Dinning ibtidoiy shakli - Основы культурологии - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Основы культурологии

Dinning ibtidoiy shakli

Купить

Reja: 1. Dinlar tasnifi. Diniy ong asoslariningshakllanishi. 2. Ibtidoiy din shakllari (totemizm, fetishizm, animizm, shomonizm, magiya). 3. Milliy dinlar va ularning uziga xos xususiyatlari. www.arxiv.uz

• Kishilar turmush tarzidagi va jamiyat xayotidagi uzgarishlar insoniyatning diniy ishonch, e’tikod xakida xam ma’lum evolyutsiyaning yuz berishiga sabab bulgan. Ana shu asosda turli din shakllari yuzaga kelgan. Bular urug-kabilachilik (ibtidoiy) dinlari, milliy dinlar va jaxon dinlari. SHu bilan birga dinlar mazmun va moxiyatiga kura politeistik (kupxudolik) va monoteistik (yakkaxudolik) dinlariga bulinadi. • Hozirda jaxon dinlari bullishi Zardushtiylikka sayyoramiz axolisining 130 mingga yakini, Buddaviylikka 800 million, Xristianlikka 2 milliard, Islom diniga 1,3 milliardi e’tikod kilishi rasmiy ma’lumotlarda kayd etilgan. www.arxiv.uz

• Ilmiy adabiyotlarda keltirilishicha, ibtidoiy odamning jismoniy, fiziologik, asab-endokrin, biologik, psixologik va boshka soxalari uziga xos xususiyatlarga ega edi. Bu nafakat uning xayoti va faoliyatiga fe’l-atrofiga, balki uning fikrlash darajasiga, kuchli xayajonlanishiga, tasavvur etishiga, mustaxkam xakikiy yoki soxta mantikiy konuniyatlarini kashf etishiga ta’sir kursatdi. U ibtidoiy bulsa xam aklliy, fikr yurituvchi, ma’lum taxlilga kobiliyatli, konkret xolatda fikr yurita oladigan, doimiy faoliyatida vujudga kelgan amaliy tajribalariga ega bulgan odam edi. Bilim mikdorini nixoyatda ozligi va uni doimiy takomillashib borishi, oldingi turganxayotdan ko’ðqóv va uni yengishgi bulgan ishtilish, amaliy tajribaning uzluksiz kupayishi, tabiati kuchlarga mutlok tobelik va undan kutilishg

• Ibtidoiy odam uz karindoshlarini kumishda maxsus marosimlar ma’lum tayyorgarlik udumlariga amal kilar edi. Jasadni kizil mineral buyok bilan koplar, uning yoniga kundalik extiyoj buyumlari zeb-ziynatlar, asbob- anjomlar va xakozo ko’yilar edi. Bularning bari uz jamoa a’zolarini dafn etayotgan jamao oxirat mavjud ekanligi xakida iyutidoiy tasavvurlarga ega bulganidan dalolat beradi. • Arxelogik izlanishlar jarayonida yer yuzining turli joylaridagi gorlarda ibtidoiy odam tomonidan chizilgan rasmlar topilgan suratlarning kupchiligi ov saxnasi, odam va xayvonlarning ta’virlari, xayvon terisini kiygan odamlar, yarim odam va yarim xayvon kiyofasidagi mavjud suratlaridan iborat bulgan. Bu suratlar dalolat kildiki uzlari va xayvonlar urtasidagi tabiiy va gayritabiiy alokalar mavjudligi xakidagi

