Diqqat turlari klassfikiyatsiyasi - Psixologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	109.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	14 Fevral 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Psixologiya

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

198 Sotish

Diqqat turlari klassfikiyatsiyasi

Sotib olish

Diqqat turlari klassfikiyatsiyasi
Mundarija
I. Kirish
 1.1. Mavzuning dolzarbligi va ahamiyati
o Diqqatning psixologiya va kundalik hayotdagi ro ‘ li ……..…2
o Diqqat turlarini o ‘ rganishning ilmiy va amaliy ahamiyati …..4
 1.2. Kurs ishining maqsadi va vazifalari
o Mavzuni chuqur tahlil qilish va diqqat turlarini aniqlash …10
II. Diqqatning asosiy xususiyatlari va klassfikiyatsiyasi
2.1. Diqqatning umumiy ta'rifi va psixologik konsepsiyasi……27
o O‘quv jarayonidagi diqqat turlaridan foydalanish………..34
o Diqqatni rivojlantirish va oshirish metodlari……………...35
Empirik tadqiqotlar va analiz
o Muayyan tadqiqotlarni muhokama qilish ………………...37
o Tadqiqot natijalarini tahlil qilish………………… . …… . ..40
Xulosa
o Diqqat turlarining umumiy xulosalari………………..…..51
Ilovalar
Jadval va Diagrammalar
o Diqqat turlarini tasvirlovchi grafikalar……………..…....53
Adabiyotlar Ro‘yxati………………………………………….…..55
1

Kirish
1.1 Mavzuning Dolzarbligi va Ahamiyati
Diqqat – insonning ongli faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib, atrofdagi muhitdagi muhim
ma'lumotlarni tanlash, ularga e'tibor qaratish va ularni qayta ishlash qobiliyatini anglatadi.
Psixologiyada diqqatning o‘rni nihoyatda katta bo‘lib, u kognitiv jarayonlarning asosiysi
hisoblanadi. Diqqat insonning har kuni amalga oshiradigan turli vazifalarida, masalan, o‘qish,
ishlash, o‘rganish va ijodiy faoliyatda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, diqqat insonga atrof-
muhitdagi o‘zgarishlarga tezda moslashish, xavf-xatarlarni aniqlash va ularga javob qaytarish
imkonini beradi.Diqqat turlarini klassifikatsiyalash esa, bu murakkab kognitiv jarayonni
yaxshiroq tushunish va uning turli jihatlarini o‘rganish uchun zarurdir. Diqqatning turli turlari
insonning turli vazifalarni bajarishidagi farqlarini aniqlashga yordam beradi va har bir diqqat
turining o‘ziga xos xususiyatlarini, afzalliklarini hamda cheklovlarini tushunishga imkon
yaratadi. Shuningdek, diqqat turlarini aniqlash va tasniflash psixologik kasalliklar, masalan,
diqqatni jamlash qobiliyati bilan bog‘liq muammolarni tashxislash va davolashda muhim
ahamiyatga ega.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi diqqat turlarini tizimli
tarzda o‘rganish, ularni klassifikatsiyalash va har bir turning psixologik asoslarini chuqur tahlil
qilishdir. Kurs ishi quyidagi vazifalarni o‘z ichiga oladi:
1. Diqqatning umumiy ta'rifi va uning asosiy xususiyatlarini aniqlash.
2. Diqqat turlarini nazariy asoslar va amaliy qo‘llanilishiga ko‘ra tasniflash.
3. Diqqat turlarining psixologik modellari va nazariyalarini tahlil qilish.
4. Diqqat turlarining amaliy qo‘llanilish sohalarini o‘rganish va ularni samarali boshqarish
strategiyalarini ishlab chiqish.
5. So‘rovnomalar va eksperiment metodlari orqali empirik ma'lumotlarni yig‘ish va tahlil
qilish.
Tadqiqot metodlari
Kurs ishini yozishda quyidagi tadqiqot metodlaridan foydalanilgan:
 Adabiyot tahlili: Diqqat turlari va ularning klassifikatsiyasi bo‘yicha mavjud ilmiy
adabiyotlar, kitoblar va maqolalar o‘rganildi.
 So‘rovnomalar: Diqqat turlarini o‘rganish uchun ishtirokchilar orasida so‘rovnomalar
o'tkazildi.
2

 Eksperimentlar: Diqqatning turli turlarini baholash uchun turli eksperimental vazifalar
tashkil etildi.
 Statistik tahlil: Yig‘ilgan ma'lumotlar statistik usullar yordamida tahlil qilindi.
Kurs ishining tuzilishi
Kurs ishi quyidagi bo‘limlardan iborat:
1. Kirish: Mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari, tadqiqot metodlari.
2. Diqqatning Asosiy Xususiyatlari va Ta'rifi: Diqqatning umumiy tushunchasi va asosiy
xususiyatlari.
3. Diqqat Turlarining Klassifikatsiyasi: Selektiv, bo‘linma, uzluksiz, o'tish va ijodiy diqqat
turlari.
4. Diqqatning Nazariy Modellari: Broadbentning filtr nazariyasi, Treisman va
Gel’shteynning integratsion nazariyasi, Kahnemanning resurs modeli va boshqa
nazariyalar.
5. Diqqat Turlarining Amaliy Qo‘llanilishi: Ta'lim, ish joyi va psixologik muammolardagi
diqqat turlarining roli.
6. Empirik Tadqiqotlar va Analiz: So‘rovnomalar va eksperimentlardan olingan
ma'lumotlarning tahlili.
7. Xulosa: Asosiy topilmalar va kelajakdagi tadqiqotlar uchun tavsiyalar.
8. Ilovalar: Jadval va diagrammalar, so‘rovnomalar va eksperiment materiallari.
9. Adabiyotlar Ro'yxati: Kurs ishida foydalanilgan barcha manbalar.
Tadqiqotning qisqacha ta'rifi
Diqqat turlarini klassifikatsiyalash orqali insonning e'tibor qaratish qobiliyatlarini yaxshiroq
tushunish va ularni samarali boshqarish imkoniyatlari o‘rganiladi. Har bir diqqat turining o‘ziga
xos xususiyatlari va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi, bu esa psixologiya sohasidagi nazariy
bilimlarni mustahkamlashga va amaliy muammolarni hal qilishga xizmat qiladi.
Kurs ishining ilmiy yangi tomoni
Ushbu kurs ishi diqqat turlarini klassifikatsiyalash bo‘yicha mavjud tadqiqotlarga qo‘shimcha
ravishda, zamonaviy tadqiqot metodlari va empirik ma'lumotlar asosida yangi yondashuvlarni
taqdim etadi. Shuningdek, diqqat turlarining amaliy qo‘llanilish sohalarida yangi strategiyalar
ishlab chiqish va ularni samarali tatbiq etish imkoniyatlarini o‘rganadi.
3

Diqqat turlarini klassifikatsiyalash psixologiya sohasida muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
insonning kognitiv jarayonlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ushbu kurs ishi diqqat
turlarini tizimli tarzda o‘rganish, ularni nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilish orqali psixologik
bilimlarni boyitish va amaliy qo‘llanmalarni ishlab chiqish maqsadida tayyorlandi.
Diqqatning psixologiya va kundalik hayotdagi ro‘li
1. Diqqatning Psixologiyadagi Roli
Diqqat – insonning kognitiv jarayonlarida markaziy o‘rin tutadi va psixologiyada
bu jarayonning o‘rganilishi inson ongining qanday ishlashini tushunishda asosiy
ahamiyatga ega. Diqqat quyidagi asosiy kognitiv funksiyalarni amalga oshirishda
muhim rol o‘ynaydi:
1.1. Perseptual Qabul Qilish
Diqqat, atrof-muhitdagi stimuli (sensor ma'lumotlar) orasida muhim va dolzarb
ma'lumotlarni tanlash va ularga e'tibor qaratish jarayonini ta'minlaydi. Bu selektiv
diqqatning asosiy vazifasi bo‘lib, insonning ko‘rish, eshitish, ta'minlash kabi
hissiyot organlari orqali keladigan ma'lumotlarni ajratib ko‘rsatishga yordam
beradi. Misol uchun, shovqinli muhitda kitob o‘qiyotgan kishi uchun kitobdagi
matnga e'tibor qaratish selektiv diqqat orqali amalga oshiriladi.
1.2. Eslatma va Xotira
Diqqat xotira jarayonlarida ham muhim rol o‘ynaydi. Diqqat orqali ma'lumotlar
qisqa muddatli xotiraga kiritiladi va u yerda saqlanib, keyinchalik uzoq muddatli
xotiraga o'tkaziladi. Diqqat darajasi yuqori bo‘lsa, ma'lumotlarni eslab qolish
imkoniyati ham oshadi. Shuningdek, diqqat fokuslanishi xotiraning
samaradorligini oshiradi, chunki kerakli ma'lumotlarga ko‘proq e'tibor qaratiladi va
keraksiz ma'lumotlar filtrlab olinadi.
1.3. O‘rganish va Ta'lim
O‘rganish jarayonida diqqat asosiy rol o‘ynaydi. Talaba yoki o‘rganuvchi yangi
ma'lumotlarni qabul qilish, tushunish va eslab qolish uchun diqqatni maqsadli
ravishda ushlab turishi zarur. Diqqatni boshqarish qobiliyati o‘rganish
samaradorligini oshiradi va murakkab mavzularni tushunishga yordam beradi.
4

Masalan, murakkab matematik masalalarni yechish yoki yangi til o‘rganishda
diqqatning yuqori darajada bo‘lishi talab qilinadi.
1.4. Muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish
Muammolarni hal qilish jarayonida diqqat muhim ahamiyatga ega, chunki bu
jarayonlarda ma'lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va to‘g‘ri qaror qabul qilish talab
etiladi. Diqqatning fokuslanishi insonning kerakli ma'lumotlarni tez va samarali
tarzda ajratib ko‘rsatishga yordam beradi, bu esa muammolarni hal qilish
jarayonini tezlashtiradi va sifatini oshiradi.
1.5. Diqqatning nazariy asoslari
Psixologiyada diqqatni o‘rganish uchun turli nazariyalar va modellardan
foydalaniladi. Masalan:
 Broadbentning Filtr Nazariyasi: Diqqatni ma'lum bir filtr orqali o'tkazib,
faqat muhim ma'lumotlarga e'tibor qaratishni ta'kidlaydi.
 Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Diqqatni ma'lumotlarni
tanlash va ularni integratsiya qilish jarayonini ko‘rsatadi.
 Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida
ko‘rib chiqadi va uning turli vazifalarga taqsimlanishini ta'riflaydi.
2. Diqqatning Kundalik Hayotdagi Roli
Diqqat kundalik hayotimizda turli sohalarda va vazifalarda muhim ahamiyatga ega.
Quyida diqqatning kundalik hayotdagi asosiy rollari keltirilgan:
2.1. Ish va kasbiy faoliyat
Ish joyida diqqatning samarali ishlatilishi ish unumdorligini oshiradi. Masalan, ofis
ishlarida ko‘p vazifalarni bajarish talab etiladi va bu vazifalarda diqqatni to‘g‘ri
taqsimlash muhimdir. Diqqatni boshqarish qobiliyati ish samaradorligini oshiradi,
xatoliklarni kamaytiradi va ish sifatini yaxshilaydi. Shuningdek, diqqat xavfsizlikni
ta'minlashda ham muhim rol o‘ynaydi, masalan, haydovchilar uchun yo‘l harakati
qoidalariga rioya qilishda diqqatning yuqori darajada bo‘lishi zarur.
2.2. Ta'lim va o‘rganish
O‘quv jarayonida diqqatning samarali ishlatilishi o‘rganish samaradorligini
oshiradi. Talabalar darsda e'tiborini ushlab turishi, o‘qilgan materiallarni tushunishi
5

va eslab qolishi uchun diqqatga muhtojlar. Diqqatni rivojlantirish metodlari,
masalan, meditasiya yoki diqqatni jalb qiluvchi o‘yinlar, o‘rganish jarayonini
samaraliroq qilishda qo‘llaniladi.
2.3. Ijtimoiy Munosabatlar
Ijtimoiy munosabatlarda diqqatning roli katta. Suhbat paytida diqqatni ushlab
turish, qarshi tomonning so‘zlariga e'tibor qaratish va ularni tushunish ijtimoiy
aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi. Diqqatning yuqori darajada bo‘lishi
empatiya ko‘rsatishga va samarali kommunikatsiya o‘rnatishga imkon beradi.
2.4. Xavfsizlik va Tavakkalchilik
Kundalik hayotda xavfsizlikni ta'minlashda diqqatning roli katta. Masalan,
haydovchilar yo‘l harakatidagi o‘zgarishlarga tezda e'tibor qaratishi, oshxonada
ovqat pishirish paytida xavf-xatarlarni oldini olish uchun diqqatni ushlab turishi
zarur. Diqqatning yetishmasligi aksariyat aksidentlar va xatoliklar sababi bo‘lishi
mumkin.
2.5. O‘yinlar va Bo‘lishlar
Sport va boshqa bo‘lishlarda diqqatning ahamiyati katta. Masalan, futbol
o‘yinchisining maydondagi vaziyatlarni tezda tahlil qilib, to‘g‘ri qaror qabul qilishi
uchun yuqori darajada diqqatga muhtoj. Shu bilan birga, video o‘yinlarda ham
diqqatning tez va samarali ishlatilishi o‘yin samaradorligini belgilaydi.
2.6. Shaxsiy Rivojlanish va Ijodkorlik
Shaxsiy rivojlanish va ijodkorlik jarayonlarida diqqat muhim ahamiyatga ega.
Yaratilish jarayonida yangi g‘oyalarni shakllantirish, san'at asarlarini yaratish yoki
ilmiy tadqiqotlar olib borishda diqqatning yuqori darajada bo‘lishi talab etiladi.
Diqqatning fokuslanishi va selektivligi ijodiy jarayonlarni qo‘llab-quvvatlaydi va
innovatsion fikrlashni rivojlantiradi.
3. Diqqatning Muhimligi va Uning Rivojlantirilishi
Diqqat – insonning samarali va maqsadli faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan
asosiy qobiliyatlardan biridir. Diqqatni rivojlantirish va boshqarish qobiliyati
insonning hayot sifatini oshirishga, o‘rganish va ish samaradorligini yaxshilashga,
6

shuningdek, ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi. Diqqatni
rivojlantirish uchun quyidagi usullar qo‘llanilishi mumkin:
 Meditasiya va Mindfulness: Diqqatni jamlash va ongni tinchlantirish orqali
diqqatni rivojlantirishga yordam beradi.
 Diqqatni Jalb Qiluvchi Mashqlar: Turli o‘yinlar va mashqlar orqali diqqatni
ushlab turish va fokuslash qobiliyatini oshirish mumkin.
 Fizik Mashqlar: Jismoniy faollik diqqatni yaxshilashga va stressni
kamaytirishga yordam beradi.
 Maqsadli Rejalashtirish: Kunlik va uzoq muddatli maqsadlarni belgilash va
ularga erishish uchun diqqatni maqsadga yo‘naltirish.
Diqqat insonning psixologik va kundalik hayotdagi muvaffaqiyatiga bevosita ta'sir
qiluvchi muhim kognitiv qobiliyatdir. Diqqatning turli turlari va ularning samarali
boshqarilishi insonning o‘rganish, ish faoliyati, ijtimoiy munosabatlar, xavfsizlik
va shaxsiy rivojlanishdagi muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Shu bilan birga, diqqatni
rivojlantirish va boshqarish usullarini o‘rganish insonning umumiy hayot sifatini
oshirishga xizmat qiladi.
o Diqqat turlarini o‘rganishning ilmiy va amaliy ahamiyati
1. Ilmiy Ahamiyati
Diqqat turlarini o‘rganish psixologiyaning asosiy sohalaridan biri bo‘lib, inson kognitiv
jarayonlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Quyida diqqat turlarini o‘rganishning ilmiy
ahamiyatiga oid asosiy jihatlar keltirilgan:
1.1. Kognitiv Jarayonlarni Tushunish
Diqqat turlari kognitiv jarayonlarning markazida joylashgan bo‘lib, ularning har biri insonning
ma'lumotlarni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash qobiliyatiga ta'sir qiladi. Diqqatning turli
turlarini o‘rganish orqali quyidagi kognitiv jarayonlarni yaxshiroq tushunish mumkin:
 Persepsiya: Diqqat selektiv ravishda muhim stimuli tanlashga yordam beradi, bu esa odamning
atrof-muhitni qanday qabul qilishi va tushunishini belgilaydi.
 Xotira: Diqqat xotira jarayonlarini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi, chunki u ma'lumotlarni
qisqa muddatli xotiraga kiritish va uzoq muddatli xotiraga o'tkazishda asosiy omil hisoblanadi.
 O‘rganish: Diqqat o‘rganish jarayonida yangi ma'lumotlarni qabul qilish va ulardan samarali
foydalanishni ta'minlaydi.
7

