Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 604.4KB
Покупки 3
Дата загрузки 14 Декабрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Dunyoning yetakchi mamlakatlari iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __UNIVERSITETI Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________ “_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y. “___________________________ “ KAFEDRASI “_____________________________ “ FANIDAN KURS ISHI Mavzu:________________ Bajardi:_________________________________ Tekshirdi:_______________________________ ______________ - 20___ Mavzu: Dunyoning yetakchi mamlakatlari iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar 1 Mundarija: Kirish ............................................................................................................................................................ 2 I BOB.Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari ...................... 4 1.1.Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari va tendentsiyalari ............................................................................................................................................. 4 1.2.Xorijiy mamlakatar o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiyaning mohiyati va mazmuni ................................. 10 II BOB.Dunyoning yetakchi mamlakatlari iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar ............................................................................................................................................ 12 2.1.AQSH iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar ...................... 12 2.2.Rossiya iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar ................... 27 Xulosa ........................................................................................................................................................ 40 Foydalanilgan adabiyotlar .......................................................................................................................... 41 Kirish Mavzuning dolzarbligi: O`zb е kiston R е spublikasi ham jahon hamjamiyatiga kirib bormoqda. Xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy, madaniy va boshqa sohalardagi hamkorliklar rivojlanmoqda. Xususan, xorijiy mamlakatlar, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotini o`rganish, shuningd е k bozor iqtisodiyotining rivojlanishidagi yutuq – kamchiliklari, rivojlanish muammolarini hal etishdagi to`g`ri yondashuvlar bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o`tib 2 borayotgan R е spublikamiz iqtisodiyotini rivojlangan davlatlar darajasiga olib chiqishda tajriba sifatidagi ahamiyati kattadir. Sanoat ishlab chiqarishda yangi turdagi mahsulotlarning paydo bo‘lishi aholining hayoti va ijtimoiy ehtiyojini qanoatlantirish bilan birga qo‘shni davlatlar bozoriga raqobatbardosh istemol talablarini qanoatlantiradigan mahsulotlar ishlab chiqarish imkoniyatini berdi. Shu o‘rinda O‘zbekistonda zamonaviy ishlab chiqarishni yanada kengaytirishga, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlashda jahon andozasi talablariga javob beradigan texnologiyalarni jalb qilishgava xalq xo‘jaligining boshqa tarmoqlariga keng yo‘l berishga qaratilgan etibor o‘z ifodasini topmoqda. O‘zbekiston amalga oshirayotgan tashqi iqtisodiy aloqalarning asosiy shakli xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqada bo‘lishidir. Shunga ko‘ra davlatimiz valyuta-kredit munosabatlarini, yani chet-el sarmoyalarini xalq xo‘jaligining ko‘pgina tarmoqlariga jalb qilish, xo‘jalik korxonalarini birgalikda ko‘rish va savdosotiq ishlarini amalga oshirishga katta ahamiyat berilmoqda. Mustaqillik sharofati ila iqtisodiy-ijtimoiy va manaviy hayotimizda o‘ziga xos milliy mazmun kasb etuvchi ajdodlarimiz asriy orzusi sifatida o‘z fursatini kutib kelayotgan tub o‘zgarishlar davrining guvohi bo‘layapmiz. Bu o‘rinda barcha o‘zgarishlar asosi iqtisodiy islohotlar ayniqsa sezilarli bo‘layotganligini ta‘kidlab o‘tish zarurdir. Respublikamizda tashqi faoliyat, avvalambor tashqi iqtisodiy aloqalarning yo‘nalishlari, tovar ayirboshlash, sarmoyalar hajmini ko‘paytirish hamda valyuta operatsiyalarini chuqurlashtirish yo‘lida dastlabki yillardanoq muvaffaqiyatli ish olib borilayotganini guvohimiz. O‘zbekistondagi iqtisodiy o‘sishni va amalga oshirilayotgan islohotlar samarasini jahonning rivojlangan davlatlari yuqori baholamoqda, Buning boisi, mamlakatimizdagi mavjud siyosatning tinchlik va o‘zaro manfaatli hamkorlik homiysi ekanligi, o‘zining qulay geografik o‘rniga, noyob va boy xom ashyo manbalarining ko‘pligi, mavjud qazilmalarni o‘zlashtirish imkoniyatlarining qulayligi bilan asoslanganligidir. O‘zbekiston o‘zining mustaqilligi yillarida jahon ham jamiyatiga qo‘shilish jarayonini faol davom ettirdi. Respublika tashqi 3 iqtisodiy faoliyatining strategik manfaatlarini taminlovchi, dunyoning ko‘pchilik regionlaridagi davlatlar bilan iqtisodiy aloqalarini rivojlantirishga va chuqurlashtirishga qaratilgani holda jahon xo‘jaligining geografik Modeli va xalqaro geografik mehnat taqsimotining ko‘p yillik tajribalarida sinalgan qonuniyatlari asosida o‘z tashqi iqtisodiy munosabatlarini shakllantirmoqda. Kurs ishining maqsad va vazifalari : Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari. Dunyoning yetakchi mamlakatlari iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar haqidagi malumotlarni to’plash va chuqur tahlil qlish Kurs ishi ob’yekti va predmeti: Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari va tendentsiyalari . AQSH va Rossiya iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar Kurs ishning tadqiqot uslubi va uslubiyoti: Ilmiy ommabop manbalardan to’plangan ma’lumotlar tahlil qilib,xulosa va takliflar qilish. Kurs ishi tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi, ikkita bob va qilingan xulosalardan iborat. Ishda o’rganilishi e’tiborga olingan ma’lumotlar tushunarli ravishda ifodalash uchun chizma jadvallar va rasmlar berildi.Ishga qo’yilgan maqsadga erishishi uchun to’plangan adabiyotlar manbalarning nomlari va elektron manzillari keltirildi. I BOB.Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari 1.1.Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari va tendentsiyalari Jahon xo‘jaligining shakllanishi uzoq tarixga ega bo‘lib, u ayniqsa buyuk geografik kashfiyotlar (XV-XVI asrlar) davrida jadal rivojlana bordi. Mamlakatlararo tovar almashinuvi xalqaro huquqiy me’yorlar asosida rivojlandi. XIX asrdan boshlab jahonda kapital va moliyaviy vositalarni bir mamlakatdan boshqa bir mamlakatlarga chiqarish oqimi jadallasha bordi. Bu munosabatlarni tartibga soluvchi birinchi bor valyuta tizimi yaratildi. Birinchi transmilliy 4 korporatsiya (TMK)lar paydo bo‘ldi. Ular o‘zlarining operatsiyalarining asosiy qismlarini mamlakatdan tashqarida amalga oshira bordilar. Jumladan, o‘zlariga qaram korxonalar, filiallar, bo‘lim tarmoqlari ruyxatga olingan bir necha mamlakatlarda faoliyat olib bordilar. TMKlar halkaro mehnat taqsimotini chuqurlashtirish va baynalminallashtirish jarayonlari negizida mamlakatlar o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni kuchaytira bordilar. XIX asr oxirlariga kelib, davlatlar o‘rtasidagi iqtisodiy va siyosiy munosabatlar tizimi rivojlana bordi va bu jarayon yaxlit jahon xo‘jaligining shakllanishiga olib keldi. Jahon xo‘jaligi – bu xalqaro iqtisodiy aloqalar (tashqi savdo aloqalari, kapital chiqarish, valyuta-kredit munosabatlari, ishchi kuchlari migratsiyasi, iqtisodiy integratsiyalar va h .k.) orqali bir-birlari bilan o‘zviy chambarchas bog‘langan turli milliy xo‘jaliklarni o‘z ichiga olgan global xo‘jalik mexanizmidir. Hozirgi zamon jahon xo‘jaligi bir xil bo‘lmasdan, unga o‘zining ijtimoiy tarkibi, siyosiy tuzumi, ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanish darajasi, ishlab chiqarish munosabatlari, shuningdek xalqaro iqtisodiy munosabatlar ko‘lami, harakteri va shakllari bilan milliy xo‘jaliklar kiradi. Jahon xo‘jaligi sub’ektiga jahon hamjamiyati kiradi. U o‘z ichiga o‘zaro yaxlit bog‘langan butun bir turli darajadagi tizimlarni, tuzulmalarni (milliy-davlat, hududiy hamjamiyat , xalqaro tashkilotlar, assotsiatsiyalar, korxona jamoalari, alohida shaxslar) qamrab oladi. Jahon milliy xo‘jalik iqtisodiyoti ob’ektlari esa hududiy ishlab chiqarish majmua (kompleks)lari, transmilliy korporatsiyalar, firmalar va h .k. dir. XX asrga kelib jahon hamjamiyati manfaatlari har qanday xususiy manfaatlar (milliy, sinfiy, ijtimoiy) dan ustun tura boshladi. Tinchlik, iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy-siyosiy faoliyat, ekologik xavfsizlik, shaxs fidoyiligi kabi qadriyatlarning yangi tizimi paydo bo‘la boshladi. Jahon xo‘jaligining global boshqaruv tizimini yaratish imkoniyatlari tug‘ildi. Global boshqaruv deyilganda ozodlik va demokratiya sharoitida atrof- muhit taraqqiyotini birgalikda saqlash, butunjahon xavfsizligi va barqarorligini 5 ta’minlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, o‘zgarishlarni to‘g‘ri yo‘lga solish usullari va imtiyozlari tushuniladi. Bu borada jahon global boshqaruv institutlari yaratildi. Bu: • Xalqaro huquq ; • Hukumatlararo tashkilotlar: BMT, Xalqaro valyuta fondi (XVF), Jahon banki (JB), Butun jahon savdo tashkiloti (BJST); • Ixtisoslashgan nodavlat xalqaro tashkilotlar («Grinpis», « Qizil xoch» va h .k.). Murakkab jahon xo‘jaligi aloqalari va alohida milliy xo‘jaliklar iqtisodiyoti taraqqiyotini tahlil etish, taqqoslashda jahon tajribasida Milliy hisoblash tizimidan foydalanilishini taqozo qildi . Milliy hisoblash tizimi (MHT) – bu iqtisodiy taraqqiyotning makro darajasi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar tizimidir. Milliy hisoblash tizimi yordamida bozor mexanizmlari va institutlari tizimi harakatga keltiriladi. Milliy hisoblash tizimining asosiy ko‘rsatkichi - bu yalpi ichki mahsulotdir (YAIM). YAIM tovarlar, xizmatlarni iste’mol holatiga keltirilguncha bo‘lgan barcha jarayonlar, jamg‘arish, eksport, ishlab chiqarishga ushbu mamlakatda ketgan vaqt, harajat va haridning so‘nggi bahosidir. Jahonning eng rivojlangan va yirik mamlakatlarida yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish ko‘lami quyidagi jadvalda aks ettirilgan. Jahonning eng yirik mamlakatlari yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish bo‘yicha reytingi (2003 yil). 