• Totemizm – indetslar tilida “ O totem” suzidan olingan bulib, “ uning urugi” degan ma’noni bildiradi. Bunda kadimgi zamondagi urug - kabila a’zolarining muayyan bir xayvon, usimlik bilan gayritabiy alokasi, yakinligi, kon- karindoshligi bulgan deb, xayvon va usimliklarni mukaddaslashtirishdan iboratdir. xar bir kabila yoki urug uz sharoitini xamda imkoniyatlarini kuzda tutib, bazi xayvonlarni ovlab va ular xakida yetarli ma’lumotlarga ega edi. Bunday xayvonlarni yakindash bilish ularning urug bilan yakinligi, kon- karindoshligi bulsa kerak, degan tasavvurni keltirib chikargan. Natijada bazi xayvonlar, keyinchalik esa usimlikning bazi navlari xam muayyan urug a’zolarning ajdodi, ya’ni totemidir, degan tasavvur shakllanishiga olib kelgan. SHuning uchun, keyinchalik urug a’zolari toteming “

• Totemizmning elementlarini xozirgi dinlarda xam kurish mumkin. Masalan, xinduizm dinida fil, maymun, sigir, ilon, kabilar mukaddas xayvonlar xisoblanganlar. Uzbeklarda kaldirgoch, musicha, laylak, kukkargani mukaddas kushlar deb e’zozlash xam totemizmning kurinishlaridan biridir. Markaziy Osiyo xalklarida, shu jumladan uzbeklarda muchalga karab vakt xisobini chikarish totem e’tikodi bilan boglikdir. • Fetishizm xam kadimgi din shakllaridan biri. Fetishizm – portugalcha “ Fetisho ” Frantsuzcha “ Fetish ” suzidan olingan bulib, “ sexrli narsa ” degan ma’noni bildiradi. Bunda jonsiz narsalarda kandaydir gayritabiy kuch borligiga ishoniladi. Ulardan madad kutadi. Siginish ob’ekti xar xil narsa, ya’ni tosh, tayok, daraxt va x.k. bulishi mumkin. Bunday fetishlashtirilgan buyumlar keyinchalik t

• Ikona (xudo tasviri) ga, “mukaddas” daraxt va toshlar, aziz avliyolar va ularning kabrlariga, xar xil tumorlarga, kuzmunchoklarga siginish, ularni mukaddas deb bilish fetishizmning bizgacha kelgan koldigidir. • Animizm - lotincha “anima” suzidan olingan bulib, rux, jon degan ma’nolarni bildiradi. Bu nom ingliz etnografi E.Teylor tomonidan kiritilgan. Animizmning moxiyati kishi ruxining, jonining borligicha ishonishdir. Animizmda ruxlar tabiiy xodisalarni boshkaradi, unga ta’sir utkazadi deb xisoblanadi. Bu ruxlar yo saxiy kishilar baxtiga, xayotiga taxdid soluvchi bulishi mumkin deb tasavvur kilingan. Ibtidoiy odamlar vafot etgan kishilarning ruxlari abadiy, ulmas deb xisoblab, ularga siginganlar. Ular uz tanalari tuzilishini kishi ulishi, tush kurishi va jasadlari bilan boglik xodisalar

• Animizmga e’tikod kilganlar odam ulgandan sung jon tanadan chikib ketadi va ulmaydi, abadiy yashaydi deb xisoblaganlar. SHu asosda ruxning ulmasligi tugrisidagi tasavvurlar yuzaga kelgan. SHu bilan birga ibtidoiy odamlar xar bir narsaning uz ruxi-joni bor deb tasavvur kilgan. • Markaziy Osiyoda marxumning jonini-ruxini “arvox” deb atashgan. Arvox esa uzokqà ketmay shu joyda aylanib yuradi, uydagi barcha ishlardan xabardor bulib, turadi deb uylaganlar. Arvoxlarni rozi kilish, gazabini keltirmaslik maksadida xar xil kurbonlik marosimlarini utkazganlar. • Utgan ajdodlar ruxlariga sajda kilish, ularni xotirlash, tabiat va tabiat kuchlarga siginish natijasida mukaddas joylar, avliyolarning kabrlari vujudga kelgan. • SHomonizm – ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilishi davrida paydo bulgan animistik