1.2. Psixologik Nazariyalar va Modellarni Rivojlantirish
Diqqat turlarini klassifikatsiyalash turli psixologik nazariyalar va modellarning rivojlanishiga
turtki beradi. Misol uchun:
 Broadbentning Filtr Nazariyasi: Selektiv diqqatning ahamiyatini ta'kidlaydi va ma'lum bir filtr
orqali faqat muhim ma'lumotlarni tanlash jarayonini tushuntiradi.
 Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Diqqatni ma'lumotlarni tanlash va ularni
integratsiya qilish jarayonlarini ko‘rsatadi, bu esa diqqat turlarining o‘zaro aloqalarini yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
 Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida ko‘rib chiqadi va
uning turli vazifalarga taqsimlanishini ta'riflaydi.
Bu nazariyalar va modellar diqqatning turli jihatlarini yanada chuqurroq o‘rganish va uni
kognitiv jarayonlar bilan bog‘lash imkonini beradi.
1.3. Ilmiy Tadqiqotlarda Asosiy Obyekt
Diqqat turlari ilmiy tadqiqotlarda asosiy obyekt sifatida o‘rganiladi. Bu tadqiqotlar kognitiv
psixologiya, neyropsixologiya, ta'lim psixologiyasi va boshqa sohalarda diqqatning turli turlarini
aniqlash va ularni o‘rganish uchun yangi metodlar va yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon
beradi. Masalan:
 Eksperimental Tadqiqotlar: Diqqat turlarining xususiyatlarini baholash uchun turli eksperimentlar
o'tkaziladi, bu esa diqqatning qanday ishlashini ilmiy asosda tushunishga yordam beradi.
 Nevroilmiy Tadqiqotlar: Diqqat turlarining miyadagi neyron tarmoqlari bilan bog‘lanishini
o‘rganish orqali uning biologik asoslarini aniqlash mumkin.
1.4. Psixologik Kasalliklar va Ularni Davolashda Qo‘llanilishi
Diqqat turlarini o‘rganish psixologik kasalliklarni tashxislash va davolashda ham muhim
ahamiyatga ega. Masalan:
 ADHD (Diqqat Etishmovchiligi va Giperaktivlik Buzilishi): ADHD bilan og'rigan insonlarda
diqqat turlaridagi buzilishlarni aniqlash va ularni davolash strategiyalarini ishlab chiqish imkonini
beradi.
 Depressiya va Anksiyete: Bu kasalliklarda diqqatning qaysi turlari o‘zgarishini tushunish,
terapevtik interventsiyalarni yanada samarali qilishga yordam beradi.
2. Amaliy Ahamiyati
Diqqat turlarini o ‘ rganish nafaqat ilmiy sohada , balki amaliy hayotda ham keng qo ‘ llaniladi .
Quyida diqqat turlarini o‘rganishning amaliy ahamiyatiga oid asosiy jihatlar keltirilgan:
2.1. Ta'limda Qo‘llanilishi
Diqqat turlarini tushunish ta'lim jarayonini samarali tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi:
8

 O‘quv Metodlarini Rivojlantirish: Turli diqqat turlarini hisobga olgan holda dars metodlarini
ishlab chiqish, masalan, selektiv diqqatni rivojlantirish uchun fokuslangan mashqlar yoki
bo‘linma diqqatni oshirish uchun multitasking vazifalari.
 O‘quvchilarning O‘rganish Samaradorligini Oshirish: Diqqatni boshqarish qobiliyatini
rivojlantirish orqali o‘quvchilarning o‘rganish samaradorligini oshirish va ularni murakkab
mavzularni tushunishga tayyorlash.
2.2. Ish Joyida Samaradorlikni Oshirish
Ish joyida diqqat turlarini boshqarish samaradorlikni oshirish va xatoliklarni kamaytirishda
muhim ahamiyatga ega:
 Vazifalarni Boshqarish: Turli diqqat turlarini hisobga olgan holda ish vazifalarini taqsimlash,
masalan, selektiv diqqat talab qiladigan vazifalarni odatiy ish vaqtida joylashtirish.
 Xavfsizlikni Ta'minlash: Xavfli ish muhitlarida diqqatni oshirish strategiyalarini ishlab chiqish,
masalan, haydovchilar uchun e'tibor markazlashtirilgan treninglar o'tkazish.
2.3. Psixologik Konsultatsiya va Terapiyada Qo‘llanilishi
Diqqat turlarini o‘rganish psixologik konsultatsiya va terapiya jarayonlarida ham qo‘llaniladi:
 Terapevtik Interventsiyalar: Diqqatni rivojlantirish va boshqarish bo‘yicha individual yoki guruh
terapiya seanslarini tashkil etish.
 Kognitiv Reabilitatsiya: Diqqat turlaridagi buzilishlarni tiklash uchun maxsus reabilitatsiya
dasturlarini ishlab chiqish.
2.4. Texnologiya va Innovatsiyalarda Qo‘llanilishi
Diqqat turlarini o‘rganish texnologiya va innovatsiya sohalarida ham keng qo‘llaniladi:
 Interaktiv Dasturlar va O‘yinlar: Diqqatni rivojlantirishga qaratilgan interaktiv dasturlar va
o‘yinlar yaratish, masalan, video o‘yinlarda diqqatni jalb qiluvchi elementlarni qo‘shish.
 Sun'iy Intellekt va Mashina O‘rganishi: Diqqat mexanizmlarini model qilish orqali sun'iy intellekt
tizimlarida diqqatni boshqarish algoritmlarini ishlab chiqish.
2.5. Shaxsiy Rivojlanish va Sog‘liqni Saqlash
Diqqat turlarini o‘rganish shaxsiy rivojlanish va sog‘liqni saqlashda ham qo‘llaniladi:
 Stressni Boshqarish: Diqqatni boshqarish qobiliyati stressni kamaytirish va ruhiy salomatlikni
mustahkamlashda yordam beradi.
 Shaxsiy Maqsadlarni Erishish: Diqqatni maqsadga yo‘naltirish orqali shaxsiy maqsadlarni
belgilash va ularga erishish jarayonini samarali tashkil etish.
3. Xulosa
Diqqat turlarini o‘rganish ilmiy va amaliy sohalarda keng qamrovli ahamiyatga ega. Ilmiy
jihatdan, diqqat turlarini klassifikatsiyalash insonning kognitiv jarayonlarini chuqurroq
tushunishga, psixologik nazariyalar va modellarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Amaliy
jihatdan esa, diqqat turlarini boshqarish ta'lim, ish joyi samaradorligi, psixologik davolash,
9

texnologiya va shaxsiy rivojlanish sohalarida keng qo‘llaniladi. Shu sababli, diqqat turlarini
o‘rganish nafaqat psixologiya fanining rivojlanishi uchun, balki insonlarning kundalik hayotini
yaxshilash uchun ham muhim ahamiyatga ega.
 1.2. Kurs ishining maqsadi va vazifalari
1. Kurs Ishining Maqsadi
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi "Diqqat turlari klassifikatsiyasi" mavzusini
tizimli va chuqur o‘rganish orqali diqqatning turli turlarini aniqlash, ularning
xususiyatlarini tahlil qilish va psixologik jarayonlardagi o‘rnini tushunishdir.
Maqsadga erishish uchun diqqat turlarining nazariy asoslarini o‘rganish, ularni
amaliy hayotda qo‘llanilishi va ilmiy tadqiqotlarda qanday o‘rganilishini tahlil
qilish ko‘zda tutilgan.
2. Kurs Ishining Vazifalari
Kurs ishining maqsadiga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
2.1. Diqqatning Umumiy Ta'rifi va Xususiyatlarini Aniqlash
 Diqqatning tushunchasi: Diqqat nima ekanligini aniqlash va uning
psixologik konsepsiyasini belgilash.
 Asosiy xususiyatlar: Diqqatning asosiy xususiyatlarini (selektivlik,
konsentratsiya, bo‘linma qobiliyati va boshqalar) tahlil qilish.
2.2. Diqqat Turlarini Klassifikatsiyalash
 Selektiv Diqqat: Selektiv diqqatning ta'rifi, asosiy xususiyatlari va
misollarini keltirish.
 Bo‘linma Diqqat: Bo‘linma diqqatning ta'rifi, xususiyatlari va amaliy
qo‘llanilishini tushuntirish.
 Uzluksiz Diqqat: Uzluksiz diqqatning ta'rifi, o'ziga xos xususiyatlari va
misollarini ko‘rsatish.
 O‘tish Diqqat: O‘tish diqqatning ta'rifi, xususiyatlari va misollarini keltirish.
 Ijodiy Diqqat: Ijodiy diqqatning ta'rifi, xususiyatlari va amaliy ahamiyatini
tushuntirish.
10

2.3. Diqqat Turlarining Nazariy Asoslarini Tahlil Qilish
 Broadbentning Filtr Nazariyasi: Bu nazariyaning asosiy tamoyillari va
diqqat turlariga ta'sirini o‘rganish.
 Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Ushbu nazariyaning
diqqat turlariga qanday ta'sir ko‘rsatishini tahlil qilish.
 Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida
ko‘rib chiqish va uning turlarga taqsimlanishini tushuntirish.
2.4. Diqqat Turlarining Amaliy Qo‘llanilishini O‘rganish
 Ta'lim sohasida: Diqqat turlarini o‘rganish orqali o‘quv jarayonini samarali
tashkil etish.
 Ish joyida: Diqqatni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish va ish
samaradorligini oshirish.
 Psixologik muammolar: Diqqat bilan bog‘liq psixologik kasalliklarni
tashxislash va davolashda diqqat turlarining o‘rnini aniqlash.
2.5. Empirik Tadqiqotlar O‘tkazish
 So‘rovnomalar: Diqqat turlarini baholash uchun so‘rovnomalar yaratish va
ulardan foydalanish.
 Eksperimentlar: Diqqat turlarining kognitiv jarayonlarga ta'sirini o‘rganish
uchun eksperimental metodlarni qo‘llash.
 Ma'lumotlarni tahlil qilish: Yig‘ilgan ma'lumotlarni statistik usullar
yordamida tahlil qilish va natijalarni interpretatsiya qilish.
2.6. Diqqat Turlarining Ilmiy va Amaliy Yangi Tomonlarini O‘rganish
 Zamonaviy tadqiqot metodlari: Diqqat turlarini o‘rganishda yangi metod va
yondashuvlarni tadqiq qilish.
 Innovatsion qo‘llanmalar: Diqqat turlarining amaliy hayotdagi yangi
qo‘llanilish sohalarini aniqlash va ularni rivojlantirish.
2.7. Kurs Ishining Xulosalari va Tavsiyalarini Yozish
 Asosiy topilmalarni umumlashtirish: Tadqiqot natijalarini umumiylashtirish
va asosiy xulosalarni chiqarish.
11

 Kelajakdagi tadqiqotlar uchun tavsiyalar: Diqqat turlarini o‘rganishda
kelajakda olib borilishi mumkin bo‘lgan tadqiqot yo‘nalishlari va amaliy
qo‘llanmalar uchun tavsiyalar berish.
3. Kurs Ishining Strukturasi va Harakatlar Rejasi
Kurs ishining maqsadi va vazifalariga erishish uchun quyidagi strukturaviy va
amaliy harakatlar amalga oshiriladi:
1. Adabiyot tahlili: Diqqat turlari va ularning klassifikatsiyasi bo‘yicha mavjud
ilmiy manbalarni o‘rganish.
2. Nazariy asoslarni ishlab chiqish: Diqqat turlarining nazariy asoslarini tahlil
qilish va ularni zamonaviy nazariyalar bilan bog‘lash.
3. Empirik tadqiqotlar: So‘rovnomalar va eksperimentlar yordamida
ma'lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish.
4. Amaliy qo‘llanilishini tahlil qilish: Diqqat turlarining ta'lim, ish joyi va
psixologik muammolardagi rolini o‘rganish.
5. Xulosalar va tavsiyalar: Tadqiqot natijalarini umumlashtirish va kelajakdagi
izlanishlar uchun tavsiyalar ishlab chiqish.
4. Kurs Ishining Metodologiyasi
Kurs ishida quyidagi metodologiyalardan foydalaniladi:
 Adabiyot tahlili: Ilmiy maqolalar, kitoblar va ishonchli onlayn manbalar
orqali diqqat turlari haqida ma'lumot yig‘ish.
 So‘rovnomalar: Ishtirokchilarning diqqat turlari bo‘yicha o‘z-o‘zini
baholashlarini o‘rganish.
 Eksperimentlar: Diqqat turlarining xususiyatlarini baholash uchun turli
eksperimental vazifalarni tashkil etish.
 Statistik tahlil: Yig‘ilgan ma'lumotlarni statistik usullar yordamida tahlil
qilish va natijalarni interpretatsiya qilish.
5. Kurs Ishining Ahamiyati
Ushbu kurs ishi diqqat turlarini klassifikatsiyalash bo‘yicha mavjud bilimlarni
kengaytirish va chuqurroq tushunishga hissa qo‘shadi. Shuningdek, amaliy hayotda
diqqatni boshqarish va rivojlantirish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab
12

chiqishga yordam beradi. Bu esa nafaqat psixologiya sohasida, balki ta'lim, ish joyi
samaradorligi va shaxsiy rivojlanishda ham foydali bo‘ladi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari diqqat turlarini tizimli va chuqur o‘rganish
orqali psixologik bilimlarni boyitish va amaliy qo‘llanmalarni ishlab chiqishdir.
o Mavzuni chuqur tahlil qilish va diqqat turlarini aniqlash
Diqqat – insonning kognitiv jarayonlarida markaziy o‘rin tutadigan,
atrofdagi stimuli tanlash, ularni qayta ishlash va ularga e'tibor qaratish
qobiliyatidir. Diqqatni chuqur tahlil qilish va uning turlarini aniqlash
psixologiyaning asosiy masalalaridan biri bo‘lib, inson ongining qanday ishlashini
tushunishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu bo‘limda diqqatning konseptual
asoslari, uning turlari, nazariy va empirik asoslari, hamda diqqat turlarini aniqlash
usullari batafsil tahlil qilinadi.
2. Diqqatning Konseptual Asoslari
2.1. Diqqatning Ta'rifi
Diqqat – bu insonning atrofdagi stimuli orasidan muhimlarini tanlab olish, ularga
e'tibor qaratish va boshqalardan ajratib ko‘rsatish jarayonidir. Diqqat insonning
ongli faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib, u kognitiv jarayonlarning samarali
ishlashini ta'minlaydi. Diqqatning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 Selektivlik: Muayyan stimuli yoki vazifalarga e'tibor qaratish va boshqalarni
e'tibordan chetda qoldirish.
 Konsentratsiya: E'tiborni uzoq muddat davomida biron bir maqsadga
yo‘naltirish.
 Moslashuvchanlik: Diqqatni bir vazifadan boshqasiga tez va samarali
o‘zgartirish qobiliyati.
2.2. Diqqatning Psixologik Konsepsiyasi
Psixologiyada diqqat turli nazariyalar asosida o‘rganiladi. Ularning asosiylari
quyidagilardan iborat:
13

 Xusnli Nazariyalar: Diqqatning turli turlarini o‘rganish uchun psixologik
xususiyatlarga asoslangan yondashuvlar. Masalan, selektiv diqqat, bo‘linma
diqqat, uzluksiz diqqat va boshqalar.
 Kognitiv Nazariyalar: Diqqatni kognitiv jarayonlar, masalan, xotira,
o‘rganish va qaror qabul qilish bilan bog‘lashga qaratilgan yondashuvlar.
 Nevropsixologik Nazariyalar: Diqqatning miyadagi neyron tarmoqlari bilan
bog‘lanishini o‘rganishga qaratilgan yondashuvlar.

