Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 90.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Derivatsion tahlil (To‘g‘ay Murodning “Ot kishnagan oqshom” asari misolida)

Купить
HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: DERIVATSION TAHLIL TO ‘G‘AY MURODNING ‘‘OT KISHNAGAN OQSHOM’’ ASARI MISOLIDA Bajardi: Toshkent 2025 MUNDARIJA KIRISH________________________________________________________3-5 1-BOB. DERIVATSION TAHLILNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Derivatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o ‘ rni________________6- 13 1.2. O ‘ zbek tilida derivatsiya jarayonlarining o ‘ rganilishi va o ‘ ziga xos xususiyat- lari__________________________________________________________ 14- 20 1-bob bo ‘ yicha xulosa_______________________________________________21 2-BOB. OT KISHNAGAN OQSHOM ASARI MATNINING DERIVATSION TAHLILI 2.1. So ‘ z yasovchi affikslarning qo ‘ llanilishi va vazifasi__________________22- 24 2.2. Asardagi yangi so ‘ zlarning semantik tahlili________________________25-28 2-bob bo ‘ yicha xulosa_______________________________________________29 UMUMIY XULOSA_______________________________________________30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ YXATI__________________31-32 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi va ahamiyati. Hozirgi zamon adabiyot – shunosligida badiiy matnni tilshunoslik nazariyalari asosida tahlil qilish dolzarb ilmiy yo ‘ nalishlardan biri hisoblanadi. Bunda, ayniqsa, derivatsion tahlil usuli alohida ahamiyatga ega bo ‘ lib, badiiy matndagi so ‘ z va iboralarning shakllanish jarayonini va ularning semantik qirralarini o ‘ rganish imkonini beradi. To ‘ g ‘ ay Murod ijodi o ‘ zining boy til vositalari, rang-barang semantik ifoda usullari bilan o‘ziga xosdir. Ushbu asardagi badiiy vositalar,obrazlilik va so‘zlarning derivatsion imkoniyatlari juda boy ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Asar lingvistik jihatdan tahlil qilinar ekan,ayniqsa, so‘z yasash jarayoni, yangi ma’nolar yaratish va ularning mantiqiy ifodasi kabi jihatlar o‘rganilishi muhim ahamiyatga ega. “Tog ‘ ay Murod qahramonlarini kitobdagiday gapirtirmaydi, balki kitoblariga tirik odamlarning jonli tili va haqiqiy so ‘ zlash yo ‘ sinini olib kiradi. Shu sabab u o ‘ zbek adabiyotini “yulduz sanadi”, “oyoq ildi”, “qirladi”, “adirladi”, “angnidi”, “ang qoldi”, “ichkariladi” kabi necha o ‘ nlab milliy so ‘ zlar bilan boyitdi”, - deydi professor Qozoqboy Yo ‘ldoshev. 1 Ulug‘ qirg‘iz yozuvchisi Chingiz Aytmatov e’tirof etganidek, “Har birimiz bizni voyaga yetkazgan, bizga eng bebaho boyligini – tilini hadya etgan onalar 1 Qozoqboy Yoldo ‘ shev, https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/qozoqboy-yoldoshev-togay-murod-badiiyati-bu-dunyoda-olib- bolmaydi-audiokitob.html . Toshkent—2022. 28-bet 3 oldida qarzdormiz. Tilimizning sofligi uchun, boyishi uchun jon kuydirsak farzandlik burchimizni ado etgan bo‘lamiz”. 2 Mavzuning dolzarbligi shundaki, o‘zbek adabiyotshunosligida derivatsion tahlilga doir tadqiqotlar yetarli darajada rivojlanmagan. Ayniqsa, To‘g‘ay Murod ijodini lingvistik yondashuv asosida o‘rganish uning badiiy uslubining chuqur qatlamlarini ochib berishga xizmat qiladi.Ushbu mavzu nafaqat ilmiy- nazariy,balki amaliy jihatdan ham ahamiyatli bo`lib, badiiy matnni tahlil qilishning yangi uslubiy yondashuvlarini ishlab chiqishga hissa qo‘shadi. Mazkur kurs ishida “Ot kishnagan oqshom” asarining lingvistik jihatlari derivatsion tahlil asosida o‘rganilib, so‘z va iboralar yaratilishining semantik va stilistik xususiyatlari tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqot o‘zbek adabiyotida til va badiiylik o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishga bag‘ishlangan ishlarga yangi yo‘nalish beradi. Chunki “Iste’dodli yoshlarni izlab topish va ularni maqsadli tarbiyalash borasidagi ishlarni kuchaytirish kerak. Ilmni va tarbiyani to ‘ gri qilsak, hamma sohalarni malakali mutaxassislar o ‘ zlari rivojlantiradi. ”, 3 - degandilar prezidentimiz. Kurs ishining obyekti va predmeti. Mazkur ishda tadqiqot obyekti sifatida Tog ‘ ay Murodning “Ot kishnagan oqshom” asari badiiy matni olinadi. Ushbu asar ichida qo‘llanilgan lingvistik vositalar, xususan, so‘z va iboralarning yaratilishi, 2 Aytmatov Chingiz, Shoxonov Muxtor. Cho‘qqida qolgan ovchining oh-u zori. Toshkent -- 2009. 28-bet. 3 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.-Toshkent--2017 4 ularning badiiy matndagi semantik vazifasi hamda uslubiy o‘rni tadqiqotning asosiy qismi sifatida qaraladi. Tadqiqot predmeti sifatida esa “Ot kishnagan oqshom” asari- dagi derivatsion jarayonlar, ya’ni so‘z yasash, ma’no o‘zgarishlari va badiiy ifoda shakllarining lingvistik va stilistik xususiyatlari o‘rganiladi. Tadqiqotda so‘zlarning yangi ma’no yaratishdagi funksiyasi,ular orqali obraz va g‘oyalarni ifodalash turlari va badiiy matnda til vositalarining estetik qiymatini tahlil qilishga alohida e’tibor qaratiladi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi To‘g‘ay Murodning “ Ot kishnagan oqshom ” asaridagi lingvistik vositalarni derivatsion tahlil asosida o‘rganishdan iborat. Tadqiqotda so‘z va iboralar yaratilishi jarayonlari, ularning semantik va stilistik funksiyalari hamda badiiy matndagi ma’no hosil qilishdagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek, asarning lingvistik va badiiy jihatdan chuqur tahlili orqali adib uslubining o‘ziga xosligini ochib berish maqsad qilingan. Vazifalar esa quyidagilar iborat: -“Ot kishnagan oqshom” asaridagi derivatsion jarayonlarni, ya’ni so‘z va iboralar yasash mexanizmlarini aniqlash; - asardagi lingvistik vositalarning badiiy-estetik va semantik vazifalarini o ‘ rganish; -derivatsion jarayonlarning obraz yaratish va asarning umumiy g‘oyasini ifodalashdagi rolini tahlil qilish; Kurs ishining metodologik asosi. Mazkur tadqiqotning metodologik asosi sifatida tilshunoslik va adabiyotshunoslikning zamonaviy ilmiy yondashuvlari va nazariyalari xizmat qiladi. Jumladan: 1.Derivatsion tahlil nazariyasi. So‘z va iboralarning hosil bo‘lishi,ularning 5 semantik va stilistik vazifalari, shuningdek, badiiy matndagi yangi ma’no yaratish jarayonlarini o‘rganish uchun derivatsiya (so‘z yasash) qonuniyatlari asos qilib olingan. 2.Semantik tahlil usuli. Asardagi so‘z va iboralarning ma’nolarini, ularning kontekstual ahamiyatini va badiiy matndagi ifodaviy rolini o‘rganish maqsadida qo‘llaniladi. 3. Struktural yondashuv. Badiiy matndagi til birliklarining o‘zaro aloqasi va tuzilishidagi qonuniyatlarni aniqlashga qaratilgan tahlil metodi tadqiqotning muhim qismi hisoblanadi. Kurs ishining tarkibi. Kurs ishi tarkibiy tuzilishiga ko ‘ ra, kirish, asosiy qism, ya ‘ ni ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro ‘ yxatidan iborat. 