• “ SHomon” tunguscha suz bulib, “uta xayajonlangan”, “jazavali kishi” degan ma’noni anglatadi. Uning uziga xos xususiyati – kishilar orasida turli ruxlar bilan munosabatda bula oladigan shomonlar kobiliyatiga ishonishdir. SHomonlarga shuningdek, kelajakni oldindan aytib berish, kasalni davolash ulganlarni oxiratga uzatish, ruxlar bilan mulokotga kirisha olish, tabiatda xoxlagancha uzgartirishlar kilish kabi xususiyatlari borligiga ishonishgan. Utmishda shomonlarning rux bilan alokasi shomon dumbirasi yoki mujizaviy musika ijrosida turli rasm-rusmlarni bajarish jarayonida jazavasi tutib, xoldan toyguncha bajarilgan. Xulosa shuki, shomonizmning totemizm, fetishizm, animizmdan farki bor. Bunda dinlarda odamlar xayvonlar, usimliklar, turli buyumlar, va ruxlarga siginish bulsa, shomonizmda oda

• Sexrgarlik yuli bilan kupincha xavf-xatardan saklanish yoki dushmanga zarar yetkazish maksadida uzok masofadan bulsada, jismoniy xolda nojismoniy ta’sir utkazishga xarakat kilingan. Bu ish bilan jodugarlar, azoyimxonlar, folbinlar, duoxonlar, baxshilar, shugullanganlar. • Sexrgarlikning kuyidagi turlari bulgan: birovga yoki dushmanga ziyon-zaxmat yetkazish, xarbiy sexrgarlik, muxabbat sexrgarlik ( issik sovuk qilish), davolash sexrgarlik, ob-xavo sexrgarligi, xujalik sexrgarligi, va x.k. • Sexrgarlik barcha dinlarda muxim urin olganligi bilan ajralib turadi. • Kishilik jamiyati tarixida din shakllari turli-tuman bulgan. Ammo xar kanday din muayyan, konkret tarixiy sharoit va ijtimoiy munosabatlarga muvofik xolda paydo bulgan xamda rivojlangan. • Ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilgan va si

• Milliy dinlar deb, odatda, bir millatga mansub xalklar e’tikod kiladigan dinlar tushuniladi. • Milliy dinlar elat-elat dinlar deb yuritiladi. CHunki ular urug kabila dinlaridan farkli ravishda sinfiy jamiyat karor topishi va shaklanishi davrida vujudga kelgan va rivojlangan. Binobarin ular avvalo, elatning sungra, millatning shakllanishini uzlarida aks ettirgan. • Milliy dinlarda tasavvur kilingan xudolar milliy xudolar xisoblanib, ibodat – marosimlar asosan muayyan elat yoki millatnikigagina mos tushar edi. Binobarin, bu xildagi kadimgi dinlar milliy davlat xarakterida bulishi bilan boshka din ajralib turadi. • Milliy dinlarga xindiuzm, jaynizm, sikxizm, braxmanizm, daosizm, konfutsiylik, sintoizm va iudaizm ( yaxudiylik ) kabi dinlar kiradi. www.arxiv.uz

• Eng kadimgi milliy dinlardan biri iudaizm ( yaxudiylik ) dinidir. Iuda – yaxudiy millatining eng kadimgi kabilalaridan birining nomidir. Yaxudiylik dinining yuzaga kelishi va shakllanishi va eramizdan avvalgi XIII- asrga Falastin yerlarini Isroil kabilalari tomonidan bosib olinishi davriga tugri keladi. Bu davlatning vujudga kelishida Iuda kabilasi muxim rol ь uynagan. Mustakil yaxudiy davlati barpo bulgandan sung ana shu kabilaning xudosi Yaxvega siginish joriy etilgan. Salomon (Sulaymon paygambar) podsholigi davrida, ya’ni er.av.X asrda xashamatli Yaxve ibodatxonasi kurilgan. • Yaxudiylar er.av. mingyilliklarda Misrliklar, Ossuriyaliklar, Vaviloniya, Eron, Rim imperiyasi kabi mamlakatlar asrligi va zulmi ostida goyat ayanchli xayot kechirganlar. SHu tufayli bunday azob va ukubatlardan,