3. Diqqat Turlarini Klassifikatsiyalash
Diqqat turlarini to‘g‘ri aniqlash va tasniflash psixologik jarayonlarni yaxshiroq
tushunishga yordam beradi. Quyida diqqat turlarini keng tarqalgan
klassifikatsiyalar asosida tahlil qilamiz:
3.1. Selektiv Diqqat (Tanlovchi Diqqat)
Ta'rifi: Selektiv diqqat – bu insonning bir vaqtning o‘zida ko‘p stimuli orasidan
faqat bitta yoki bir nechta muhim stimuli tanlab olish qobiliyatidir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Tanlash: Muayyan stimuli tanlanadi, boshqalar e'tibordan chetda qoladi.
 Fokuslanish: Tanlangan stimuli ustida chuqur e'tibor qaratiladi.
 Filtrlash: Keraksiz ma'lumotlar filtrlanadi va ajratib ko‘rsatiladi.
Misollar:
 Shovqinli muhitda telefon orqali suhbatlashayotgan paytda faqat suhbatga
e'tibor qaratish.
 Kino tomosha qilayotgan paytda atrofdagi odamlarning gaplarini e'tibordan
chetda qoldirish.
Nazariy Asoslar:
 Broadbentning Filtr Nazariyasi: Diqqatni ma'lum bir filtr orqali o'tkazib,
faqat muhim ma'lumotlarga e'tibor qaratishni ta'kidlaydi.
 Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Selektiv diqqatning
tanlangan ma'lumotlarni integratsiya qilish jarayonini tushuntiradi.
14

3.2. Bo‘linma Diqqat (Divergent Diqqat)
Ta'rifi: Bo‘linma diqqat – bu bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarish
qobiliyatidir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Multitasking: Bir nechta vazifalarni parallel ravishda bajarish.
 Tezkor O‘zgarish: Diqqatni tezda bir vazifadan boshqasiga o‘zgartirish.
 Ko‘p Stimuli: Bir nechta muhim ma'lumotlarga e'tibor qaratish.
Misollar:
 Telefon qo‘ng‘irog‘i qabul qilayotgan paytda kompyuterda ish yuritish.
 Oshxonada ovqat pishirish bilan bir vaqtda televizorni tomosha qilish.
Nazariy Asoslar:
 Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida
ko‘rib chiqadi va uning turli vazifalarga taqsimlanishini ta'riflaydi.
3.3. Uzluksiz Diqqat (Sustained Attention)
Ta'rifi: Uzluksiz diqqat – bu uzoq muddat davomida e'tiborini biron bir vazifaga
yoki stimuli qaratib ushlab turish qobiliyatidir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Bardoshlilik: Diqqatni uzoq vaqt davomida ushlab turish qobiliyati.
 E'tiborni Saqlash: Diqqatni charchash yoki atrofdagi bezovta qiluvchi
omillar ta'sirida yo‘qotmaslik.
 Doimiy Fokus: Ma'lum bir maqsadga doimiy e'tibor qaratish.
Misollar:
 Uzoq muddatli taqdimotni eshitish.
 Kitob o‘qiyotgan paytda e'tiborni ushlab turish.
Nazariy Asoslar:
 Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Diqqatning selektiv va
integratsion jarayonlarini tushuntiradi, bu esa uzluksiz diqqatni yanada
chuqurroq tushunishga yordam beradi.
15

3.4. O‘tish Diqqat (Shifting Attention)
Ta'rifi: O‘tish diqqat – bu bir vazifadan boshqasiga tez va samarali o‘zgartirish
qobiliyatidir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Moslashuvchanlik: Diqqatni bir vazifadan boshqasiga tezda yo‘naltirish.
 Kognitiv Elastiklik: Diqqatni talab qiluvchi vazifalarga moslashish.
 Yuqori Reaksiya Qobiliyati: Tez o‘zgaruvchan vazifalarga tezkor javob
berish.
Misollar:
 Bir vazifani tugatib, tezda yangi vazifaga o‘tish.
 Kompyuterda ishlash paytida elektron pochtani tekshirish.
Nazariy Asoslar:
 Task Switching Paradigm (Vazifa Almashtirish Paradigmasi): Diqqatning
bir vazifadan boshqasiga o‘tishini o‘rganishga qaratilgan asosiy
yondashuvlardan biri hisoblanadi.
3.5. Ijodiy Diqqat (Creative Attention)
Ta'rifi: Ijodiy diqqat – bu yangi va original fikrlarni shakllantirish uchun e'tibor
qaratish qobiliyatidir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Yaratilish: Yangi g‘oyalarni ishlab chiqish va innovatsion fikrlash.
 Ochiqlik: Yaratilish jarayonida yangi va turli fikrlarni qabul qilish.
 Fokuslangan Yaratilish: Ma'lum bir ijodiy vazifa ustida diqqatni ushlab
turish.
Misollar:
 San’at asari yaratish yoki yangi g‘oya topish jarayonida diqqatni ushlab
turish.
 Yangi biznes strategiyasini ishlab chiqishda diqqatni yo‘naltirish.
Nazariy Asoslar:
16

 Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatning innovatsion jarayonlarga qanday
ta'sir ko‘rsatishini tushuntiradi, bu esa ijodiy diqqatni rivojlantirishda muhim
rol o‘ynaydi.
3.6. Boshqa Diqqat Turlari
Diqqatning boshqa turli turlari ham mavjud bo‘lib, ular quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
 Divided Attention (Bo‘linma Diqqat): Bir vaqtning o‘zida bir nechta
vazifalarni bajarish qobiliyati.
 Alternating Attention (Almashtirish Diqqat): Bir vazifadan boshqasiga o‘tish
qobiliyati.
 Selective Sustained Attention (Tanlovli Uzluksiz Diqqat): Uzoq muddat
davomida faqat ma'lum stimuli yoki vazifaga e'tibor qaratish.
4. Diqqat Turlarining O‘zaro Munosabatlari
Diqqat turlari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning har biri insonning
kognitiv jarayonlariga turli yo‘llar bilan ta'sir ko‘rsatadi. Diqqat turlari o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlik quyidagicha ifodalangan:
 Selektiv va Bo‘linma Diqqat: Selektiv diqqat bir vaqtning o‘zida bitta
stimuli tanlashga yordam beradi, bo‘linma diqqat esa bir vaqtning o‘zida bir
nechta vazifalarni bajarish imkonini beradi. Bu ikkala diqqat turi birgalikda
insonning samarali ishlashiga yordam beradi, chunki selektiv diqqat orqali
muhim ma'lumotlarni tanlab olish, bo‘linma diqqat esa bir nechta vazifalarni
bajarishga imkon beradi.
 O‘tish Diqqat va Bo‘linma Diqqat: O‘tish diqqat diqqatni bir vazifadan
boshqasiga tez va samarali o‘zgartirishga yordam beradi, bu esa bo‘linma
diqqatni yanada samarali ishlashga yordam beradi. Masalan, bir vazifani
bajarayotganda, yangi vazifaga o‘tish diqqatni boshqarishni osonlashtiradi.
 Uzluksiz Diqqat va Selektiv Diqqat: Uzluksiz diqqat uzoq muddat davomida
e'tiborni saqlab turishga yordam beradi, selektiv diqqat esa muhim stimuli
17

tanlashga yordam beradi. Bu ikkala diqqat turi birgalikda insonning uzoq
muddatli vazifalarni samarali bajarishiga imkon beradi.
5. Diqqat Turlarini Klassifikatsiyalashdagi Yondashuvlar
Diqqat turlarini klassifikatsiyalashda turli yondashuvlar qo‘llaniladi. Ularning
asosiylari quyidagilardan iborat:
5.1. Nazariy Yondashuv
Nazariy yondashuv diqqat turlarini turli psixologik nazariyalar asosida tasniflaydi.
Bu yondashuvda diqqat turlari psixologik konsepsiyalar va nazariy modellarga
asoslanadi:
 Broadbentning Filtr Nazariyasi: Selektiv diqqatni tushuntirishda asosiy
yondashuvlardan biri bo‘lib, u diqqatni ma'lum bir filtr orqali o'tkazib, faqat
muhim ma'lumotlarga e'tibor qaratishni ta'kidlaydi.
 Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Diqqatni ma'lumotlarni
tanlash va ularni integratsiya qilish jarayonlarini ko‘rsatadi, bu esa diqqat
turlarining o‘zaro aloqalarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
 Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida
ko‘rib chiqadi va uning turli vazifalarga taqsimlanishini ta'riflaydi.
5.2. Amaliy Yondashuv
Amaliy yondashuv diqqat turlarini kundalik hayotdagi vazifalar va muammolar
asosida tasniflaydi. Bu yondashuv orqali diqqatning turli turlari qanday qilib
o‘rganish, ish faoliyati, ta'lim va boshqa sohalarda qo‘llanilishini tushunish
mumkin.
Misol:
 Ta'limda Selektiv Diqqat: Dars jarayonida o‘quvchilarning muhim
ma'lumotlarga e'tibor qaratishini ta'minlash uchun selektiv diqqatni
rivojlantirish metodlari qo‘llaniladi.
 Ish Joyida Bo‘linma Diqqat: Bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni
bajarish talab qilinadigan ish joylarida bo‘linma diqqatni rivojlantirish
strategiyalari ishlab chiqiladi.
18

5.3. Empirik Yondashuv
Empirik yondashuv diqqat turlarini ilmiy tadqiqotlar, so‘rovnomalar va
eksperimentlar orqali aniqlashga yo‘naltirilgan. Bu yondashuv orqali diqqat
turlarining o‘ziga xos xususiyatlari va ularning kognitiv jarayonlarga ta'siri
aniqlanadi.
Misol:
 Stroop Testi: Selektiv diqqatni baholashda qo‘llaniladi.
 Dual-Task Paradigm: Bo‘linma diqqatni o‘rganishda qo‘llaniladi.
 Task Switching Paradigm: O‘tish diqqatni o‘rganishda qo‘llaniladi.
6. Diqqat Turlarining Kognitiv Jarayonlardagi O‘rni
Diqqat turlari kognitiv jarayonlarning samarali ishlashida muhim rol o‘ynaydi.
Quyida diqqat turlarining asosiy kognitiv jarayonlarga ta'siri keltirilgan:
6.1. Perseptiya
Diqqat selektiv ravishda muhim stimuli tanlashga yordam beradi, bu esa odamning
atrof-muhitni qanday qabul qilishi va tushunishini belgilaydi. Misol uchun,
haydovchi yo‘l harakatidagi o‘zgarishlarga tezda e'tibor qaratishi selektiv diqqat
orqali amalga oshiriladi. Bu haydovchining xavfsizligini ta'minlashda va tezkor
qarorlar qabul qilishda muhim rol o‘ynaydi.
6.2. Xotira
Diqqat xotira jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi, chunki u ma'lumotlarni qisqa
muddatli xotiraga kiritish va uzoq muddatli xotiraga o'tkazishda asosiy omil
hisoblanadi. Diqqatning yuqori darajasi ma'lumotlarni eslab qolish imkoniyatini
oshiradi. Misol uchun, talabalar yangi bilimlarni o‘rganishda diqqatni samarali
boshqarish orqali ularni xotiraga yaxshiroq kiritishlari mumkin.
6.3. O‘rganish
Diqqat o‘rganish jarayonida yangi ma'lumotlarni qabul qilish va ulardan samarali
foydalanishni ta'minlaydi. Diqqatni boshqarish qobiliyati o‘rganish samaradorligini
oshiradi va murakkab mavzularni tushunishga yordam beradi. Masalan, murakkab
matematik masalalarni yechish yoki yangi til o‘rganishda diqqatning yuqori
darajada bo‘lishi talab qilinadi.
19

6.4. Muammolarni Hal Qilish
Muammolarni hal qilish jarayonida diqqat muhim ahamiyatga ega, chunki bu
jarayonlarda ma'lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va to‘g‘ri qaror qabul qilish talab
etiladi. Diqqatning fokuslanishi insonning kerakli ma'lumotlarni tez va samarali
tarzda ajratib ko‘rsatishga yordam beradi, bu esa muammolarni hal qilish
jarayonini tezlashtiradi va sifatini oshiradi.
7. Diqqat Turlarini Aniqlash Usullari
Diqqat turlarini aniqlashda turli usullar qo‘llaniladi. Quyida bu usullar batafsil
tahlil qilinadi:
7.1. So‘rovnomalar
So‘rovnomalar orqali ishtirokchilarning diqqat turlari bo‘yicha o‘z-o‘zini
baholashlari amalga oshiriladi. Bu usul orqali diqqatning turli turlariga oid
xususiyatlar va qobiliyatlar baholanadi.
Misol:
 Selektiv Diqqat Bo‘yicha So‘rovnoma: "Shovqinli muhitda ham o‘zingizga
muhim vazifaga diqqatni jamlash qobiliyatingiz qanday?"
 Bo‘linma Diqqat Bo‘yicha So‘rovnoma: "Bir vaqtning o‘zida bir nechta
vazifani bajarish qobiliyatingizni qanday baholaysiz?"
7.2. Eksperimentlar
Eksperimentlar diqqat turlarining xususiyatlarini baholash va ularni kognitiv
jarayonlarga qanday ta'sir ko‘rsatishini aniqlash uchun qo‘llaniladi. Turli
eksperimental vazifalar diqqat turlarini aniqlashda qo‘llaniladi.
Misol:
 Stroop Testi: Selektiv diqqatni baholash uchun qo‘llaniladi. Ishtirokchilarga
rang nomlari boshqa ranglarda yozilgan holda taqdim etiladi va ular har bir
so‘zni qaysi rangda yozilganini aytishlari kerak.
 Dual-Task Paradigm: Bo‘linma diqqatni o‘rganishda qo‘llaniladi.
Ishtirokchilar bir vaqtning o‘zida ikki xil vazifani bajarishlari so‘raladi,
masalan, raqamlarni eshitish va rasmni tasvirlash.
20