1 1-Jadval Mamlakatlar Aholisi, mln. kishi Yalpi ichki mahsulot mlrd. dollar Jahon yalpi ichki mahsulotda mamlakat ulushi, % Aholi jon boshiga ishlab chiqarilgan yalpi ichki mahsulot ming. dollar 1990 -2003 yillarda yalpi ichki mahsulot o‘sishi marta AQSH 302,0 10,000 20,56 36,1 15,9 Xitoy 1360,0 4900 10,09 3,9 23,3 1 Manba: Lomakin V.K. Mirovaya ekonomika. M., 2004. 6 Yaponiya 127,0 3 500 7,21 27,6 46,7 Germaniya 82,0 2 160 4,45 26,3 10,0 Hindiston 1120,0 2 020 4,16 2,0 13,3 Fransiya 59,0 1 610 3,31 27,3 9,2 Italiya 58,0 1 460 3,01 25,2 17,2 Buyuk Britaniya 59,0 1 435 2,95 24,3 5,5 Rossiya 146,0 1 265 2,60 8,7 8,4 Braziliya 174,0 1 100 2,26 6,3 73,3 Meksika 100,0 875 1,80 8,8 39,8 Indoneziya 206,0 850 1,75 4,1 28,3 Kanada 31,0 850 175 27,4 25,0 Janubiy Koreya 47,5 710 1,46 14,9 64,5 Tailand 62,5 525 1,08 8,4 87,5 Avstraliya 19,5 515 1,06 27,4 24,5 Butun Jahon 6200,0 48 575 100 8,1 18,8 Ikkinchi muhim makroiqtisodiy ko‘rsatkich- yalpi milliy mahsulot (YAMM) dir. YAMM da milliy korxonaning qayerda joylashganidan qat’iy nazar (mamlakatning o‘zidami, xorijdami) milliy iqtisodiyotdagi xizmatlar va mahsulotlar hajmi qiymati hisobga olinadi. Shunday qilib yalpi ichki mahsulot va yalpi milliy mahsulot o‘rtasidagi farq quyidagicha : YAIM hududiy prinsip asosida hisoblanadi , ya’ni milliy mansubligidan qat’iy nazar, ushbu mamlakat hududida joylashgan korxonalarda ishlab chiqarishda foydalanilgan xom ashyolar va mahsulotlar, xizmat sohalari jami qiymati hisobga olinadi. YAMM esa milliy belgisiga qarab ya’ni milliy korxonalarda ishlab chiqarilgan jami qiymati bo‘yicha hisoblanadi . Milliy hisoblash tizimi muhim ko‘rsatkichlaridan biri-bu, milliy daromad (MD) dir. MD –bu daromad, mehant haqini o‘z ichiga olgan pirovard mahsulotning bo‘lagidir. Yalpi ichki mahsulotdan farqli ravishda milliy daromadga chetdan olingan yoki chetga berilgan daromadlar qo‘shilmaydi . 7 Xalqaro miqyosda taqqoslash uchun aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan ko‘rsatkichlar ham qo‘llaniladi . Milliy hisoblash tizimida turli mamlakatlar ko‘rsatkichlari taqqoslanganda yagona valyuta sifatida an’anaviy AQSH dollari qo‘llaniladi . Jahon xo‘jaligida mamlakatlarni tabaqalarga ajratishda ularning iqtisodiy taraqqiyoti darajasi bo‘yicha kuzatilinadi. Mamlakatlar iqtisodiyoti taraqqiyotining beshta mezoni mavjud bo‘lib, ularga quyidagilar kiradi: • ishlab chiqarish taraqqiyoti darajasi; • iqtisodiyotning ijtimoiy mo‘ljallari (aholining kam ta’minlangan qatlamlarini qo‘llab - quvvatlash ); • ilmiy va texnologik potensiali darajasi; • iqtisodiyotni gumaniylashtirish (madaniyat, meditsina, ijtimoiy soha va ta’limga qaratilgan harajatlar); • iqtisodiyotni ekologizatsiyalash (atrof muhitga zararsiz ishlab chiqarishni yo‘lga ko‘yish). Jahon banki hozirgi kunda dunyo mamlakatlarini iqtisodiy rivojlanishi bo‘yicha quyidagi guruhlarga ajratadi: • sanoati rivojlangan mamlakatlar; • rivojlanayotgan mamlakatlar; • o‘tkinchi iqtisodiyotli davlatlar. Sanoati rivojlangan mamlakatlar . Hozirgi kunda ushbu guruhdagi mamlakatlarda 1,0 mlrd. dan ortiq dunyo aholisi yashaydi. Ular keng ulushiga jahon yalpi ichki mahsulotining 50% to‘g‘ri keladi. Yalpi ichki mahsulot aholi jon boshiga 10-25 ming dollarni tashkil etadi . Jahon xo‘jaligidagi tutgan o‘rni va roli bo‘yicha ularni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin. • «Sakkizlik» (AQSH, Yaponiya, Rossiya, Fransiya, Germaniya, Italiya, Kanada, Buyuk Britaniya) davlatlari; • Yevropa rivojlangan mamlakatlari; • Kuchma kapital mamlakatlari (Avstraliya, Janubiy Afrika Respublikasi, 8 Isroil). Rivojlanayotgan mamlakatlar. Ularga yer yuzi aholisining 70 %, jahon mineral xom ashyo zahiralarining qariyib yarim qismi to‘g‘ri keladi. Jahon sanoat eksportida ularning ulushi 30 % ni tashkil etadi. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun ishlab chiqarish kuchlari taraqqiyotining past darajadaligi, ko‘p ukladlilik (natural, mayda tovarlik, xususiy kapitalistik, davlat xo‘jaligi), jahon bozorida qishloq xo‘jaligi xom ashyosi va mineral yarim fabrikatlar bilan tovar almashish, moliyaviy vositalarning yetishmasligi harakterlidir. Rivojlanayotgan mamlakatlar o‘z o‘rni bo‘yicha quyidagi guruhlarga bo‘linadi: • Lotin Amerikasi, Tinch okeani va Osiyo hududidagi yangi industrial mamlakatlar (Argentina, Braziliya, Venesuela, Meksika, Urugvay, Singapur, Janubiy Koreya, Tayvan, Gonkong va boshqalar). • neftni eksport qiluvchi (OPEK) mamlakatlar (Qator, Quvayt , Bahreyn, Jazoir, Venesuela, Indoneziya, Eron, Iroq, Liviya, Nigeriya, Birlashgan Arab Amirliklari, Saudiya Arabistoni va boshqalar). • o‘rtacha taraqqiyot darajasidagi mamlakatlar (Kolumbiya, Gvatemala, Paragvay, Tunis va boshqalar). • demografik jihatdan gigant davlatlar (Xitoy, Hindiston , Pokiston, Indoneziya); • sust rivojlangan mamlakatlar (Ekvatorial Afrika va Okeaniyadagi davlatlar). O‘tkinchi iqtisodiyotli davlatlar (Sharqiy Yevropa mamlakatlari va Mustaqil Hamdo‘stlik davlatlari ). Bulardan tashqari formal ravishda yana bir guruh markazlashgan rejali iqtisodiyotga amal qilayotgan «Sof sotsialistik» davlatlar – Ve’tnam, Xitoy, KXDR, Kubani ko‘rsatish mumkin. Shuni ta’kidlash joizki, keltirilgan jahon tipologik mamlakatlari shartli bo‘lsada, ular insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyoti istiqbollarini belgilashda juda zarurdir. 9 1.2. Xorijiy mamlakatar o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiyaning mohiyati va mazmuni Iqtisodiy integratsiya-turli korxona va tarmoqlarning, shuningdek, mamlakatlarning ishlab chiqarish sohasida bir-biriga yaqinlashuvi, ular o‘rtasida uzviy iqtisodiy aloqalar o‘rnatilishi, mamlakatlararo yagona umumiy xo‘jalikning shakllanishi jarayonidir. Iqtisodiy integratsiya butun bir mamlakatlar milliy xo‘jaliklar darajasida, shuningdek, korxonalar, firmalar, kompaniyalar, korporatsiyalar darajasida ham kuzatiladi. Iqtisodiy integratsiya ishlab chiqarish texnologik aloqalarning kengayishi va chuqurlashuvida, resurslardan hamkorlikda foydalanish, kapitallarni birlashtirishda hamda iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish jarayonida bir-biriga qulay sharoitlarni yaratishda, o‘zaro to‘siqlarni olib tashlashda namoyon bo‘ladi. Buning asosida mehnat taqsimoti yotadi, albatta. Mehnat taqsimoti tufayli ayrim mahsulotlar emas, balki detallar ham ixtisoslashgan korxona va tarmoqlarda ishlab chiqariladi. Shu tariqa korxona va tarmoqlar o‘zaro yaqin va muntazam iqtisodiy aloqa bog‘laydi. Avvalo, korxonalar o‘rtasida iqtisodiy integratsiya yuz beradi va ularning birlashmasi vujudga keladi.So‘ngra tarmoqlararo miqyosda yuz berib, yirik ishlab chiqarish majmualari paydo bo‘ladi. Bir tarmoq doirasida gorizontal integratsiya, tarmoqlararo esa, vertikal iqtisodiy integratsiya yuz beradi.Vertikal integratsiyaga agrosanoat majmui misol bo‘ladi.U qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat, mashinasozlik, kimyo sanoati o‘z ichiga oladi. Mehnat taqsimoti xalqaro miqyosda amalga oshishi bilan xo‘jalik hayoti baynalmilallashadi, moddiy mahsulot yaratishda turli mamlakatlarda korxona va tarmoklar qatnasha boradi. Buningnatijasida mamlakatlar iqtisodiyotida ixtisoslashish yuz beradi va mamlakatlar bir-birlariga mahsulotlar hamda xizmatlar yetkazib beradi. Shu sababli hozirgi davrda xalqaro integratsiya eng yuqori darajadagi yuqori ko‘rinish hisoblanadi. Mamlakatlar o‘rtasidagi mintaqaviy xalqaro iqtisodiy integratsiya uzoq davom etadigan ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, turli shakllarda yuz beradi. Birinchi bosqichda turli mamlakatlar o‘rtasida erkin savdo-sotiq olib boriladigan, bojxona 10 to‘lovlari, eksport kvotalari bekor qilingan erkin savdo zonalari tashkil etiladi. Natijada davlatlararo tovar ayirboshlashda integratsiyalashuv yuz beradi. Ikkinchi bosqichda erkin iqtisodiy zonalar shakllanib, bu yerda ham bir necha mamlakatlar birlashadi. Bu bosqichda institutegratsion aloqalar savdo-sotiq bilan cheklanmasdan sanoat, bank, sug‘urta ishi va texnologiya sohasida ham yuz beradi. Bu zonalar ochiq iqtisodiy xududlar hisoblanadi, iqtisodiy aloqalar erkin va ko‘p qirrali bo‘lib, barcha iqtisodiyot sub‘yektlari imtiyozlarga ega bo‘ladilar. Uchinchi bosqichda umumiy bozor shakllanadi.Umumiy bozorni tashkil etgan mamlakatlarning milliy bozorlari bir-biri uchun ochiq bo‘ladi, amalda milliy bozorlar birlashib, mamlakatlararo umumiy bozor vujudga keladi.Bu bozorda barcha tovarlar erkin, hech bir cheklovlarsiz ko‘chib yuradi. Ish kuchi, kapital va tovarlar bir mamlakatdan boshqasiga o‘tadi.Qaysi mamlakatda resurslarni ishlatish qulay bo‘lsa, u shu yerga borib joylashadi hamda o‘z faoliyatini kengaytiradi.Umumiy bozorda iqtisodiy chegaralar amalda bekor qilinadi, bojxona to‘lovlari, eksport kvotalari, tovar sifatiga talab minimal darajaga keltiriladi.Umumiy bozor dastlab 1957 yildan Yevropada shakllangan. To‘rtinchi bosqichda iqtisodiy va valyuta ittifoqi doirasida integratsiya yuz beradi. Bu yerda integratsion aloqalar savdo-sotiq va ishlab chiqarish bilan cheklanmay, moliya, pul muomalasi va bank tizimiga ham kirib boradi. Yevropa Ittifoqiga kirgan 15 mamlakatdan 12 tasida 2000-2001 yillarda umumiy pul-yevro muomalaga kiritildi.Milliypullar muomaladan asta-sekin chiqarildi, yagona soliq tizimi joriy etildi.Milliy byudjetlar saqlangan holda yagona, umumiy byudjet ham tuziladigan bo‘ldi. 21-asrning boshlaridagi institutegratsiyaning eng yuqori shakli bo‘lgan iqtisodiy va valyuta ittifoqi mamlakatlar iqtisodiyotini yuksak darajada birlashtiradi. Iqtisodiy umumiylikka ustuvorlik beradi, ammo ayrim mamlakatlar mustaqilligini ma‘lum darajada cheklaydi (milliy parlamentlar va hukumatlarning bir qator vakolatlari Yevropa Ittifoqining umumiy organlariga berilgan). Hozirgi davrda jahonning boshqa mintaqalarida ham integratsiya jarayonlari jadal bormoqda. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, AQSH, Kanada va Meksikani birlashtirgan Shimoliy Amerika uyushmasi, Janubiy Sharqiy 11 Osiyo davlatlari uyushmasi (ASEAN), Tinch Okean region uyushmasi (ATES), Iqtisodiy hamkorlik tashkilotiga a‘zo mamlakatlar o‘rtasida integratsion hamkorlik kuchayib bormoqda. 1991-2002 yilllarda Markaziy Osiyo mamlakatlarining mintaqaviy integratsiyasini chuqurlashtirish yo‘lida jiddiy ishlar amalga oshirildi: zaruriy huquqiy va tashkiliy shartsharoitlar yaratildi, davlatlararo kengash tuzildi, ijroiya qo‘mita, Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki tashkil etildi. II BOB. Dunyoning yetakchi mamlakatlari iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar 2.1.AQSH iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar Statistics Time xalqaro reyting kompaniyasi 2018 yil ikkinchi choragi hisobotiga ko‘ra AQSh nominal YaIM hajmi 20,412 trln. AQSh dollari, 2017 yil yakunlari bo‘yicha XVF ma‘lumotiga ko‘ra aholi jon boshiga tushadigan milliy daromad bo‘yicha esa 62,150 AQSh dollarini tashkil etib, hozirda dunyo iqtisodiyotining 1 orinida turadigan mamlakat 2 . Ushbu reyting kompaniya tomonidan mamlakatning 2023 yilga borib YaIM hajmi 24,537 trln. AQSh dollari 2 http://www.imf.org/external/datamapper/ngdpdpc@weo/oemdc/advec/weoworld/usa 12 bashorat qilinmoqda 3 . AQSh 1995 yil 1 yanvarda Butunjahon Savdo Tashkilotiga a‘zo bo‘lgan 4 . AQShning Millatlar Ittifoqiga qo'shilmaslik bu tashkilotning tarqalishiga sabab bo‘ldi. 1945 yil 24 oktyabrga mamlakat BMTning nizomiy a'zosi hisoblanadi. Qo'shma Shtatlar EHE, ECLAC, ESCAP va barcha mintaqaviy bo'lmagan ixtisoslashgan muassasalaga a‘zo. Birlashgan Millatlar Tashkilotini saqlash uchun zarur bo'lgan jami mablag'larning AQShdagi ulushi umumiy sonining qariyb 25% ni tashkil qiladi. Bu har qanday boshqa davlatdan ko'ra juda ko'pdir. Biroq, AQSh 1990-yillar mobaynida to'lovlarni to'xtatdi. AQSh 70 dan ziyod hukumatlararo tashkilotlar, shu jumladan Osiyo taraqqiyot banki, İqtisodiy, Xalqaro Valyuta Fondi va XTTB (Jahon Banki), turli sohalarda xalqaro kengashlar va komissiyalar ishtirok etmoqda. AQSh doimiy arbitraj sudida ham faol ishtirok etadi. Hemisferaviy agentliklarga Idoralararo Komitet, IADB va OASga azo . Amerika Qo'shma Shtatlari shimoliy Amerika qit‘asida joylashgan bo‘lib, dunyo bo‘yicha o‘zimning barqaror moliyaviy tizimi, Transmilliy kompaniyalari, YaIMning eng yuqoriligi, ta‘lim tizimi, astronavtika, energetika va ilmiy-tadqiqot markazlarining judayam taraqqiy etganligi bilan ahamiyat kasb etadi. AQShning rivojlanish modeli aralash iqtisodiyot hisoblanadi. U dunyodagi keng ko‘lamli taraqqiy etgan iqtisod bo'lib, jahon Transmmilliy kompaniyalarning 70 foizini nazorat qiladi. Inson taraqqiyoti indeksi, Doing Business ko‘rsatkichi, Global innovatsion indekslar bo‘yicha juda kyuqori o‘rinlarga ega bo‘lgan bu mamlakat dunyoning moliyaviy institutlari, xalqaro tashkilotlari, nodavlat tashkilotlari, jahon logistika tizimi, xalqaro kommunikatsiya, tibbiyot va ta‘lim sohalariga bevosita o‘zining ta‘sirini o‘tkazib keladi. Bu mamlakat haqiqatan jahon iqtisodiyotining yetakchi lokomativi husoblanadi. AQShda joylashgan Federal Reserv Tizimi (Federal Reserve System) mamlakatning xususiy tashkiloti bo‘lib, mamlakat va butun dunyo bo‘ylab xalqaro savdo aloqalarining hamda jahon valyuta-kredit munosabatlarini eng asosiy valyutasi hsioblanadigan AQSh dollarini tashkil etuvchi 3 http://statisticstimes.com/economy/countries-by-projected-gdp.php 4 https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm#collapseG 13 qog‘oz pullarni pechat qilish shuningdek, metal tangalarni zarb qiladigan muassasa hisoblanadi. Ushbu valyuta xalqaro tranzaktsiyalarda eng ko'p foydalaniladigan valyutadir. AQSh o'zining ilm-fan va texnologiyalari, harbiy kuchlari, xalqaro tashqi kapital migratsiyasiga judda katta e‘tibor qaratadi, AQSh hukumati tashqi qarzlarini to'lash uchun to'la ishonchli, dunyo miqyosida istalgan xalqaro institutlar faoliyatini qo'llab-quvvatlovchi dunyodagi eng katta valyuta zaxirasiga ega mamlakat hisoblanadi. Mamlakatda BMT, Jahon Banki, Xalqaro Valyuta Fondi va boshqa o‘nlab xalqaro nufuzu juda yuqori bo‘lgan tashkilotlar joylashgan. Eng yaqin ittifoqchi mamlakatlardan Saudiya Arabiston, Birlashgan Qirollik, Kanada, Germaniya, Frantsiya, Yaponiya, Isroil, Janubiy Koreya, Turkiya, Avstraliya va boshqa mamlakatlar kiradi. Iqtisodiy rivojlanish tarixi AQSh iqtisodiy rivojlanish tarixi 17 va 18 asrlarda aholining jamoa xo‘jaliklarga tayanib ish boshlashi bilan boshlandi. Amerika mustamlakalari kichik mustaqil qishloq xo'jaligi iqtisodiyotidan voz kechib, 1776 yilda Amerika Qo'shma Shtatlari deb nomlangan ko‘p tarmoqli bir butun mamlakat iqtisodiyotiga aylandi. 180 yil ichida AQSh jahon iqtisodiyotining beshdan bir qismini tashkil etuvchi ulkan, integratsiyalangan, sanoatlashgan iqtisodiyotga aylandi. Natijada, AQSh aholi jon boshiga to'g'ri keladigan yalpi ichki mahsulot shuningdek, iqtisodiy jihatdan ancha ilgarilab ketgan boshqa davlatlar bilan raqobatlashib ularni ortda qoldirdi(Buyuk Britaniya). Milliy iqtisodiyot butun dunyo bo'ylab millionlab muhojirlarni qiladigan yuqori ish haqini to‘lanadigan mamlakatga aylana boshladi. Ayniqsa, dengiz portlari orqali ilk migratsiya butun dunyo bo‘ylab arzon ish kuchi (Hindiston, Afrika mamlakatlari, Lotin Amerikasi va Janubi sharqiy Osiyo) tashrif buyura boshladi 5 . XX asrning boshida sanoatda nodernizatsiyalar va mavjud innovatsiyalarni takomillashtirish amerikalik iste'molchilar o'rtasida turmush darajasini yaxshilash uchun eshiklarni ochdi. Yirik kompaniyalar mamlakatdagi erkinlashtirilgan 5 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html 14 iqtisodiy siyosatdan samarali foydalangan holda shtatlar bo‘ylab o‘zlarining mehnat taqsimotlari bo‘yicha ixtisoslasha boshladilar.Ayniqsa, neftni qidirish, qazib olish, qayta ishlash, undan tayyor mahsulot olish, uni eksport qilish AQSh uchun eng katta tadbirkorlik manbasiga aylana boshladi. Shuningdek, elektr energiya manbalarini zamonaviy ilm-fan yutuqlari asosida takomillashtirib borish, oddiy uy xo‘jaligidagi lampochkadan juda katta kuchlanishli elektr energiyasiga erishish orqali sanoatni rivojlantirish modeli ham aynan ushbu mamlakat milliy evolyutsion tajribasi hisoblanadi, 1 mln.Volt (Edison va Nikola tesla, oddiy va o‘zgarubchan tok). Ushbu sohalardagi monopolistik siyosatlar mamlakatdagi boshqa tadbirkorlarni ancha sarosimaga solib qo‘yar edi. Chunki, ular ham endilikda ilmiy izlanishlar orqali tajribalar o‘tkazib sanoay uchun juda zarur bo‘lgan innovatsiyalarni patentlab amaliyitga joriy qilishga majbur bo‘la boshladilar. Milliy iqtisodiyotda qo'rquvni ko'tarilib, ishlab chiqarishning pasayishiga olib keldi. Biroq, raqobatga chiday olmagan kompaniyalarning aksariyati narxlarni pasaytirib aksariyati zarar ko‘ra boshladi. Sanoatning yanada liberallashtirilishi hamda diversifikatsiya qilinishi yangi ish o‘rinlarini yatailishi va dunyoning boshqa mintaqalaridan ilmiy-texnikaviy yangilik egalarini mamlakatga ko‘chib o‘tishi hamda hukumatning tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlovchi milliy qonunchiliklari hisobiga AQShni dunyoning eng ilg‘or kapital eksport qiluvchisi aylantirdi. 1910 yil noyabr oyining oxirida Senator Nelson Uilyam Aldrich va AQSh Xazina Departamenti kotibi A. Piatt Endryu hamda mamlakatning yetakchi moliyachilaridan besh nafari (Frank Vanderlip, Genri P. Davison, Benjamin Strong va Pol Warburg) Jekill orolining klublari pul-kredit siyosati va bank tizimini muhokama qilishdi. Ular ushbu uchrashuv davomida Federal Rezerv Tizimini xufiyona yaratdilar. Atlanta Federal Rezerv Bankiga ko'ra, 1910 yilgi Jekyll orolining uchrashuvi AQSh markaziy bankini tuzish uchun qonun loyihasi bilan yakunlandi. Ushbu qoralama qismlari (Aldrich rejasi) 1913 yilgi federal zaxira qonuniga kiritilgan. Bu esa AQSh tarixidagi eng katta o‘g;irlik deb muhirlangan. 15 1913 yilgi moliaviy inqirozdan so‘ng J.P. Morgan tomonidan bosti-bosti qilingan ushu -qahramonlik mamlakat tarixida oltin davrni boshlab berdi. Birinchi va Ikkinchi Jahon urushlari davrida mamlakat asosan har ikki tomonga harbiy texnikalar uchun yonil‘g‘i, qurol aslaha, oziq ovqat, kiyim-kechak, transport vositalari, dori-darmon, aloqa vositalari, qimmatbaho ma‘lumotlar hamda juda katta miqdorda moliyaviy mablag‘lar hisobiga milliy iqtisodiyotini butunlay yangicha taraqqiy etgan mamlakatga aylantirdi (J.F.Kennedi, Richard Nikson). Birinchi Jahon urushidan so‘ng AQSh jahon xaritasi bo‘ylab o‘zinig yanada yangi ittifoqdoshlari va mustamlakalarini ko‘paytirishni davom ettridi. (1912 yilda 1BP 12 USDga teng bo‘lgan). Ikkinchi Jahon urushi davrida sobiq Ittifoq bilan bir tomoda bo\lgan AQSh 1945 yilda Yaponiyaga tashlangan ikkita atom bombasidan keyin jahon hamjamiyatida mamlakat uchun yangi rivojlanish va kengayish davri boshlandi. 1950 yillarda Buyuk Britaniyani quvib o‘tgan AQSh endiikda Yevropa mamlakatlarida o‘z kapital va texnologiyalarin joylashtira boshladi. Sovuq urush yillarida ham mamlakat iqtisodiy jihatdan ulkan kengayuvchan bozorlarga ega bo‘la boshladi. Ikkinchi jahon urushidan boshlab petrodollar tizimi oriy qilindi va bir necha davlat uni rasmiy valyutasi sifatida ishlatmoqdi. Ko'pgina boshqa mamlakatlar bu de facto valyuta deb hisoblamoqda. BMTning 29.5 foiz byudjetini ta‘minlab beruvchi (2017) bu gigant iqtisosdiyot endilikda o‘z ilm-fan taraqqiyotini rivojlantirishni yangi darajasiga chiqdi. Suv ostida, quruqlikda, havoda hatto kosmosda dominant bo‘lgan bu mamlakat strategik rejalashtirish, samarali muvofiqlashtirilgan hisob-kitoblar, ko‘p variantli modellashtirishlar va uzoqni ko‘ra bilish kabi murakkab xususiyatli taktikalr hisobiga muvoffaqiyatlarga erishmoqda. Hozirda AQSh dunyodagi sanoat ishlab chiqarishning qariyb 18 foizini tashkil qiladi. AQSh iqtisodiyoti 2008 yilda dunyo moliyaviy bozorlarida ipoteka inqirozi va dollar qiymatining pasayishi boshlangan muammoga yuz tutdi (American Dream, NINA Loan, Freddy Mac, Fannie May). 2008 yilda AQSH prezidenti Barak Obama tashabbusi bilan -Havoga Ehson loyihasi tadbiq etish bilan (Bailout Bubble) deb nomlanuvchi global inqirozga yechim berdi. 16 Qishloq xo'jaligi, o'rmonchilik va baliqchilik AQShda aynan ushbu sohada ulkan hajmli mahsulotlar qayta ishlash orqali YaIM tarkibini boyitsada, katta miqdordagi moliyaviy kapitallar doimiy ravishda sektorlarni avtomatlashtirish va robotlashtirishni takomillashtirishga qaratmoqda. Fermer xo'jaliklarining samaradorligi (mexanizatsiyadan va tijoriy fermerlikdagi tashkiliy o'zgarishlardan kelib chiqqan holda) oldingidan ko'ra kichikroq ishchi kuchini orqali yuqori darajadagi xavfli ishlarni bajarish naijasida ishlab chiqarish samaradorligini oshirmoqda. Hosildorlikni yaxshilashda o'g'itlar, pestitsidlar va gerbitsidlarning ko'paytirilishi hamda qishloq xo'jaligi texnikaidagi o'zgarishlar natijasida rivojlanib bormoqda 6 . Eng muhim ekinlar orasida Misr (makkajo'xori), soya, bug'doy, paxta, uzum va kartoshka mavjud. AQSh dunyoning eng yirik yog'och ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. O‘rmon sanoatining beshdan to'rt qismi Douglas va janubiy qarag'ay kabi yumshoq daraxt hisoblanadi. Bular orasida eng asosiy daraxt eman daraxtidir. Yalpi ichki mahsulot AQSh qishloq xo'jaligi bo‘yicha 2017 yilning uchinchi choragida 153,30 mln AQSH dollarini tashkil etgan. Shtatlardagi qishloq xo'jaligi yalpi mahsuloti o‘sish hajmi 2005 yildan 2017 yil oralig‘da o‘rtacha 137,77 foizni tashkil etgan. O’rmonchilik AQSh o'rmonzorlari 226 million gektarni, yoki yer maydonining 24,7 foizini qoplagan. Asosiy o'rmonlar orasida sharqiy, markaziy qattiq daraxtlar, janubiy, Rokki tog' va Tinch okeani sohillari joylashgan. Milliy o'rmon xizmatining yerlari mamlakatning o'rmonzorlarining taxminan 19 foizini tashkil qiladi. Arktika, Arkanzas, Florida, Gruziya, Maine, Oregon shtatidagi va Vashington shtatidagi xususiy yog'och kompaniyalarni joylashgan, Baliqchilik 6 https://www.britannica.com/search?query=usa+agriculture+and+fishing 17 Boshqa davlatlar singari, Qo'shma Shtatlar qirg'og'idagi 200 ta dengiz mili (370 km) baliq ovlash sanoati uchun maxsus iqtisodiy hududlar (EZZ- Exclusive economic zone) tashkil etilgan. Bu yerda 11,4 million kvadrat kilometr, bu dunyodagi eng yirik baliqchilik hududi bo'lib hisoblanadi. FAO ma'lumotlariga ko'ra, 2016 yilda Qo'shma Shtatlar 4,888,621 tonna baliq ovlashdan, qolgan 471,958 tonnasi suv mahsulotlari yetishtirishdan olingan. AQSh, Xitoy, Peru, Hindiston va Indoneziyadan so'ng dunyodagi jami 3.8 foizni tashkil etgan beshinchi yetakchi baliq sanoat markazlari hisoblanadi. AQSh EEZ mamlakatning 1,7 marta yer maydonini tashkil etuvchi dunyodagi eng katta va sakkizta yirik dengiz ekotizimini o'z ichiga oluvchi baliqchilik markazlari sanaladi:  AQSh Shelf qit'asi  Sharqiy AQSh Qit'a Shelf  Karib dengizi  Meksika ko'rfazi  Kaliforniya Oqimi  Tinch okeani-Gavayi  Alaska ko'rfazi  Sharqiy Bering dengiz AQSh YaIMtarkibida qishloq xo'jaligi sektori 2018 yilning birinchi choragida 151,70 mlrd . AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2017 yilda esa bu ko‘rsatkich 149,90 mlrd. AQSh dollariga teng bo‘lgan. 2005 yildan 2018 yilgacha o'rtacha ko‘rsatkich 138,27 mlrd. AQSh dollarini tashkil etdi. 2016 yilning uchinchi choragida esa 171.40 mlrd. AQSh dollarini tashkil etib 2007 yilning uchinchi choragida rekord darajada past ko‘rsatkich 108.80 mlrd. AQSH dollarini tashkil etgan. AQSh hozirgi kunda dunyoning yetakchi energiya ishlab chiqaruvchilardan biridir. XX asrning boshlarida esa Xitoy dunyoning eng yirik energiya iste'molchisi bo'lgan. Xususan, ko'plab energiya manbalari - neft 18 mahsulotlari asosida ishlaydi. Mamlakat tabiiy resurslardan oqilona foydalanishi uchun o'ziga xos milliy dastur hamda loyihalarga amala qiladi. AQSh iqtisodiyotining umumiy tavsifi (2017 y.) 7 Sanoat AQSh milliy daromadining 18.9 foizi sanoatda yaratilib ularning yarmi korporatsiyalar hissasiga to‘g‘ri keladi. 20-asrning o'rtalaridan boshlab, xizmatlar sohasi (sog'liqni saqlash, o'yin-kulgi va moliya kabi) iqtisodiyotning boshqa sektorlariga qaraganda tezroq o'sdi. Shunga qaramay, 1960-yillardan boshlab sanoatda qayta ishlash hajmi qisqargan bo'lsada, unumdorlikning o'sishi ishlab chiqarishni, shu jumladan, qurilish sohasini YaIMning oltidan bir qismiga nisbatan 7 Manba: Xalqaro tashkilotlarning rasmiy ma’lumotlari asosida mualliflar ishlanmalari (ciaworldfactbook.com, britannica.com, countrymattersltd.com, un.org, worldatlas.com, focus-economics.com, imf.org, metrocosm.com, statista.com ) asosida. 19 doimiy ravishda barqaror o‘sishini saqlab qoldi. Iqtisodiy samaradorlikning salmog'i sanoatning turli sohalarida namoyon bo'la boshladi. Transport vositalarini ishlab chiqarish (jumladan, avtoulovlar, samolyotlar, kosmik uskunalari) yetakchi tarmoqni tashkil eta boshladi. Kompyuter va telekommunikatsiya kompaniyalari (dasturiy ta'minot va apparatlarni o'z ichiga olgan holda) 21-asrning boshlaridagi eng tez rivojlangan sohaga aylana boshladi Ayniqsa Apple va Microsoft keyinchalik esa Intel, Bell, Dell hamda Cisco Engineering kabi Transmilliy kompaniyalar mamalkatning haqiqiy rivojlanish tarraqqiyotini belgilab berdi. Boshqa muhim sohalarga esa biotexnologiya, sog'liqni saqlash, oziq-ovqat mahsulotlari, kimyoviy moddalar, elektrotexnika, energiya manbalari, havo kemalari, robotlar, informatsion dasturlar, harbiy texnikalar, kemasozlik, og‘ir texnikalar, qurilish texnika va texnologiyalar sohalari kiradi. Avia-raketa-kosmik, energomashinasozlik, elektron, shuningdek neft kimyosi, atom va energetika sanoati g‘oyat tez suratlar bilan taraqqiy etmoqda. AQSh iqtisodiyotida sanoatning yillar davomida o’zgarishi (2015-2018 birinchi choragi) 8 Qo'shma Shtatlarda sanoat ishlab chiqarish yanvar oyida 3,5 foizga pasayishdan so'ng, 2018 yil fevral oyida 4,4 foizga oshish kuzatildi. 2011 yilning mart oyidan boshlab sanoat ishlab chiqarishida eng yuqori o'sish sur'ati ishlab chiqarish hajmi 2,5 foizga, sanoatda qazib olish esa 9,7 foizga, kommunal sohalarda esa 10,5 foizga o'sish qayd etildi. Qo'shma Shtatlarda sanoat ishlab chiqarish 1920 yildan 2018 yilgacha bo'lgan davrda o'rtacha 3,74 foizni tashkil 8 https://tradingeconomics.com/united-states/gdp-from-industry 20 etdi. 1933 yil iyul oyida 62 foizdan yuqori bo'lgan bo‘lsa 1946 yil fevral oyiga kelib -33,70 foizni natijani tashkil etdi. Maxsus iqtisodiy hududlari  California Enterprise Zones  New Jersey Urban Enterprise Zones  Toledo–Lucas County Port Authority  Colorado Springs Foreign-Trade Zone,  Port of Palm Beach District  Treasure Coast Foreign Trade Zone, Inc Moliya AQSh dollari bu xalqaro bank operatsiyalarida eng ko'p foydalaniladigan valyutadir. Ko'pgina davlatlar uni rasmiy valyuta sifatida. Federal hukumat (Federal Reserve System) past inflyatsiya, yuqori iqtisodiy o'sish va kam ishsizlikni saqlab qolish uchun ham pul siyosatini va fiskal siyosatni qo'llashga harakat qiladi. Federal zahira sifatida ma'lum bo'lgan markaziy bank bo‘lib, 1913 yilda barqaror valyuta va pul-kredit siyosatini ta'minlash uchun maxfiy tarzda (Jekyll orolida) tashkil etilgan. AQSh dollari, dunyodagi yanada barqaror valyuta sifatida qabul qilingan va ko'plab mamlakatlar milliy iqtisosdiyotining zahira valyutasi sifatida faydalanib kelinmoqda. Nyu-York fond birjasi ro'yxatga olingan kompaniyalar qimmatbaho qiymatlari bilan o'lchangan, dunyodagi boshqa fond birjasidan uch barobarga katta. 2018 yil oktyabr oyi holatiga ko'ra birga kapitalizatsiyasi, barcha NYFB (NYSE) kompaniyalarning umumiy kapitallashuvi 10,1 trln. AQSh dollarini tashkil etdi. AQShning ikkinchi yirik fond birjasi hisoblanadigan NASDAQ, Nyu- York fond birjasi bilan birgalikda dunyodagi eng katta uchinchi birja Yaponiyaning Tokio fond birjasi yaratdi. Banklar korporativ moliyalashtirish uchun foydalaniladigan mablag'larning yarmidan kamini taklif qilsada, bank 21 kreditlari biznesni jalb qilish uchun mamlakatning eng katta kapital manbasi hisoblanadi. 1970-1980 yillarda davlat milliy qonunchiligida liberallashtiruvchi tendentsiya bank muassasalari va bank xolding kompaniyalari ichki hamda davlatlararo kengayishini qo'llabquvvatladi. Mamlakatning yirik banklari orasidagi birlashmalar muvaffaqiyatli yirik mintaqaviy va milliy bank-moliya xizmatlari korporatsiyalarini shakllantirishga olib keldi. Xususiy, ham tijorat mijozlariga xizmat ko'rsatishda ushbu institutlar depozitlarni qabul qila boshladi, hisoblarni tekshiradi, qimmatli qog'ozlarni joriy qiladi, kreditlar ajratadi, ipoteka taklif qiladi, investitsiyalarni boshqaradi va homiylik kredit kartalarini beradi. Moliyaviy xizmatlar ham sug'urta kompaniyalari va xavfsizlik brokerlari tomonidan taqdim etiladi. Federal hukumat uy-joy (uy ipotekalari), fermerlik (qishloq xo'jalik kreditlari) va oliy ma'lumot (talabalar krediti) sohasidagi kredit agentliklarini homiylik qiladi. Nyu-York fond birjasi - Nyu-York fond birjasi (NYSE), NYSE Amex Equities va NASDAQ - uchta birlashgan fond birjalariga ega. Tovar, fyuchers va variantlar bo'yicha mamlakatning yetakchi bozorlari Chikago savdo kengashi (CBOT) hisoblanadi. Chikago savdo birjasi (CME) va Chicago Board Options Exchange (CBOE) hisoblanadi. Chikago iqlim o'zgarishi bo'yicha birjasi (CCX) issiqxona gazlari chiqindilari (uglerod kreditlari) bo'yicha muddatli shartnomalarga ixtisoslashgan. AQShning bir qator shaharlarida kichik ayirbohlash shaxobchalari mavjud. AQShda xususiy tadbirkorlar va nufuzli biznes kompaniyalar sanoat mahsulotlarining aksariyat qismini ishlab chiqaradi. Federal va davlat hukumatlari asosan xususiy bozorda kerakli tovar hamda xizmatlarni xarid qiladi. AQSh biznes shirkatlari kapital ishlab chiqarishni kengaytirish, xavfli sanoat ishlarini avtomatlashtirish hamda robotlashtirish, masofadan boshqarish hisobiga texnologiyalarni takomillashtirish orqali yangi mahsulotlarni ishlab chiqish uchun G'arbiy Yevropa va Yaponiyadagi o'z hamkorlariga qaraganda ko'proq moslashuvchan hamda ixtisoslikka ega ekanligi, xalqaro, jahon bozorlarida alohida o‘ringa mos baholangan. Shu bilan birga, xorijiy kompaniyalar AQSh milliy 22 bozorlariga kirishiga qaramay raqobatchilarning juda yuqori to'siqlariga duch kelishmoqda. Sug’urta AQShda hayot sug'urtasi kompaniyalarining soni oxirgi yillarda qisqargan. So‘ngi yillar mobaynida bu raqam 2661 dan 1840 gacha qisqardi; 2010 yilda 55 ta hayot sug'urtasi birlashmalari boshqa kompaniya tomonidan sotib olindi. Hayotni sug'urtalash bo'yicha sug'urta mukofoti 2001 yilda 375,1 milliard AQSh dollarga teng bo'lib, 2015 yildan buyon 67 foizni tashkil etdi. 2001 yilda mulk va yaradorlar bo'yicha mukofotlar 323,4 milliard dollarni tashkil etdi, bu 1992 yilga nisbatan 47 foizni tashkil etdi. Moliyaviy institutlar o'rtasidagi raqobat sog'lom va yuqori daromadlar asosida barqaror o'sdi. AQSh oilalarining aksariyat qismi yuridik zaxira kompaniyasi, Veteranlar idorasi yoki qarindoshlik, baholash, ko'mish yoki jamg'arma banki bilan hayotni sug'urtalashni afzal ko‘radi. 1999 yilda GrammLeach-Bliley qonunining qabul qilinishi sug'urta kompaniyalari, banklar va qimmatli qog'ozlar firmalariga bir-birlarining mahsulotlarini va xizmatlarini sotishga imkon berdi; tarmoqlararo birlashish va sotib olishda cheklovlar ham ko'tarildi. Hozirda AQShda yuzlab turdagi sug'urta xizmatlarini sotib olinishi mumkin. Hayotdan tashqari, avtoulov, yong'in, shifoxona va tibbiy xarajatlar, guruhdagi baxtsiz hodisalar hamda sog'liq, avtomobil javobgarligi, avtomobillarga zarar, ishchilarning tovon puli, okean dengizlari va ichki dengiz sohalariga oid muhim narsalar mavjud. Amerikaliklar kanadalik va yaponlardan tashqari har qanday boshqa guruhga qaraganda ko'proq hayot va sog'liqni sug'urtalaydi. 1970- yillarda ko'plab davlatlar avtomobillarni sug'urtalashning "no-fault" shaklini chiqarib tashlashdi, unda zararni sudga murojaat qilmasdan olish mumkin. Bank AQSHda 12 ta Federal Bank filiallari va bir qancha nufuzli xususiy banklar mavjud. 2012-yil dekabrida Federal Rezervlar Kengashi (Fed) uzoq muddatli foiz stavkalarini ushlab turish va ishsizlik darajasi pasayib ketgunga qadar qisqa muddatli stavkalarni saqlab qolish maqsadida 85 milliard dollarlik 23 ipoteka va qimmatli qog'ozlarni sotib olgan. 2013 yilning oxirida Fed uzoq muddatli obligatsiyalarni sotib olishni oyiga $ 75 milliardga yetkazgan. 2014 yilning yozida Fed xaridlarni yakuniga yetkazdi. 2014-yilda ishsizlik darajasi 6,2 foizga tushib ketdi va 2015-yil o'rtalariga kelib 5,5 foizni tashkil etdi. Global iqtisodiy pasayish boshlanishidan buyon ishsizlikning eng past darajasi boshlandi; inflyatsiya 1,7% ni tashkil etdi, davlat qarzi esa YaIM ulushi sifatida bir necha yil davom etgan o'sishidan so'ng yana davom etdi. 2015-yil dekabrda federal fondlar stavkasi uchun o'z maqsadini 0,25% ga ko'targan. AQSh Yalpi Ichki Mahsulotining o'sishi 2% dan past bo'lsa, Fed bu vaqtdan boshlab uch barobar ko'paytirdi. 2017 yilning iyun oyi o'rtalarida maqsadli ko'rsatkich 1% dan 1,25% gacha ko'tarildi. Bank obligatsiyalarini tartibga soladigan va pul ta'minotiga ta'sir ko'rsatadigan Federal zaxira tizimi doirasida markaziy bank funktsiyalarini 12 mintaqaviy Federal zaxira banklari amalga oshiradilar. Ushbu banklarni AQSh prezidenti tomonidan tayinlangan rahbarlar boshqaradi. Vashington D.C.da joylashgan boshqaruv kengashi ma'muriyatning iqtisodiy siyosat bo'yicha qarashlariga mos kelmaydi. AQSh xazinasi, shuningdek, pul qarzlarini boshqarishni milliy qarzni boshqarish orqali (foiz stavkalariga ta'sir ko'rsatishi mumkin) va o'z zaxiralarini AQSh Federal zaxira banklarida (kredit hajmiga ta'sir etishi mumkin) o'zgartirishi orqali amalga oshiradi. Barcha tijorat banklarining faqat beshdan ikki qismi Federal zaxira tizimiga tegishli bo'lsada, bu banklar tijorat banklarining barcha depozitlarining deyarli to'rtdan uchiga to'g'ri keladi. Nizom asosida tashkil etilgan banklar milliy tizimning a'zolari bo'lishi kerak. Nufuzli banklari  JP Morgan Chase & Co.  Bank of America  Wells Fargo  Citigroup  Goldman Sachs 24  Morgan Stanley 9 Xalqaro savdo munosabatlari milliy iqtisodiyot uchun juda muhim bo‘lib, import va eksport umumiy qiymati yalpi milliy mahsulotning qariyb uchdan biriga teng. Kanada, Meksika, Yaponiya, Xitoy va Buyuk Britaniya asosiy savdo sheriklari hisoblanadi. Elektr va ofis texnikasi, kimyo mahsulotlari, avtoulovlar, samolyotlar va aviatsiya buyumlari, shuningdek, ilmiy asbob-uskunalarni yetkazib berish bo'yicha yetakchi o'rin tutadi. Asosiy import tarkibiga ishlab chiqarilgan tovarlar, neft va yoqilg'i mahsulotlari, texnika-texnologiyalar, mashina va transport vositalari kiradi. Alyuminiy sanoat va energetika asbob-uskunalari, qurilish va qishloq xo‘jaligi mashinalari ishlab chiqarish asosan, shimoliy-sharqiy shtatlarda, elektrotexnika va aloqa vositalari ishlab chiqarish shimoliy Kaliforniyada yo‘lga qo‘yilgan. Avtomobilsozlikning bosh markazi Detroyt shahri hisoblanib, LosAnjeles, San-Diyego, Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Buffalo, Dallas, Atlanta shaharlarida savdo markazlari juda keng ommalashgan. AQShning tashqi savdo tovarlar tarkibi va yo’nalishlari (2017 y.) 10 2018 yil yanvar oyida AQSh eksporti 1,3 foizga kamayib, 200,9 milliard AQSh dollarni tashkil etdi. Chunki fuqarolik samolyotlari va neftni yetkazib berishga bo‘lgan talabning pasayishi kuzatildi. 2014 yilning iyul oyidan boshlab avtoulovlar, ehtiyot qismlar va texnik motorlar eksporti eng yuqori ko'rsatkichlarga ega bo'lib, iste'mol tovarlari eksporti esa rekord darajaga yetdi. AQShda eksport 9 https://www.worldatlas.com/articles/the-largest-banks-in-the-us.html 10 Manba: countrymattersltd.com, cia worldfactbook, focus-economics.com rasmiy ma’lumotlari asosida mualliflar ishlanmalari. 25 1950 yildan 2018 yil oralig‘ida 'rtacha 53,245.38 mlrd. AQSh dollari bo'lib, 2017 yil dekabr oyida 1.45 trln.AQSh dollarini tashkil etgan. 1950 yil mart oyida esa 772 mln.AQSh dollarini tashkil etgan past rekord darajaga qayd etilgan. 2018 yilning yanvarida AQShda import 257,51 mlrd.AQSh dollarini tashkil etdi. 2017-yil dekabr oyida 2,25 trln.AQSh dollari miqdoridagi eng yuqori ko'rsatkich qayd etildi. Mobil telefonlar va fuqaro samolyotlarining importi kamaydi. AQShda import 1950 yildan 2018 yilgacha o'rtacha 67,377 mlrd. AQSh dollari bo'lib, 2018 yil yanvar oyida 257,510 mlrd. AQSh dollarini tashkil etgan. 1950 yil mart oyida esa 577 mln.AQSh dollari qiymatida past rekord darajadagi ko‘rsatkich qayd etilgan AQSh YaIMning yillik o’sish darajasi (2015-2018 birinchi choragi y.) 11 Qo'shma Shtatlarda yalpi ichki mahsulot (YaIM) 2017 yilning to'rtinchi choragida o'tgan yilning ayni ushbu choragiga nisbatan 2,50 foizga o'sdi. Qo'shma Shtatlarda yalpi ichki mahsulotning yillik o'sish sur'ati 1948 yildan 2017 yilgacha bo'lgan davrda o'rtacha 3,19 foizni tashkil etdi. 1950 yilning to'rtinchi choragida 13,40 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2009 yilning ikkinchi choragida bu ko‘rsatkich rekord darajadagi past ko‘rsatkich -4,10 foizni tashkil etdi. 11 https://tradingeconomics.com/usa/gdp-growth-annual 26 2.2. Rossiya iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar Statistics Time xalqaro reyting kompaniyasi 2018 yil ikkinchi choragi hisobotiga ko‘ra Rossiya nominal YaIM hajmi 1,720 trln. AQSh dollari, 2017 yil yakunlari bo‘yicha XVF ma‘lumotiga ko‘ra aholi jon boshiga tushadigan milliy daromad bo‘yicha esa 11,950 AQSh dollarini tashkil etib, hozirda dunyo iqtisodiyotining 11 orinida turadigan mamlakat 12 . Ushbu reyting kompaniya tomonidan mamlakatning 2023 yilga borib YaIM hajmi 1,974 trln. AQSh dollari bashorat qilinmoqda 13 . Rossiya 1995 yil 1 yanvarda Butunjahon Savdo Tashkilotiga a‘zo bo‘lgan 14 . Sharqiy Yevropadan shimoliy Osiyo hududlarigacha keng yoyilgan ulkan hudud hisoblanadigan Rossiya Federatsiyasi jahon iqtisodiyotida o‘ziga xos ahamiyatga ega bo‘lib, geografik