• Yangi eraning 133 yiliga kelib rimliklar tomonidan yaxudiylar Falastin yerlaridan xaydab chikariladi.SHuning uchun yaxudiylar turli mamlakatlarga tarkalib ketgan. • Yaxudiylar kaysi davlatga borib yashagan bulsalar, u yerlarda uzlarining jamoalarini tuzganlar. Imkoni boricha uz dinlarini saklab kolish maksadida tuplanib turabigan joy- sinagog (ibodat uylari)larni vujudga keltirdilar. • Yaxudiylik dini yakkaxudolik dinidir. Uning mukaddas kitoblari Tavrot, Zabur va Talmud xisoblanadi. Tavrot kadimiy yaxudiy tilidagi “Tora” suzidan olingan bulib, konun degan ma’noni bildiradi. U er.av. 1586 yillarda Muso alayxissalomga nozil kilingan bulib, uni, “Musoning besh kitobi” deb xam aytiladi. www.arxiv.uz

Yaxudiylik dinining asosi Xudodan boshkani ilox deb bilmaslik But, sanam va rasmlarga siginmaslik Bekordan bekorga xudo nomi bilan kasam ichmaslik SHanba kunini xurmat kilish va uni xudo uchun bagishlash Ota-onani xurmat kilish Noxak odam uldirmaslik Zino kilmaslik Ugirlik kilmaslik Yolgon guvoxlik bermaslik Yakinlarning narsalariga kuz olaytirmaslik www.arxiv.uz

• “ Zabur” Dovud alayxissalomga Xudo tomonidan nozil etilgan bulib, eramizdan avvalgi 1050- 900 yillar orasida kitobat kilingan. • Zabur diniy- musikaviy she’riyat bulib, u asosan Xudoga bagishlangan madxiyalar, diniy alkov ko’øiklar, duolar, shukronalar, iltijolar, nolayu figonlar, dushmanlar, ustidan shikoyat va boshkalardan iborat. • Yaxudiylikni yana bir mukaddas kitobi, Talmud Tavrotga yozilgan sharxlardan iborat, “ Talmud ” yaxudiy tildan olingan bulib, urganish degan ma’noni bildiradi. U ogzaki konun deb xam yuritiladi. Talmud Mishna ravvinlar ( ruxoniylar ) tomonidan Tavrotga yozilgan sharklar, Temara esa Mishnaga yozilgan sharxlarni uz ichiga oladi. Talmudda yaxudiylarning goyaviy, diniy, xukukiy, axlokiy konun- koidalari, urf-odatlari, an’analari, bayon kilingan. • Tavrot va Zabu

• “ Qàdimgi axd ” yaxudiylarning xudo bilan axdlashuvini bildiradi. Iso alayxisalomga nozim bulgan Injil Bibliyaga, “ Yangi axd ” bulib kirgan. U xristianlarga tegishli. • Bibliyaning “ Qadimgi axd ” kismi besh kitobdan iborat bulib, “ Musoning besh kitobi ” deb xam ataladi. 1- kitob • “ Borlik ” deb atalib, unda olam va insonlarnng xudo tomonidan yaratilganligi bayon kilingan. 2- kitob “ CHikish ” deb atalib, unda muso alayxissalomning xayoti, yaxudiylarning Misr asirligidan ozod bulgani bayon kilingan. 3- kitob • “ Sonlar ” deb atalib, unda yaxudiylarning Misr asirligidan kutilib to Falastin yerlarini bosib olgunlariga kadar xayot tasvirlangan. 4- kitob “ Loviy ” deb yuritilib oilaviy xayot masalalari bayon kilingan, 5- kitob “ Ikkinchi konun ” deyilib, diniy konun - koidalar bayon kilin

• Yaxudiylik dini Xristianlik va Islom dinining vujudga kelishida katta ta’sir utkazgan. Bu dindagi kuplab talab va ta’kiklar mavjudligi, undagi Sionizm kabi okimda millatchilik, shovinizm kabi reaktsion goyalarning ilgari surilishi uning jaxon diniga aylanishiga tuskinlik kiladi. • Hindiuzm - xozirgi xindistonda tarkalgan din shakllardir. U eramizdan oldingi dinlardan vedaizm va braxmanizmning evolyutsiyasi natijasida eramizning birinchi ming yillik urtalariga kelib shakllangan. • Hindiuzm insonning tugilgandan to vafot etishiga bulgan xukuk va vazifalarni belgilab va cheklab ko’ÿdi. SHuning uchun unda marosimchilikka keng urin berilgan. xindiuzm kishilarning ijtimoiy tengsizligini oklaydi va abadiylashtiradi, ruxning ulmasligi va kuchib aylanib yurish ( sansara ta’limoti), kayta tugilish

• Hinduizm ta’limotiga, olam paydo bulib, yemirilib, yuq bo’lib turadi, ya’ni olamning yashashi progressiv emas, aksincha progressiv xarakterga ega: xar bir davr olamning yuksak rivojlangan chuqqisidan boshlanib, uning inkirozga uchrashishi bilan tugaydi,. Insonlar gunoxga botib ketgach, olam yuqoladi. • Hinduizmda yashashdan 4 ta maksad bor: 1) dxarma – oila va jamiyatda diniy talablarning bajarishi6 2) artxa – foydalanishlar kilish, zarur materiallarga ega bulish: 3) kama- muxabbat tuygulariga erishish, xis – tuygularini kondirish: 4) moksha – tugilish zanjiridan butunlay xalos bulish. • Hindulikda sigir, fil, maymun, ilon kabi xayvonlar mukaddas sanaladi. xind xalki uchun Gang daryosi xam mukaddas sanaladi. • Hinduizmning mukaddas yozuvlariga Vedalar, Ukanshiadlar kiradi. Veda sanskret

• Jaynizm – dinining asoslisi sifatida e’tikod kilinadigan yarim afsonaviy paygambar – Jina nomi bilan atalgan bulib, eramizdan avvalgi VII asrda paydo bulgan. Jaynizm braxmanizmdagi kishilarni tabakalarga ajratishga karshi paydo bulgan. Uning ta’limotida 24 paygambarga, ayniksa oxirgi paygambar – Varxamana Maxaviraga siginish talab etiladi. Jaynizmda jon- ulmasligiga uning bir moddiy shakldan ikkinchisiga kuchib yurishga ishonish markaziy urinni egallaydi. • Inson yer yuzida kiladigan xar kanday xarakat va ish ana shu jon bilan tan birligida sodir bo’ladi deb karash. Jonni gunoxdan saklash uchun xayotda tugri yulni tutmok, ya’ni din targib kiladigan barcha ta’limotlarga talablarga suzsiz itoat etishi va e’tikod kilish zarur. Jaynizmda digambarlar va shvetambarlar nomli yunalishlar mavjud.