7.3. Neyropsixologik Metodlar
Neyropsixologik metodlar orqali diqqat turlarining miyadagi neyron tarmoqlari
bilan bog‘lanishini o‘rganish mumkin. Bu usullar orqali diqqat turlarining biologik
asoslari aniqlanadi.
Misol:
 Funktsional Magnit-Rezonans Tomografiyasi (fMRI): Diqqat turlarini
aniqlashda miyadagi faollik zonalarini kuzatish uchun qo‘llaniladi.
 Elektroensefalografiya (EEG): Diqqat jarayonlari paytida miyadagi elektr
faollikni o‘lchash orqali diqqat turlarini aniqlashda qo‘llaniladi.
7.4. Observatsion Metodlar
Observatsion metodlar orqali ishtirokchilarning diqqat turlarini kundalik hayotdagi
vazifalar davomida kuzatish va tahlil qilish mumkin. Bu usul orqali diqqat
turlarining amaliy qo‘llanilishidagi o‘ziga xosliklar aniqlanadi.
Misol:
 Kundalik Hayot Kuzatuvlari: O‘quvchilarning dars davomida diqqatini
kuzatish va ularning e'tiborini ushlab turish usullarini tahlil qilish.
 Ish Joyi Kuzatuvlari: Ishchilarning bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni
bajarish jarayonida diqqatni qanday boshqarayotganini kuzatish.
8. Diqqat Turlarining Kognitiv Jarayonlardagi O‘rni
Diqqat turlari kognitiv jarayonlarning samarali ishlashida muhim rol o‘ynaydi.
Quyida diqqat turlarining asosiy kognitiv jarayonlarga ta'siri batafsil tahlil qilinadi:
8.1. Perseptiya
Diqqat selektiv ravishda muhim stimuli tanlashga yordam beradi, bu esa odamning
atrof-muhitni qanday qabul qilishi va tushunishini belgilaydi. Misol uchun,
haydovchi yo‘l harakatidagi o‘zgarishlarga tezda e'tibor qaratishi selektiv diqqat
orqali amalga oshiriladi. Bu haydovchining xavfsizligini ta'minlashda va tezkor
qarorlar qabul qilishda muhim rol o‘ynaydi.
8.2. Xotira
Diqqat xotira jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi, chunki u ma'lumotlarni qisqa
muddatli xotiraga kiritish va uzoq muddatli xotiraga o'tkazishda asosiy omil
21

hisoblanadi. Diqqatning yuqori darajasi ma'lumotlarni eslab qolish imkoniyatini
oshiradi. Masalan, talabalar yangi bilimlarni o‘rganishda diqqatni samarali
boshqarish orqali ularni xotiraga yaxshiroq kiritishlari mumkin.
8.3. O‘rganish
Diqqat o‘rganish jarayonida yangi ma'lumotlarni qabul qilish va ulardan samarali
foydalanishni ta'minlaydi. Diqqatni boshqarish qobiliyati o‘rganish samaradorligini
oshiradi va murakkab mavzularni tushunishga yordam beradi. Masalan, murakkab
matematik masalalarni yechish yoki yangi til o‘rganishda diqqatning yuqori
darajada bo‘lishi talab qilinadi.
8.4. Muammolarni Hal Qilish
Muammolarni hal qilish jarayonida diqqat muhim ahamiyatga ega, chunki bu
jarayonlarda ma'lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va to‘g‘ri qaror qabul qilish talab
etiladi. Diqqatning fokuslanishi insonning kerakli ma'lumotlarni tez va samarali
tarzda ajratib ko‘rsatishga yordam beradi, bu esa muammolarni hal qilish
jarayonini tezlashtiradi va sifatini oshiradi.
9. Diqqat Turlarini Tahlil Qilishning Ilmiy Asoslari
Diqqat turlarini tahlil qilishda turli ilmiy metodlar va yondashuvlar qo‘llaniladi.
Quyida diqqat turlarini tahlil qilishning asosiy ilmiy asoslari batafsil tahlil qilinadi:
9.1. Nazariy Modellar
Diqqat turlarini tahlil qilishda asosiy rolni psixologik nazariy modellarga
qaratiladi. Broadbentning filtr nazariyasi, Treisman va Gel’shteynning integratsion
nazariyasi, Kahnemanning resurs modeli diqqat turlarini tushunishda muhim
yondashuvlar hisoblanadi. Ushbu modellarning har biri diqqat turlarining o‘ziga
xos xususiyatlarini tushuntirishda yordam beradi.
Misol:
 Broadbentning Filtr Nazariyasi: Selektiv diqqatni tushuntirishda asosiy
yondashuvlardan biri bo‘lib, u diqqatni ma'lum bir filtr orqali o'tkazib, faqat
muhim ma'lumotlarga e'tibor qaratishni ta'kidlaydi.
22

 Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Diqqatni ma'lumotlarni
tanlash va ularni integratsiya qilish jarayonlarini ko‘rsatadi, bu esa diqqat
turlarining o‘zaro aloqalarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
 Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida
ko‘rib chiqadi va uning turli vazifalarga taqsimlanishini ta'riflaydi.
9.2. Eksperimental Metodlar
Eksperimental metodlar diqqat turlarini tahlil qilishda asosiy usullardan biri bo‘lib,
ular orqali diqqat turlarining xususiyatlari va ularning kognitiv jarayonlarga ta'siri
aniqlanadi. Stroop testi, Dual-task paradigm, Task switching paradigm kabi
eksperimentlar selektiv diqqat, bo‘linma diqqat va o‘tish diqqatni o‘rganishda
qo‘llaniladi.
Misol:
 Stroop Testi: Selektiv diqqatni baholashda qo‘llaniladi. Ishtirokchilarga rang
nomlari boshqa ranglarda yozilgan holda taqdim etiladi va ular har bir so‘zni
qaysi rangda yozilganini aytishlari kerak.
 Dual-Task Paradigm: Bo‘linma diqqatni o‘rganishda qo‘llaniladi.
Ishtirokchilar bir vaqtning o‘zida ikki xil vazifani bajarishlari so‘raladi,
masalan, raqamlarni eshitish va rasmni tasvirlash.
9.3. Statistik Tahlil
Diqqat turlarini tahlil qilishda statistik usullar yordamida yig‘ilgan ma'lumotlarni
tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. ANOVA, korrelyatsiya tahlili, regressiya
tahlili kabi statistik metodlar diqqat turlarining o‘zaro bog‘liqligini va ularning
kognitiv jarayonlarga ta'sirini aniqlashda qo‘llaniladi.
Misol:
 ANOVA (Analysis of Variance): Turli diqqat turlarining o‘ziga xos
xususiyatlarini va ularning samaradorligini solishtirishda qo‘llaniladi.
 Korrelyatsiya Tahlili: Diqqat turlari orasidagi bog‘liqliklarni aniqlashda
qo‘llaniladi.
23

9.4. Nevropsixologik Metodlar
Nevropsixologik metodlar orqali diqqat turlarining miyadagi neyron tarmoqlari
bilan bog‘lanishini o‘rganish mumkin. Funktsional magnit-rezonans tomografiyasi
(fMRI), elektroensefalografiya (EEG) kabi usullar diqqat turlarining biologik
asoslarini tushunishga yordam beradi.
Misol:
 fMRI: Diqqat turlarini aniqlashda miyadagi faollik zonalarini kuzatish uchun
qo‘llaniladi.
 EEG: Diqqat jarayonlari paytida miyadagi elektr faollikni o‘lchash orqali
diqqat turlarini aniqlashda qo‘llaniladi.
10. Diqqat Turlarini Aniqlashning Amaliy Qo‘llanilishi
Diqqat turlarini aniqlash nafaqat ilmiy sohada, balki kundalik hayotda ham keng
qo‘llaniladi. Quyida diqqat turlarini aniqlashning amaliy qo‘llanilish sohalari
batafsil tahlil qilinadi:
10.1. Ta'limda Diqqatni Boshqarish
Ta'lim jarayonida diqqat turlarini aniqlash va boshqarish o‘quvchilarning o‘rganish
samaradorligini oshirish uchun muhimdir. Selektiv diqqatni rivojlantirish uchun
fokuslangan mashqlar, bo‘linma diqqatni oshirish uchun multitasking vazifalari
qo‘llaniladi. Shuningdek, diqqatni boshqarish metodlarini o‘quvchilarga o‘rgatish
orqali ularning o‘rganish jarayonida diqqatni samarali boshqarish qobiliyati
oshiriladi.
Amaliy Tavsiyalar:
 Fokuslangan Mashqlar: Darslarda e'tibor markazlashtirilgan mashqlar
qo‘llanilishi, masalan, muhim ma'lumotlarni ajratib ko‘rsatish.
 Multitasking Vazifalari: Bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarishni
o‘rgatish, masalan, matn o‘qish bilan bir vaqtning o‘zida savollarga javob
berish.
10.2. Ish Joyida Samaradorlikni Oshirish
Ish joyida diqqat turlarini boshqarish samaradorlikni oshirishga yordam beradi.
Vazifalarni boshqarish, diqqatni taqsimlash va xavfsizlikni ta'minlash diqqat
24

turlarini samarali boshqarish orqali amalga oshiriladi. Masalan, haydovchilar
uchun e'tibor markazlashtirilgan treninglar o'tkazish yo‘l harakatidagi xavfsizlikni
oshirishga xizmat qiladi.
Amaliy Tavsiyalar:
 Vazifalarni Taqsimlash: Turli diqqat turlarini hisobga olgan holda ish
vazifalarini taqsimlash, masalan, selektiv diqqat talab qiladigan vazifalarni
odatiy ish vaqtida joylashtirish.
 Xavfsizlik Treninglari: Xavfli ish muhitlarida diqqatni oshirish
strategiyalarini ishlab chiqish, masalan, haydovchilar uchun e'tibor
markazlashtirilgan treninglar o'tkazish.
10.3. Psixologik Konsultatsiya va Terapiyada Qo‘llanilishi
Diqqat turlarini o‘rganish psixologik konsultatsiya va terapiya jarayonlarida ham
qo‘llaniladi. Diqqatni rivojlantirish va boshqarish bo‘yicha individual yoki guruh
terapiya seanslarini tashkil etish, shuningdek, diqqat turlaridagi buzilishlarni
tiklash uchun maxsus reabilitatsiya dasturlarini ishlab chiqish mumkin.
Amaliy Tavsiyalar:
 Individual Terapiya Seanslari: Diqqatni rivojlantirishga qaratilgan individual
mashqlar va treninglarni tashkil etish.
 Guruh Terapiya Seanslari: Guruh o‘rganish va diqqatni boshqarish bo‘yicha
interaktiv mashqlarni amalga oshirish.
 Reabilitatsiya Dasturlari: Diqqat turlaridagi buzilishlarni tiklash uchun
maxsus reabilitatsiya dasturlarini ishlab chiqish va qo‘llash.
10.4. Texnologiya va Innovatsiyalarda Qo‘llanilishi
Diqqat turlarini o‘rganish texnologiya va innovatsiya sohalarida ham keng
qo‘llaniladi. Interaktiv dasturlar va o‘yinlar yaratish, diqqatni rivojlantirishga
qaratilgan o‘yinlar va dasturlar ishlab chiqish diqqat turlarini samarali
boshqarishga yordam beradi. Sun'iy intellekt tizimlarida diqqatni boshqarish
algoritmlarini ishlab chiqish orqali inson diqqat qobiliyatlarini model qilish va
yanada samarali texnologiyalar yaratish mumkin.
25

Diqqat turlarini chuqur tahlil qilish va aniqlash psixologiya sohasida muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, insonning kognitiv jarayonlarini yanada chuqurroq
tushunishga yordam beradi. Diqqatning turli turlari va ularning o‘ziga xos
xususiyatlari insonning o‘rganish, ish faoliyati, muammolarni hal qilish va
kundalik hayotdagi muvaffaqiyatlariga bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Diqqat turlarini
klassifikatsiyalash orqali psixologik nazariyalar va amaliy qo‘llanilish sohalarida
yangi bilimlar va strategiyalar ishlab chiqish imkoniyati yaratiladi. Shu bilan birga,
diqqat turlarini o‘rganish insonlarning umumiy hayot sifatini oshirish va
psixologik salomatligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
II. Diqqatning asosiy xususiyatlari va klassfikiyatsiyasi
2.1. Diqqatning umumiy ta'rifi va psixologik konsepsiyasi
1. Diqqatning Umumiy Ta'rifi
Diqqat – insonning atrofdagi muhitdagi stimuli (signallar, ma'lumotlar) orasidan muhim va
dolzarb bo'lganlarini tanlab olish, ularga e'tibor qaratish va boshqa barcha stimuli e'tibordan
chetda qolishini ta'minlash qobiliyatidir. Diqqat insonning ongli faoliyatining asosiy komponenti
bo‘lib, u kognitiv jarayonlarning samarali ishlashida muhim rol o‘ynaydi. Diqqat insonning har
kuni amalga oshiradigan turli vazifalarida, masalan, o‘qish, ishlash, o‘rganish, ijodiy faoliyat va
muammolarni hal qilishda asosiy omil hisoblanadi.
Diqqatning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 Selektivlik: Diqqat muayyan stimuli yoki vazifalarga e'tibor qaratishni, boshqalarini esa
e'tibordan chetda qoldirishni anglatadi.
 Konsentratsiya: Diqqatning biron bir maqsadga yo‘naltirilgan holda uzoq vaqt davomida
saqlanishi.
 Moslashuvchanlik: Diqqatni bir vazifadan boshqasiga tez va samarali o‘zgartirish qobiliyati.
 Bardoshlilik: Diqqatni uzoq muddat davomida saqlab turish qobiliyati.
 Ijodiylik: Yangi va original fikrlarni shakllantirish uchun diqqatni yo‘naltirish qobiliyati.
2. Diqqatning Psixologik Konsepsiyasi
Psixologiyada diqqatning konseptual asoslari va tushunchalari turli nazariyalar va yondashuvlar
asosida shakllangan. Diqqatni tushunishda kognitiv psixologiya, nevropsixologiya va boshqa
psixologiya sohalari muhim rol o‘ynaydi.
26

2.1. Diqqatning Psixologik Konsepsiyalari
Kognitiv Psixologiya Konseptsiyasi: Kognitiv psixologiyada diqqat insonning axborotlarni
qabul qilish, qayta ishlash va eslab qolish jarayonlarida markaziy ahamiyatga ega. Diqqatning
samarali ishlashi kognitiv jarayonlarning tez va sifatli bajarilishini ta'minlaydi. Diqqat orqali
inson kerakli axborotlarni ajratib olish va ularga chuqurroq e'tibor qaratish imkoniga ega bo‘ladi.
Nevropsixologik Konseptsiyasi: Nevropsixologiyada diqqatning asosiy elementlari miyadagi
neyron tarmoqlari bilan bog‘liq. Diqqatning turli turlari turli miya zonalari bilan aloqador bo‘lib,
ularning faolligi diqqat turiga qarab o‘zgaradi. Masalan, selektiv diqqat prefrontal korteks va
parietal korteksning faolligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, bo‘linma diqqat esa miya
yuzalaridagi kengroq tarmoqlar bilan aloqador bo‘ladi.
2.2. Diqqatning Asosiy Xususiyatlari
Diqqatning asosiy xususiyatlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
 Selektivlik: Diqqat muayyan stimuli yoki vazifalarga yo‘naltiriladi, shu bilan birga boshqa
barcha stimuli e'tibordan chetda qoladi.
 Konsentratsiya: Diqqatning biron bir maqsadga yo‘naltirilgan holda uzoq vaqt davomida
saqlanishi.
 Bo‘linma Qobiliyati: Bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarish qobiliyati.
 Moslashuvchanlik: Diqqatni bir vazifadan boshqasiga tez va samarali o‘zgartirish qobiliyati.
 Bardoshlilik: Diqqatni uzoq muddat davomida ushlab turish qobiliyati.
 Ijodiylik: Yangi va original fikrlarni shakllantirish uchun diqqatni yo‘naltirish qobiliyati.
2.3. Diqqatning Nazariy Asoslari
Broadbentning Filtr Nazariyasi: Donald Broadbent tomonidan ishlab chiqilgan filtr nazariyasi
selektiv diqqatni tushuntirishda asosiy yondashuvlardan biri hisoblanadi. Bu nazariyaga ko‘ra,
diqqat birinchi bosqichda ma'lumotlarni filtrlaydi va faqat muhim stimuli e'tibor qaratish uchun
o‘tadi. Boshqa barcha ma'lumotlar esa e'tibordan chetda qoladi.
Treisman va Gel’shteynning Integratsion Nazariyasi: Anne Treisman va Gary Gel’shteyn
tomonidan ishlab chiqilgan integratsion nazariya selektiv diqqatni yanada kengroq tushunishga
yordam beradi. Ular diqqatni ma'lumotlarni tanlash va ularni integratsiya qilish jarayonlari
sifatida tasavvur qiladilar. Ushbu nazariyada diqqat ikki bosqichli jarayonni o‘z ichiga oladi:
birinchi bosqichda muhim ma'lumotlar tanlanadi, ikkinchi bosqichda esa ular yanada chuqurroq
qayta ishlanadi.
Kahnemanning Resurs Modeli: Daniel Kahneman tomonidan ishlab chiqilgan resurs modeli
diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida ko‘rib chiqadi. Ushbu modelga ko‘ra, insonning
diqqat resurslari cheklangan bo‘lib, ular turli vazifalar orasida taqsimlanadi. Bu model bo‘linma
diqqat va o‘tish diqqatni tushunishda muhim rol o‘ynaydi, chunki u diqqat resurslarining turli
vazifalar uchun qanday taqsimlanishini ta'riflaydi.
27

Erikson va Sternning Diqqat Turi Modellari: Erikson va Stern tomonidan ishlab chiqilgan
modellar diqqat turlarining rivojlanishi va insonning turli hayotiy bosqichlarida diqqatning
qanday o‘zgarishini tushuntiradi. Ular diqqat turlarini insonning psixologik rivojlanishi bilan
bog‘laydi va diqqatning turli turlari insonning turli vazifalar va muammolarga qanday javob
berishini aniqlashda yordam beradi.
2.4. Diqqatning Kognitiv Jarayonlardagi O‘rni
Diqqat kognitiv jarayonlarning samarali ishlashida muhim rol o‘ynaydi. Quyida diqqatning
asosiy kognitiv jarayonlarga ta'siri batafsil tahlil qilinadi:
 Perseptiya: Diqqat selektiv ravishda muhim stimuli tanlashga yordam beradi, bu esa
odamning atrof-muhitni qanday qabul qilishi va tushunishini belgilaydi. Misol uchun,
haydovchi yo‘l harakatidagi o‘zgarishlarga tezda e'tibor qaratishi selektiv diqqat orqali
amalga oshiriladi.
 Xotira: Diqqat xotira jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi, chunki u ma'lumotlarni qisqa
muddatli xotiraga kiritish va uzoq muddatli xotiraga o'tkazishda asosiy omil hisoblanadi.
Diqqatning yuqori darajasi ma'lumotlarni eslab qolish imkoniyatini oshiradi.
 O‘rganish: Diqqat o‘rganish jarayonida yangi ma'lumotlarni qabul qilish va ulardan
samarali foydalanishni ta'minlaydi. Diqqatni boshqarish qobiliyati o‘rganish
samaradorligini oshiradi va murakkab mavzularni tushunishga yordam beradi.
 Muammolarni Hal Qilish: Muammolarni hal qilish jarayonida diqqat muhim
ahamiyatga ega, chunki bu jarayonlarda ma'lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va to‘g‘ri
qaror qabul qilish talab etiladi. Diqqatning fokuslanishi insonning kerakli ma'lumotlarni
tez va samarali tarzda ajratib ko‘rsatishga yordam beradi, bu esa muammolarni hal qilish
jarayonini tezlashtiradi va sifatini oshiradi.
2.5. Diqqat Turlarini Aniqlash Usullari
Diqqat turlarini aniqlashda turli usullar qo‘llaniladi. Quyida bu usullar batafsil tahlil qilinadi:
 So‘rovnomalar: So‘rovnomalar orqali ishtirokchilarning diqqat turlari bo‘yicha o‘z-
o‘zini baholashlari amalga oshiriladi. Bu usul orqali diqqatning turli turlariga oid
xususiyatlar va qobiliyatlar baholanadi.
o O‘quv jarayonidagi diqqat turlaridan foydalanish
Diqqat o‘quv jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, talabalarining samarali
o‘rganishi, ma'lumotlarni qabul qilishi va ulardan foydalanishi uchun zarur
shartdir. Turli diqqat turlari o‘quvchilarning turli vazifalarni bajarishdagi
qobiliyatlarini belgilaydi va ularning o‘rganish jarayonidagi muvaffaqiyatiga
28

bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Ushbu bo‘limda o‘quv jarayonidagi asosiy diqqat turlari
va ularni samarali qo‘llash usullari batafsil tahlil qilinadi.
2. Diqqat Turlarining O‘quv Jarayonidagi Ahamiyati
O‘quv jarayonida diqqatning turli turlari talabalarining axborotni qabul qilish,
tushunish, eslab qolish va qo‘llash qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol
o‘ynaydi. Quyida diqqat turlarining o‘quv jarayonidagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi:
 Selektiv Diqqat: Talabalar faqat muhim ma'lumotlarga e'tibor qaratib,
keraksiz ma'lumotlarni e'tibordan chetda qoldirish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
 Bo‘linma Diqqat: Bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarish
qobiliyati, masalan, dars davomida yozish va tinglash.
 Uzluksiz Diqqat: Uzun muddatli diqqatni saqlab turish qobiliyati, masalan,
murakkab mavzularni o‘rganishda.
 O‘tish Diqqat: Diqqatni bir vazifadan boshqasiga tez va samarali o‘zgartirish
qobiliyati.
 Ijodiy Diqqat: Yangi va original fikrlarni shakllantirish qobiliyati, masalan,
loyiha ishlarida.
3. Diqqat Turlaridan O‘quv Jarayonida Foydalanish Usullari
3.1. Selektiv Diqqatni Rivojlantirish
Amaliy Tavsiyalar:
 Aktiv Tinglash Mashqlari: Talabalarga dars davomida faqat muhim
ma'lumotlarga e'tibor qaratishni o‘rgatish. Masalan, muhim punktlarni
ajratib ko‘rsatish yoki qayta bayon qilish.
 Filtrlash Mashqlari: Keraksiz ma'lumotlarni e'tibordan chetda qoldirish
uchun mashqlar tashkil etish. Masalan, shovqinli muhitda darsni davom
ettirish va talabalarni faqat o‘rganish mavzusiga e'tibor qaratishga undash.
 Qisqa Vazifalar: Selektiv diqqatni rivojlantirish uchun qisqa va aniq
vazifalarni berish, masalan, muhim so‘zlarni ajratish.
29

Misollar:
 Darsda auditoriya oldida savollar berish va talabalarni faqat muhim
javoblarga e'tibor qaratishga undash.
 Matnda muhim so‘zlarni ajratib ko‘rsatish va ularni qayta eslatish.
3.2. Bo‘linma Diqqatni Rivojlantirish
Amaliy Tavsiyalar:
 Multitasking Vazifalari: Talabalarga bir vaqtning o‘zida bir nechta
vazifalarni bajarishni o‘rgatish. Masalan, darsda yozish bilan birga fikr
yuritish.
 O‘yinlar va Mashqlar: Diqqatni bo‘linma ravishda rivojlantirish uchun
o‘yinlar va interaktiv mashqlar tashkil etish. Masalan, matn o‘qiyotganda
savollarni javoblash.
 Texnologiya Integratsiyasi: Kompyuter dasturlari yoki mobil ilovalar
yordamida bo‘linma diqqatni rivojlantirish.
Misollar:
 Kompyuterda dars materiallarini o‘rganish bilan bir vaqtning o‘zida
muammolarni yechish.
 Guruhda ishlashda bir nechta vazifalarni bir vaqtning o‘zida bajarish.
3.3. Uzluksiz Diqqatni Rivojlantirish
Amaliy Tavsiyalar:
 Uzoq Muddatli Vazifalar: Talabalarga uzoq muddat davomida diqqatni
ushlab turishni talab qiladigan vazifalarni berish, masalan, loyiha ishlarida
yoki uzoq taqdimotlarda qatnashish.
 Rejalashtirish: Diqqatni saqlab turish uchun rejalashtirish va vaqtni samarali
taqsimlash usullarini o‘rgatish.
 Charchashni Boshqarish: Diqqatni uzoq vaqt davomida saqlab turish uchun
tanaffuslar va charchashni boshqarish metodlarini qo‘llash.
Misollar:
 Uzoq taqdimotlarda diqqatni ushlab turish uchun ma'lumotlarni qismlarga
bo‘lish.
30

 Kitob o‘qish yoki tadqiqot ishlarida diqqatni saqlab turish.
3.4. O‘tish Diqqatni Rivojlantirish
Amaliy Tavsiyalar:
 Vazifa Almashtirish Mashqlari: Talabalarga bir vazifadan boshqasiga tez va
samarali o‘tishni o‘rgatish uchun mashqlar tashkil etish.
 Kognitiv Elastiklikni Rivojlantirish: Diqqatni tez o‘zgartirish talab qiladigan
vazifalar orqali kognitiv elastiklikni oshirish.
 Sinovlar va Testlar: O‘tish diqqatini baholash va rivojlantirish uchun
sinovlar va testlar o'tkazish.
Misollar:
 Dars davomida mavzuni tezda o‘zgartirish va talabalarni yangi mavzuga
e'tibor qaratishga undash.
 Kompyuterda ishlash paytida elektron pochtani tekshirish va vazifani davom
ettirish.
3.5. Ijodiy Diqqatni Rivojlantirish
Amaliy Tavsiyalar:
 Yaratilish Mashqlari: Talabalarga yangi va original fikrlarni shakllantirish
uchun ijodiy mashqlar berish, masalan, brainstorming sessiyalari yoki ijodiy
yozish.
 Innovatsion Vazifalar: Talabalarga innovatsion va kreativ vazifalarni berish,
masalan, yangi biznes g‘oyalari ishlab chiqish yoki san’at asarlarini yaratish.
 Interaktiv Darslar: Diqqatni ijodiy tarzda yo‘naltirish uchun interaktiv va
qiziqarli dars metodlarini qo‘llash.
Misollar:
 Loyiha ishlarida yangi g‘oyalarni ishlab chiqish uchun brainstorming
sessiyasini tashkil etish.
o Diqqatni rivojlantirish va oshirish metodlari
Diqqat insonning kognitiv jarayonlarida markaziy ahamiyatga ega bo‘lib, uning
samarali ishlashi turli vazifalarni muvaffaqiyatli bajarishda muhim rol o‘ynaydi.
Diqqatni rivojlantirish va oshirish metodlari yordamida inson o‘zining e'tibor
31

qaratish qobiliyatlarini mustahkamlash, konsentratsiya darajasini oshirish va
kognitiv samaradorligini yaxshilash imkoniga ega bo‘ladi. Ushbu bo‘limda
diqqatni rivojlantirish va oshirishning asosiy metodlari batafsil tahlil qilinadi.
2. Diqqatni Rivojlantirish va Oshirish Metodlari
2.1. Meditatsiya va Mindfulness
Ta'rifi: Meditatsiya va mindfulness – ongli ravishda hozirgi paytda mavjud bo‘lgan
tajribaga e'tibor qaratish usullari bo‘lib, diqqatni rivojlantirish va boshqarish uchun
samarali vositalardir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Ongli Fikr Yuritish: Hoziroq va hozirgi paytdagi tajribaga e'tibor qaratish.
 E'tiborni Yo‘naltirish: Diqqatni biron bir nuqtaga yoki nafas olishga
yo‘naltirish.
 Stressni Kamaytirish: Meditatsiya orqali stress va tashvishlarni kamaytirish.
Amaliy Mashqlar:
 Nafas olish mashqlari: Har doim diqqatni nafas olish jarayoniga yo‘naltirish.
 Ehtiyotkorlik meditatsiyasi: Barcha hissiyotlar va fikrlarni ongli ravishda
qabul qilish va e'tibordan chiqarib yuborish.
Misollar:
 Kundalik hayotda har kuni 10-15 daqiqa meditatsiya qilish.
 Ish vaqtida qisqa mindfulness mashqlarini bajarish.
2.2. Fiziologik Mashqlar va Sport
Ta'rifi: Fiziologik mashqlar va sport faoliyatlari diqqatni rivojlantirish va
oshirishga yordam beradi, chunki ular insonning fizik salomatligini yaxshilaydi va
kognitiv qobiliyatlarini mustahkamlaydi.
Asosiy Xususiyatlari:
 Chidamlilikni Oshirish: Uzun vaqt davomida diqqatni saqlash qobiliyatini
oshiradi.
 Energiya va Fokusing: Jismoniy faollik orqali energiya darajasini oshirib,
diqqatni yanada samarali yo‘naltirishga imkon beradi.
Amaliy Mashqlar:
32

 Yoga: Yaxshi nafas olish va balanslash orqali diqqatni rivojlantirish.
 Tezkor Mashqlar: Qisqa va intensiv mashqlar orqali diqqatni oshirish.
Misollar:
 Haftada 3-4 marta yoga mashqlarini bajarish.
 Har kuni 30 daqiqa yugurish yoki boshqa jismoniy faoliyat bilan
shug‘ullanish.
2.3. Kognitiv Mashqlar va O‘yinlar
Ta'rifi: Kognitiv mashqlar va o‘yinlar diqqatni rivojlantirish uchun aqliy faoliyatni
talab qiladigan faoliyatlar hisoblanadi.
Asosiy Xususiyatlari:
 E'tibor Jamlash: Diqqatni yuqori darajada ushlab turishga yordam beradi.
 Problema Yechish: Diqqatni muammolarni hal qilishga yo‘naltirish
qobiliyatini rivojlantiradi.
 Xotira va Konsentratsiya: Ma'lumotlarni eslab qolish va konsentratsiya
qilish qobiliyatini mustahkamlaydi.
Amaliy Mashqlar:
 Krossvordlar va Sudoku: Kognitiv qobiliyatlarni oshirish uchun.
 Video o‘yinlar: Diqqat va tezkor fikrlashni talab qiladigan o‘yinlar.
Misollar:
 Har kuni krossvord yoki sudoku yechish.
 Strategik o‘yinlar (masalan, shaxmat) o‘ynash orqali diqqatni rivojlantirish.
2.4. Diqqatni Boshqarish Strategiyalari
Ta'rifi: Diqqatni boshqarish strategiyalari diqqatni samarali yo‘naltirish va
boshqarish uchun ishlab chiqilgan metodlardir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Vazifalarni Rejalashtirish: Vazifalarni aniq rejalashtirish va prioritetlash.
 Chidamlilikni Oshirish: Uzun vaqt davomida diqqatni saqlash uchun
metodlarni qo‘llash.
 Diqqatni Taqqoslash: Diqqatni bir vazifadan boshqasiga oson va samarali
o‘zgartirish.
33

Amaliy Mashqlar:
 Pomodoro Texnikasi: Ma’lum vaqt davomida (masalan, 25 daqiqa) diqqatni
bir vazifaga yo‘naltirish va keyin qisqa tanaffus olish.
 Task List va Prioritetlash: Vazifalar ro‘yxatini yaratish va ularni
ahamiyatiga qarab tartiblash.
Misollar:
 Har kuni Pomodoro texnikasini qo‘llash orqali ish faoliyatini tashkil etish.
 Vazifalar ro‘yxatini yozib, ularni bajarilish tartibida amalga oshirish.
2.5. Muhitni Optimallashtirish
Ta'rifi: Muhitni optimallashtirish diqqatni yaxshilash uchun atrof muhitini qulay va
samarali tarzda tashkil etishni anglatadi.
Asosiy Xususiyatlari:
 Kam Shovqin: Ish yoki o‘rganish joyida kamroq bezovta qiluvchi
shovqinlarni ta'minlash.
 Yoritish va Ventilyatsiya: Yaxshi yoritilgan va yaxshi shamollaydigan muhit
yaratish.
 Tashkiliy Qoidalar: Ish joyida va o‘rganish joyida aniq tashkiliy qoidalarni
belgilash.
Amaliy Mashqlar:
 Yaxshi Yoritish: Ish joyini yoki o‘rganish joyini yaxshi yoritish bilan
ta'minlash.
 Shovqinni Kamaytirish: Ish joyida yoki o‘rganish joyida shovqinni
kamaytirish uchun izolyatsiya vositalarini qo‘llash.
 Chiroyli Tashkilot: Ish joyida va o‘rganish joyida tartibli va qulay tashkilot
yaratish.
Misollar:
 Kitobxonlik xona yoki ish joyini yorqin yoritish bilan ta'minlash.
 Shovqinli joylarda o‘rganish yoki ishlash uchun maxsus qulay muhit
yaratish.
34

2.6. Nutq va Eslatmalar
Ta'rifi: Nutq va eslatmalar diqqatni yo‘naltirish va ushlab turishda yordam
beradigan metodlardir.
Asosiy Xususiyatlari:
 Eslatmalar: Diqqatni kerakli vazifaga yo‘naltirish uchun eslatmalar yaratish.
 Affirmatsiyalar: Ijobiy fikrlarni takrorlash orqali diqqatni mustahkamlash.
 Ovozli Esdaliklar: Diqqatni kerakli yo‘nalishga yo‘naltirish uchun ovozli
esdaliklardan foydalanish.
Amaliy Mashqlar:
 Eslatma Kartalari: Vazifalar va maqsadlarni eslatib turadigan kartalarni
joylashtirish.
 Ijobiy Affirmatsiyalar: Kundalik hayotda ijobiy so‘zlarni takrorlash orqali
diqqatni rivojlantirish.
 Audio Eslatmalar: Ish yoki o‘rganish vaqtida diqqatni kerakli vazifaga
yo‘naltirish uchun ovozli eslatmalar qo‘llash.
Misollar:
 Ish stoliga vazifalar ro‘yxatini yozib qo‘yish.
 Kundalik hayotda ijobiy fikrlarni o‘qish va takrorlash.
 Ish yoki o‘rganish vaqtida diqqatni kerakli vazifaga yo‘naltirish uchun audio
eslatmalarni tinglash.
2.7. Dars Metodlarini Takomillashtirish
Ta'rifi: Dars metodlarini takomillashtirish diqqatni yaxshilash va rivojlantirish
uchun o‘quv jarayonini samarali tashkil etishni anglatadi.
Asosiy Xususiyatlari:
 Interaktiv Darslar: Talabalar ishtirokida o‘tkaziladigan interaktiv dars
metodlari.
 Aktiv Mashqlar: O‘quvchilarni faol ravishda qatnashishga undaydigan
mashqlar.
 Visual va Auditory Materiallar: Diqqatni jalb qilish uchun vizual va auditory
materiallardan
35

foydalanish.
Amaliy Mashqlar:
 Diskussiya va Debate: Talabalarni dars mavzusiga oid diskussiyalarda
qatnashishga undash.
 Rol O‘yinlari: Talabalarni rol o‘yinlarida ishtirok etishga chaqirish.
 Vizual Materiallar: Diagramma, grafiklar va rasmiy materiallarni qo‘llash.
Misollar:
 Darsda talabalarni guruhlarda ishlashga undash va mavzu bo‘yicha debatlar
tashkil etish.
 Yangi mavzularni tushuntirish uchun interaktiv taqdimotlar va vizual
materiallarni ishlatish.
 Talabalar uchun rolli o‘yinlarni tashkil etish orqali diqqatni rivojlantirish.
2.8. O‘quvchilarning Diqqat Qobiliyatlarini Baholash
Ta'rifi: O‘quvchilarning diqqat qobiliyatlarini baholash ularning diqqat turini
tushunishga va rivojlantirishga yordam beradi.
Asosiy Xususiyatlari:
 Baholash Vositalari: Diqqat qobiliyatlarini baholash uchun maxsus
vositalarni qo‘llash.
 Individual Baholash: Har bir o‘quvchining diqqat qobiliyatlarini individual
ravishda baholash.
 Feedback: Baholash natijalariga asoslanib o‘quvchilarga feedback berish va
diqqatni rivojlantirish uchun tavsiyalar berish.
Amaliy Mashqlar:
 So‘rovnomalar va Testlar: Diqqat turlarini baholash uchun so‘rovnomalar va
testlarni o‘tkazish.
 Observatsion Baholash: O‘quvchilarning dars davomida diqqatini kuzatish
va baholash.
 Self-assessment: O‘quvchilarga o‘z diqqat qobiliyatlarini baholash
imkoniyatini berish.
Misollar:
36

 Har oyda diqqatni baholash uchun maxsus testlar o‘tkazish.
 Dars davomida o‘quvchilarning diqqatini kuzatish va natijalarni tahlil qilish.
 O‘quvchilarga o‘z diqqat qobiliyatlarini baholash uchun so‘rovnomalar
topshirish.
3. Ilmiy Asoslarga Tayanish
Diqqatni rivojlantirish va oshirish metodlarini qo‘llashda ilmiy tadqiqotlar va
psixologik nazariyalarga tayanish zarur. Bu metodlar psixologik konsepsiyalar va
ilmiy asoslar asosida ishlab chiqiladi, shuning uchun ular samarali va ishonchli
hisoblanadi.
Broadbentning Filtr Nazariyasi: Selektiv diqqatni tushuntirishda asosiy yondashuv
bo‘lib, diqqatni ma'lum bir filtr orqali o'tkazib, faqat muhim ma'lumotlarga e'tibor
qaratishni ta'kidlaydi. Bu nazariya diqqatni rivojlantirish uchun muhim
ma'lumotlarni ajratib ko‘rsatish va e'tiborini shu yo‘naltirishda yordam beradi.
Kahnemanning Resurs Modeli: Diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida ko‘rib
chiqadi va uning turli vazifalarga taqsimlanishini ta'riflaydi. Bu model bo‘linma
diqqatni rivojlantirish va multitasking vazifalarini samarali bajarishda qo‘llaniladi.
Mindfulness va Meditatsiya Tadqiqotlari: Mindfulness va meditatsiya orqali
diqqatni rivojlantirishning samaradorligi ko‘plab ilmiy tadqiqotlar bilan
isbotlangan.
Diqqatni rivojlantirish va oshirish uchun turli metodlar mavjud bo‘lib, ular
insonning diqqat qobiliyatlarini samarali ravishda yaxshilashga yordam beradi.
Meditatsiya, fiziologik mashqlar, kognitiv mashqlar, diqqatni boshqarish
strategiyalari, muhitni optimallashtirish, nutq va eslatmalar, dars metodlarini
takomillashtirish va diqqat qobiliyatlarini baholash kabi metodlar yordamida
diqqatni samarali ravishda rivojlantirish mumkin.
Empirik tadqiqotlar va analiz
Diqqat insonning kognitiv jarayonlarida muhim rol o'ynaydi va uning samarali
ishlashi turli vazifalarni muvaffaqiyatli bajarishda asosiy ahamiyatga ega. Empirik
tadqiqotlar diqqatning qanday ishlashini, uning turli turlarining insonning
37

o‘rganish, ish faoliyati va kundalik hayotdagi samaradorlikka qanday ta'sir
ko‘rsatishini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Quyida diqqat bilan bog‘liq
muayyan empirik tadqiqotlar va ularning tahlili keltirilgan.
2. Muayyan Tadqiqotlarni Muhokama Qilish
2.1. Stroop Testi
Tadqiqot Ta'rifi: Stroop testi selektiv diqqatni va diqqatni boshqarish qobiliyatini
o‘lchash uchun keng qo‘llaniladigan metod hisoblanadi. Bu testda ishtirokchilarga
rang nomlari (masalan, "qizil", "ko‘k") boshqa ranglarda yozilgan holda taqdim
etiladi va ular har bir so‘zni qaysi rangda yozilganini aytishlari kerak.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Turli yoshdagi va turli fonlarga ega bo‘lgan ishtirokchilar.
 Vazifa: Ishtirokchilar rang nomlarini o‘qishlari yoki ularning yozilgan
ranglarini aytishlari kerak.
 O‘lchov: Kutilmagan rang nomlarini tanlashdagi xato soni va bajarish
tezligi.
Natijalar: Stroop testi ko‘rsatdiki, ishtirokchilar rang nomlarini o‘qish paytida
ko‘proq xato qilishadi, chunki ular rang nomining ma'nosi bilan yozilgan rangi
orasidagi konflikt sababli diqqatni boshqarishda qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Bu natija selektiv diqqat va diqqatni boshqarish qobiliyatining mavjudligini
tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: Stroop testi diqqatni o‘lchashda va diqqat bilan bog‘liq kognitiv
buzilishlarni tashxislashda qo‘llaniladi. Masalan, ADHD (e'tibor yetishmovchiligi
va giperaktivlik buzilishi) bo‘lgan shaxslar Stroop testida yuqori xato sonlariga ega
bo‘lishadi, bu ularning selektiv diqqat va diqqatni boshqarish qobiliyatlaridagi
kamchiliklarni ko‘rsatadi.
2.2. Posnerning Diqqat Tarmoq Nazariyasi
Tadqiqot Ta'rifi: Michael Posner tomonidan ishlab chiqilgan diqqat tarmoq
nazariyasi diqqatni uchta asosiy tarmoqqa ajratadi: orientatsiya tarmog‘i, alertness
(ogohlik) tarmog‘i va executive (ijro etuvchi) diqqat tarmog‘i. Bu nazariya
diqqatni boshqarish mexanizmlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega.
38

Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Sog‘lom kattalar va yosh bolalar.
 Vazifa: Ishtirokchilarga kompyuter ekranida paydo bo‘ladigan stimuli
(masalan, chiroqlar) taqdim etiladi va ularning tezkorlik va aniqlik bilan
javob berishlari o‘lchanadi.
 O‘lchov: Javob berish tezligi va aniqligi orqali diqqat tarmoqlarining
samaradorligi baholanadi.
Natijalar: Posnerning tadqiqotlari ko‘rsatdiki, orientatsiya tarmog‘i orqali diqqatni
bir joyga yo‘naltirish tez va samarali bo‘lib, bu odamlarning atrof-muhitdagi
muhim stimuli tezda aniqlashlariga yordam beradi. Alertness tarmog‘i esa diqqatni
umumiy holatda saqlab turish qobiliyatini oshiradi. Executive diqqat tarmog‘i esa
diqqatni ongli ravishda boshqarish va maqsadli ravishda yo‘naltirishga imkon
beradi.
Amaliy Ahamiya: Posnerning diqqat tarmoq nazariyasi ta'lim va ish muhitlarida
diqqatni rivojlantirish uchun strategiyalar ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Masalan,
talabalar uchun diqqatni yo‘naltirish mashqlari va treninglar ishlab chiqish orqali
ularning o‘rganish samaradorligini oshirish mumkin.
2.3. Kahnemanning Resurs Modeli
Tadqiqot Ta'rifi: Daniel Kahneman tomonidan ishlab chiqilgan resurs modeli
diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida ko‘rib chiqadi. Ushbu modelga ko‘ra,
insonning diqqat resurslari cheklangan bo‘lib, ular turli vazifalar orasida
taqsimlanadi.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Kattalar va yosh bolalar.
 Vazifa: Ishtirokchilarga bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarish
vazifalari beriladi, masalan, raqamlarni eshitish va rasmni tasvirlash.
 O‘lchov: Har bir vazifani bajarishdagi samaradorlik va vaqt.
Natijalar: Kahnemanning tadqiqotlari ko‘rsatdiki, bir vaqtning o‘zida ko‘p
vazifalarni bajarish insonning har bir vazifaga ajratilgan diqqat resurslarini
39

kamaytiradi. Bu natija bo‘linma diqqatning cheklangan resurslarni taqsimlash
orqali amalga oshirilishini tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: Resurs modeli ish joyida samaradorlikni oshirish va ish yukini
boshqarishda qo‘llaniladi. Masalan, ishchilarning vazifalarini optimallashtirish va
diqqat resurslarini samarali taqsimlash orqali ish samaradorligini oshirish mumkin.
2.4. Flanker Vazifasi
Tadqiqot Ta'rifi: Flanker vazifasi diqqatning selektivlik va chalg'ituvchi stimuli
bilan qanday kurashishini o‘rganish uchun ishlatiladi. Bu testda ishtirokchilarga
markaziy stimuli (masalan, belgilar yoki harflar) va ularning atrofidagi
chalg'ituvchi stimuli ko‘rsatiladi va ular faqat markaziy stimuli qayta ishlashlari
talab etiladi.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Kattalar va yosh bolalar.
 Vazifa: Ishtirokchilar markaziy stimuli aniqlashlari yoki ularni qayta
ishlashlari kerak, atrofdagi stimuli esa diqqatni chalg'itishi mumkin.
 O‘lchov: Markaziy stimuli to‘g‘ri qayta ishlashdagi xato soni va bajarish
tezligi.
Natijalar: Flanker vazifasi orqali aniqlangan natijalar ko‘rsatdiki, chalg'ituvchi
stimuli mavjud bo‘lganda, diqqatni selektiv ravishda yo‘naltirish va markaziy
stimuli aniqlash qiyinlashadi. Bu diqqatning selektivlik va chalg'ituvchi stimuli
bilan kurashish qobiliyatining mavjudligini tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: Flanker vazifasi diqqatni rivojlantirish va diqqatni boshqarish
bo‘yicha treninglarni baholashda qo‘llaniladi. Masalan, ishchilarning diqqatini
chalg'ituvchi omillarga qarshi kurashish qobiliyatini oshirish uchun ushbu
vazifadan foydalanish mumkin.
2.5. Continuous Performance Task (CPT)
Tadqiqot Ta'rifi: Continuous Performance Task (CPT) diqqatni uzluksiz ravishda
saqlab turish qobiliyatini o‘lchash uchun ishlatiladi. Bu testda ishtirokchilarga
davomiy ravishda ko‘rsatilayotgan stimuli (masalan, harflar yoki raqamlar)
orasidan ma'lum bir stimuli aniqlash va unga javob berish talab etiladi.
40

Metodologiya:
 Ishtirokchilar: ADHD, depressiya yoki boshqa diqqat bilan bog‘liq
buzilishlarga ega bo‘lgan shaxslar va sog‘lom nazorat guruhlari.
 Vazifa: Ishtirokchilar ma'lum bir stimuli aniqlashlari va unga javob
berishlari kerak.
 O‘lchov: To‘g‘ri javoblar soni, noto‘g‘ri javoblar soni va reaktsiya tezligi.
Natijalar: CPT orqali aniqlangan natijalar ko‘rsatdiki, diqqatni uzluksiz ravishda
saqlab turish qobiliyati buzilgan shaxslar (masalan, ADHD bo‘lganlar) sog‘lom
nazorat guruhiga nisbatan pastroq samaradorlik ko‘rsatadilar. Bu diqqatni uzluksiz
saqlab turish qobiliyatining muhimligini tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: CPT diqqatni baholashda va diqqat bilan bog‘liq buzilishlarni
tashxislashda qo‘llaniladi. Masalan, ADHD bo‘lgan talabalar yoki ishchilarni
aniqlash va ularga moslashtirilgan treninglar va reabilitatsiya dasturlarini ishlab
chiqishda CPT natijalari qo‘llaniladi.
2.6. Multiple Object Tracking (MOT) Vazifasi
Tadqiqot Ta'rifi: Multiple Object Tracking (MOT) vazifasi diqqatni bir vaqtning
o‘zida bir nechta obyektlarni kuzatish qobiliyatini o‘rganish uchun ishlatiladi. Bu
testda ishtirokchilarga ko‘p obyektlar (masalan, nuqtalar yoki hayvonlar)
ko‘rsatiladi va ular belgilangan obyektlarni harakatlanish paytida kuzatishlari
kerak.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Kattalar, yosh bolalar va sportchilar.
 Vazifa: Ishtirokchilar belgilangan obyektlarni harakatlanish paytida
kuzatishlari va oxirida ularni aniqlashlari kerak.
 O‘lchov: To‘g‘ri aniqlangan obyektlar soni va bajarish tezligi.
Natijalar: MOT vazifasi orqali aniqlangan natijalar ko‘rsatdiki, ko‘p obyektlarni
bir vaqtning o‘zida kuzatish qobiliyati yuqori diqqat resurslariga ega shaxslar
tomonidan yaxshiroq bajariladi. Bu diqqatning ko‘p vazifalarni parallel ravishda
bajarish qobiliyatining mavjudligini tasdiqlaydi.
41

Amaliy Ahamiya: MOT vazifasi sportchilarning diqqatini rivojlantirishda, ayniqsa,
tezkor harakatlar va ko‘p obyektlarni kuzatishni talab qiladigan sport turlarida
qo‘llaniladi. Masalan, futbolchilar yoki basketbolchilar uchun MOT vazifasini
bajarish orqali diqqatni oshirish mumkin.
2.7. Neuroimaging Tadqiqotlari
Tadqiqot Ta'rifi: Neuroimaging usullari (masalan, fMRI va EEG) diqqat turlarining
miyadagi neyron faoliyatini o‘rganish uchun ishlatiladi. Bu tadqiqotlar diqqatning
turli turlariga bog‘liq miyaning qaysi zonalari faol ekanligini aniqlashga yordam
beradi.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Sog‘lom kattalar va turli diqqat bilan bog‘liq buzilishlarga
ega bo‘lgan shaxslar.
 Vazifa: Ishtirokchilar turli diqqat turlarini talab qiladigan vazifalarni
bajarishlari kerak, masalan, selektiv diqqat yoki bo‘linma diqqat vazifalari.
 O‘lchov: Miyadagi faollik zonalari va neyron faoliyatining o‘zgarishi.
Natijalar: Neuroimaging tadqiqotlari ko‘rsatdiki, selektiv diqqat turlari prefrontal
korteks va parietal korteksning faolligi bilan bog‘liq, bo‘linma diqqat esa miyadagi
kengroq tarmoqlar bilan aloqador. Bu tadqiqotlar diqqatning turli turlarini
tushunishda va ularni rivojlantirish uchun miyaning qaysi zonalarini qo‘llash
kerakligini belgilashda muhim ahamiyatga ega.
Amaliy Ahamiya: Neuroimaging tadqiqotlari diqqatni rivojlantirish va boshqarish
bo‘yicha aniq metodlarni ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Masalan, transkranial
magnet stimulyatsiya (TMS) orqali diqqat turlariga ta'sir ko‘rsatish va ularni
mustahkamlash mumkin.
2.8. ADHD va Diqqat Tadqiqotlari
Tadqiqot Ta'rifi: ADHD (e'tibor yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi)
bo‘lgan shaxslar diqqatni boshqarish va selektiv diqqatda qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Bu tadqiqotlar ADHD bo‘lgan shaxslarning diqqat turlarini o‘rganish va
ularni rivojlantirish usullarini aniqlashga qaratilgan.
Metodologiya:
42

 Ishtirokchilar: ADHD bo‘lgan bolalar va kattalar, hamda sog‘lom nazorat
guruhlari.
 Vazifa: Ishtirokchilar selektiv diqqat, bo‘linma diqqat va uzluksiz diqqat
vazifalarini bajarishlari kerak.
 O‘lchov: Bajarilgan vazifalar natijalari, xato soni va reaktsiya tezligi.
Natijalar: ADHD bo‘lgan shaxslar selektiv diqqat va bo‘linma diqqat vazifalarida
sog‘lom guruhga nisbatan pastroq samaradorlik ko‘rsatadilar. Bu ularning diqqatni
boshqarish qobiliyatlaridagi kamchiliklarni ko‘rsatadi.
Amaliy Ahamiya: Bu tadqiqotlar ADHD bo‘lgan shaxslar uchun moslashtirilgan
treninglar va terapiya metodlarini ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Masalan, diqqatni
boshqarish bo‘yicha kognitiv-behavioral terapiya yoki diqqatni rivojlantirish
mashqlari ADHD bilan kurashishda samarali bo‘lishi mumkin.
Empirik tadqiqotlar diqqat turlarining qanday ishlashini, ularning insonning
kognitiv jarayonlariga va kundalik hayotdagi samaradorligiga qanday ta'sir
ko‘rsatishini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Stroop testi, Posnerning diqqat
tarmoq nazariyasi, Kahnemanning resurs modeli, Flanker vazifasi, Continuous
Performance Task (CPT), Multiple Object Tracking (MOT) vazifasi va
neuroimaging tadqiqotlari diqqatni o‘rganishda asosiy yondashuvlarni namoyish
etadi. Ushbu tadqiqotlar diqqatni rivojlantirish va boshqarish uchun samarali
metodlar ishlab chiqishda ilmiy asos sifatida xizmat qiladi.
o Tadqiqot natijalarini tahlil qilish
Diqqat insonning kognitiv jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi va uning samarali
ishlashi turli vazifalarni muvaffaqiyatli bajarishda asosiy ahamiyatga ega. Empirik
tadqiqotlar diqqatning qanday ishlashini, uning turli turlarining insonning
o‘rganish, ish faoliyati va kundalik hayotdagi samaradorlikka qanday ta'sir
ko‘rsatishini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Quyida diqqat bilan bog‘liq
muayyan empirik tadqiqotlar va ularning tahlili keltirilgan.
2. Muayyan Tadqiqotlarni Muhokama Qilish
43

2.1. Stroop Testi (Stroop, 1935)
Tadqiqot Ta'rifi: Stroop testi selektiv diqqatni va diqqatni boshqarish qobiliyatini
o‘lchash uchun keng qo‘llaniladigan metod hisoblanadi. Bu testda ishtirokchilarga
rang nomlari (masalan, "qizil", "ko‘k") boshqa ranglarda yozilgan holda taqdim
etiladi va ular har bir so‘zni qaysi rangda yozilganini aytishlari kerak.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Turli yoshdagi va turli fonlarga ega bo‘lgan sog‘lom shaxslar.
 Vazifa: Ishtirokchilar rang nomlarini o‘qishlari yoki ularning yozilgan
ranglarini aytishlari kerak.
 O‘lchov: Kutilmagan rang nomlarini tanlashdagi xato soni va bajarish
tezligi.
Natijalar: Stroop testi ko‘rsatdiki, ishtirokchilar rang nomlarini o‘qish paytida
ko‘proq xato qilishadi, chunki ular rang nomining ma'nosi bilan yozilgan rangi
orasidagi konflikt sababli diqqatni boshqarishda qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Bu natija selektiv diqqat va diqqatni boshqarish qobiliyatining mavjudligini
tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: Stroop testi diqqatni o‘lchashda va diqqat bilan bog‘liq kognitiv
buzilishlarni tashxislashda qo‘llaniladi. Masalan, ADHD (e'tibor yetishmovchiligi
va giperaktivlik buzilishi) bo‘lgan shaxslar Stroop testida yuqori xato sonlariga ega
bo‘lishadi, bu ularning selektiv diqqat va diqqatni boshqarish qobiliyatlaridagi
kamchiliklarni ko‘rsatadi.
2.2. Posnerning Diqqat Tarmoq Nazariyasi (Posner, 1980s)
Tadqiqot Ta'rifi: Michael Posner tomonidan ishlab chiqilgan diqqat tarmoq
nazariyasi diqqatni uchta asosiy tarmoqqa ajratadi: orientatsiya tarmog‘i, alertness
(ogohlik) tarmog‘i va executive (ijro etuvchi) diqqat tarmog‘i. Bu nazariya
diqqatni boshqarish mexanizmlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Sog‘lom kattalar va yosh bolalar.
44

 Vazifa: Ishtirokchilarga kompyuter ekranida paydo bo‘ladigan stimuli
(masalan, chiroqlar) taqdim etiladi va ularning tezkorlik va aniqlik bilan
javob berishlari o‘lchanadi.
 O‘lchov: Javob berish tezligi va aniqligi orqali diqqat tarmoqlarining
samaradorligi baholanadi.
Natijalar: Posnerning tadqiqotlari ko‘rsatdiki, orientatsiya tarmog‘i orqali diqqatni
bir joyga yo‘naltirish tez va samarali bo‘lib, bu odamlarning atrof-muhitdagi
muhim stimuli tezda aniqlashlariga yordam beradi. Alertness tarmog‘i esa diqqatni
umumiy holatda saqlab turish qobiliyatini oshiradi. Executive diqqat tarmog‘i esa
diqqatni ongli ravishda boshqarish va maqsadli ravishda yo‘naltirishga imkon
beradi.
Amaliy Ahamiya: Posnerning diqqat tarmoq nazariyasi ta'lim va ish muhitlarida
diqqatni rivojlantirish uchun strategiyalar ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Masalan,
talabalar uchun diqqatni yo‘naltirish mashqlari va treninglar ishlab chiqish orqali
ularning o‘rganish samaradorligini oshirish mumkin.
2.3. Kahnemanning Resurs Modeli (Kahneman, 1973)
Tadqiqot Ta'rifi: Daniel Kahneman tomonidan ishlab chiqilgan resurs modeli
diqqatni cheklangan kognitiv resurs sifatida ko‘rib chiqadi. Ushbu modelga ko‘ra,
insonning diqqat resurslari cheklangan bo‘lib, ular turli vazifalar orasida
taqsimlanadi.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Kattalar va yosh bolalar.
 Vazifa: Ishtirokchilarga bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni bajarish
vazifalari beriladi, masalan, raqamlarni eshitish va rasmni tasvirlash.
 O‘lchov: Har bir vazifani bajarishdagi samaradorlik va vaqt.
Natijalar: Kahnemanning tadqiqotlari ko‘rsatdiki, bir vaqtning o‘zida ko‘p
vazifalarni bajarish insonning har bir vazifaga ajratilgan diqqat resurslarini
kamaytiradi. Bu natija bo‘linma diqqatning cheklangan resurslarni taqsimlash
orqali amalga oshirilishini tasdiqlaydi.
45

Amaliy Ahamiya: Resurs modeli ish joyida samaradorlikni oshirish va ish yukini
boshqarishda qo‘llaniladi. Masalan, ishchilarning vazifalarini optimallashtirish va
diqqat resurslarini samarali taqsimlash orqali ish samaradorligini oshirish mumkin.
2.4. Flanker Vazifasi (Eriksen & Eriksen, 1974)
Tadqiqot Ta'rifi: Flanker vazifasi diqqatning selektivlik va diqqatni chalg‘ituvchi
stimuli bilan qanday kurashishini o‘rganish uchun ishlatiladi. Bu testda
ishtirokchilarga markaziy stimuli (masalan, belgilar yoki harflar) va ularning
atrofidagi chalg‘ituvchi stimuli ko‘rsatiladi va ular faqat markaziy stimuli qayta
ishlashlari talab etiladi.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Kattalar va yosh bolalar.
 Vazifa: Ishtirokchilar markaziy stimuli aniqlashlari yoki ularni qayta
ishlashlari kerak, atrofdagi stimuli esa diqqatni chalg‘itishi mumkin.
 O‘lchov: Markaziy stimuli to‘g‘ri qayta ishlashdagi xato soni va bajarish
tezligi.
Natijalar: Flanker vazifasi orqali aniqlangan natijalar ko‘rsatdiki, chalg‘ituvchi
stimuli mavjud bo‘lganda, diqqatni selektiv ravishda yo‘naltirish va markaziy
stimuli aniqlash qiyinlashadi. Bu diqqatning selektivlik va diqqatni chalg‘ituvchi
stimuli bilan kurashish qobiliyatining mavjudligini tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: Flanker vazifasi diqqatni rivojlantirish va diqqatni boshqarish
bo‘yicha treninglarni baholashda qo‘llaniladi. Masalan, ishchilarning diqqatini
chalg‘ituvchi omillarga qarshi kurashish qobiliyatini oshirish uchun ushbu
vazifadan foydalanish mumkin.
2.5. Continuous Performance Task (CPT) (Rosvold et al., 1956)
Tadqiqot Ta'rifi: Continuous Performance Task (CPT) diqqatni uzluksiz ravishda
saqlab turish qobiliyatini o‘lchash uchun ishlatiladi. Bu testda ishtirokchilarga
davomiy ravishda ko‘rsatilayotgan stimuli (masalan, harflar yoki raqamlar)
orasidan ma'lum bir stimuli aniqlash va unga javob berish talab etiladi.
Metodologiya:
46

 Ishtirokchilar: ADHD, depressiya yoki boshqa diqqat bilan bog‘liq
buzilishlarga ega bo‘lgan shaxslar va sog‘lom nazorat guruhlari.
 Vazifa: Ishtirokchilar ma'lum bir stimuli aniqlashlari va unga javob
berishlari kerak.
 O‘lchov: To‘g‘ri javoblar soni, noto‘g‘ri javoblar soni va reaktsiya tezligi.
Natijalar: CPT orqali aniqlangan natijalar ko‘rsatdiki, diqqatni uzluksiz ravishda
saqlab turish qobiliyati buzilgan shaxslar (masalan, ADHD bo‘lganlar) sog‘lom
nazorat guruhiga nisbatan pastroq samaradorlik ko‘rsatadilar. Bu diqqatni uzluksiz
saqlab turish qobiliyatining muhimligini tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: CPT diqqatni baholashda va diqqat bilan bog‘liq buzilishlarni
tashxislashda qo‘llaniladi. Masalan, ADHD bo‘lgan talabalar yoki ishchilarni
aniqlash va ularga moslashtirilgan treninglar va reabilitatsiya dasturlarini ishlab
chiqishda CPT natijalari qo‘llaniladi.
2.6. Multiple Object Tracking (MOT) Vazifasi (Pylyshyn & Storm, 1988)
Tadqiqot Ta'rifi: Multiple Object Tracking (MOT) vazifasi diqqatni bir vaqtning
o‘zida bir nechta obyektlarni kuzatish qobiliyatini o‘rganish uchun ishlatiladi. Bu
testda ishtirokchilarga ko‘p obyektlar (masalan, nuqtalar yoki hayvonlar)
ko‘rsatiladi va ular belgilangan obyektlarni harakatlanish paytida kuzatishlari
kerak.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Kattalar, yosh bolalar va sportchilar.
 Vazifa: Ishtirokchilar belgilangan obyektlarni harakatlanish paytida
kuzatishlari va oxirida ularni aniqlashlari kerak.
 O‘lchov: To‘g‘ri aniqlangan obyektlar soni va bajarish tezligi.
Natijalar: MOT vazifasi orqali aniqlangan natijalar ko‘rsatdiki, ko‘p obyektlarni
bir vaqtning o‘zida kuzatish qobiliyati yuqori diqqat resurslariga ega shaxslar
tomonidan yaxshiroq bajariladi. Bu diqqatning ko‘p vazifalarni parallel ravishda
bajarish qobiliyatining mavjudligini tasdiqlaydi.
Amaliy Ahamiya: MOT vazifasi sportchilarning diqqatini rivojlantirishda, ayniqsa,
tezkor harakatlar va ko‘p obyektlarni kuzatishni talab qiladigan sport turlarida
47

qo‘llaniladi. Masalan, futbolchilar yoki basketbolchilar uchun MOT vazifasini
bajarish orqali diqqatni oshirish mumkin.
2.7. Neuroimaging Tadqiqotlari (Cabeza et al., 2002)
Tadqiqot Ta'rifi: Neuroimaging usullari (masalan, fMRI va EEG) diqqat turlarining
miyadagi neyron faoliyatini o‘rganish uchun ishlatiladi. Bu tadqiqotlar diqqatning
turli turlariga bog‘liq miyaning qaysi zonalari faol ekanligini aniqlashga yordam
beradi.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: Sog‘lom kattalar va turli diqqat bilan bog‘liq buzilishlarga
ega bo‘lgan shaxslar.
 Vazifa: Ishtirokchilar turli diqqat turlarini talab qiladigan vazifalarni
bajarishlari kerak, masalan, selektiv diqqat yoki bo‘linma diqqat vazifalari.
 O‘lchov: Miyadagi faollik zonalari va neyron faoliyatining o‘zgarishi.
Natijalar: Neuroimaging tadqiqotlari ko‘rsatdiki, selektiv diqqat turlari prefrontal
korteks va parietal korteksning faolligi bilan bog‘liq, bo‘linma diqqat esa miyadagi
kengroq tarmoqlar bilan aloqador. Bu tadqiqotlar diqqatning turli turlarini
tushunishda va ularni rivojlantirish uchun miyaning qaysi zonalarini qo‘llash
kerakligini belgilashda muhim ahamiyatga ega.
Amaliy Ahamiya: Neuroimaging tadqiqotlari diqqatni rivojlantirish va boshqarish
bo‘yicha aniq metodlarni ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Masalan, transkranial
magnet-rezonans stimulyatsiya (TMS) orqali diqqat turlariga ta'sir ko‘rsatish va
ularni mustahkamlash mumkin.
2.8. ADHD va Diqqat Tadqiqotlari
Tadqiqot Ta'rifi: ADHD (e'tibor yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi)
bo‘lgan shaxslar diqqatni boshqarish va selektiv diqqatda qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Bu tadqiqotlar ADHD bo‘lgan shaxslarning diqqat turlarini o‘rganish va
ularni rivojlantirish usullarini aniqlashga qaratilgan.
Metodologiya:
 Ishtirokchilar: ADHD bo‘lgan bolalar va kattalar, hamda sog‘lom nazorat
guruhlari.
48

 Vazifa: Ishtirokchilar selektiv diqqat, bo‘linma diqqat va uzluksiz diqqat
vazifalarini bajarishlari kerak.
 O‘lchov: Bajarilgan vazifalar natijalari, xato soni va reaktsiya tezligi.
Natijalar: ADHD bo‘lgan shaxslar selektiv diqqat va bo‘linma diqqat vazifalarida
sog‘lom guruhga nisbatan pastroq samaradorlik ko‘rsatadilar. Bu ularning diqqatni
boshqarish qobiliyatlaridagi kamchiliklarni ko‘rsatadi.
Amaliy Ahamiya: Bu tadqiqotlar ADHD bo‘lgan shaxslar uchun moslashtirilgan
treninglar va terapiya metodlarini ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Masalan, diqqatni
boshqarish bo‘yicha kognitiv-behavioral terapiya yoki diqqatni rivojlantirish
mashqlari ADHD bilan kurashishda samarali bo‘lishi mumkin.
Empirik tadqiqotlar diqqat turlarining qanday ishlashini, ularning insonning
kognitiv jarayonlariga va kundalik hayotdagi samaradorligiga qanday ta'sir
ko‘rsatishini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Stroop testi, Posnerning diqqat
tarmoq nazariyasi, Kahnemanning resurs modeli, Flanker vazifasi, Continuous
Performance Task (CPT), Multiple Object Tracking (MOT) vazifasi va
neuroimaging tadqiqotlari diqqatni o‘rganishda asosiy yondashuvlarni namoyish
etadi. Ushbu tadqiqotlar diqqatni rivojlantirish va boshqarish uchun samarali
metodlar ishlab chiqishda ilmiy asos sifatida xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalarini tahlil qilish – ilmiy ishning muhim bosqichlaridan biri bo‘lib,
u orqali to‘plangan ma'lumotlar asosida xulosalar chiqariladi va tadqiqot
savollariga javob topiladi. Diqqat (diqqat) mavzusida olib borilgan empirik
tadqiqotlarda natijalarni to‘g‘ri tahlil qilish, diqqat turlarining insonning kognitiv
jarayonlariga qanday ta'sir ko‘rsatishini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Ushbu bo‘limda tadqiqot natijalarini tahlil qilish jarayoni, usullari va asosiy
aspektlari batafsil o‘rganiladi.
2. Tadqiqot Natijalarini Tahlil Qilish Jarayoni
Tadqiqot natijalarini tahlil qilish quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
2.1. Ma'lumotlarni Yig‘ish va Tayyorlash
Ma'lumotlarni yig‘ish:
49

 Metodologiya: Tadqiqot metodologiyasiga mos ravishda ma'lumotlarni
yig‘ish (so‘rovnomalar, eksperimentlar, kuzatuvlar va boshqalar).
 Ishtirokchilar: Maqsadli guruh va namunani aniqlash (turli yoshdagi,
jinsdagi, ijtimoiy mavqega ega shaxslar).
Ma'lumotlarni tozalash:
 Xatoliklarni aniqlash: Ma'lumotlar to‘plamidagi xato yoki noto‘g‘ri
kiritilgan ma'lumotlarni aniqlash va ularni tuzatish yoki olib tashlash.
 Yetishmasliklarni to‘ldirish: To‘liq bo‘lmagan javoblar yoki ma'lumotlarni
to‘ldirish uchun mos usullarni qo‘llash (masalan, o‘rtacha qiymat bilan
almashtirish).
2.2. Deskriptiv Statistikalar
Deskriptiv statistikalar yordamida ma'lumotlarning umumiy xususiyatlari
tavsiflanadi:
 O‘rtacha qiymat (Mean): Ma'lumotlar to‘plamining markaziy tendensiyasini
ko‘rsatadi.
 Median: Ma'lumotlar to‘plamining o‘rtasidagi qiymatni aniqlaydi.
 Mod: Eng ko‘p uchraydigan qiymat.
 Dispersiya va Standart og‘ish: Ma'lumotlarning tarqalishini o‘lchaydi.
Misol: Stroop testida ishtirokchilarning bajarish tezligi o‘rtacha 800 ms, median
790 ms, va standart og‘ish 50 ms bo‘lishi mumkin.
2.3. Inferensial Statistikalar
Inferensial statistikalar yordamida umumiylashtirishlar va xulosalar chiqariladi:
 T-testlari: Ikkita guruh orasidagi o‘rtacha qiymat farqlarini tahlil qilish.
 ANOVA (Analysis of Variance): Uch yoki undan ortiq guruhlar orasidagi
farqlarni aniqlash.
 Korrelyatsiya Tahlili: O‘zgaruvchilar orasidagi bog‘liqlik darajasini
o‘lchash.
 Regressiya Tahlili: Bir yoki bir nechta mustaqil o‘zgaruvchilar va bitta
bog‘liq o‘zgaruvchi orasidagi munosabatni o‘rganish.

50

Xulosa
ANOVA yordamida turli yosh guruhlari orasida diqqatni saqlash qobiliyatining
farqlari tahlil qilindi va statistik jihatdan ahamiyatli farq mavjudligi aniqlangan (p
< 0.05).
2.4. Hipotezani Sinovdan O‘tkazish
Tadqiqotda oldindan belgilangan hipotezani sinovdan o‘tkazish:
 Null Hipoteza (H ):₀ Guruhlar orasida hech qanday farq yo‘q.
 Alternativ Hipoteza (H ):
₁ Kamida bitta guruh bilan boshqasi orasida farq
mavjud.
Sinov usuli:
 p-qiymati (p-value): Agar p-qiymati belgilangan ahamiyat darajasidan
(odatda 0.05) kichik bo‘lsa, null hipoteza rad etiladi.
Misol: Interaktiv dars metodlari diqqatni rivojlantirishda an'anaviy metodlarga
nisbatan samaraliroq ekanligi hipotezasi p-qiymati 0.03 (p < 0.05) bilan
tasdiqlandi.
2.5. Natijalarni Interpretatsiya Qilish
Natijalarni to‘g‘ri tushunish va izohlash:
 Praktik Ahmiyat: Statistik jihatdan ahamiyatli natijalar real hayotda qanday
qo‘llanilishi mumkinligini tahlil qilish.
 Nazariy Ahmiyat: Natijalar mavjud psixologik nazariyalar bilan qanday
bog‘lanishini o‘rganish.
Misol: Interaktiv dars metodlarining diqqatni rivojlantirishda samaradorligi
ko‘rsatilganligi, Posnerning diqqat tarmoq nazariyasiga mos keladi, chunki bu
metodlar diqqat tarmoqlarini samarali ravishda yo‘naltirishni ta'minlaydi.
2.6. Cheklovlar va Qayta Tadqiqotlar
Har bir tadqiqotning o‘z cheklovlari mavjud:
 Cheklovlar:
o Namuna hajmi: Kichik namunalar umumiylashtirishni qiyinlashtiradi.
o Metodologik chegaralar: O‘rganilgan vaziyatlar yoki metodlarning
cheklanganligi.
51

o Xatoliklar va noaniqliklar: Ma'lumotlarni to‘plash yoki tahlil qilish
jarayonidagi xatoliklar.
 Qayta Tadqiqotlar:
o Namuna kengaytirish: Kattaroq va ko‘proq xilma-xil namunalarni
o‘rganish.
o Metodologiyani yaxshilash: Yangi metodlar yoki usullarni qo‘llash
orqali aniqroq natijalarga erishish.
Misol: Kahnemanning resurs modelini tadqiq qilishda namunaviy hajm kichik
bo‘lishi natijalarni umumiylashtirishni qiyinlashtiradi, shuning uchun kelajakda
kattaroq va xilma-xil namunalarni o‘rganish kerak.
2.7. Natijalarni Hisobot Qilish
Tadqiqot natijalarini aniq va tushunarli tarzda taqdim etish:
 Grafikalar va Diagrammalar: Ma'lumotlarni vizual tarzda ifodalash orqali
tushunishni osonlashtirish.
 Jadvalalar: Aniq raqamlarni taqdim etish uchun jadvalalardan foydalanish.
 Matnli Tavsiflar: Natijalarni batafsil tushuntirish va ularning ahamiyatini
ta'riflash.
Misol: Bar diagrammalar yordamida turli metodlar orasidagi farqlarni ko‘rsatish,
masalan, selektiv diqqatni rivojlantirishda interaktiv metodlarning an'anaviy
metodlarga nisbatan yuqori samaradorligini vizual tarzda taqdim etish.
3. Misol Tahlil: Stroop Testi
Tadqiqot Maqsadi: Selektiv diqqatni va diqqatni boshqarish qobiliyatini o‘lchash.
Natijalar: Ishtirokchilar rang nomlarini o‘qish paytida ko‘proq xato qilishadi (xato
soni: 15 ± 3) solishtirganda, ranglarni aniqlash vazifasida kamroq xato qilishadi
(xato soni: 5 ± 2).
Tahlil:
 Deskriptiv Statistikalar: Rang nomlarini o‘qish vazifasida o‘rtacha xato soni
15, ranglarni aniqlash vazifasida 5.
 Inferensial Statistikalar: T-test natijasida p < 0.01, null hipoteza rad etildi.
52

 Interpretatsiya: Selektiv diqqatni boshqarish qobiliyatining mavjudligi va
Stroop testining samarali metod ekanligi tasdiqlandi.
 Amaliy Ahmiyat: Selektiv diqqatni rivojlantirish uchun treninglar va dars
metodlarini qo‘llash samarali bo‘lishi mumkin.
Tadqiqot natijalarini tahlil qilish empirik tadqiqotlarning asosiy bosqichlaridan biri
bo‘lib, u orqali diqqat turlarining samaradorligi, ularning insonning kognitiv
jarayonlariga ta'siri va amaliy qo‘llanilishini aniqlash mumkin.
Jadval va Diagrammalar
Empirik tadqiqotlarda jadval va diagrammalar ma'lumotlarni vizual tarzda taqdim etish va ularni
tushunishni osonlashtirish uchun muhim vositalardan biridir. Jadval va diagrammalar yordamida
murakkab ma'lumotlarni sodda va aniq shaklda ko‘rsatish, o‘quvchilarga yoki tadqiqot
ishtirokchilariga asosiy natijalarni tezda anglash imkonini beradi. Ushbu bo‘limda jadval va
diagrammalarning ahamiyati, turlari va ularni samarali qo‘llash usullari batafsil tahlil qilinadi.
2. Jadval va Diagrammalarning Ahamiyati
 Ma'lumotlarni Aniq Taqdim Etish: Jadval va diagrammalar murakkab ma'lumotlarni sodda va
tushunarli shaklda taqdim etishga yordam beradi.
 Qiyoslash: Turli guruhlar yoki sharoitlar orasidagi farqlarni vizual tarzda ko‘rsatish osonlashadi.
 Trendlari va Uzoq Muddatli O‘zgarishlarni Ko‘rsatish: Vaqt davomida yuz beradigan
o‘zgarishlarni kuzatish uchun diagrammalar juda qulay.
 Qiziqarli Prezentatsiya: Ma'lumotlarni qiziqarli va interaktiv tarzda taqdim etish orqali
auditoriyaning e'tiborini jalb qilish imkonini beradi.
3. Jadval Turlari va Ularni Qo‘llash
3.1. Deskriptiv Jadval
Ta'rifi: Deskriptiv jadval ma'lumotlarning asosiy statistik ko‘rsatkichlarini (o‘rtacha qiymat,
median, dispersiya va boshqalar) aniq va tartibli shaklda taqdim etadi.
Misol:
Guruh O‘rtacha
Ball Median Dispersiy
a Standart Og‘ish
Interaktiv 85 88 10 3.16
An’anaviy 75 78 12 3.46
Nazorat 80 82 9 3.00
Foydalanish: Bu jadval interaktiv va an’anaviy metodlar yordamida diqqatni rivojlantirish
samaradorligini taqqoslash uchun ishlatilishi mumkin.
53

3.2. Taqoslash Jadvali
Ta'rifi: Taqoslash jadvali bir nechta o‘zgaruvchilar orasidagi munosabatlarni yoki farqlarni
ko‘rsatadi.
Misol:
Diqqat Turi Interaktiv Metod An’anaviy Metod P-qiymati
Selektiv Diqqat 85 75 0.02
Bo‘linma
Diqqat 80 70 0.03
Uzluksiz Diqqat 90 80 0.01
O‘tish Diqqat 88 78 0.04
Ijodiy Diqqat 92 82 0.005
54

Foydalanilgan a dabiyotlar r o ‘ yxati
1. O‘zbek Tilidagi Kitoblar va Maqolalar
1. Mirzo Ulug‘bek nomidagi Toshkent Davlat Universiteti Psixologiya
fakulteti. (2020). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekistondagi
nashriyot.
o Izoh: Ushbu kitob psixologiyaning asosiy tushunchalari, jumladan
diqqatning turli turlari va ularning inson kognitsiyasiga ta'siri haqida
batafsil ma'lumot beradi.
2. Xonimova, F. (2018). Kognitiv Psixologiya. Toshkent: Ilm-fan nashriyoti.
o Izoh: Kognitiv psixologiya asoslari, diqqatni boshqarish va uning
turlari haqida keng qamrovli ma'lumotlar taqdim etadi.
3. Qodirova, S. (2019). O‘quvchilarning Diqqatini Rivojlantirish Usullari.
Toshkent: Ta'lim nashriyoti.
o Izoh: Bu kitob o‘quvchilarning diqqatini rivojlantirish metodlari va
amaliy mashqlar bilan tanishtiradi.
4. Erkinova, M. (2021). Diqqat va Konsentratsiya: Nazariy va Amaliy
Yondashuvlar. Toshkent: Psixologiya va Ta'lim nashriyoti.
o Izoh: Diqqat va konsentratsiya jarayonlarini nazariy asoslari va ularni
rivojlantirish usullari haqida ma'lumot beradi.
2. Ilmiy Maqolalar
1. Xojaeva, L. (2022). O‘zbekiston Maktablarida Diqqatni Rivojlantirishning
Zamonaviy Usullari. O‘zbekiston Psixologiyasi Jurnali, 15(3), 45-60.
o Izoh: Ushbu maqola O‘zbekiston maktablarida diqqatni rivojlantirish
metodlarini tahlil qiladi va ularning samaradorligini baholaydi.
2. To‘xtaboyev, R. (2020). Kognitiv Resurslar va Diqqat Boshqaruvi. Davlat
Universiteti Psixologiyasi Xizmatida Ilmiy Hisobot, 8(2), 30-42.
o Izoh: Kognitiv resurslarning diqqat boshqaruvida qanday ishlashini
o‘rgangan tadqiqot.
3. Onlayn Resurslar
55

1. O‘zbekiston Psixologiya Assotsiatsiyasi. (2023). Diqqatning Kognitiv
Jarayonlardagi Roli. Online
o Izoh: Diqqatning turli turlari va ularning kognitiv jarayonlarga ta'siri
haqida ma'lumotlar.
2. Toshkent Davlat Universiteti Psixologiya Fakulteti. (2022). Diqqat
Turlari va Ularning Klassifikatsiyasi. Online Seminar
o Izoh: Diqqat turlarining nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilishi
bo‘yicha seminarning onlayn materiallari.
4. Ilmiy Tadqiqotlar
1. Rahmonov, A. (2021). Diqqat va Kognitiv Foydalanuvchilar Rivojlanishi.
O‘zbekiston: Ilmiy-tadqiqot markazi.
o Izoh: Diqqatning turli turlari va ularning kognitiv foydalanuvchilar
rivojlanishiga ta'siri haqida olib borilgan tadqiqot.
2. Saidov, T. (2019). O‘zbekiston Maktablarida Diqqatni Baholash Va
Rivojlantirish. Toshkent: Ta'lim va Innovatsiyalar Instituti.
o Izoh: Maktablarda diqqatni baholash va rivojlantirish usullarini
o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqot.
5. Asosiy Nazariyalar va Modellar
1. Broadbent, D. E. (1958). Perception and Communication. Toshkentga
tarjima qilingan versiyasi mavjud emas.
o Izoh: Diqqatni selektiv ravishda filtr orqali boshqarish nazariyasini
tushuntiruvchi klassik asar. O‘zbek tiliga tarjima qilingan yoki
o‘xshash mavzularni qamrab olgan kitoblar orqali o‘rganish mumkin.
2. Treisman, A., & Gelade, G. (1980). A Feature-Integration Theory of
Attention. O‘zbekiston tilida to‘liq tarjima qilinmagan, ammo kognitiv
psixologiya kurslarida qisqacha tushuntirilgan bo‘lishi mumkin.
o Izoh: Ob'ekt asosidagi diqqat tanlash va integratsiya qilish
jarayonlarini tushuntiradi. O‘zbek tilida o‘qituvchilar tomonidan
qisqacha sharhlar berilgan.
56

Diqqat turlari klassfikiyatsiyasi

Sotib olish