6 1-BOB. DERIVATSION TAHLILNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Derivatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o ‘ rni Tilshunoslik an’anasida derivatsiya (lot. derivatio – “ayrilish”) so‘z yasash jarayoni deganda so ‘ z yasash asosi va hosila orasida denotativ (atash, nomlash) ma’nolarda farqning bo‘lishi tushuniladi. Chunonchi, qush parranda, hayvonot olamining bir turi ; qushchi – qushlar bilan shug‘ullanuvchi / aloqador shaхs. Ikki so‘z borliqdagi ikki хil hodisani atab kelmoqda. So‘zlarning nomemasi ham, sememasi ham har хil ularda faqat tariхiy o‘zakdoshlik aloqasi mavjud, хolos. Shu asosda derivatsiyani odatda leksik hodisalar sirasiga kiritadilar. 4 Derivatsiya (so ‘ z yasalishi, hosil bo ‘ lishi) tilshunoslikning alohida bo ‘ limi hisoblanadi.U derivatsiya hodisasi, uning diaxron va sinxron turi,so ‘ z yasash ,hosil bo ‘ lish usuli kabi masala bilan shug ‘ ullanadi. Derivatsiya so ‘ z yasalishini ham ([ishchi], [ishla],[kitobxon]),ichki imkoniyat asosida yangi leksema paydo bo ‘ lishini ham ([kelishgan], [ixtisoslashuv], [o ‘ qigan], [birov] o ‘ rganadi. So ‘ z yasalishi - sof nutqiy hodisa, nutqiy jarayon. U derivatsiyaning asosiy qismini tashkil etadi. Biroq uning lisoniy asosi bor. Shu sababli lison va nutqqa birday daxldor. So ‘ z yasalishi lingvistik termin sifatida ikki ma’noli: a) so ‘ z yasash jarayoni atamasi; b) ushbu jarayonni o ‘ rganuvchi soha. So ‘ z yasash deganda qanday usul bilan bo ‘ lsa-da,yangi so ‘ z hosil qilish tushu- nilavermaydi. Masalan, so ‘ z yangi ma’no kasb etishi natijasida yangi so ‘ z paydo bo ‘ lishi mumkin. Deylik, [ishbilarmon] so ‘ zi yangi ma’no kasb etdi. Biroq bu yerda yangi so ‘ z yasalishi yo ‘ q. Demak, so ‘ z yasalishi, yasama va yangi ma’no kasb etgan 4 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Qurbonova M.M., Raupova L.R., Abuzalova M.Q., Yo`ldosheva D.N. Hozirgi o`zbek tili.- Buxoro-2021.-150 b. 7 so ‘ zlarning leksemalashuvi hodisasini farqlash lozim. Derivatsiya ham til taraqqi- yoti natijasida tarixiylik va zamonaviylikka daxldor bo ‘ ladi. Tarixiy va sinxron derivatsiya. Hozirgi derivatsiyada yasama so ‘ z bilan derivatsion (so ‘ z yasash) qolip orasida aloqa mavjud bo ‘ lib, qolipning shakliy va mazmuniy tomoni hosila so ‘ zda o ‘ z izini qoldirgan bo ‘ ladi. [Kitobchi] yasama so ‘ zida [ot+chi=ot bilan shug ‘ ullanuvchi shaxs oti] qolipidagi tenglik alomatining chap (shakliy) va o ‘ ng (mazmuniy) tomoni izlari yaqqol ko ‘ rinib turibdi. Tarixiy derivatsiyada yasama so ‘ zning shakli va ma’nosiga mos qolip mavjud bo ‘ lmaydi. Bu maxsus tekshirish natijasida aniqlanadi. Masalan, [qishloq],[ovloq] so ‘ zlarining ma’nosini ularning tashkil etuvchilari va derivatsion qolipi asosida chiqarib bo ‘ l- maydi. Chunki ular tarixiy yasalmalardir. [Qorovul], [yasovul], [silliq] so ‘ zida ham shu hol kuzatiladi. So ‘ z yasash (derivatsion) qolipi haqida. Har qanday yasama so ‘ z so ‘ z ya- sash qolipi asosida hosil qilinadi. Hosila lisoniylashib, o ‘ z qolipidan uzilib ketsa ham, unda bilinar-bilinmas qolip bilan (agar qolip yashovchan bo ‘ lsa) bog ‘ lanish baribir saqlanib qoladi. So ‘ z yasash qolipi ikki uzvdan iborat bo ‘ ladi: 5 a) qolipning shakliy tomoni; b) qolipning mazmuniy tomoni. Yasama so ‘ zda ana shu ikki jihat tajallilanadi. Yasalma shaklan va mazmunan ana shu qolipga muvofiq kelsa, unga shu qolip hosilasi sifatida qarash mumkin. Masa- lan, [kitobchi] so ‘ zida mazkur qolipning izi bor. Lekin [xabarchi] so ‘ zida qolipning mazmuniy tomoni aks etmagan. Demak, leksema bu qolip mahsuli emas. So ‘ z yasash qolipining shakliy tomoni ikki qismdan tashkil topadi: yasovchi asos va yasovchi vosita. Masalan, [ot+chi=shu ot bilan shug ‘ ullanuvchi shaxs oti] 5 R.Sayfullayeva., B.Mengliyev.,G.Boqiyeva., M.Qurbonova., Z.Yunusova., M.Abuzalova. Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili. -Toshkent—2009. -144 b. 8 qolipining shakliy qismi bo ‘ lgan [ot+chi] ning ot qismi yasovchi asos, [-chi] qismi esa yasovchi vosita. Qolipning yasovchi asosi, albatta, mustaqil so ‘ z, yasovchi vosi- ta qismi esa so ‘ z ham, qo ‘ shimcha ham bo ‘ lishi mumkin. Masalan, qo ‘ shma, juft so ‘ z yasash qoliplarida asos ham, vosita ham so ‘ z. Derivatsiya jaroyini bilan yonma yon yuradigan yana bir hodisa bu “ relya t siya ” hodisasidir. Relyatsiya (lot. relatio – “xabar”) deb esa asos va hosila orasida denotativ ma’- nodagi farqning yo‘qligi tushuniladi: qush ~ qushni so‘z shakllari ham borliq dagi ayni bir narsani atab kelmoqda. Relyatsiya odatda grammatik hodisalar sirasiga kiritiladi. B ugun O‘zbekistonimizda ta’lim tizimida keng amaliyotda bo‘lgan bu tilshunoslikda derivatsiya – so‘z yasash muammosi deyarli “tesha tegmagan”, o‘rganilmagan sohadir. Buning asosiy sababi esa derivatsiya va relyatsiyaning o‘zaro munosabatlari muammosi yechimining asosiy tamoyillarining shakllantiril- maganligi va amaliyotga tatbiq etilmaganligi, tariхiy tilshunoslikda juda chuqur o‘rganilgan derivatsiya muammosining struktural tilshunoslikda, lison~nutq dixoto- miyasi izchillik bilan amaliy tahlil jarayonida tadbiq etilganlik nuqtai nazardan o‘rganilmaganligidadir. Derivatsiya va relyatsiyaning substansial tadqiqida bu ilmiy tushunchalarning yuqorida sanab o‘tilgan umumlingvistik talqiniga tayangan holda quyidagilarga 9 qat’iy rioya qilish lozim. So‘z yasash qolipi ikki tomonli – shakl va mazmun tomonlaridan iborat lisoniy birlik dir . Chunonchi, [ot+-chi = ot anglatgan narsa/hodisa… bilan aloqador ish- harakatni bajaruvchi shaхs/predmetni atovchi ot] so‘z yasash qolipida shakl tomo- ni [ot+-chi …], mazmun t o mon esa […. ot anglatgan narsa/hodisa… bilan aloqador ish-harakatni bajaruvchi shaхs / predmetni atovchi ot] so‘z yasash qolipining shakl tomoni so‘z yasash asosi va so‘z yasash vositasi/usuli dan iborat, uning mazmun tomonini esa leksik-grammatik хususiyatlar majmuasi sifatida olingan hosila tashkil etadi. Tilimizda umumlashgan ma’nolarning ifodalanish usullariga ko‘ra namuna sifatida so‘z yasash qoliplarining quyidagi ko‘rinishlarini sanab o‘tish mumkin; tabiiyki, ularning tur va хillari behad ko‘p va ko‘rsatilgan namunalarning o‘zi ham o‘nlab ko‘rinishlarni o‘z ichiga oladi: Affiksal so‘z yasash qolipi: -suffiksal: [ot + -chi = so‘z yasash asosi anglatgan narsa/hodisa… bilan aloqador ish-harakatni bajaruvchi shaхs/predmetni atovchi ot]. -prefiksal: [be + ot = so‘z yasash asosi atab kelgan narsa/hodisa, belgiga ega bo‘lmaslik ma’noli sifat] . Yordamchi/ko‘makchi so‘zli so‘z yasash qolipi – [ot + bo‘l- = o‘timsiz fe’l]. Takror usulli so‘z yasash qolipi – [ numerativ + to‘liq takror = daraja = miqdor ravishi] . Qo‘shma so‘z beruvchi so‘z yasash qolipi – [shaхs nomi + o‘timli/o‘timsiz fe’lning aniq/orttirma/o‘zlik nisbat asosi + -di = so‘z yasash asosi bilan aloqador marosim nomi ma’noli ot]. 