga tushishi ma noli fe llar yasaydi: Masalan : “To‘y aniq bo‘lganida, oldigaʼ ʼ o‘tqazib qo‘yib, lo‘ndagina qilib tushuntirgan edi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12-bet), “Esingizdami, Dilfuzaning to‘yi zo‘r bo‘luvdi-ya?” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 10-bet), “Ko‘nglingiz to‘q bo‘lsin”( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 10-bet) yoki “Chindan ham Nasibaning dadasi kuyov tomondan xursand bo‘ldi” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 10-bet) kabi. Sifat yasalishi . Kompozitsiya usuli bilan yasalgan so‘shma sifatlar ham komponentlarining o‘zaro semantik munosabatiga ko‘ra ikki turlidir, ya ni yasovchi asos va ʼ formantdan iborat strukturali so‘shma sifatlar va bunday struk- turaga ega bo‘lmagan qo‘shma sifatlar. Keyingi tipdagi qo‘shma .sifatlar oz misdorda bo‘lib, ularning qanday, nimaga asoslanib hosil qilingani har bir qo‘shma sifatning o‘z doirasida izohlanadi. 34 Masalan: “Boshliqlarimi yoki anavi ko‘kko‘z Marziyami?” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 12-bet) gapida ko‘kko‘z so‘zi qo‘shma sifat hisoblanib, rang – tus bildiruvchi ko‘k sifati va ot turkumidagi ko‘z so‘zlarining kompozitsion birikuvidan hosil bo‘lgan va belgi – xususiyat bildiruvchi qo‘shma sifat hosil qilingan . “To‘rt – besh qadam narida sutrang mikroavtobus to‘xtagan, Islom aka avtobus eshigini qiya ochib, boshini chiqarib turardi.” (O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 14-bet) Gapida esa sutrang so‘zi belgi –xususiyat bildiruvchi sifati ot turkumiga oid sut va rang so‘zlarining kompozitsion birikuvidan yasalgan. “U oynaband eshikni ochib, yop-yorug‘ ayvonga kirdi” ( O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi” 13- bet). Ushbu gapda esa oyna+ band so‘zlarining birikuvidan kompozitsion usuldagi yangi belgi bildiruvchi sifat paydo bo‘lgan. 35 XULOSA Xulosa qilib aytish mumkinki turli tizimli tillarga so‘z yasalish hodisasi birdek xos bo‘lib, hattoki bu hodisa bir-biriga o‘xshamagan tillarda ham umumiy o‘xshashlik jihatlarini ko‘rishimiz mumkin. Bu ikki tilda ham affiksatsiya usuli mahsuldor usul ekanligini kuzatamiz. E.Kurilovich o‘zining “Деривация лексическая и деривация синтактическая” nomli maqolasi derivatsiya masalalari haqida bo‘lib, unga ko‘ra derivatsiya faqat so‘z yasalishiga olib keluvchi hodisa deb qaralmaydi. U so‘z shakllarining yasalishi, so‘zning sintaktik qurshov ta’sirida funksional o‘zgarishi yoki o‘zgarmasligi, ma’no yasalishi bilan bog‘liq jarayonlarning umumiy ifodalovchisi hisoblanadi. Kurilovich maqolasiga ko‘ra, derivatsiya hodisasining ikki turi farqlanadi: - Leksik derivatsiya (agar derivatsion vositalar ta’sirida asos so‘zda semantik yangilanish kuzatilgan holda, sintaktik funksiyada hech qanday o‘zgarish sodir bo‘lmasa, bu jarayon leksik derivatsiya hisoblanadi); - Sintaktik derivatsiya; (agar birlamchi sintaktik funksiyaga ega bo‘lgan asos derivatsion vositalar ta’sirida semantik jihatdan o‘zgarmagan holda, ikkilamchi funksiyaga ega bo‘lsa ya’ni grammatik mohiyat o‘zgarsa, bu jarayon sintaktik derivatsiya hisoblanadi); So‘z yasashning morfologik tipi, grammatik so‘z yasash usulining affikslar yordamida so‘z yasalish jarayonini leksik derivatsiya hodisasi bilan tenglashtirgan holda o‘rganish mumkin. So‘z yasalishi hodisasi qaysi usulda bo‘lishidan qat’iy nazar u har doim tilning lug‘at qatlamining boyib borishiga hizmat qiladi va bu hodisa til yashar ekan muntazam davom qilaveradi va u doimiy tadqiqot va tahlilni talab qilaveradi. Mamlakatimizda ta’lim sohasida olib borilayotgan islohotlar har bir pedagogdan o‘z ustida tinmay ishlashni, izlanishni talab etmoqda. Ona tili ta’limiga keyingi yillarda katta e’tibor berilayotganligi, o‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutqini rivojlantirish, o‘z fikrini erkin bayon eta oladigan shaxs tarbiyasi asosiy vazifa qilib belgilanganligi sir emas. O‘zbek tilida so‘z yasalishi mavzusini 36 o‘qitish jarayonida ilg‘or pedagogik texnologiyalarni, innovatsion usullarni, grafik organayzerlarni qo‘llash mavzuni yaxshi o‘zlashtirishga yordam beradi.O‘quvchilar ko‘rish, yozish, masalani yechish uchun mushohada yuritish orqali mavzuni yaxshi o‘zlashtiradilar. So‘z yasalishi mavzusinio‘qitish jarayonida qo‘llaniladigan samarali usullar haqida quyidagicha xulosaga kelish mumkin: 1. O‘zbek tilshunosligida so‘z yasalishi mavzusi yetarlicha tadqiq etilganligiga qaramay, mavjud nazariy adabiyotlarda fikrlar xilma-xilligiga duch kelish mumkin.So‘z yasalishi maktab darsligida alohida bo‘lim sifatida berilmay, har bir so‘z turkumini o‘tish jarayonida shu turkumga xos hodisa sifatida berilgan. Har bir darsda o‘quvchilarning mavjud nazariy bilimlarni puxra o‘zlashtirishlari va ularni amalda qollay olish malakasini shakllantiruvchi mashqlar bilan mustahkamlangan. 2. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak kafolatli natijalarga erishishdir, bunga erishida innovastion pedagogik texnologiyalar to‘la ishonchli vosita bo‘la oladi. 3. O‘quv fanlari mavzularining ilg‘or pedafofik texnologiyalar asosida o‘qitilishi ta’lim jarayonining har bir uzvi boshqalari bilan mantiqiy aloqadorlikda puxta va to‘la texnologiyalashtirilishini ta’minlaydi. Bu esa ta’lim natijasini kafolatlaydi. 4.So‘z yasalishi mavzusinio‘qitishda pedagoglar tomonidan interfaol metodlardan o‘rinli, maqsadli, samarali foydalanish ta’lim oluvchida muloqotga kirishuvchanlik, jamoaviy faoliyat yuritish, mantiqiy fikrlash, mavjud g‘oyalarni sintezlash, tahlil qilish, o‘z qarashlarini bayon eta olish, turli qarashlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni topa olish, xulosa chiqara olish qobiliyatlarini tarbiyalash uchun xizmat qiladi. 5.O‘quvchilarning so‘z yasalishiga oid bilimlarinini o‘stirish orqali ularning lug‘at boyligi oshishiga erishiladi. Badiiy adabiyotlardan misol to‘plash, ularni tahlil qilish til va adabiyot ta’limining uzviyligini ta’minlaydi. 37 6. Dars jarayonida innovatsion texnologiyalarda, xususan, turli o‘yin texnologiyalari, grafik organayzerlardan foydalanish o‘quvchilarning mavzuga qiziqishlarini ortishiga, bir xillikdan qochishga yordam beradi. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar: 1. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами.2017. 14(774)- сон. -Б.140 2. Mirziyoev Sh.M “.Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz’’.//Xalq so‘zi. 2016- yil 16 dekabr Ilmiy adabiyotlar: 3. Abdurahmonov G, Mamajonov S. O‘zbek tili va adabiyoti. -Т: “O‘zbekiston”, 2002. 4. Aliyev A., Nazarov K. O‘zbek tili ma’lumotnomasi. - Т.: “Fan”,1992. 5. Hojiyev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi .Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlari o‘qituvchilari va talabalari uchun qo‘llanma. Toshkent: O‘qituvchi .2007 6. Irisqulov M.Tilshunoslikka kirish. Darslik. Toshkent :Yangi asr avlodi.2009 7. Jamolxonov H. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Toshkent: O‘zME, 2013 8. Koshg‘ariy M. “Devoni lug‘atit turk” 2-tom. Toshkent:1961 9. Mirtojiyev.M. Hozirgi o`zbek adabiy tili, Toshkent, 2004, 10. Nurmanov A.O‘zbek tilshunosligi tarixi. Oliy o‘quv yurtlari o‘zbek filologiyasi fakultetlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma.Toshkent: O‘zbekiston 2002. 11. O‘tkir Hoshimov “Quyosh tarozisi “(hikoya) Nurli dunyo nashriyot uyi . Toshkent-2023 12. Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003 13. Rasulov.R. Umumiy tilshunoslik.-Toshkent:2007. 14. Ruzmetova A. “So‘z derivatsiyasi, so‘z yasalishi” “Xorazm Ma’mun akademiyasi axborotnomasi” 2021-Maxsus son-3 71-73 betlar 39 15. Sayfullayeva ,R. Mengliyev B., Boqiyeva G, Qurbonova.M ,. Yunusova Z., Abuzalova.M. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Toshkent-2018 16. G‘ulomov.A, Asqarova.M Hozirgi o‘zbek adabiy tili Sintaksis. “O‘qituvchi-1987” 17. Sh. Shoabdurahmonov va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiytili, 1-qism, Toshkent, 1980. 18. Zamonaviy o‘zbek tili. Sintaksis. Darslik. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2013 19. Тўраходжаева А., Ҳасанова Д. Ўзлашма луғавий бирликлар -янги сўз ясаш манбаи./Ўзбек тили ва уни ўқитиш масалалари. Республика илмий-назарий конференцияси. -Тошкент: 2017. –Б.119 Internet saytlari: 20. http:// www.lingvist.tu 21. http:// www.til.sk.uz 22. http:// www.ziyouz.com 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TILSHUNOSLIKDA DERIVATSIYA TUSHUNCHASI Derivatsiya va uning tilshunoslikda o‘rganilishi

1.2. So‘z yasash qolipi tushunchasi

II BOB. O‘TKIR HOSHIMOVNING “QUYOSH TAROZISI” HIKOYASI MISOLIDA DERIVATSION TAHLIL

2.1. Hikoyadagi affiksatsiya usulida yasalgan so‘zlar tahlili

2.2. Hikoyadagi kompozitsiya usulida yasalgan so‘zlar tahlili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить