Dinamikani statistik o’rganish usullari 3 - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Dinamikani statistik o’rganish usullari 3

Купить

“ DINAMIKANI STATISTIK O’RGANISH USULLARI ” mavzusi“ DINAMIKANI STATISTIK O’RGANISH USULLARI ” mavzusi

Mavzu. DINAMIKANI STATISTIK O`RGANISH USULLARI REJA 1. Ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dinamikasi to‘g‘risida tushuncha. Dinamika qatorlari, ularning ahamiyati va turlari 2. Dinamika qatorlarining o‘rtacha darajasini hisoblash va tahlil ko‘rsatkichlari 3. Dinamika qatorlari tahlil ko‘rsatkichlarini hisoblash usullari 4. Dinamika qatorlarda taraqqiyotning umumiy (asosiy) qonuniyatlarini aniqlashning statistik usullari 5. Mavsumiylik, interpolyasiya va ekstrapolyasiya tushunchalari mohiyati

Dinamika qatorlari deb ommaviy ijtimoiy - iqtisodiy hodisalarni ma’lum davr (vaqt) ichida tavsiflovchi raqamlardan tashkil topgan qatorlarga aytiladi. Har qanday dinamika qatorlarida ikki element: - Vaqtni bildiruvchi payt sanalar yoki davrlar (yillar, oylar va shu kabilar); - o‘rganilayotgan hodisani ifodalovchi miqdorlar (soni, hajmi va hokazo) bo‘lishi shart .

Dinamika qatorlarida keltirilgan darajalar o‘rganilayotgan hodisaning ma’lum bir davr oralig‘idagi holatini yoki ma’lum bir paytdagi holatini aks ettirishi mumkin. Dinamika qatorlarida keltirilgan darajalar o‘rganilayotgan hodisaning ma’lum bir davr oralig‘idagi holatini yoki ma’lum bir paytdagi holatini aks ettirishi mumkin.

Davriy dinamika qatorlarida teng oraliq davrlari berilgan faqatgina 2 ta davr ma’lumot lari (aksariyat hollarda boshlang‘ich va oxirgi miqdor aniq bo‘lsa ) berilgan bo`lsa u holda oddiy arifmetik o‘rtacha formulasidan foydalanamiz. Misol: korxona, 2022 yilda 4560,0 ming so‘mlik, 2023 yilda 5400,0 ming so‘mlik mahsulot ishlab chiqargan bo‘lsa, o‘rtacha ushbu yillarda ming so‘mni tashkil etadi. n D yoki n D D D    2 1 0, 4980 2 0, 5400 0, 4560    D

Payt dinamika qatorlarda darajalarning soni va oraliqlarga bog‘liq holda o‘rtacha quyidagicha hisoblanadi. 1) Dinamika qatorlar darajasi 3 va undan ko‘p bo‘lib, qator oraliqlari teng bo‘lsa, ularning o‘rtachasi xronologik o‘rtacha formulasidan foydalanib topiladi.1 2 1 2 1 2 1     n D ... D D D n

2 ) Agarda dinamika qatorda faqatgina 3 ta va undan ortiq ma’lumot lar berilgan bo‘lsa, u holda oddiy arifmetik o‘rtacha formulasidan foydalanamiz.n D n D D D D n       .... 2 1

3 ) Dinamika qatorlar darajasi 3 va undan ko‘p, lekin qator oralig‘idagi vaqt teng emas, bu holda tortqichli arifmetik formuladan foydalanib, qatorlar o‘rtachasi topiladi:         t Dt t t t t D t D t D D n n n ... ... 2 1 2 2 2 1

Statistikada dinamika qatorlarni tahlil qilish uchun qator darajalari o‘zgarishining quyidagi ko‘rsatkichlari aniqlanadi: mutloq o‘sish yoki kamayish o‘sish yoki kamayish sur’ati (O‘zgarish sur’atlari) qo‘shimcha o‘sish yoki kamayish sur’ati bir foiz qo‘shimcha o‘sish yoki kamayishning mutloq qiymati Statistikada dinamika qatorlarni tahlil qilish uchun qator darajalari o‘zgarishining quyidagi ko‘rsatkichlari aniqlanadi: mutloq o‘sish yoki kamayish o‘sish yoki kamayish sur’ati (O‘zgarish sur’atlari) qo‘shimcha o‘sish yoki kamayish sur’ati bir foiz qo‘shimcha o‘sish yoki kamayishning mutloq qiymati

Dinamika qatorlari tahlil ko‘rsatkichlarini hisoblash usullari Dinamika qatorlarda hodisalarning mutloq o‘zgarishini har bir keyingi darajadan o‘zidan oldingi (zanjirsimon) yoki boshlang‘ich daraja miqdoridan ayirish bilan topiladi. a) Zanjirsimon usulda Bunda : - i darajaning mutloq o‘zgarishi (ko‘payishi yoki kamayishi) Di - taqqoslanayotgan joriy davr darajasi; Di-1 – taqqoslama oldingi davr darajasi; b) Bazis usulda Bu yerda D 0 - taqqoslanadigan bazis davr darajasi.1    i i z D D D 0 D D D i b    z D 

O‘zgarish sur’atlari (O`s) qator darajalarining birining ikkinchisiga nisbati bilan hisoblanadi. Agarda foizlarda hisoblash zarur bo‘lsa, 100 ga ko‘paytiriladi. a) Zanjirsimon usulda: b) Bazis usulda:; 100 ` 1 x D D s O i i z   100 ` 0 x D D s O i b 

Hodisalar o‘zgarishining qo‘shimcha o‘sish (kamayish) sur’ati ko‘rsatkichlari ham aniqlanadi. Zanjirsimon usulda keyingi davr darajasidan o‘zidan oldingi davr darajasini ayirib, o‘zidan oldingi darajaga bo‘lib, natijani 100 ga ko‘paytirib topamiz. a) bu yerda: Q o‘sz - qo‘shimcha o‘sish sur’ati zanjirsimon. Bazis usulda har bir keyingi davr darajasidan boshlang‘ich (bazis) davr darajasini ayirib, natijani bazis davr darajasiga bo‘lib, 100 ga ko‘paytirib topamiz. b) Ya’ni bu yerda: Q o‘sb - qo‘shimcha o‘sish sur’ati, bazisli.1 1 o`sz 100 ) ( Q      i i i D D D 0 0 o`sb 100 ) ( Q D D D i   

Bu ko‘rsatkichlarni o‘zgarish sur’atlari (o‘sish yoki kamayish) dan 100% ni ayirish yo‘li bilan osongina aniqlash mumkin. a) Q o‘sz = O‘s z – 100%; b) Q o‘sb = O‘s b – 100%.

Dinamika qatorlarining o‘zgarish ko‘rsatkichlarini hisoblaganda bir foiz o‘sish yoki kamayishning mutloq mohiyati hisoblanadi. Bu degan o‘zgarishning (o‘sish yoki kamayishning) 1% qancha miqdorni tashkil etadi. CHunki barcha o‘zgarishlar bo‘yicha 1,0% o‘zgarish bir xil chiqishi mumkin. Umuman bir foiz qo‘shimcha o‘zgarish (o‘sish yoki kamayish) ning mutloq miqdori mutloq o‘zgarish (o‘sish yoki kamayish) darajasini qo‘shimcha o‘zgarish (o‘sish yoki kamayish) sur’atiga bo‘lib topiladi.s o z Q D zgarish o ` ` % 1  

Dinamika qatorlar o‘zgarishining asosiy ko‘rsatkichlarini hisoblash

Hodisaning vaqtda rivojlanishini o`rganish chog`ida ko`pincha mazmunan har xil bo`lgan, lekin o`zaro bog`langan dinamika ikki qatori darajalari o`zgarishining bog`liqlik darajasiga baho berish zaruriyati tug`iladi. М а salan , hosildorlik va o`g`it solish dinamikaalari ; mehnatning o`rtacha unumdorligi va energiya bilan ta’minlanganligi dinamikalari .

Dinamika qatorlarda taraqqiyotning umumiy (asosiy) qonuniyatlarini aniqlashning statistik usullari • Ijtimoiy - iqtisodiy hodisa, voqealar doimo o‘zgarishda, rivojlanishda ekanligi ma’lum. Bu hodisa, voqealar miqdorlari dinamika qatorlarida berilganda, ularning darajalari juda ko‘p omillar natijasida shakllanadi. Bu omillarning ayrimlari asosiy bo‘lib, bu ko‘rsatkichga doimiy ravishda ta’sir etadi, hamda ko‘rsatkich o‘zgarishning qonuniyatini belgilaydi. Boshqa ayrim omillar ko‘rsatkichlarga tasadufiy, vaqtinchalik ta’sir ko‘rsatib, darajalarning chetlanishga olib keladi.

Dinamika qatorlarda taraqqiyotning umumiy (asosiy) qonuniyatlarini aniqlashning statistik usullari • Statistikaning asosiy vazifalaridan biri hodisalarga ta’sir qiluvchi asosiy, doimiy omillarni aniqlash, ular o‘rtasidagi bog‘liqlikni hisoblab, o‘zgarish tendensiyasini (trendini) belgilashdir.

Dinamika qatorlarda taraqqiyotning umumiy (asosiy) qonuniyatlarini aniqlashning statistik usullari • Dinamika qatorlar o‘zgarishining asosiy tendensiyasini aniqlash uchun statistika bir qancha usullardan foydalanadi. Bulardan eng hisoblanishi qulay (oddiy) va to‘g‘ri natija beradiganlari quyidagilardir.

Dinamika qatorlarini qayta ishlashda usullari a) Davr oralig‘ini (intervalni) kengaytirish (kattalashtirish) usuli; b) O‘rtacha sirg‘anma usuli; v) Analitik tekislash usullaridir.

Misol: Korxonaning bir yilda mahsulot ishlab chiqarishi to‘g‘risida quyidagi ma’lumotlar mavjud. Oylar 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Mahsulot hajmi, mln. So`m 24,0 26, 0 20, 0 26, 0 19, 0 27, 0 28, 0 30, 0 26, 0 28,0 31,0 30,0

Bu dinamika qator ma’lumotlari bo‘yicha o‘zgarish tendensiyasi yaqqol sezilmagan, uning sur’ati ham qanchalik ekanligi bilinmaydi. Bu dinamika qator oralig‘i davrini kattalashtirib (kengaytirib) oylarni, yil choraklari bo‘yicha hisoblasak va ularning o‘rtacha har oy ma’lumotlarini aniqlasak, qator darajalarining o‘zgarish tendensiyasi yaqqol ko‘rinadi. C h oraklar Mahsulot hajmi, mln. so‘m Jami o`rtacha bir oyligi I 70,0 23,3 II 72,0 24,0 III 84,0 28,0 IV 89,0 29,7

O‘rtacha sirg‘anma usulini aniqlash formulasi va hokazo. va hokazo. 3 ; 3 4 3 2 2 3 2 1 1 D D D D D D D D       3, 23 3 20 26 24 3 3 2 1 1        D D D D 24 3 26 20 26 3 3 2 1 1        D D D D

Yillar Yetish- tirilgan bug`doy, tonna Sirg`anma o`rtacha darajalari 3 yillik 5 yillik Davrlar Yetish- tirilgan bug`doy. O`rtacha Davrlar Yetish- tirilgan bug`doy. O`rtacha 2014 979,6 - - - - - - 2015 634,9 2014-16 2584.1 861,4 - - - 2016 969,6 2015-17 2930.6 976,9 2014-18 5144,3 1028,7 2017 1326,1 2016-18 3529,8 1176,6 2015-19 5243,6 1048,7 2018 1234,1 2017-19 3639,1 1213,3 2016-20 6610,2 1322,04 2019 1078,9 2018-20 4314,5 1438,2 - - - 2020 2001,5 - - - - - -Viloyatda don yetishtirishning sirg`anma o`rtacha yillik miqdori

• Bu ma’lumotlardan yaqqol ko‘rinib turibdiki, korxona chorakdan - chorakka mahsulot hajmini ko‘paytirib bormoqda. • Sirg‘anma usulining mohiyati shundaki, bunda dinamika qator darajalari o‘rtachasi hisoblanib, har safar sirg‘anma usulda navbati bilan keyincha daraja qoldirib ketiladi. Bu usul qator darajalari ko‘p bo‘lganda, 3,5 va hokazo o‘rtalarni hisoblab, har safar o‘ng tomonga siljib (sirg‘anib) (oldingi darajani qoldirib) aniqlanadi .

Agarda daraja o‘zgarish aniq va doimiy bo‘lsa, u holda ikkinchi tartibdagi parabola tenglamasi: y t = a 0 + a 1 t + a 2 t 2 qo‘llaniladi. Agarda qator darajalarida kamayish (pasayish) yo‘nalishi aniqlansa, tenglama: ya’ni giperboladan (egri chiziqli tenglama) foydalanadit a a у t 1 0  

Avtokorrelyatsiya deb haqiqiy qator darajalari bilan vaqt bo‘yicha bir yoki bir necha davrlarga surilgan darajalar o‘rtasidagi korrelyatsiyaga aytiladi. Uni o‘lchash va o‘rganish nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Avtokorrelyatsion tahlil nafaqat o‘z – o‘zidan ilmiy muammo sifatida diqqatga sazovor , balki shu bilan birga u qator masalalarni yechish uchun zamin yaratadi. Bunday tahlil, birinchidan, qator darajalari o‘rtasida bog‘lanish bor yoki yo‘qligini, ikkinchidan, bog‘lanish mavjud bo‘lsa, uning zichlik darajasi va muhimligini baholash va nihoyat , uchinchidan, kuchli (muhim) bog‘lanish o‘rtacha qanday vaqt davomida (davrlar mobaynida) namoyon bo‘layotganini aniqlash imkonini beradi.

Y illar Sanoat mahs. mln.s Qishlo q xo`j. mahs. ) 2014 248,3 77,0 -58,82 -6,9 3459,8 47,6 405,9 2015 285,9 78,6 -21,22 -5,3 450,3 28,1 112,5 2016 310,2 81,2 3,08 -2,7 9,5 7,3 -8,3 2017 315,5 88,5 8,38 4,6 70,2 21,2 38,5 2018 375,7 94,2 68,58 10,3 4703,2 106,1 706,4 jami 1535,6 419,5 x x 8693,0 210,2 1254,9Avtokorrelyatsiya koeffitsientini hisoblash =0,06

5. Mavsumiylik, interpolyasiya va ekstrapolyasiya tushunchalari mohiyati Dinamika qatorlar darajalariga mavsum katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu holat qishloq xo‘jalik mahsulotlarini etishtirish va ularni qayta ishlovchi korxonalar ma’lumotlarida, qish va yoz oylarida elektrenergiya, gaz, suv harajatlarida. Statistika mavsumiylik deganda yil ichidagi o‘zgarish tushuniladi. Mavsumning dinamika qatorlar darajasiga ta’sirini aniqlash maqsadida mavsumiylik indeksidan foydalaniladi.

Mavsumiylik indekslari haqiqiy ma’lumotlar asosida yoki sirg‘anma, tekislash ma’lumotlari asosida ham hisoblanish mumkin. yoki Mavsumiylik indeksi ishonarli bo‘lishi uchun dinamika qatorlarning uch yillik ma’lumotlari (oylar bo‘yicha) olinadi. Demak mavsumiylik indeksida oylar bo‘yicha hisoblangan o‘rtachaning uch yillik umumiy o‘rtachaga nisbati foizlarda olinadi.100x D D J i мав  100 .x D D J ot i tмав 

Interpolyatsiya deyilganda dinamika qatorlar orasidagi noma’lum darajani aniqlash tushuniladi. Noma’lum darajani aniqlash danamika qatorlar qanday tuzilganiga qarab, quyidagi usullarning biri bilan aniqlanadi: - noma’lum darajaning ikki yonidagi raqamlar o‘rtachasini hisoblash bilan; - qo‘shimcha yoki o‘rtacha qo‘shimcha mutloq o‘zgarish (o‘sish yoki kamayish) ko‘rsatkichlari bilan; - qo‘shimcha yoki o‘rtacha qo‘shimcha o‘sish sur’atlari ko‘rsatkichlari yordamida.

Agarda dinamika qatorlarda mutloq o‘sishlar doimiy va bir xil darajada bo‘lsa, unga o‘rtacha arifmetik usulda o‘rtacha mutloq o‘sishni topib, bu qiymatni dinamika qatorlar oxirgi darajasiga ekstrapolyasiya qancha davrga mo‘ljallanganiga qarab, qo‘shib beriladi. Agarda o‘rganilayotgan dinamika qatorlarda o‘sish koeffitsientni doimiy xarakterga ega bo‘lsa, uning o‘rtacha o‘sish koeffitsientini hisoblab, dinamika qatorlar oxirgi darajalarini bu o‘rtacha o‘sish koeffitsientiga ko‘paytirib, bashorat qilinadigan davrlar darajalarini aniqlash mumkin.

Hodisa va jarayonlar doimo o‘zaro bog‘lanishda mavjud. Dinamika qatorlarni o‘rganganda, bir ko‘rsatkichlarning ikkinchisi bilan bog‘liqligi aniqlanadi. SHuning uchun dinamika qatorlari darajasini boshqa unga bog‘liq ko‘rsatkich o‘zgarish aniq bo‘lsa, unga asosan ekstrapolyasiya qilish mumkin. Misol, xududda bolalarning tabiiy o‘sish sur’ati t davrgacha aniq bo‘lsa, bolalarning o‘sishi va ular iste’mol qiladigan mahsulot o‘rtasidagi bog‘lanish asosida, t davrgacha bolalar iste’moli uchun zarur bo‘ladigan mahsulotmiqdorini bashorat (ekstrapolyasiya) qilish mumkin. Dinamika qatorlarni analitik tekislash usullaridan foydalanib, ham ekstrapolyasiya qilish mumkin. Iqtisodiy bashoratda qanday usulni qo‘llash, dinamika qatorlar xususiyatiga bog‘liq, Lekin har safar dinamika qatorlarni chuqur o‘rga

Купить