10 Tarkibli (qo‘shma) so‘z beruvchi qolip – [o‘nlikni atovchi sanoq son + birlikni atovchi sanoq son = o‘n birdan to‘qson to‘qqizgacha sanoq son] . Yasama so‘z va yasalgan so‘zni farqlash lozim. Yasama so‘z sof nutqiy hodisa bo‘lib, uning ma’noviy imkoniyatlari so‘z yasash qolipining qobiliyati bilan belgilanadi va nutqda/matndagina muayyanlashadi. Chunonchi, uchuvchi yasama so‘zi qush, qurilma, mashina … kabi so‘zlarning har biri bilan birikkanda o‘ziga хos ma’no kasb etadi, yoki bo‘zchi so‘zi matn talablariga ko‘ra “bo‘z to‘quvchi” (kasb-kor egalari doirasida), “bo‘z sotuvchi” (sotuvchilar rastasida), “bo‘z хarid qiluvchi” (хaridorlar orasida) , “bo‘zni boshqa rangga bo‘yovchi” (bo‘yoqchilar doirasida)… kabi ma’nolarni ifodalash qobiliyatiga ega va uning aniq kontekstual ma’nosi nutqda muayyanlashadi. Shuning uchun yasama so‘zning aniq ma’nosi lug‘atlarda sharhlanishi mumkin emas va biror lug‘at (100 milliard so‘zli bo‘lsa ham) tilning imkoniyat sifatida mavjud bo‘lgan atigi bitta sermahsul unumli so‘z yasash qolipi hosilalarini ham to‘liq qamrab ololmaydi va olishi ham kerak emas , lug‘at lisoniy birliklarni – leksemalarni qamrab ola biladi, хolos. Yasalgan so‘z ma’noviy iхtisoslashgan, leksemalanishning birinchi bosqichiga yuz tutgan va til jamiyati a’zolari хotirasida “qotib qolgan”, shu shaklga bog‘langan ma’noga ega bo‘ladi. Chunonchi, uchuvchi – samolyotni boshqaruvchi shaхs , yoki suvchi – mirob, qishloq хo‘jaligida sug‘orish ishlari bilan band mutaхassis shaхs . Yasalgan so‘z lisoniy birlik – leksema mavqeidadir va ma’nosi lug‘atlarda 11 sharhlanishi mumkin va zarur. So‘z yasash qolipi hosilasi ko‘p ma’noli bo‘lsa, ulardan biri/bir nechtasi yasalgan so‘zga хos bo‘lib, lug‘atdan o‘rin olishi, bir qator ma’nosi esa yasama so‘zga хos bo‘lib, lug‘atda sharhlana olmasligi mumkin. Chunonchi, ichuvchi so‘zining “ichish, shimish harakatini bajaruvchi shaхs/narsa” ma’nosi yasama so‘zga taalluqli, matnda oydinlashadi. Uning “aroqхo‘r” ma’nosi esa yasalgan so‘zga aloqador va lug‘atda alohida sharhlanadi. Shuning uchun o‘z- bek tilining izohli lug‘atida –uvchi qo‘shimchali yasama so‘zlarning deyarli barchasi oldida ikki хil izoh bor. Yasalgan so‘z tarkibining bo‘linuvchanlik хususiyatiga ko‘ra tariхiy taraqqi- yotning ma’noviy iхtisoslashish → soddalashish → tublashish 6 bosqichlarida turi- shi mumkin.Alohida la iklar tilshunosligining derivatsiya masalasini hatto struktural tadqiqotlar darajasida ham to‘g‘ri yecholmaganining asosiy sababi mana shu ikki tushunchani – yasama so‘z va yasalgan so‘z (leksema / leksemalashayotgan) tushunchalarni farqlamasligida, so‘z yasashni so‘zlarning yasalishi, yasalgan so‘zlar bilan cheklab qo‘yishidadir. Sof o‘zbek so‘zlari — o‘zbek tilining o‘zida yasalgan leksemalar. 7 Ular o‘z qat- lamning ikkinchi (nisbatan yangi) qismini tashkil qiladi. Bunday yasalishning quyi- dagi turlari bor: 6 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Qurbonova M.M., Raupova L.R., Abuzalova M.Q., Yo`ldosheva D.N. Hozirgi o`zbek tili.- Buxoro-2021.-154 b. 7 H.Jamolxanov. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent — «Talqin» — 2005, 189-bet. 12 a) semantik usul- ma’no taraqqiyoti mahsuli sifatida yangi leksemaning yuzaga kelishi: ko‘k («rang») — ko‘k («osmon»), yetti («son») — yetti («ma’raka nomi»), yupqa (sifat) - yupqa (ot: «ovqatning bir turi») kabi; b) affiksatsiya usuli. Bunda o‘zak va affikslar turli til materiallari bo‘lishi mum- kin, ammo ularning qo‘shilishi o‘zbek tili tarkibida yuz beradi, o‘zbek tilining so‘z yasash qoliplariga asoslanadi, shu sababli bunday yasama so‘zlar o‘zbek tilining o‘z qatlami birligi sanaladi. Masalan: bosh (umumturkiy)+ «-la» (o‘zb.) — boshla (o‘zb) temir (umumturkiy) + «-chilik» (o‘zb.) — temirchilik (o‘zb.) Jang (f-t.) + «- chi» (o‘zb. ) —jangchi (o‘zb.), madaniyat (ar.) + «-li» (o‘zb.) — madaniyatli (o‘zb.), obuna (r-b.) + «~chi» (o‘zb.) — obunachi (o‘zb.), paxta (mo‘g‘.) + «-chi» (o‘zb.) — paxtachi (o‘zb.), «be-» (f-t.) + bosh (umumturkiy) — bebosh (o‘zb.) + «-lik» (o‘zb.) — beboshlik (o‘zb.), bil (umumturkiy) + «-im» (o‘zb.) — bilim (o‘zb.) + «-don» (f-t.) — bilimdon (o‘zb.) kabi. Sof o‘zbek so‘zlarining yasovchi asosi arabcha yoki ruscha-baynalmilal bo‘lganda, yasalmaning o‘zagi yoki asosida ikki unli yonma-yon kelishi, so‘z boshida ikki- uch undosh qatorlashishi mumkin: maorifchi , matbaachi, doirachi, saodatli, manfaatli, dramnavislik, drenajlanmoq, plakatbop, planbozlik. Ma’lumki, tilshunoslikda ilk bor so ‘ z yasalishi muammosining o ‘ rganilishi 13 Turkiyshunos M.A.Kazembek nomi bilan bog ‘ liq. 8 O‘sha davrda turkiyshunoslik endigina shakllanish arafasida bo‘lganligi tufayli so‘z yasalishi masalasini o ‘ rga- nishga un chalik jiddiy e’tibor qaratilmagan . 9 Shuni ham qayd qilish kerakki, tatar tilshunos larining so‘z yasalishi hodisasini o‘rganishdagi xizmati, ayniqsa,katta bo ‘ l- gan. Tatar tilidagi so‘z yasalishi masalasiga doir mulohazakor fikrlar nafaqat o‘sha davrga tegishli ilmiy grammatikalarda, balki maxsus tadqiqotlarda, ilmiy maqolalar- da ham ko‘zga tashlanadi. 10 Ko‘pchilikka ayonki, turkiyshunoslikda turk tilidagi so‘z yasalishini o‘rganish orqali katta tajriba maktabi vujudga kelgan. Shu o ‘ rinda , M.A.Kazembek, A.N. Samoylovich, V.A.Gordlevskiy, A.N.Kononov nomlarini alohida tilga olish joiz. Qayd qilish kerakki, so‘z yasalishi muammosi ilk maratoba turk tili misolida o‘rganila boshlangan.XX asrning 30- yillarida turk tilidagi so ‘ z ya- salishi masalasi bilan jiddiy shug‘ullanishga astoydil kirishgan tilshunoslar dastlab bu bo‘yicha material to‘plash, uni tartibga solish, so‘z yasalish imkoniyatlarini aniq- lash bilan mashg‘ul bo‘lgan va ba’zi muammolarning hal etilishiga imkon qadar o‘z hissasini qo‘shgan. XX asrning 40-60 yillari arafasida turk tilida so‘z yasalishi ma- salasini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish yanada yuqori bosqichga ko‘tarilgan. XX asrning 30-40 yillariga kelib o‘zbek tilshunosligida Ulug‘ Tursunning “O‘zbekchada fe’llarning yasalishi”, Zokir Ma’rufovning “O‘zbek tilida ot yasov- 8 Казембек М.А. Общая грамматика турецко-татарского языка. – Казань, изд.1-1839; изд. 2-1846 9 Севортян Э.В. Аффиксы именного словообразования в азербайджанском языке. – М.: Наука, 1966. –С7 . 10 Ганиев Ф.А. Некоторые итоги исследования словообразования в современном татарском языке и задачи его дальнейшего изучения // Сб: Вопросы татарского языкознания. – Казань, 1971. – С. 102. 14 chi suffikslar” nomli maxsus asarlari yaratildi. Biroq so‘z yasalishi hodisasini o ‘ rga- nish bo‘yicha hali maxsus tadqiqot ishlari amalga oshirilmagan edi. O‘zbek tilshunosligida tarixiy so‘z yasalishi masalasini yoritishga bag‘ishlangan dastlabki “ Проблемы исторического словообразования узбекского языка. Aффиксация. Част I” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasi 1955- yilda Ayub G ‘ u- lomov tomonidan himoya qilingan.Tadqiqotda o‘zbek adabiy tilidagi mahsulli, kam- mahsul so‘z yasovchi qo‘shimchalar sinxron va diaxron aspektda o‘rganilgan. Shu- ningdek, desertatsiya ishida otlarning bir xil so‘z turkumi va har xil so‘z turkumi doirasida (ichki va tashqi yasalish asosida) yasalishi masalasiga e’tibor qaratilgan. A.Berdialiev 1970-yilda “ Словообразуюшие сложние аффикси в узбекском язике”(O‘zbek tilida so‘z yasovchi murakkab affikslar)mavzusidagi nomzodlik dis- sertatsiyasini himoya qilgan.. M.A.Jo‘rabayeva 1975-yilda “O‘zbek tilida affiksal omonimiya” mavzusidagi nomzodlik ishini himoya qiladi. U qo‘shimchalarning omonimik munosabat hosil qilish masalasini o‘rganishni tadqiqotining obyekti qilib belgilagan. 1999- yilda M.B.Abdiyevning “Aффиксалний способ образования названий лиц в узбекском язике” (O‘zbek tilida shaxs nomlarining affiksal usul bilan yasalishi)mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasining himoyasi bo‘lgan.Profes- sor Y. Tojievning “ O‘zbek tilida affiksal sinonimiya ” mavzusidagi 1991-yilda himoya qilgan doktorlik dissertatsiyasining birinchi bobi o‘zbek tilidagi ot yasovchi 15 qo‘shimchalarning sinonimik munosabat hosil qilish masalasiga bag‘ishlanadi. Mazkur dissertatsiya o‘zbek tilshununosligida, shuningdek, umuman turkiyshunos- likda affiksal sinonimiya haqidagi har xil munozarali fikrlarga barham bergan tadqi- qot ishi hisoblanadi. Biroq shuni ta’kidlash kerakki, shu kunga qadar qo ‘ shimchalar- ning okkozianal so‘zlarni hosil qilishi bo‘yicha biror bir dissertatsiya yaratilgan emas. Okkozional so‘zlar esa nasriy nutqdan ko‘ra ko‘proq she’riy nutqqa xos. Badiiy asar tiliga kategorial yondashuvning shakllanishi, badiiy so‘zni ijodning shakl va mazmun xossalari birligida o‘rganishga harakat badiiy asarni estetik va falsafiy nuqtayi nazardan tushunish uchun asos bo‘ldi. Jumladan, G.E.Lessing, F. Shiller, Gumboldt, A. A. Potebnya, V. V. Vinogradov, V. M. Jirmunskiy, V. Ya. Zadornova, O.S.Axmanova, G.O.Vinokur, L. V. Shcherba ishlari o‘rganildi, muhim ilmiy xulosalaridan foydalanildi. 16 1.2 O‘zbek tilida derivatsiya jarayonlarining o ‘ rganilishi va o ‘ ziga xos xususiyatlari Yuqoridagi rejada derivatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni haqidaso‘z yuritdik. Bu rejada esa o‘zbek tilidagi derivatsiya jarayonlarining o‘ziga xos xususiyatlari va so‘z yasalishi bo‘yicha buyuk allomalarimizning qarashlari va bu qarashlarning hozirgi kundagi qonuniyatlarga qanchalik asos bo‘lganini ko‘ramiz. So‘z yasalishi lug‘at sathi taraqqiyotidagi ichki omillardan biri hisoblanadi. So‘z yasash yo‘llari,usullari so`z yasalishi bahsida o‘rganiladi.So‘z yasalishi asosan ikki usul bilan amalga oshadi: affiksatsiya usuli va kompozitsiya usuli. 11 1. Affiksatsiya usuli mustaqil ma’noli morfemaga, so‘zning o‘zak –negiziga so‘z yasovchi qo‘shimchalarni (affikslarni) qo‘shish orqali yangi so‘z yasashdir. So‘zning o‘zak-negiziga yasovchi qo‘shimchalar qo‘shish bilan hosil bo‘lgan yangi so‘z yasama so‘z deyiladi. Ot, sifat, fe’l, ravish yasovchi qo‘shimchalar so‘z yasov- 11 Xolmanova Z.T. Tilshunoslikka kirish. Toshkent-2007, 97-98-bet. 17 chi qo‘shimcha hisoblanadi. Affiksatsiya so‘z yasashda unumli usuldir: chiroy- li- chiroyli; sehr-gar-sehrgar. 2. Kompozitsiya usuli (so‘zlarni qo‘shish) orqali qo‘shma so‘zlar hozil qili- nadi. Birdan ortiq mustaqil ma’noli morfemaning (mustaqil so‘zning) birikib, yaxlit bir lug‘aviy ma’noni ifodalashi qo‘shma so‘z deyiladi: oqqush, toq qaychi, molboqar va oshqozon. Ko‘rpacha, qattiq, suyuq, silliq, moddiy, zarurat, qoldiq,boshqich..kabi so‘zlar hozirda yasama deb emas, tub so‘z sifatida qaraladi. Bulardan so‘z yasash- ning quyidagi usullari ham uchraydi: 3. Fonetik usul: ko‘r-ko‘z, bo‘r-bo‘z . So‘z urg‘usini ko‘chirish orqali so‘z hosil qilish ham fonetik usul hisoblanadi: yangi (sifat) – yangi (ravish). 4. Semantik usul: so‘z ma’nosining o‘zgarishi asosida yangi so‘zning hosil bo‘lishi. Masalan: to‘garak-aylana, to‘garak- mashg‘ulot, uloq-hayvon, uloq- sport turi, ko‘k- rang, ko‘k- osmon. 5. Abbreviatsiya usuli (so‘zlarni qisqartirish) rus tilidan qabul qilingan: Tosh MI, MDH, BMT. Qisqartirib yangi so‘z hosil qilishning bir necha ko‘rinishlari bor: bosh harflarni qisqartirib olish (AQSH); birinchi so‘zning dastlabki bo‘gini va keyingi so‘zlarning bosh harfini olish (SamDU) kabi. Tilshunoslikning so‘z yasalishi bo‘limida, birinchidan, yangi leksik birliklar- ning qanday hosil qilinishi, ikkinchidan, mavjud yasalmaning qanday paydo bo‘l- 18 ganligi tekshiriladi. Tekshirishning bu ikki tomoni o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq hodi- salar bilan hisoblanadi. So‘z yasash turli usullar bilan amlaga oshiriladi. Bu usullar kelsik-semantik, fonetik, grammatik hodisalar bilan chambarchas bog‘liq. Ma’lum- ki, so‘z yasalishi hodisasi ilgari tilshunoslikning ayrim bir sohasi sifatida emas, balki morfologiya ichida tekshirib kelingan. Bunday o‘rganish eng asosiy usullar – so‘z yasashning ham, shakl yasashning ham bir xilda (affiksatsiya) bo‘lishi, ko‘pgina yasovchilarning so‘z turkumlari bilan ham bog‘liq bo‘lishi (-la affiksi fe’llikni ko‘r- satishi bilan bir qatorda so‘z ham yasaydi) bir qadar chalkashliklarga olib kelardi. 12 Qalandar Sapayev qo`llanmasida ham so‘z yasalish usullari to‘rtta usuldan iborat: 1) fonetik usul; 2) semantik usul; 3) affiksatsiya (morfologik) usul; 4) kompozit- siya (sintaktik) usul. Ba’zi so‘zlar affiks funksiyasini bajarib , ergash morfemaga yaqinlasha boshlagan bo‘lsa ham, hali affiksga aylanib ulgurmagan bo‘ladi. Bular affiksoid sanaladi. Ma- salan, bu uyda to‘rt xona bor – biz ishxonaga bordik. Ko‘rinadiki, xona elementi o‘rni bilan so‘z bo`lib ham qo‘llanadi, affiks bo‘lib ham qo‘llanadi. Ot yasalishi. Hozirgi o‘zbek tilining lug‘at tarkibida ot turkumi juda ko‘p so‘z- larni birlashtiradi. Boshqa so‘z turkumlariga nisbatan ot turkumining yangi so‘zlar bilan boyib borishi ancha faol va uzluksiz davom etadi. Ot turkumining boyib borishi o‘zbek tilining asosan o‘z ichki vositalari asosida, shuningdek, boshqa tillarning ta’- 12 Каландар Сапаев. Хозирги узбек тили. Тошкент—2009,3-бет. 19 sirida sodir bo‘ladi. Hozirgi o‘zbek tilida otlar quyidagi usullar bilan yasaladi: 1) affiksatsiya usuli: suv+chi, qiziq+chi, fikr+dosh. 2) kompozitsiya usuli: bel+bog‘, osh+pichoq. Sifat yasalishi. Boshqa so‘z turkumlari singari, sifat ham to‘xtovsiz yangi so‘zlar bilan boyib boradi. Bu hodisa asosan o‘zbek tiling o‘z ichki imkoniyatlari hisobiga yangi ma’noli sifatlar hosil qilish va boshqa tillardan so‘zlar qabul qilish hisobiga sodir bo‘ladi: dokumental, aktual, dialektal, progressiv, effektiv, federativ kabi sifat- lar aynan shu shaklda qabul qilingan. Ammo bu sifatlardagi –al, -iv kabi element- lar faqat shu so‘zlar tarkibidagina keladi, shu tarkibdan ajratilmaydi. Bular o‘zbek- cha so‘zlardan yangi sifat yasash xususiyatiga ega emas. Sifat ham otdek asosan affiksatsiya va kompozitsiya usuli bilan yasaladi: 1) affiksatsiya usuli : uy+li, suv+siz, oz-g‘in, sez+gir. 2) kompozitsiya usuli: havo rang, sof dil, sohib jamol. Fe’l yasalishi: 1) affiksatsiya usuli: toza+la, gumon+sira, yo‘l+iq. 2) kompozitsiya usuli: hikoya qil, ijod et, g‘ayrat qil. Ravish yasalishi: 1) affiksatsiya usuli: o‘zim+cha, qahramon+chasiga. 2) kompozitsiya usuli: har gal, bir kuni, o‘z-o‘zidan. 13 Ot derivatsiyasining affiksal va kompozitsion qolipi mavjud. Bu qolip ham o‘z o‘r- nida unumli, unumsiz; mahsuldor va kammahsul turga bo‘linadi. 14 O‘zbek tili so‘z yasalishining o‘rganilishi. 13 Каландар Сапаев. Хозирги узбек тили. Тошкент—2009, 39-69 -бетлар. 14 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Qurbonova M.M., Raupova L.R., Abuzalova M.Q., Yo‘ldosheva D.N. Hozirgi o‘zbek tili.- Buxoro-2021.-154 b. 20 O‘zbek tili so‘z yasalishi sistemasining nazariy masalalarini tahlil etishga o‘tishdan oldin, umuman so‘z yasalishi tarixi, bu jarayonning o‘ziga xos belgilarini bir- biridan farqlanuvchi bosqichlarini ajratish, har bir bosqichda erishilgan yutuqlar, yo‘l qo‘- yilgan kamchiliklar va ularning sabablarini aniqlash bilan mazkur masala bo‘yicha navbatdagi vazifalarni belgilash, kun tartibiga qo‘yish imkon tug‘iladi. Shu bois o‘z- bek tili so‘z yasalishi o‘rganilish tarixiga qisqacha to‘xtab o‘tish maqsadga muvofiqdir. O‘zbek tili so‘z yasalishining o‘rganilishiga oid manbalardan ma’lum bo‘libdiki, bu tarixni ikki asosiy bosqichga ajratish mumkin: 1. so‘z yasalishini tilshunoslikning morfologiya bo‘limida o‘rganilishi bosqichi; 2. tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida ajratilib va o‘rganilishi bosqichi. Bu bosqichning o‘z, navbatida, ikki bosqichga ajratish mumkin: a) tilni sistema sifatida o‘rganilishiga qadar bo‘lgan bosqich; b) so‘z yasalishini sistema sifatida o‘rganishga o‘tish bosqichi – hozirgi bosqich. So‘z yasalishining morfologiya bo‘limida o‘rganilishi bosqichi. Buning asosiy sababi, bizningcha, avvalo so‘z va so‘z shaklining affiks, qo‘shimcha bilan hosil qilinishidir. Bu esa so‘z yasalishi va so‘z shaklining qanday til birligi deb tushunili- shi bilan bog‘liq, albatta. Bu bosqichda so‘z yasalishi va yasama so‘z bilan bog‘liq ko‘pgina tushunchalar haqida umuman yoki yetarli ma’lumot (tasavvur) bo‘lmagan. Masalan, ‘‘yasama so‘zning tarkibi’’, ‘‘so‘z yasalish asosi’’, ‘‘so‘z yasovchi’’ tu- shunchalari shular jumlasidandir. 15 So‘z yasalishining tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida ajratilishi va o‘r- ganilishi bosqichi. Bu bosqich XX asrning ikkinchi yarimlaridan o‘zbek tilini 15 Азим Хожиев . УЗБЕК ТИЛИ МОРФОЛОГИЯСИ, МОРФЕМИКАСИ ВА СУЗ ЯСАЛИШИНИНГ НАЗАРИЙ МАСАЛАЛАРИ.Тошкент-2010,139-бет. 21 sistema sifatida o‘rganishga jiddiy e’tibor qaratilgungacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi.Bu bosqich yuqorida ko‘rilgan bosqichdan quyidagi asosiy xususiyatlari,ijobiy natijalari bilan farqlanadi: 1) So‘z yasalishining o‘zbek tilshunosligining mustaqil bo‘limi sifatida ajratilishi ,tan olinishi bilan; 2) So‘z yasalishiga xos asosiy tushunchalarning, ulardan har birining mohiyati belgilanishi bilan. Masalan, yasama so‘zning tarkibi, so‘z yasalish asosi va so‘z yasovchi, so‘z yasalish ma’nosi, so‘z yasalish imkoniyati kabi tushunchalar va har birining mohiyati haqidagi fikr-mulohazalar shular jumlasidandir; 3) So‘z yasalishi bilan bog‘liq ko‘pgina hodisalarning mohiyati haqida yangicha qarashlar yuzaga kelishi bilan. Masalan, uzoq vaqtlardan beri so‘z yasalishining bir necha usuli borligi tan olib kelingan bo‘lsa,aslida,uning birgina usuli-affiksatsiya usuli mavjudligi isbotlandi; So‘z yasalishining tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida ajratilishi,alohida bo‘lim sifatida o‘rganilishi bilan ana shunday yutuqlarga erishish imkoniyatlari yu- zaga keldi. O‘zbek tilini sistema sifatida o‘rganishga jiddiy e’tibor qaratilishidan hozirga- cha bo‘lgan bosqich. XX asrning oxirlariga kelib o‘zbek tilini sistema sifatida o‘rga- nishga alohida e’tibor qaratilganligi va shunday o‘rganishga jiddiy kirishilganligi, bu esa o‘z ijobiy natijalarni berayotganligi ma’lum. Shuningdek,o‘zbek tilini sistema sifatida o‘rganish bilan erishilayotgan ijobiy natijalar boshqa muhim muammolarni ham belgilishga va hal etishga ijobiy ta’sirini ko‘rsatyapti. Shu bois o‘zbek tilshu- 22 nosligi taraqqiyotining bu davrini alohida bosqich sifatida ajratish xato bo‘ lmasa kerak. So‘z yasalishi sistemasi.Tilning har bir sathi, sistemasi shu sath, shu sistemani shakllantiruvchi til birligiga ega bo‘ladi. Bundan so‘z yasalishi sistemasi ham mus- tasno emas. Shu bois tilning har bir sistemasining tadqiqi shu sistemani shakllanti- ruvchi til birligini belgilashdan boshlanadi-bu ham ma’lum fakt. Yasama so‘zning tarkibi.Har bir yasama so‘z ikki tarkibiy qismdan, ya’ni so‘z yasalish asosi va so‘z yasovchidan tashkil topadi: ishchan<ish+chan,ishchi<ish+chi. Yasama so‘zning ma’nosi va boshqa xususiyatlari uning tarkibiy qismlari ma’nosi, shu qismlarga xos xususiyatlar asosida yuzaga keladi. Shuning uchun ham so‘z yasa- lishi va yasama so‘z bilan bog‘liq hodisalarning mohiyatini yoritishda so‘z yasalish asosi hamda so‘z yasovchi birlikka xos xususiyatlarni to‘g‘ri, aniq belgilash muhim ahamiyat kasb etadi, shu maqsadga erishish bilan yasama so‘z asosida so‘z yasalishi sistemasining shakllanishi bilan bog‘liq hodisalarning, demakki, so‘z yasalishi siste- masining mohiyatini to‘la va to‘g‘ri belgilash imkoni tug‘iladi. So‘z yasalish asosi.Bu termin o‘zbek tilshunosligida nisbatan keyingi vaqtlar- da yuzaga keldi. Ungacha yasama so‘zning bu qismiga nisbatan so‘z termini qo‘lla- nilar edi. Yasama so‘zning bu qismini ‘‘ so‘z yasalish asosi’’ deb atash, ya’ni shu so‘z birikmasining termin sifatida iste’molga kiritilishi tushunchaning mohiyatini 23 to‘la va to‘g‘ri anglash imkonini berdi.Bu esa, umuman, yasama so‘zning mohiyatini to‘g‘ri aniqlashga yordam beradi. Biroq o‘zbek tilshunosligida so‘z yasalishiga bag‘ishlangan ishlarda bunga, ya’ni so‘z yasalish asosi va uning mohiyati masalasi- ga hozirda ham jiddiy e’tibor berilayotgani yo‘q. 16 Aniqroq qilib aytganda, so‘z ya- lish asosiga nisbatan ham so‘z, leksema terminlari befarq qo‘llanib kelmoqda. Masalan, ishchanlik yasama so‘zining ishchan qismini ‘‘so‘z’’ (‘‘ yasama so‘z ’’), ‘‘leksema’’ deb, ishchan yasama so‘zning ish qismini ‘‘so‘z’’ (‘‘ tub so‘z ’’), ‘‘leksema’’ deb yuritish hozir ham davom etmoqda. Bu esa so‘z yasalishi va yasama so‘z bilan bog‘liq hodisalarning mohiyatini yoritishda o‘ziga xos salbiy natijalarni beryapti, albatta. O‘zbek tilida yasalish asosi va so‘z yasovchidan tarkib topmagan, qandaydir boshqa yo‘l bilan hosil bo‘lgan so‘zlar ham bor. Masalan, ‘‘qo‘shma so‘z’’ den yuri- tilayotgan belbog‘, otquloq, bodomqovoq kabi so‘zlar, ustqurma kabi kalkalash yo‘li bilan hosil qilingan so‘zlar shular jumlasidandir. Bunday so‘zlar yasama so‘z ( so‘z yasash yo‘li bilan hosil qilingan so‘z) hisoblanmaydi. Shuning uchun ham ya- sama so‘zlarga xos mohiyatga ega bo‘lmaydi va yasama so‘zlar kabi guruhlanish, sistema hosil qilish xususiyatiga ham ega emas. Binobarin, ular so‘z yasalishining, so‘z yasalishi sistemasining obyektiga kirmaydi. Mahsulli va mahsulsizlik. O‘zbek tilshunosligida bu termin sovz yasovchilar- 16 Азим Хожиев. УЗБЕК ТИЛИ МОРФОЛОГИЯСИ, МОРФЕМИКАСИ ВА СУЗ ЯСАЛИШИНИНГ НАЗАРИЙ МАСАЛАЛАРИ.Тошкент-2010,146-бет. 24 ga va so‘z yasash usuliga nisbatan qo‘llab kelindi , ya’ni mahsulli va mahsulsizlik so‘z yasovchilarga va so‘z yasash usullariga , hatto so‘z yasash modellari, so‘z ya- sash qoliplariga xos hodisa deb qaralmoqda. Bu hol har bir hodisa (tushuncha) ning mohiyatini to‘g‘ri aks ettiruvchi termin qo‘llamaslikni oqibatidir, hodisaning mohi- yati to‘g‘ri belgilanmaganligini (yoritilmaganligini) ko‘rsatuvchi faktdir. Xullas, mahsulli-mahsulsizlik haqida gap borar ekan, avvalo, uning mohiyati- ni va so‘z yasalishiga oid qaysi tushuncha bilan bog‘liqligini aniq belgilab, shu asos- da ish ko‘rish talab etiladi. Sodda qilib aytganda, birinchidan,‘‘mahsulli- mahsulsiz’’ deganda qanday hodisi tushunilishi, ikkinchidan, bu hodisaning so‘z yasovchiga , so‘z yasash usuliga yoki so‘z yasalish modeliga (qolipiga) oidligi aniq belgilanishi hamda o‘zi aloqador bo‘lgan hodisa doirasida o‘rganilishi lozim bo‘ladi. ‘‘Mahsulli-mahsulsizlik’’ ( ‘‘ unumli- unumsizlik ’’ ) termindagi mahsulli (unumli) so‘zi ‘‘ mahsuli bor ’’ va ‘‘ sermahsul ’’ (‘‘unimi bor’’ va ‘‘ unumdor’’, ‘‘serunum’’) ma’nolarida befarq qo‘llanib kelayotgani ma`lum, bizningcha bu o‘rinda, birinchi navbatda, ikki hodisani farqlash lozim: 1) yangi so‘z yasalishi yoki yasalmasligi; 2) kam miqdorda yoki ko‘p miqdorda so‘z yasalishi. Birinchi hodisaning mohiyatini ‘‘mahsulli-mahsulsizlik’’ termini to‘g‘ri va aniq aks ettiradi,ya’ni yangi so‘z yasalayotgan (hosil qilinayotgan ) bo‘lsa- mahsulli (mahsuli bor), yangi so‘z yasalishi yo‘q bo‘lsa – mahsulsiz (mahsuli yo‘q) bo‘ladi. Ikkinchi hodisaning mohiyatiga ega ‘‘sermahsul- kammahsullik’’termini mos keladi, ya’ni 25 kam miqdorda so‘z yasalsa-kam mahsul, ko‘p miqdorda so‘z yasalsa- sermahsul bo‘ladi. Ana shu ikki termindan boshqasini qo‘llashga ehtiyoj yo‘q. 1-bob bo‘yicha xulosa Derivatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni haqida olib borilgan tadqiqotlardan xulosa qiladigan bo‘lsak, derivatsiya tilshunoslikda so‘z yasalishi- ning muhim jarayoni bo‘lib, unda asosiy vazifa yangi leksik birliklarni yaratishdir. Derivatsiya jarayoni tilning lug‘at boyligini oshirish, yangi ma’no nuqtalarini ifoda- lash va kommunikatsiya ehtiyojlarini qondirish uchun xizmat qiladi. Tilshunoslikda 26 derivatsiya jarayonlari morfologiya va semantika sohalari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning hamkorligi natijasida til rivoji va dinamikasi ta’minlanadi. Bu jarayon orqa- li tildagi ko‘p ma’nolilik, o‘zak va qo‘shimchalar o‘rtasidagi aloqadorlik kabi masa- lalar chuqurroq o‘rganiladi. O‘zbek tilida derivatsiya jarayonlarining o‘ziga xos xususiyatlariga kelsak, bu til agglutinativ til oilasiga mansub bo‘lgani uchun derivat- siya jarayonlarida asosan qo‘shimchalar yordami bilan amalga oshiriladi. O‘zbek tilidagi derivatsiya jarayonlari quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: 1. Qo‘shimchalarning roli: Qo‘shimchalar leksik va grammatik ma’no yara- tishda muhim o‘rin tutadi. Masalan, ‘‘-chi’’, ‘‘-lik’’, ‘‘-dor’’ qo‘shimchalari yangi so‘zlar yasalishida faol ishtirok etadi. 2. Polisemantik o‘zgarishlar: o‘zbek tilida derivatsiya orqali bir so‘zning tur- li ma’nolari hosil qilinadi, bu esa tilning boyligi va moslashuvchanligini ko‘rsatadi. 3. So‘z o‘zaklarining mustahkamligi: o‘zbek tilida so‘z o‘zaklari odatda o‘zgarmas bo‘lib, qo‘shimchalar orqali yangi birliklar hosil qilinadi. 4. Ijtimoiy va madaniy omillar ta’siri: Derivatsiya jarayonlari ijtimoiy ehti- yojlarga qarab shakllanadi, ya’ni tilning rivojlanishi va so‘z yasalish usullari madaniy omillarga bog‘liq. Yuqoridagi fikrlar asosida aytish mumkinki, derivatsiya jarayonlari o‘zbek tilshu- nosligida so‘z boyligini shakllantiruvchi asosiy mexanizmlardan biri hisoblanadi. hisoblanadi. Derivatsiya faqatgina tilning ichki tizimi bilan chegaralanib qolmasdan, madaniy va ijtimoiy omillar bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Shu boisdan, 27 tilshunoslikda derivatsiya masalalarini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. 2-BOB. OT KISHNAGAN OQSHOM ASARI MATNINING DERIVATSION TAHLILI 2.1. So ‘ z yasovchi affikslarning qo ‘ llanilishi va vazifasi ‘‘Aytish kerakki, xalq aloqa qilish, axborot berish uchun so ‘ zlamaydi. U, avvalo, munosabat bildiradi. Shu bois har qanday gap ekspressiyaga ega bo ‘ ladi. Vaziyatga qarab “U ketdi”, degan olti tovushdan iborat ikki so ‘ zli gapga besh-o ‘ n xil sezimni yuklash mumkin. Xalq tili hamisha harakatda va ichki dinamikaga ega bo ‘ lgani uchun haroratlidir. Aloqa qilishgagina mo ‘ ljallangan kitobiy til ekspressiyadan mah- rumligi sabab harakatsizdir. Tog ‘ ay Murodning iste’dodi shundaki, tinimsiz harakat- da bo ‘ lgan, sanoqsiz jilvalanadigan jonli til tarovatini asarlariga beziyon o ‘ tkaza bildi. Yozuvchi asarlarida qo ‘ llangan “hadahaladi”, “o ‘ tirib jo’nadi”, “yig ‘ lab qo ‘ ya berdi”, “aytib qo ‘ ya berdim” kabi so ‘ z va birikmalar shu turishicha ham jonli, ma’lum ekspressiyaga egadir. Kontekstda esa ular porlab ketadi. 17 ,- deydi Qazoqboy Yo ‘ldoshev. Masalan: ‘‘Birodarlar, ko ‘rgilik, ko‘rgilik ! Bir erta uyg‘onib, kallamga qo‘l yugurtirdim. Sochlarim orasida yara- chaqalar uch berdi. Parvoyim falak bo‘ldi, yura berdim . Onamga-da aytmadim.’’ 18 Bu misol esa yuqoridaki fikrga yaqqol misoldir. Tog‘ay Murodning barcha asarlarida shevaga oid so‘zlar qo‘llansa-da, aynan dialek-tizm qahramon xarakterini ochib berishda, uning ruhiy pozitsiyasini belgilashda asosiy rolni o‘ynaydi. Aynan qissada Ziyodulla chavandozning chapani nutqi, Surxon vohasidan ko‘pkari-yu, dala -dashtning “hidi”ni olib keladi. Yozuvchining yana bir uslubi ko‘zga tashlanadi: uslubda qisqalik! Takrorlar! Qisqalik va takror inson tuyg‘ularini to‘la darajada kitobxonga yetkazadi. Aynan Tog‘ay Murod asarlaridagina mana shu shakllar ko‘p uchraydi. Shevaga xos so‘zlar alohida 17 Qozoqboy Yoldo ‘ shev, https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/qozoqboy-yoldoshev-togay-murod-badiiyati-bu-dunyoda-olib- bolmaydi-audiokitob.html . Toshkent—2022. 