jihatdan shimoliy qutbning aksariyat qismida joylashgan Arktika, bepoyon o‘rmonlar, Tundra, Sibir, Tayga, sersuv ko‘llar, daryolar, dengizlar, tog‘-adirlar, serhosil yer maydonlari; qishloq xo‘jalik sohasida rekord natijalar qayd etgan, sanoatning barcha tarmoqlarida muhim o‘zgarishlar kashf etgan mamlakat hisoblanadi. Shuningdek, xizmat ko‘rsatish sohasidagi barqaror o‘sish, ilm-fan yutuqlari, (kosmosni zabt etish), quyosh va yadro fizikasi, oliy matematika, kimyo-biologiya, tibbiyot, farmatsevtika, arxitektura, energetika, innvatsion texnologiyalar, injenerlik, tog‘-kon metallargiya, harbiy soha, logistika, aviatsiya, kosmonavtika, telekommunikatsiya, kinomotografiya, milliy bozor ko‘laminig juda-juda kattaligi, ko‘plab portlar va erkin iqtisodiy zonalari hamda 14 mamlakat bilan chegaradosh mamlakat hamdir. Ikkinchi jahon urushidan ulkan zarar ko‘rgan holda uchinchi reyx natsistlar ustidan mutloq g‘alaba qozonib, sharqiy va g‘arbiy Yevropada tinchlikni ta‘minlashga katta hissa qo‘shgan, sovuq urushlar davrini boshidan kechirgan mamlakat. Imperator Romanovlar oilasini qulatib sotsializm qurish maqsadida butun imperiya hududida markazdan boshqariladigan, ma‘muriy buyruqbozlik asosidagi iqtisodiyotdan hozirda, ochiq bozor mexanizmari asosida ishlaydigan 12 http://www.imf.org/external/datamapper/ngdpdpc@weo/oemdc/advec/weoworld/rus 13 http://statisticstimes.com/economy/countries-by-projected-gdp.php 14 https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm 27 o‘tish davri iqtisodiyoti, Kaliningrad-Sharqiy Yevropa-Kavkaz-O‘rta Osiyo- Afg‘oniston- Saxalin-Kuril orollariga harbiy yurishlar qilgan, hozirda, dunyoning juda ko‘p mamlakatlari bilan ochiq va shaffof diplomatiya yuritadigan, konstruktiv dialoglar orqali xalqaro muammolarni betakror hal qila oladigan kuchli prezidentli mamlakat hisoblanadi 15 . Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi (Sobiq Ittifoq) deb nomlanuvchi 15 Sovet Respublikasini biriktirgan ittifoq 1991 yil dekabrida tarqatib yuborilgandan so'ng mustaqil davlatga aylandi. Davlat tuzimi esa, 1993 yil 12 dekabrda bo'lib o'tgan referendumda Rossiya uchun yangi Konstitutsiyasi qabul qilindi. Konstitutsiya Federal Majlis tomonidan ma'lum bo'lgan ikki palatali qonun chiqaruvchi organni o'rnatadi. Quyi palatada (Davlat Dumasi) 450 ta saylangan deputatlardan iborat bo'lib, 178 a'zodan iborat yuqori palata (Kengash) Rossiyani tashkil etuvchi viloyatlar va muxtor respublikalarning vakillaridan iborat. Prezident to'rt yil muddatga saylanadi. Prezident qonun chiqaruvchi organ tomonidan ma'qullanishi kerak bo'lgan mahkama va boshqa yuqori lavozimlarni tayinlaydi. Bosh vazir vazir o'rinbosarlarini va markaziy bank raisi lavozimiga tayinlanishi Davlat Dumasi tomonidan tasdiqlanadi. Sudyalar va bosh prokurorlarning tayinlanishi Federatsiya kengashi tomonidan tasdiqlanishi kerak. Davlat Dumasining byudjet va iqtisodiy siyosatiga nisbatan vakolati bor, ularning aksariyati keyinchalik Federatsiya Kengashi tomonidan tasdiqlanishi kerak. Kengash viloyatlar va avtonom respublikalarga ta'sir ko'rsatadigan masalalar, jumladan, chegaradagi o'zgarishlar va Rossiya Federatsiyasi hududida kuch ishlatish masalalari bo'yicha yurisdiktsiyaga ega. Dunyoning hududiy jihatdan eng katta mamlakat hisoblanib, 11 ta vaqt mintaqasiga ega. Yevropaning eng uzun daryosi ham aynan shu hududda joylashgan. Volga va uning eng katta ko'li bo'lgan Ladoga joylashgan. Rossiyada dunyoning eng chuqur ko'li hisoblanadigan Baykal joylashgan. Mamlakat 15 https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/11975033/Vladimir-Putin-is-Forbes-magazines-most- powerfulperson-in-the-world.html 28 Shimoliy va Janubiy qutblardan tashqarida dunyoning eng past haroratini qayd etadi. Rossiya iqtisodning strategik sohalarida davlat mulkiga ega bo'lgan yuqori darajali daromad manbaiga ega. 1990 yillarda bozor islohotlari Rossiyaning ko'plab sanoat va qishloq xo'jaligini xususiylashtirdi, energetika va mudofaa bilan bog'liq sohalarda yuzaga keladigan xususiylashtirish muhim iqtisodiy o‘zgarishlarni o‘zida namoyon etdi. Rossiyaning yirik geografiyasi iqtisodiy faoliyatning muhim omilidir. Ba'zi manbalarda qayd etilishicha Rossiya dunyo tabiiy resurslarning 30 foizidan ko'prog'ini tashkil etadi 16 . Iqtisodiy rivojlanish tarixi XII asrda asos solingan Muskoviyaning Qirolligi 200 yil mobaynida mo'g'ul xonligi (XIII-XV asrlarda) paydo bo'lishiga va atrofdagi boshqa hukmronliklarni asta-sekin egallashga hamda o'zlashtirishga muvaffaq bo'ldi. 17 asrning boshlarida yangi ROMANOV sulolasi bu Sibir bo'ylab Tinch okeangacha bo'lgan kengayish siyosatini davom ettirdi. Pyoter I (1682-1725 yy.) hukmronligi ostida gegemoniya Baltiya dengizigacha uzatildi. Mamlakat imperiyasining nomi ham o'zgartirildi. Sobiq Sovet iqtisodiyoti va jamiyati Stalin boshqaruvidan keyingi o'n yilliklar davomida bosh kotib Mixail Gorbachev (1985-91) kommunizmni modernizatsiya qilish uchun glasnost (qayta konfiguratsiya) va qayta konfiguratsiya qilishni boshlaguncha to'xtab qoldi. Biroq, uning tashabbuslari g'ayrioddiy tarzda 1991 yil dekabrga kelib SSSRni Rossiya va boshqa 14 mustaqil respublikaga aylantirdi. Sobiq Ittifoqni inqirozga uchrashi AQShning har bir bosqichi 5 yilga mo‘ljallangan 15 yillik loyiha bo‘lib, uch bosqichli sirli dasturdan iborat bo‘lgan (Reforma-Perestroyka-Zaversheniya). Bu ulkan tarixiy voqeaga javobgar shaxs Mixayel Sergeyevich Gorbochyovning o‘zi bo‘lgan. Qishloq xo'jaligi, o'rmonxo’jaligi va baliqchilik Rossiya atrof-muhitining murakkabligi fermerlik uchun foydalaniladigan yerlarning juda oz qismida aks ettirilgan. Qishloq xo'jaligi yerlari mamlakat hududining oltidan bir qismini tashkil etadi. Rossiya qishloq xo'jaligining uchdan 16 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html 29 bir qismi ekinlar yetishtirish uchun ishlatiladi; qolgan qismini yaylov va o'tloqlar tashkil etadi. Umuman olganda, qishloq xo'jaligi Rossiyaning yalpi ichki mahsulotining 5 foizdan kamroq miqdorni tashkil etadi. Ushbu sektorda jami ishchi kuchining sakkizdan bir qismi ishlaydi. Rossiya qishloq xo'jaligining asosiy mahsuloti har doimgidek ekin maydonlarining yarmidan ko'prog'ini tashkil etadigan bug'doy, boshli don, arpa, javdar va grechkadan iborat. Ekin maydonining uchdan bir qismidan ko'prog‘iga yem-xashak ekiladi. Janubiy tumanlarda jo'xori (makkajo'xori)ga bag'ishlangan. Qolgan qishloq xo'jaligi yerlari shakar lavlagi, zig'ir, kartoshka, poliz ekinlari va boshqa sabzavotlar kabi sanoat ekinlariga bag'ishlangan. Qora tuproq va iqlimdagi o'zgarish qishloq xo'jaligida mintaqaviy farqlarni keltirib chiqaradi.Rossiyasidagi ekinlarga ajratilgan yerlarning janubiy qismida unumdor qora tuproq mintaqasi qariyb uchdan ikki qismgacha tashkil etadi. G'arbiy va sharqiy Sibir hamda Uzoq Sharqdagi ekinlar ham serhosil daromad keltiradi. Ko'pchilik hududlarda don ekiladigan dalalar hudud yerlarining uchdan ikki qismini egallaydi. Chorvachilik muhim ahamiyatga ega bo'lgan shimoli-g'arbiy va markaziy hududlarda yuzlab fermer xo‘jaliklari go‘sht va sut mahsulotlari yetkazib beradi. Fermer xo'jaligining intensivligi va erishilgan rentabellik darajasi odatda, mamlakatning Yevropa qismida sovuq Sibirga qaraganda ancha yuqori darajaga ega. Shuningdek, chorvachilik sohasi uchun ham xuddi shunday natija qayd etiladi 17 . O'rmonchilik Rossiya o'rmonchilik bo'yicha dunyodagi eng katta zaxiralarni o'z ichiga oladi va uning yog'ochsozlik, qog'oz, qayta ishlash sanoati alohida muhim hamda strategik ahamiyatga ega. Rossiyaning beshdan ikki qismi o'rmon bilan qoplangan, va mamlakatda butun dunyo miqyosidagi o'rmonlarning beshdan birimi tashkil etadi. Biroq, rus o'rmonlari sovuq, kontinental iqlim tufayli o'sishning juda sekinlashuviga ega. Mamlakat asl o'rmon maydonlarining taxminan uchdan birini yo'qotmoqda. Milliy qonunchilik 1990-yillarning oxirlarida keyingi o'rmonlarni 17 https://www.britannica.com/place/russia/Agriculture - forestry - and - fishing 30 kesishni muvofiqlashtirish uchun islohotlar amalga oshirdi. Shunga qaramay, Rossiya shimoliy Yevropaning so'nggi daxlsiz o'rmon manzaralarini xavf ostiga qo'yishni davom ettirdi. Shu kabi xavf-xatarlar Uralning sharqida ham kuzatildi. O'rmon sanoatida bir millionga yaqin odam ishlaydi. Daraxt turlari betakror ustunlik namoyon etadii; Rossiya dunyodagi yumshoq daraxtlarning beshdan bir qismini yetishtiradi. Mamlakatda ko'plab yog'och mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan dunyodagi yetakchi xalqaro kompaniyalardan bir qanchasi faoliyat yuritmoqda. Ular qog'oz, karton va sellyuloza eksporti orqali milliy daromadlarga hissa qo'shadi. Baliqchilik Baliqchilik sanoati Rossiya iqtisodiyotida muhim rol o'ynaydi. Atlantika va Tinch okeanining muhim resurslariga ega bo'lgan holda, dengiz baliqchiliklari juda yaxshi rivojlangan. Rossiyaning konserva zavod kemalari parki uzoq joylarda katta hajmli sanoat qayta ishlash faoliyatini amalga oshirishi mumkin. Yevropa bo'ylab baliq ovlash portlari - Kaliningrad va Sankt-Peterburg, Boltiq dengizi, Murmansk, Arxangelsk va boshqalar. Rossiya Tinch okeanining asosiy porti Vladivostokdir. Biroq, Saxalin va Kamchatka orollarida aholining juda kam qismi yashaydi. Azov dengizida, Qora va Kaspiy dengizlarida (dunyodagi eng zaychik manbai bo'lgan Kaspiybli baliq ovqati) kichik miqyosdagi baliq ovlari amalga oshiriladi. Lekin, daryo oqimlari va qishloq xo'jaligi oqimi, sanoat chiqindilarining ifloslanishi va kanalizatsiya dezinbatsiyasi baliqchilik sanoatiga keskin zarba bermoqda. Ko'l va daryolarda, jumladan, baliq yetishtirishning muhim jihati bo'lgan ichki suv havzalarida baliqchilik fermalarini juda ko‘plab uchratish mumkin 18 . Rossiyaning baliq ovlash sanoati dunyodagi boshqa yetakchi ishlab chiqaruvchilar (Yaponiya, Amerika Qo'shma Shtatlari va Xitoy) hajmiga raqobat qiladi. Rossiya konserva baliqlarining taxminan uchdan bir qismini, dunyodagi tirik va muzlatilgan baliqlarning to'rtdan bir qismini ovlaydi. 1990-yillarda baliqchilikni xususiylashtirish suyosati sanoatning kayya hajmda kengayishi 18 https://www.britannica.com/place/russia/Agriculture - forestry - and - fishing 31 natijasida ichki iste'mol uchun ishlab chiqarishdan eksportga yo'naltirilganligini fikrimiz dalilidir. Rossiya iqtisodiyotining umumiy tavsifi (2017 y.) 19 Tabiiy resurslari va Energetika Rossiya juda ko'p foydali qazilmalarga boy energetika zahiralariga ega. Aksariyat hollarda, zamonaviy sanoat tomonidan talab qilinadigan xom ashyolarning deyarli barchasi mavjud. Uning ko'mir zaxiralari, metal rudalar, alyumeniy hamda mis konlari o‘zining keng ko‘lami bilan dunyoda yetakchi mamlakatligii ifodalaydi. Eng katta maydonlar Sharqiy Sibir va Uzoq Sharqning uzoq Tunguska hamda Lena havzalarida joylashgan bo'lib, ular katta miqdori foydalanilmayapti. Ishlab chiqarishning asosiy qismi Trans-Sibir temir yo'lining janubiy qismida joylashgan. Rossiya ko'mirning taxminan to'rtdan uch qismi Sibirda - Kuznetsk havzasida, beshdan ikki qismi esa Kansk-Achinsk, 19 Manba: Xalqaro tashkilotlarning rasmiy ma’lumotlari asosida mualliflar ishlanmalari (ciaworldfactbook.com, britannica.com, countrymattersltd.com, un.org, worldatlas.com, focus-economics.com, imf.org, metrocosm.com, statista.com ) asosida. 32 Cheremxovo va Janubiy Yakut havzalarida hamda ko'plab kichik konlarda qazib olinadi. Yevropa Rossiyasida qattiq (antrasit) ko'mir qazib olish, asosan, Sharqiy Donets havzasida va Arcticda Vorkuta atrofidagi Pechora havzasida amalga oshiriladi. Gidroenergiyaning ko'p qismi Volga, Kama, Ob, Yenisey, Angara va Zeya daryolaridagi yirik stansiyalardan olinadi. Atom energiya ishlab chiqarish 1986 yil Ukrainada Chernobil halokatigacha tez sur'atlar bilan kengaytirildi. Sibirning elektr energiyasining katta qismi yuqori voltli quvvat sim tarmoq bo'ylab Yevropa hududiga uzatildi. Rossiya yonilg‘i energiyasi va elektr energiyasini ishlab chiqarish, iste'mol qilish va eksport qilish kabi eng ilg‘or va strategik manzara tasvirlaydi. Ushbu faoliyat Rossiya energetika siyosatini batafsil tasvirlab beradi. Rossiyada yer yuzidagi har qanday davlatning eng yirik tabiiy gaz zahirasi, ikkinchi ko'mir zahirasi va sakkizinchi yirik neft zaxiralari mavjud. Bu jahonda tasdiqlangan tabiiy zahiralarning 32% (ehtimoliy zaxiralarning 23%), tasdiqlangan neft zahiralarining 12%, kashf etilgan ko'mir zaxirasining 10% (taxminiy zaxiralarning 14%) va tasdiqlangan uran zahiralarining 8%.ni tashkil etadi. Rossiya gaz sektorini asosiy strategik ahamiyatga ega ekanligini yashirmaydi. Tabiiy gazning asosiy energiya manbai sifatida ulushi butun dunyoga nisbatan ancha yuqori. Rossiya tabiiy gaz ishlab chiqarish hajmining 94 foizini ishlab chiqaradigan "Gazprom" monopoliyasiga tegishli bo'lib, dunyodagi eng yirik tabiiy gaz zaxiralariga ega. Jahon miqyosida "Gazprom" dunyodagi mashhur gaz zaxirasining 25 foizini egallaydi va jahon bo‘yicha 16 foizini tashkil etadi. Rossiyaning yirik neft kompaniyasi "Rosneft", "Lukoyl", "TNK-BP", "Surgutneftegaz", "Gazprom neft" va "Tatneft" kompaniyalaridir. Barcha neft magistral quvurlari (Kaspiy quvur liniyasi konsortsiumi bundan mustasno) davlatga qarashli "Transneft" monopoliyasiga tegishli. Neft mahsulotlari quvurlari o'zlarining "Transnefteproduct" sho''ba korxonasiga tegishli. "Transneft" Rossiyaning neftini Osiyo va Tinch okeani mintaqalariga (Xitoy, Yaponiya, Koreya) yetkazib beruvchi Sharqiy Sibir - Tinch okeani neft quvuri qurmoqda. 33 Rossiya dunyodagi ikkinchi yirik ko'mir zaxirasiga ega bo'lib, 157 milliard tonna zaxiraga ega. Rossiyaning ko'mir zahiralari juda katta keng maydinlarda tarqalgan. Asosiy toshko'mir konlari Pechora va Kuznetsk havzalarida joylashgan. Kansk-Achinsk havzasida qo'ng'ir ko'mirning katta konlari joylashgan. Sibir Lena va Tunguska havzalari katta miqdordagi kashf qilinmagan resurslarni tashkil qilib ularning tijorat maqsadlarida ishlatilishi ehtimol qiyin bo'lishi mumkin. Gidroenergetika Gidroenergetika Rossiyaning umumiy elektr energiyasini ishlab chiqarishning qariyb 21 foizini tashkil qiladi. Hozirgi kunda Rossiya 102 GESni qurilgan bo‘lib umumiy quvvatning 35 GVtdan oshadi. Rossiyaning "RusHydro" kompaniyasi dunyodagi ikkinchi yirik gidroenergetika ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Quyosh energiyasi Rossiyaning quyosh energiyasi uchun umumiy salohiyati 2,3 trln.Vtni tashkil etadi. Eng yaxshi quyosh nurlanish salohiyatiga ega mintaqalar Shimoliy Kavkaz, Qora va Kaspiy dengizi hududlari, Sibir va Uzoq Sharqning janubiy qismlari. Ushbu salohiyat katta darajada foydalanilmayapti, lekin quyosh energiyasidan tashqari quyosh energiyasi yoki uzoq hududlarda gibrid ilovalar uchun katta imkoniyatlar mavjud. Biroq, Kislovodskaya SPP (1,5 MVt) yagona quyosh elektr stantsiyasining qurilishi dastur doirasida. Shamol energiyasi Rossiya Tinch okeani va Arktika qirg'oqlarida, keng cho'l va tog'li hududlarda yuqori sifatli shamol resurslariga ega. Keng ko'lamli shamol energetikasi tizimlari Sibir va Uzoq Sharq (Saxalin orolining sharqida, Kamchatka janubida, Chukotka yarim orolida, Vladivostokda), Volga daryosi bo'yidagi cho'llar, shimoliy Kavkaz dashtlari va tog'lari, Kola yarim orolida bu yerda energetika infratuzilmasi hamda yirik sanoat iste'molchilari mavjud. Konchilik 34 Rossiyadagi tog'-kon sanoati 2018 yil fevral oyida o'tgan yilning ayni mavsumiga nisbatan 0,30 foizga oshdi. 2000 yilgacha bo'lgan davrda o'rtacha 2,89 foizni tashkil etdi va 2004 yil fevral oyida 10,80 foizni tashkil etdi. 2009 yilning fevrali oyida past ko‘rsatkich 7,70 foizni tashkil etdi. Rossiyada po'lat ishlab chiqarish yanvar oyida 5,700 ming tonnaga kamaydi. 2017- yil dekabrda 5,930 ming tonnani tashkil etdi. 1992-yildan 2018-yilgacha o'rtacha 5,160 ming tonna bo'lib, 2008 yil may oyida 6,804 ming tonnadan yuqori bo'ldi va past rekord darajada 1998 yilning sentabr oyida qayd etilib 3,130 ming tonnani tashkil etdi. Sanoat Rossiyaning sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2018 yilning fevral oyida o'tgan yilning shu davriga nisbatan 1,5 foizga oshib, o'tgan oyning 2,9 foizdan, bozor narxining 2 foizga tushib ketishiga olib keldi. Ishlab chiqarish (yanvar oyida 1,9 foizga nisbatan 1,9 foizga) va xom ashyoni qazib olish (0,1 foizga nisbatan 0,3 foiz) bo'yicha pasayish kuzatildi. Boshqa tomondan, elektr energiyasini ishlab chiqarish va tarqatish 1,8 foizga kamaydi (yanvar oyida -2,2 foizga) va suv va kanalizatsiya taqsimoti 1,4 foizga o'sdi (yanvar oyida -4,6 foizga). Har oyda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish 2 foizga kamaydi. Rossiyada sanoat ishlab chiqarish 2000 yildan 2018 yilga kelib o'rtacha 3.39 foizni tashkil etdi va 2000 yil aprel oyida 17,70 foizni tashkil etib 2009 yilning yanvar oyiga nisbatan 16,90 foizga o'sdi. Rossiya sanoatining yillar bo’yicha o’zgarishi (2008-2018 yil birinchi choragi) 35 Rossiyada sanoat ishlab chiqarish 2018 yil fevral oyida o'tgan yilning ayni mavsumiga nisbatan 1,90 foizga oshdi. Rossiyada ishlab chiqarishni ishlab chiqarish 2000 yildan 2018 yilga kelib o'rtacha 4,15 foizni tashkil etdi va 2000 yil aprel oyida 27,10 foizni tashkil etdi. 2009 yilning yanvar oyida rekord darajada - 28,10 foizni tashkil etdi. 2018 yil fevral oyida o'tgan oyga nisbatan bu ko‘rsatkich 2 foizga kamaydi. 1999 yildan boshlab 2018 yilga kelib 0,44 foizga o'sib, 1999 yilning dekabrida 24,40 foizga yuqori bo'ldi va 2015 yil yanvarida o'rtacha 26,10 foizni tashkil etdi. Moliya Bugungi kunda Federal Soliq xizmati va Federal Bojxona xizmati tomonidan nazorat qilinadigan valyuta munosabatlari (2004-2016 yillarda Rosfinnandzorning bekor qilinishidan avval Rosfinnandzor - Moliya va byudjet nazorati federal xizmati qo'lida bo'lgan) mamlakatdagi tashqi va ichki savdo munosabatlarini rivojlantirish asosi hisbolanadi. Endilikda yangi tuzilmalar tizimli nazorat qilayotganligi sababli Rossiya milliy ba xorijoy valyutalarni nazorat qilish to'g'risidagi qonunlar ko'plab muhim o'zgarishlarga duch keldi. Rossiya Markaziy bankini ko'pchilik CBR deb tan olgan. Bu milliy valyuta hisoblangan Rossiya Rublning barqarorligini ta'minlash uchun mas'ul bo'lgan yagona organ hisoblanadi. CBR bir qancha vazifalarni o'z ichiga oladi, jumladan:  Rublning himoyalanganligini va barqarorligini ta'minlash  Valyuta munosabatini nazorat qilishda qarz beruvchi sifatida harakat qilish,  Kredit tashkilotlari uchun qayta moliyalashni tashkil etish  Bank operatsiyalari uchun hisob-kitob qoidalarini belgilash  Milliy to'lov tizimini tartibga solish va nazorat qilish qoidalarini belgilash 36  Davlat byudjeti hisob-kitoblarini yuritish  CBR xalqaro zahiralarini boshqarib, moliyaviy tashkilotlarni nazorat qilish va ro'yxatga olish Sug'urta 2016 yil oxiriga kelib Rossiyada 388 sug'urta faoliyati sub'ekti, 263 ta sug'urta kompaniyasi va 12 ta xalqaro sug'urta kompaniyalari faoliyat yuritgan. Rossiya sug'urta bozorining deyarli barcha asosiy segmentlari 2017 yilning so‘ngi choragida ijobiy faoliyat yuritdi. Ba‘zi hollarad sug'urta to‘lovlari (rus tilida KASCO deb nomlanuvchi) to'liq qoplanmagan. KASCO ning pasayishi, albatta, yangi mashina talabining pasayishi va iste'molchilarning daromadlari hamda kredit qobiliyatining sezilarli darajada qisqarishi tufayli yuz berdi. Yildan yilga yigirma yil ichida yig'ilgan sug'urta mukofotlari hajmi 53,2 mlrd. Rublni yoki 2017 yilning shu choragiga nisbatan 11% ga pasaygan. Bank sektori Rossiya bank sektori so'nggi yillarda ijobiy o'sish tendentsiyalarini kuzatdi. 2016 yilda bu ko'rsatkich o'tgan yilga nisbatan 4 barobar oshdi. Kreditlar ajratish sifati yaxshilanganligi sababli 2017 yilda ham moliyaviy transhlar ortdi. Rossiyada 2017 yilning dekabr oyida 674 ta kredit tashkilotlari faoliyat yuritgan (594 ta bank va 80 ta noaniq kredit tashkilotlari). Mamlakatning yirik aktivlari - Rossiya qishloq xo'jaligi banki tashkil qiladi. Nufuzli banklari  Sberbank  VTB  Gazprombank  VTB24  Bank Otkritie Financial Corporation  Bank of Moscow 20 Tashqi savdo munosabatlari 20 https://www.investopedia.com/articles/investing/082015/6-biggest-russian-banks.asp 37 Rossiya savdo balansi 2017 yil hisobi bo‘yicha 15,8 mlrd. AQSh dollariga oshdi. Rossiya Markaziy banki hisobotida keltirilishicha Rossiyaning Savdo balansi 1997 yildan 2015 yilgacha o'rtacha 8338,23 mln. AQSh dollarini tashkil etib, 2016 yil dekabrida esa 20647 mln. AQSh dollarini tashkil etdi. 1998 yil fevraliga kelib 185 mln. AQSh dollarini tashkil qilgan. 2017 yilda Rossiyaning asosiy eksporti neft va tabiiy gaz (umumiy eksport hajmining 68,4%), rudalar va metallar (5,9%), kimyo mahsulotlari (5,8%), mashina va transport vositalari (6,4%) va oziq-ovqat (4,7%) hisoblanadi. Boshqalar quyidagilarni o'z ichiga oladi: qishloq xo'jalik xom ashyolari (2,2%) va to'qimachilik (0,2%)ni tashkil etdi. Rossiya jahon tovar bozoridagi narxlarning ko'tarilishiga katta darajada bog'liq. Chunki, mamlakat tovar eksportiga qaram bo'lib, jahon bozoridagi o'zgaruvchan tendewnsiyalar milliy iqtisodiyotga keskin zarba beradi. 2017 yil hisobi bo‘yicha Rossiya eksporti $529 mlrd. AQSh dollarini tashkil etgan. Shuningdek, eksport yillik 31,3 foizga o'sib, 2018 yil yanvar oyida $ 25,43 mlrd. AQSh dollaridan $33,40 mlrd. AQSh dollariga o‘sdi. Xorijiy mamlakatlarga eksport hajmi 32,1% ga oshdi va 29,47 mlrd. AQSh dollarini tashkil etdi. MDH mamlakatlariga esa 26,2% o'sib, 3,93 mlrd. AQSh dollarini tashkil qildi. 1994yildan 2018-yilgacha Rossiyada eksport 21,40 mlrd. AQSh dollarini tashkil qildi. Bu ko'rsatkich 2011 yilning dekabrida 50,24 mlrd. AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib 1994 yil yanvar oyida 4,100 mlrd. AQSh dollarini tashkil qilgan. Rossiya tashqi savdosi tovarlar tarkibi va yo’nalishlari (2017 y.) 38 Rossiya importi o‘tgan yilga nisbatan 20,4 foizga o'sdi va 2018 yil yanvarida 16,41 milliard AQSh dollariga yetdi. Bu o'tgan yili 13,62 mlrd. AQSh dollarini tadhkil etgan. 2017 yil MDH mamlakatlaridan import 20,7 foizga o'sib 14,49 mlrd. AQSh dollarni tashkil etib umumiy miqdorining 18,7 foizni tashkil etgan. 2018 yil yanvar oyida esa, 1,92 mlrd. AQSh dollarni tashkil etdi. Rossiyada import 1994 yildan 2018 yilgacha o'rtacha 13,28 mlrd. AQSh dollariga teng bo'lib, 2013 yilning dekabrida 32,48 mlrd. AQSh dollarini tashkil etdi. 1999 yilning yanvar oyida 2,525 mlrd. AQSh dollari qiymatida rekord past darajaga qayd etgan. Rossiyaning YaIMning yillik o’sish darajasi (2016-2018 yil ikkinchi choragi) Rossiyaning yalpi ichki mahsuloti 2017 yilning uchinchi choragida o'tgan yilning shu davriga nisbatan 1,8 foiz o'sib, o'tgan davrda nisbatan 2,5 foizga 39 o'sdi. 2017 yilda iqtisodiyot 2016 yilda 0,2 foiz pasayish bilan taqqoslaganda 1,5 foizga o'sdi. Bu 2014 yildan beri birinchi ijobiy yil bo'ldi. Mamlakatda asosan, tog'-kon sanoati rivojiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Yalpi ichki mahsulotning yillik o'sish sur'ati 1996 yildan 2017 yilgacha bo'lgan davrda o'rtacha 3,01 foizni tashkil etdi va 1999 yilning to'rtinchi choragida 12,10 foizni tashkil etgan. 2009 yilning ikkinchi choragida rekord daraja kuzatilib - 11,20 foizni tashkil etdi. Xulosa Hozirgi jahon xo’jaligining globallashuvi sharoitida rivojlangan yangi industrial mamlakatlarning iqtisodiyoti muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki so’nggi yillarda etakchi mamlakatlar qatorida yangi industrial mamlakatlarning iqtisodiy salohiyati va nufuzi jahon arenasida yildan-yilga ortib bormoqda. O’z navbatida, milliy iqtisodiyotlarni rivojlantirishda daromadlarni maqsadli ravishda sarflash va to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalar xajmini oshirish tufayli ularning iqtisodiy taraqqiyotida -iqtisodiy mo‘jizalar vujudga kelmoqda. Biz quyida jahon xo’jaligida -iqtisodiy mo’‘jizaga erishgan mamlakatlarning iqtisodiy o’sish davrlari orqali quyidagi bosqichlar orqali tahlil qilib chiqamiz: 1. 1960-yillar (Germaniya va Yaponiya); 2. 1970- yillar (- To ’ rt ajdarho mamlakatlari - Janubiy Koreya , Tayvan ь, Singapur va Gonkong ); 3. 1980-yillar (-To’rtta kichik yo’lbars mamlakatlari-Malayziya, Tailand, Indoneziya va Filippin; 4. 1990-yillar- -To’rtinchi iqtisodiy mo‘jiza, ya‘ni Xitoy); 5. 2000-yillar--Cho’l ustidagi mo‘jiza, arab mo‘jizasi (BAA va Qatar). Albatta, har bir mamlakat haqida gap boshlanganda, avvalo ko’z oldimizda ushbu mamlakatning O’zbekistondan qanchalik uzoqdaligi yoki yaqinligi, uning yer yuzida qaerda joylashganligi, ya‘ni jahon xaritasida geografik joylanishuvi, shuningdek, xududi va aholisi ko’z oldimizda gavdalanadi. Mamlakatning qaysidir xususiyatlarini esga olish, qachondir shu mamlakat haqida o’qigan kitobni yoki ko’rgan biron bir filmni esga olamiz. 40 Xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari mavjuddir. Shuningdek, mazkur fan orqali jahon xo’jaligida muhim o’rin olgan -yapon modeli, -amerika modeli, -singapur modeli, -koreys modeli, -tayvan modeli, - nemis modeli, -frantsuz modeli, -xitoy modeli, -gongkong modeli, -arab modeli kabi o’z uslubiga mos ravishda tanlab olingan iqtisodiy taraqqiyot rivojlanish modellari orqali xorijiy mamlakatlarning iqtisodiyotini qiyosiy tahlillar orqali yoritishga imkon beradi. Shu bilan birga, xorijiy mamlakatlarning ilg’or tajribalarini o’rganish va tahlil qilish orqali mamlakatimizning iqtisodiy rivojlanishida ulardan samarali foydalanish imkoniyatlariga taklif va tavsiyalar berish maqsadga muvofiqdir. Chunki, bizning o’z oldimizga qo’yilgan asosiy maqsadimiz – boshlagan islohotlarimiz, iqtisodiyotimizni tubdan yangilash va modernizatsiya qilish jarayonlarini davom ettirish va chuqurlashtirish, hayotimiz darajasi va sifatini izchil oshirib borishni ta‘minlash, xorijiy investitsiyalar ko’lamini yanada oshirish, jahon hamjamiyatida munosib o’rin egallashdan iboratdir. Foydalanilgan adabiyotlar 41 1. .Mirziyoyev Sh.M. -2017 — 2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasini kelgusida amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida F-5024-son Farmoni. 2017 yil 15 avgust. 2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutqi. - Toshkent:O‘zbekiston,2016.-56 b. 3. A.V. Vaxabov, D.A. Xadjibayeva, Sh.X.Xajibakiyev -Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlari.Toshkent, 2015 y. 4. Bail McCulloch, International business, The challenge of global competition. 7 edition, Mcgraw Hilll, 1999 y. 5. Paul R. Krugman, Maurice Obstfeld, Marc J. Melitz. International Economics, Theory & Policy, Addison - Wesley, 9 edition, 2012, ISBN 10: 0-13-214665-7 ISBN 13: 978-0-13-214665-4 6. Paul R. Krugman and Maurice Obstfeld. Developing Countries: Growth, Crisis, and Reform. 2003 Pearson Education, Inc. 22 Chapter. ernational Business Festival. access global opportunities. Liverpool, UK 12-28 june 2018, 7. Klaus Schwab, Xavier Sala-i-Martín, The Global Competitiveness Report 2017– 2018. World Economic Forum Editor Professor Columbia University, Chief Advisor of The Global Competitiveness Report, World Economic Forum Geneva, 2018. 8. Булатова А.С., Волков А.М., Габарта А.А., Галишева Н.В., Мировая экономика и международные экономические отношения. Полный М64 курс: учебник/коллектив авторов; под ред.– 3-еизд., стер. – Москва: КНОКУР, 2017. – 916 с. – (Бакалавриат). Авторский коллектив 9. Пашковская М.В., Госпорадик Ю.П., Мировая экономика , 4-е изд., перераб. и доп. - М: Университет -Синергия, 2017. – 768 с. (Университетская серия) Авторский коллектив 42 10. Хасбулатов Р.И., Международные экономические отношения: учебник для бакалавров/– М.: Издательство Юрайт, 2017. – 910 с. Серия: Бакалавр. Углубле?нный курс. Рецензенты: Паньков В.С., Кулаков М.В. 11. Савина С. А., Дугина Т. А., Высочкина С. А., Внешнеэкономическая деятельность : учебно – методическое пособие для подготовки бакалавров направления 100800.62 «Товароведение» /– Волгоград: ФГБОУ ВПО Волгоградский ГАУ, 2014. 12. Галина Маховика, Елена Павлова. Внешнеэкономическая деятельность: учебный курс. – М.: ЭКСМО, 2017. 13. Прокушев Е. Ф., Костин А. А., Внешнеэкономическая деятельность: учебник и практикум для прикладного бакалавриата / под ред. Е. Ф. Прокушева. – 9 – е изд., перераб. и доп. – М.: Издательство Юрайт, 2015. Серия: Бакалавр. Прикладной курс. 43

Dunyoning yetakchi mamlakatlari iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar

Mundarija:

Kirish. 2

I BOB.Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari 4

1.1.Dunyoning yetakchi mamlakatlar iqtisodiyoti rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari va tendentsiyalari 4

1.2.Xorijiy mamlakatar o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiyaning mohiyati va mazmuni 9

II BOB.Dunyoning yetakchi mamlakatlari iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar 12

2.1.AQSH iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar 12

2.2.Rossiya iqtisodiyotining qiyosiy tavsifida yalpi ichki mahsulot tarkibidagi tendentsiyalar 26

Xulosa. 39

Foydalanilgan adabiyotlar 41

 

Купить