• XVI asrda kelib sikxlar jamoasiga dexkonlar xam ko’øila boshlaganlar va antifeodal xarakatni kuvvatlaganlar. Sikxizm monoteistik din bulib, jamoa bulib, birgalikda ibodan kilishini inkor etadi, ruxoniylikni tan olmaydi. Moddiy olamdagi barcha xodisalar sikxizm ta’limotigacha, yagona xudo- oliy kuchning ijodi. Insonlar esa xudo oldida teng deb xisoblanadi. Bu din ta’limoti “ Grantx Soxib ” • ( Janob kitob ) nomli kitobda bayon etilgan. • Daosizm kadimgi Xitoyda eramizdan avvalgi VI-V asrlarda falsafiy ta’limot sifatida vujudga kelgan. Asoschisi Lao TSzu xisoblanadi. Daosizm goyalari “ Dao de tszun ” kitobida bayon etilgan. Daosizm ta’limoti asosiy tushunchasi “ dao ” • ( yul) bulib, u olamning moxiyati va bosh sababi dunyoning turli-tumanligi manbai, barcha narsalarning onasi deb tushunil

• Laosizm fikricha dao – ulug, osmon ulug, yer ulug, podsho ulug ya’ni yer yuzida 4ta uluglik bor deyiladi. • Daosizm dinida 3 xudo- shan Di, Lao TSizi xamda dunyoning yaratuvchisi Pant Gu boshchiligidagi xudolar paktioni shakllangan. Bu din II asrda davlat diniga aylangan. • Qàdimgi Xitoyda daosizm ta’limoti bilan bir davrda Kun TSizi ( Konfutsiy yeramizdan avvalgi 551- 479) falsafiy ta’limoti xam yuzaga kelgan. • Konfutsiychilik ta’limotida dunyokarash masalalariga emas, balki ijtimoiy axloqiy muammolariga kuprok o’ðin berilgan. Unda axlokiy kishi bulimi, donishmandlardan ta’lim olish xakidagi goyalar ilgari suriladi. Bu ta’limotga kura jamiyatda xukm surgan “ jen ь ” insonparvarlikka rioya kilmogi lozim. Bu esa, kamtarlik, onglilik, saxiylik, odillik, mexribonlikdan iborat. Konfutsichic

• Konfutsiychilikdan oliy kuch osmon xisoblanib, xitoy xukmroni esa xudolar bilan insonlar urtasidagi vositachi, • “ osmon ugli ” deb atalgan. Xitoy imperatorlari xatto xudo darajasigacha kutarilgan. yangi eraning III asrga kelib konfutsiychilik davlat dini deb e’lon kilinadi. • Konfutsiychilikda koxinlar bulmagan,. Dastlabki davrlarda xech kanday sistemali ta’limot xam bulmagan. Keyinchalik bu ta’limotlar yaratilib, uning xamma klassik konunlari 13 kitobda, sharxi esa 40 jildda bayon kilingan. Bularning eng axa miyatli kismi 9 ta kitobdan iborat. Bular “ Snshu” ( turt kitob) va “ Utszin ” ( besh kitob) dir. Bu konunlar xam diniy “Mukaddas ”, xam dunyoviy donishmandlik manbai xisoblanadi. • Konfutsiychilik IX asrda buddizm, XI asrda daosizm ustidan tula galaba kozondi. www.arxiv.uz

• Sintoizm ( sinto- xudolar yuli) Yaponlar e’tikod kiladigan milliy dindir. Bu din ta’limotiga kura, vafot etgan xar bir odam Kamiga ( barcha rux va xudolarning umumiy nomi) aylanadi. xar bir yaponning uyida oilaviy mexrob bulib, undagi kichgina shkafchaga vafot etgan oila a’zolarining nomlari yozilgan taxtacha ko’yib boriladi. • Sintoizm marosimlarining bajarilishi juda oson va soddaligi bilan ajralib turadi. CHunonchi bir duo suzlarini uqish va guruch, sabzavot, balik, kabilarni kurbonlik kilishdan iborat, xalos. Bu dinning axlokiy tamoyili xam juda oddiy. Undagi eng muxim axlokiy burch- imperatorga suzsiz itoat etmoklik. Imperator saroyi va uning kabrlari mukaddas joy sanaladi. • Sintoizmdagi asosiy xudolar Amaterasu (kuyosh xudosi), Susano-vo (buron xudosi), Inari (guruchli odam dexkon

Купить