28-bet 18 To`g`ay Murod. Ot kishnagan oqshom. Toshkent—2017,7-bet 28 ohang va musiqiylikni shakllantirib bir umumiy kuydek jaranglaydi. Masalan: ‘‘Onamiz tap-taqir kallamni ushlab-ushlab ko‘rdi. Ich-ichidan kuydi. Aytib- aytib yig‘ladi.’’ 19 Bu takrorlar nafaqat inson tuyg‘ularini ochib bermoqda va ‘‘ aytib-aytib yig ‘ ladi’’ jumlasini lingvistik jihatdan tahlil qilsak, bu takror hol vazifasini bajarib, ish hara- katning ko‘proq davom etganini ham anglatmoqda. So‘z yasovchi qo‘shimchalar — o‘zbek tilida bir so‘zdan yangi so‘z hosil qilish uchun qo‘llaniladigan grammatik vositadir. Ular so‘zning lug‘aviy ma’nosini kengaytiradi yoki o‘zgartiradi. Ushbu qo‘shimchalar yordamida tilning so‘z boyligi oshadi va turli turkumdagi so‘zlar shakllanadi. Masalan: chiroy → chiroyli (otdan sifat). So‘z yasovchi qo‘shimchalarning qo‘llanilishi: a) asos so‘zlardan yangi so‘z yasash: So‘z yasovchi qo‘shimchalar yangi ma’noga ega lug‘aviy birliklarni yaratish uchun ishlatiladi. Masalan: bolalik → bolalarcha. ish → ishchi. b) so‘z ma’nosini o‘zgartirish: So‘z yasovchi qo‘shimchalar so‘zning semantik (ma’no) jihatdan boshqa bir ko‘rini- shini shakllantiradi. Masalan: kitob → kitobxon (kitob o‘qiydigan shaxs). yoz → yozuvchi (fe’l ma’nosi subyektga o‘tadi). So‘z yasovchi qo‘shimchalarning turlari: a) ot yasovchi qo‘shimchalar: Otdan, fe’ldan yoki boshqa turkumdan ot yasaydi. Masalan: 19 To‘g‘ay Murod. Ot kishnagan oqshom. Toshkent—2017,7-bet 29 chiq + indi → chiqindi; o‘yin + chi → o‘yinchi; b) sifat yasovchi qo‘shimchalar: Sifat yasash uchun ishlatiladi. Masalan: quvonch + li → quvonchli; ishonch+ li → ishonchli; suv+siz → suvsiz; c) fe‘l yasovchi qo‘shimchalar: So‘zning ma’nosini harakatni ifodalovchi shaklga o‘zgartiradi. Masalan: tomosha + qil → tomosha qilmoq. ish + la → ishla. d) ravish yasovchi qo‘shimchalar: Ravish hosil qilish uchun ishlatiladi. Masalan: do‘st + ona → do‘stona. bola + cha → bolacha. So‘z yasovchi qo‘shimchalarning vazifasi va ahamiyati. So‘z boyligini oshira- di. Tilni yanada ifodali va boy qiladi. Turkumlararo o‘tish imkonini beradi. Bir turkumdan boshqa turkumga o‘tuvchi so‘zlarni hosil qiladi. So‘z ma’nosini kengay- tiradi. Asos so‘zga yangi ma’no yuklaydi. Til rivojini ta’minlaydi va yangi tushun- chalarni yaratishga yordam beradi. Endi asardagi ayrim derivatsion jarayonlarga e’tibor qaratsak: 1)‘‘Ariqdan sag‘al suvladim. Ariq yoqalatib yetakladim. Oyoqlarini yozdim. Qashlab yuvdim. Kamarga qaytarib olib keldim.Burchakda turgan qopdan to`rvada yem olib kelib osdim. Tarlon jonlanganday bo‘ldi.’’ 20 Suv+la > suvlamoq ( suv ichirmoq), otdan fe’l yasayapti affiksatsiya yo`li orqali; 20 To‘g‘ay Murod. Ot kishnagan oqshom. Toshkent—2017,71 – bet. 30 2)‘‘Men sir bermadim, talmovsiradim. Boisi, o`shanda o`n kun yotganim elga doston bo`ldi. El orasida yuruvsiz bo`ldim.’’ 21 Yur+uv > yuruv,fe’ldam ot yasalmoqda, affiksatsiya usuli orqali; Yuruv+siz> yuruvsiz (uyatli bo`lmoq), otdan sifat yasalmoqda, qo`shimcha orqali. 2.2. Asardagi yangi so ‘ zlarning semantik tahlili Semantik tahlil- bu so ‘ zlar, jumlalar va matnlarning mavnosini tushunish va tah- lil qilish bilan shug ‘ ullanadigan jarayondir. U tilshunoslik, informatika va sun’iy intellekt sohalarida qo ‘ llaniladi. Semantik tahlilning asosiy mqsadlari: a) ma’noni aniqlash: so ‘ zlar va jumlalarning lugvaviy va kontekstual ma ‘ nosi ni aniqlash; b) konnotatsilarini tushunish: so ‘ zlarning qo ‘ shimcha ma ‘ nolarini va ularning hissiy ta’sirini tushunish; d) kontekstni hisobga olish: bir xil so ‘ zning turli kontekstlarda turlicha ma ‘ no- ga ega bo ‘ lishini aniqlash; e) tilni avtomatlashtirish: matnni tahlil qilish orqali kompyuterga tabiiy tilni tushinishga yordam berish. Semantik tahlil usullari. Bular semantik tasniflagichlar va semantik ekstraktorlardir. Keling, ularni qisqacha muhokama qilaylik : 1. Semantik tasniflash modellari: Bu berilgan matnga oldindan belgilangan har qanday toifalarni tayinlaydigan matn tasniflash modellari. Mavzular tasnifi: Bu har qanday matnni qayta ishlash va ularni mazmuni asosida turli xil ma’lum bo‘lgan oldindan belgilangan toifalar bo‘yicha saralash usulidir. Masalan: Har qanday yetkazib beruvchi kompaniyada avtomatlashtirilgan 21 To‘g‘ay Murod. Ot kishnagan oqshom. Toshkent—2017,72 – bet. 31 jarayon mijozlarga xizmat ko‘rsatish muammolarini mashina o‘rganish(avtomatlashtirish) yordamida "to‘lov muammolari" yoki "yetkazib berish muammolari" kabilarga ajratishi mumkin. Bu jamoaga muammolarni tezroq aniqlashga va ularni hal qilishga yordam beradi. Hissiyot tahlili: Bu matn ichidagi yashirin his-tuyg‘ularni aniqlash usuli, u ijobiy, salbiy yoki neytral bo‘lishi mumkin. Bu usul har qanday nutq yoki yozuvda ularning aniq ifodasi dolzarbligini tushunishga yordam beradi. Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘pincha mijozlar har qanday manfaatdor kompaniya haqida o‘z fikrlarini bildiradilar. Misol uchun, kimdir sharhda quyidagicha yozishi mumkin: "Bu kompaniyaning mijozlarga xizmat ko‘rsatishi - bu hazil!". Agar bu yerdagi his-tuyg‘ular to‘g‘ri tahlil qilinmasa, mashina "hazil" so‘zini ijobiy so‘z deb hisoblashi mumkin. 22 Yashirin semantik tahlil: Bu matnning katta korpusida statistik hisob- kitoblar yordamida so‘zlarning kontekstual-foydalanish ma’nosini ajratib olish va ifodalash usuli. Yashirin semantik tahlil bu strukturalashtirilmagan matnlar to‘plamlaridagi qoliplarni, shuningdek ularning o‘zaro munosabatlarini tekshiradigan va topadigan ma’lumotlarni qayta olish usuli. Maqsad tasnifi: Bu har qanday matnni mijozlarning niyatlari asosida farqlash usulidir. Mijozlar sizning kompaniyangiz yoki servis xizmatlaringizga qiziqishi yoki qiziqmasligi mumkin.Kimdirning qiziqishi bor yoki yo‘qligini oldindan bilish sizning haqiqiy mijozlar bazangiz bilan faol ravishda bog‘lanishga yordam beradi. Semantika, tilning ma’noni va ma’niy o ‘ zgaruvchanliklarini o ‘ rganishga bag ‘ ishlangan vaqtni o ‘ z ichiga olgan tarixiy sohadir. Antik davrlardan boshlab, semantika o ‘ zaro aloqalar, ma’niy bog ‘ lanishlar, va o ‘ zgaruvchan ma’noni 22 His-tuyg‘ularni tahlil qilish usullari. Allaberganova N.M, Abdrimova F.K. Vol. 1 No 13 (2023): Golden Brain scientific journal, 15-may, 2023yil. 260- 267-betlar. 32 o ‘ rganishda izlanayotgan usullarni o ‘ z ichiga olgan. Semantika, amaliyotda til va nutqni o ‘ rganish uchun juda muhimdir. Endi esa asardagi ayrim jumlalarni semantik jihatdan tahlil qilamiz: ‘‘Kalxonada... Uh, aytgili yo q. Do xtir degani berahm ekan. Onamniʻ ʻ ko rdim, birodarlar, onamni... ʻ Bari kalga qaytadan jingala soch bitdi . Mening kallam yaltirab qoldi. Bitta-da soch bitmadi! Do xtirlar ajablandi, kamdan kam uchraydigan voqea, dedi. ʻ Xo rligimdan yig lab-yig lab uyga keldim.’’ ʻ ʻ ʻ - ‘‘soch bitmoq’’ iborasini semantik jihatdan tahlil qilsak, bu yerda ma ʻ no ko ʻ - chishi yuz bergan, ya’ni soch o sib chiqishi ma’nosini anglatmoqda. ʻ ‘‘— Senlar mening bolaginamni oyoqosti qilgan bo lsang, sen ʻ shapkalarni xudoyim xudovando oyoqosti qilsin! — Xudoyim xudovando, bolaginangning o lganini ko r, sendaychikin ʻ ʻ shapkalar ! — Xudoyo, shu otlar bilan qo shilib, o zing ham go sht bo lib ket, sendaychikin ʻ ʻ ʻ ʻ shapkalar ! — Xudoyo, qirg inning oldida qirilib ket, sendaychikin ʻ shapkalar ! — Ilohi omin, xudo bandam desa, Muhammad payg ambar ummatim desa, shul ʻ shapkalar elga ermak, xalqqa shaloq bo lsin, ollohu akbar! ʻ Onamiz bilan ayolimizga Tarlonni aytmadim. Ayol zoti og zi bo sh bo ladi. Birov-yarimga aytib qo yadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Qolabersa, Tarlonni yolg iz o zimga o rgatib edim. Shu bois, Tarlon mendan ʻ ʻ ʻ o zgani o ziga yo latmaydi. ʻ ʻ ʻ O zgalar qo lidan yem-da yemaydi.’’ ʻ ʻ 23 Bu kontekstdagi shapkalar so ziga yanga ma’no yuklatilgan ya’ni SSSR davridagi ʻ millitsionerlar nazarda tutilmoqda va bu jarayon derivatsiyaning sintaktik usuliga yaqqol misol bo ladi. ʻ ‘‘Ostonadan ichkari mo raladim. ʻ Choyxona to la odam bo ldi. ʻ ʻ Choyxona havosi dim bo ldi. Nafasim qaytib ketdi. ʻ 23 To‘g‘ay Murod. Ot kishnagan oqshom. Toshkent—2017,69-70 – betlar. 33 Tashqari so rilarda-da odam mo l bo ldi. Birovlab sanasa yuzlar bo ldi.ʻ ʻ ʻ ʻ Xaltamni so ri ustuniga suyab qo ydim. Bo sh joy izladim. Bir odam turib ketdi, ʻ ʻ ʻ joyi bo shab qoldi. Xaltamni oldim. Yaqinimdagi odamga: ʻ — So raganlarga bu joy egalik deng, — dedim. ʻ Choy bilan kulcha olib keldim. Ko chaning narigi yuzida bir sermo ylov odam ʻ ʻ katta qozonda baliq qovurdi. Ana shu mo ylovdan ikki kilo baliq olib keldim. ʻ Chordona qurib, baliq tushirdim. Baliq serqiltiq bo ldi, xo p xunob qildi. ʻ ʻ Shunda, burchak so rida ikkita militsioner paydo bo ldi. ʻ ʻ Og zimdagi og zimda, bo g zimdagi bo g zimda qoldi. Ko nglim aynidi, ishtaham ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ buzildi. Ko rmayin-da, kuymayin-da, dedim. Chappa burilib o tirib oldim. Tag in, o shalar ʻ ʻ ʻ ʻ bo lsa-ya, deya hadiksiradim. Ko z qirim bilan qarab-qarab oldim. Yo q, ular ʻ ʻ ʻ emas, boshqalar bo ldi.’’ ʻ Bu kontektsdagi yasama so`zlar: - choy+xona> choyxona - ser+mo ylov> sermo ylov ʻ ʻ - ser+qiltiq> serqiltiq kabi so zlar affiksatsiya usuli bilan yasalgan. ʻ 34 35 2-bob bo yicha xulosaʻ Tog‘ay Murodning barcha asarlarida shevaga oid so‘zlar qo‘llansa-da, aynan dialektizm qahramon xarakterini ochib berishda, uning ruhiy pozitsiyasini belgilashda asosiy rolni o‘ynaydi. Tog‘ay Murod - o‘zbek adabiyotida o‘z o‘rni va so‘ziga ega bo‘lgan, adabiyotga zamonaviy, xalqchil uslubni kiritgan yozuvchidir. “Ot kishnagan oqshom”, Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi”, “Oydinda yurgan odamlar” kabi asarlari bilan tanilgan To‘g‘ay Murod o‘zbek adabiyotiga milliylik ruhini qaytargan yozuvchilardan hisoblanadi. Aynan u o‘zbek Sovet adabiyoti qolipini parchalagan, adabiyot ruhini va matnni milliylikka qaytargan yozuvchi sifatida baholanadi. Bunday ajoyib shoirlarning badiiy asarlarini lingvistik jihatdan tahlil qilish asarning asl mohiyatini va o‘zbek tili zamiridagi so‘zlarni to‘laqonli yoritishda aso- siy rol o‘ynaydi. Semantik tahlil esa so‘zga yuklatilgan yangi ma’nolarni kashf qi- lishda yordam beradi. 36 “Umumiy xulosa” Mazkur kurs ishida "Ot kishnagan oqshom" asari misolida derivatsion tahlil amalga oshirildi. Tadqiqot davomida derivatsiya jarayonlarining nazariy asoslari, tilshunoslikdagi o‘rni va o‘zbek tiliga xos xususiyatlari o‘rganildi. Ushbu jarayon asar matni misolida amaliy jihatdan tadqiq qilindi. Birinchi bobda derivatsiya tushunchasining nazariy asoslari yoritildi. Bu jarayonning o‘zbek tilidagi o‘ziga xos xususiyatlari, ayniqsa yangi so‘zlar yasalishi va ularning semantik xususiyatlari tahlil qilindi. So‘z yasovchi affikslarning funksiyasi va ular orqali hosil bo‘lgan semantik o‘zgarishlar chuqur o‘rganildi. Ikkinchi bobda "Ot kishnagan oqshom" asarining matni tahlil qilinib, undagi yangi so‘zlar va affikslarning semantik vazifasi tadqiq etildi. Ushbu asar misolida so‘z yasalishining tilshunoslikdagi nazariy va amaliy ahamiyati ko‘rsatib berildi. Tadqiqot natijasida, derivatsiya jarayonlarining til rivojlanishidagi o‘rni, ayniqsa, o‘zbek tilida so‘z yasash va ularni yangi ma’nolar bilan boyitishdagi roli aniqlandi. Asardagi derivatsion o‘zgarishlar tilshunoslikka oid ilmiy qarashlarni kengaytirish bilan birga, ularning o‘quvchilar uchun semantik jihatdan tushunarli bo‘lishida muhim ahamiyatga ega ekani tasdiqlandi. Hozirda derivatologiya sohasi tilni turli yo‘nalishlarda tadqiq qilyapti. Masalan lingvistik yo‘nalish ( derivatsiya atamasi ostida til birliklarining shakllanishi tushuniladi), kognitiv yo‘nalish ( til bu doimiy kuzatuvdagi uzluksiz jarayon, fikrni ifodalashning eng muhim vositasi sifatida) va psixologik yo‘nalish ( bunda derivatsiya til burliklarini faollashtiruvchi jarayon sifatida ko‘zga ko‘rinmas, mavhum tarzda ifodalanadi). Ko‘rinadiki, derivatsion nazariya bugungi kunga qadar lingvistik doirada eng talabi kuchli nazariyalardan biridir, chunki mazkur yo‘nalish Y. S. Kubryakova ta’biri bilan aytganda, tilshunoslik rivojlanishining zamonaviy tamoyillariga to‘liq javob beradi. Umumiy xulosa sifatida, derivatsiya jarayonlarining o‘zbek tilida keng qo‘llanilishi va "Ot kishnagan oqshom" asari misolida mazmunan boy va xilma-xil bo‘lganligi aniqlanganini ta’kidlash mumkin. Bu tadqiqot tilshunoslik va adabiyotshunoslik o‘rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. 37 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. R.Sayfullayeva., B.Mengliyev.,G.Boqiyeva., M.Qurbonova., Z.Yunusova., M.Abuzalova. Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili.-Toshkent—2009. -318 b. 2. To ‘ g ‘ ay Murod. Ot kishnagan oqshom. – T.:2017 -176 b. 3. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Universitet, 2006. – 385 bet. 4. Nematov H., Sayfullayeva R.R. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2008. – 489 bet. 5. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. T .: Ilm - ziyo , 2004. 68- b . 6. Казембек М.А. Общая грамматика турецко-татарского языка. – Казань, изд.1-1839; изд. 2-1846 7. Каландар Сапаев. Хозирги узбек тили. Тошкент—2009, -250 б. 8 . Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Ilm-ziyo, 2004. 68-b. 9. Asqarova M., Abdurahmonov G'. Hozirgi o'zbek adabiy tili T. Fan, 1986. 10. Jamolxonov H.A. Hozirgi o'zbek adabiy tili, "Talqin" nashriyoti. 2005, 25-bet. 11. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 2013. – 190 bet. 12. Qurbonova M., Yo‘ldoshev M. Matn tilshunosligi (uslubiy qo‘llanma). – Toshkent, 2013. – 284 bet. 13. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010. – 225 bet. 14. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 1996. – 325 bet 15. Begmatov E. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik qatlamlari. – Toshkent: Fan, 1985. – 245 bet. 38 16. https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/qozoqboy-yoldoshev-togay-murod- badiiyati-bu-dunyoda-olib-bolmaydi-audiokitob.html 17. https://ziyonet.uz/ru 18. https://arxiv.uz/uz/ 39

MUNDARIJA

Kirish

1-bob. Derivatsion tahlilning nazariy asoslari

1.1. Derivatsiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni

1.2. O‘zbek tilida derivatsiya jarayonlarining o‘rganilishi va o‘ziga xos xususiyatlari

1-bob bo‘yicha xulosa

2-bob. “Ot kishnagan oqshom” asari matnining derivatsion tahlili

2.1. So‘z yasovchi affikslarning qo‘llanilishi va vazifasi

2.2. Asardagi yangi so‘zlarning semantik tahlili

2-bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить