Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 118.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ega va uning oʻzbek tilshunosligidagi tadqiqi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FANʻ VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON ʻ ʻ MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI ʻ FAKULTETI O ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI ʻ KURS ISHI MAVZU: EGA VA UNING O ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI ʻ TADQIQI TOSHKENT-2025 MUNDARIJA KIRISH ........................................................................................................... 3 I BOB. TILSHUNOSLIKDA GAP BO‘LAKLARI VA SINTAKTIK ALOQALAR MASALALARI .................................................................................. 5 1.1. Tilshunoslikda gap bo‘laklari talqini ....................................................... 5 1.2. Tilshunoslikda sintaktik aloqalar masalasi ............................................ 15 II BOB. EGA VA UNING GAPDAGI TASNIFI ......................................... 19 2.1. Ega, uning gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplar .................... 19 2.2. Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi ........................... 26 XULOSA ...................................................................................................... 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...................................................... 31 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Mustaqillik asnosida, umumbashariy qadriyatlarga tayangan, go‘zallik-ezgulik-adolat tamoyillariga asoslangan adabiyot ilmi qaror topdi. Adabiyotshunoslik ilmi yangi-yangi talqin va tahlil metodlari, usullari bilan o‘z imkoniyatlarini kengaytirib bormoqda, ildiz otib, palak yozmoqda. “ Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan” 1 , - deydi Sh.Mirziyoyev ta’lim-tarbiya haqida o‘z nutqida. Mustaqil O‘zbekistonning kelajagi ko‘p jihatdan barkamol, salohiyatli avlodni tarbiyalshga bog‘liq. Ana shunday muhim vazifani amalga oshirish uchun Vataniga, xalqiga sadoqatli, mustaqil fikrlaydigan, erkin, ijodkor shaxsni shakllantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib turadi.Ma’lumki, hozirgi davrdagi tub islohotlar har bir kishidan bilim, salohiyat, samarali mehnat, madaniyatlilik, yuqori malaka, yuksak onglilik, ijodkorlik, jamiyat oldida mas’uliyatni his etishni talab etadi.Insonparvarlik, demokratik, mustaqil davlat quruvchi har bir inson ana shu xislatlarga ega bo‘lishi zarur. Pedagogika ilmi va amaliyotdan ma’lumki, nazariyadan yo‘naltirilgan ta’limga qarab borish o‘quvchining ijtimoiy hayotda o‘z bilimi va qobiliyatini namoyish etish imkoniyatini yaratadi.Komil insonni tarbiyalsh maqsadi ta’lim jarayoniga ijodkorlik bilan kompleks yondashishni taqozo etib , zamonaviy darslarni tashkil qilishga zamin yaratadi. Binobarin, faqat ijodkorlik va mustaqil faoliyat muhitida tashkil etilgan ta’lim natijasidagina o‘quvchida o‘zligini shaxs sifatida namoyish eta olish ko‘nikmalari shakllanib boradi. 1 1. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T., O‘zbekiston, 2016. 3 Kurs ishining maqsadi. Ega va uning gapdagi tasnifini o‘rganish va ilmiy asosda tavsiflash; Kurs ishining obyekti . Tilshunoslikda gap bo‘laklari va sintaktik aloqalar masalalari Kurs ishningi predmeti . Ega va uning gapdagi tasnifi. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Tilshunoslikda gap bo‘laklari talqini ni o‘rganish; 2. Tilshunoslikda sintaktik aloqalar masalasini o‘rganish va tahlil qilish; 3. Ega, uning gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplarni o‘rganish; 4 . Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishini tahlil qilish; 5. O‘zbek va turk tilshunosligida ega talqinini o‘rganish va tahlil qilish; Kurs ishining metodlari . Mavzuga oid pedagogik, psixologik, metodik adabiyotlarni o rganib tahlil qilish, suhbat, kuzatish, anketa- so rovnomalar, ilg orʻ ʻ ʻ o qituvchilarning ish tajribalarini o rganish, pedagogik tajriba, taqqoslash. ʻ ʻ Kurs ishi ning metodologik asoslari . O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Talim to g ʻ risida” gi Qonun, “ Milliy o quv dasturi” Boshlang ich ʻ ʻ ta’lim konsepsiyasi, metodist psixolog, didakt olimlarning muammo yuzasidan qayd etgan qarashlari, O zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim tarbiyaga ʻ oid fikrlari. Kurs ishi tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi,ikkita bob,5ta paragraf va qilingan xulosalardan iborat. Ishga qo yilgan maqsadga erishishi uchun ʻ to plangan adabiyotlar manbalarning nomlari va elektron manzillari keltirildi ʻ 4 I BOB. TILSHUNOSLIKDA GAP BO‘LAKLARI VA SINTAKTIK ALOQALAR MASALALARI 1.1. Tilshunoslikda gap bo‘laklari talqini Ma’lumki, har bir til tizimining sintaktik qatlamini o‘rganishda gaplar struktura jihatdan kommunikativ yo‘nalishiga hamda tarkibiga ko‘ra tasniflanadi. Ammo gapdagi so‘zlar o‘zaro bog‘langan bo‘lib, ularning har biri gap tarkibida biror grammatik vazifani bajaradi. Gap strukturasini tahlil qilishda undagi gap bo‘laklari sintaktik kategoriya hisoblanadi. Mazkur kategoriyalar gap tarkibidagi elementlarning o‘zaro munosabatini, bu munosabatning harakterini, gapning grammatik jihatdan qanday bo‘laklarga ajralishini, so‘zning gapdagi rolini ko‘rsatadi. Har bir gap ma’lum ob’yektiv mazmun va substant material, ya’ni so‘zlar yordamida ifodalanadi. Gapning substantsional tomoni uning sintaktik strukturasi hisoblanadi. Sintaktik strukturani tashkil etgan elementlar tilshunoslikda turlicha, ya’ni "gap bo‘laklari", "sintaksema", "sintaktik shakl" kabi 2 nomlanib kelinmoqda. Sintaktik elementlarni, shuningdek, aktant nomi bilan ham atashadi. Avvalo shuni aytish lozimki, «aktant» termini tilshunoslikka taniqli fransuz olimi Lyus’en Ten’yer tomonidan kiritilgan edi. U aktant deganda, fe’l bajarayotgan ish-harakati ijrosida faol qatnashayotgan leksik birliklarni tushunadi. Aktantlar, boshqacha aytganda, harakat ijrochisi va uning iste’molchilaridir. Ularning ishtirokisiz fe’lning sintaktik vazifalari xususida hamda uning jumla tarkibida voqyelanayotgan faolligi xususida mukammal ma’lumotga ega bo‘lish qiyin. Aktant gap sathida ot turkumidagi so‘z yoki mazkur so‘zning o‘rnida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan olmosh, otlashgan biror so‘z orqali ifodalanadi. L.Ten’yer aktantlarni harakat ijrosidagi darajasiga qarab uch turga bo‘lib talqin etadi va ularni 1-darajali, 2- darajali, 3- darajali aktantlar deb nomlaydi. L.Ten’yerning aktantlar nazariyasi mantiq iskanjasida bo‘lgan tilshunoslikni sezilarli darajada undan tozalash uchun xizmat qilishi shubhasizdir, zotan, mazkur 2 Золотова Г.А. К вопросу о способах выражения членов предложения // Русский язык в школе. - М., 1958.-№ 1. – С.23-28. 5 nazariyada an’anaviy sintaktik tahlilda qo‘llaniladigan ega, kesim, aniqlovchi va h.k. tushunchalaridan foydalanilmaydi. Ma’lumki, an’anaviy tilshunoslikda gapning sintaktik talqini xususida so‘z yuritilganda gapni bo‘laklarga ajratib tahlil qilish tushuniladi. Gap bo‘laklarining bunday tavsifi tilshunoslikda XX asrning o‘rtalariga qadar sintaktik tahlil jarayonida yetakchi rol o‘ynadi. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, til birliklariga, shu jumladan, sintaksemalarga muayyan ichki strukturaga ega bo‘lgan murakkab sistema sifatida yondashuv, tilning boshqa sathlarida bo‘lgani kabi sintaktik sathda ham turli yangicha tahlil mezonlarini ishlab chiqish uchun asos bo‘ldi 3 . Xususan, A. Nurmonovning fikricha, sistem tilshunoslikda gapning struktur elementlari gap bo‘laklari yoki sintaktik pozitsiya, propozitiv struktura elementlari esa ob’yektiv reallik strukturasiga nisbatan izomorflik, kommunikativ (aktual) struktura tema (ma’lum) va rematik (yangi), modal struktura ob’yektiv va sub’yektiv munosabatlar nuqtai nazaridan o‘rganiladi 4 . Darhaqiqat, har bir strukturaning o‘ziga xos elementlari mavjud bo‘lib, ular faqat shu struktura darajasidagina o‘zaro assotsiativ va sintagmatik aloqada bo‘ladi. Shu jihatdan qaralganda, an’anaviy tilshunoslikdagi ayrim muammolarning sababi oydinlashadi. Xususan, an’anaviy tilshunoslikda gapning sintaktik tahlili uni bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga ajratish bilan chegaralanadi. Bunday tahlil gapning shakliy tomonini tekshirish hisoblanadi. Mantiq tilshunoslari esa gap elementlarini ega o‘rnida «sub’yekt», kesim o‘rnida «predikat» kabi lisoniy atamalar yordamida tahlil qiladi. Lekin bu borada ega bilan sub’yekt, kesim bilan predikat o‘rtasidagi o‘xshashlik tomonlar hamda ularning bir-biridan farq qilish muammosi anchagina bahslarga yo‘l ochib berishi e’tibordan chetda qoladi. Masalan, rus mantiqiy tilshunosi F.I. Buslayev, «...tilda egaga bosh kelishikda kelgan ot mos keladi... ba’zan ega va kesim boshqa so‘z turkumlari bilan ifodalanadi, lekin har holda egani anglatgan so‘z ot ma’nosini, kesimni anglatgan so‘z esa fe’l ma’nosini 3 Махмудов Н., Нурмонов А. Ў збек тилининг назарий грамматикаси. (Синтаксис). — Тошкент: Ўқ итувчи, 1995. — Б . 61-63.; Храковский В.С. Концепции членов предложения в русском языкознании XIX века // Грамматические концепции в языкознании XIX века. - Л., 1985. – С.124. 4 Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992 6 oladi», degan fikrni bildiradi. Shunday ekan, gapda ega har doim bosh kelishikda kelib, faqat sub’yektni ifodalasa, kesim fe’l bilan ifodalanib, predikat bo‘lib kelsa va ularda bir xillik mavjud bo‘lsa, bosh bo‘laklarni har xil atamalar bilan atashga nima majbur qiladi, degan savol tug‘iladi. Mantiqda implikatsiya munosabatlari ekstensional, intensionallar va ularning orasidagi bog‘liqlik orqali, grammatikada esa grammatik kategoriyalar, gapdagi fe’lli va otli qurilmalarning bog‘liqligi bilan aniqlanadi 5 . Gapning sintaktik qatlami tahlil qilinganda gapda ega yoki kesimning muhim ahamiyatga ega ekanligi ham ayrim bahslarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. A. G‘ulomov va M. Asqarovalar bu haqda shunday deydi: «Bosh bo‘laklar gapning asosini tashkil etadi: ular gap konstruksiyasining asosidir, markazidir-gapdagi ikki uyushtiruvchi markazdir. Lekin bosh bo‘laklarning yolg‘iz o‘zi ham mustaqil gapni tashkil qiladi, biroq ba’zi o‘rinlarda ularning o‘zidan to‘liq fikr ifodalanmaydi», 6 deb yozadilar. Bu olimlar egani hokim tarkibning grammatik markazi, shuningdek, uni tobe tarkibdagi bosh bo‘lakka - kesimga ham hokimdir, deb ta’kidlashadi. Kesim haqidagi bunday talqin 1980-yillargacha, ya’ni fanimizga sistem-struktur sintaktik tadqiqotlar kirib kelgunga qadar davom etib keldi. Ammo H. Ne’matov, N. Mahmudov, A. Nurmonov, R. Sayfullayeva, M. Abzalova kabi o‘zbek hamda boshqa xorijiy tadqiqotchilarning ishlarida kesimning mavqyei yangicha baholandi - kesim gap qurilishidagi mutloq hokim bo‘lak, gap markazi sifatida talqin etildi" 7 . Umuman olganda, kesim bosh bo‘laklarning biri sifatida barcha tillarda universal harakterga ega bo‘lishiga qaramasdan, u ifodalanishiga ko‘ra tasniflanganda tilshunoslarning kesim haqidagi fikri turli-tumanligining guvohi bo‘lamiz. Masalan, ingliz tili nazariy grammatikalaridan birida kesim quyidagicha tasniflanadi: sodda fe’l kesim, tarkibli fe’l kesim. Tarkibli kesim ikki ko‘rinishga ega: 1) tarkibli ot-kesim; 2) tarkibli fe’l-kesim . Ularning ifodalanishi haqida fikr 5 . 6 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: Fan va texnologiyalar , 2010 7 Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992. 7 yuritilganda, sodda fe’l-kesim nafaqat yaxlit, yagona fe’l yordamida, balki fe’lning murakkab shakli orqali ham ifodalanishi qayd etilgan. Bundan tashqari, tarkibli ot- kesim bog‘lama fe’l hamda predikatni ifodalovchi ot, sifat, son, olmosh, sifatdosh, holatni ifodalovchi so‘zlar, infinitiv, gerundiy yoki ravish orqali ifodalanadi, deb ta’kidlanadi. V.D. Arakinning fikricha, kesim bir komponentli va ikki komponentli kesimlarga bo‘linib, bir komponentli kesim ikki turga ajratiladi: a) ega bilan moslashadigan; b) ega bilan moslashmaydigan. Ikki komponentli kesimlar ham ikki turga ajratiladi: a) ot kesim; b) murakkab kesim. Kesimning bunday tasniflanishi B.A. Il’ishning fikrini ham tasdiqlaydi, ya’ni u ingliz tili nazariy grammatikasida kesimni ikki katta guruhga bo‘ladi: fe’l kesim, ot kesim, shuningdek, ularning har birini yana ikkiga bo‘ladi: sodda fe’l-kesim, qo‘shma fe’l-kesim; sodda ot-kesim, qo‘shma ot-kesim. Ingliz tili amaliy grammatikasida kesim quyidagicha tasniflanadi: 1) Sodda kesim (Simple predicate); 2) Qo‘shma kesim . Birinchi kesim turi fe’lning shaxsli shakli bilan ifodalanadi, ammo uning tarkibi frazeologik birliklar yordamida ifodalanganini hisobga olib, u frazeologik kesim deb nomlanadi. Masalan: I ’ll get a divorce . Kesimning ikkinchi turi ifodalanishiga ko‘ra ikki qismdan iborat bo‘ladi, birinchi qismi fe’lning shaxsli shakli bilan ifodalansa, ikkinchi qismi esa ot, olmosh, sifat, sifatdosh, gerundiy va infinitiv yordamida ifodalanadi. Qo‘shma kesimning o‘zi ikki guruhga bo‘linadi: 1) qo‘shma ot-kesim; 2) qo‘shma fe’l kesim. Qo‘shma ot-kesim bog‘lama fe’l va boshqa so‘z turkumlari yordamida ifodalanadi. Bu borada shuni ta’kidlash lozimki, ingliz tilida juda ko‘p fe’llar borki, ular gapda bog‘lama, mustaqil va yordamchi fe’llar vazifasida ishlatiladi. Bunday hol ingliz tilini o‘rganuvchilar uchun ma’lum qiyinchiliklar tug‘diradi. Everyone was the king ( R.P.Warren, p.239). Qo‘shma fe’l-kesim ifodalanish usuliga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: 1) Qo‘shma modal fe’l-kesim; 2) qo‘shma aspekt fe’l-kesim. Qo‘shma modal fe’l-kesim asosan, modal fe’llar yoki ularning muqobillari hamda fe’lning infinitiv shaklini qo‘shish bilan ifodalanadi: We shall have to exirt ourselves (J. Galsworthy, p.12). Kesimning bu turi haqida ham 8 ayrim qiyinchiliklarga duch kelamiz. Masalan, gap tarkibida to hope, to expect, to intend, to attempt, to try, to want kabi fe’llarni infinitiv yoki gerundiy bilan birikib kelsa ham qo‘shma modal fe’l-kesim deyish mumkin, lekin bu uni chuqurroq tahlil qilishga undaydi. Masalan, I don’t want to take it to anybody (M. Wilson, p.313) gapiga e’tibor qilaylik. Bu gapga shunday savol qo‘yish mumkin: What don’t you want? Yana, ikkinchi bir gapni olaylik: He tried to open the tin with a pocket knife . Bu gapga esa Why did he try? deb, savol qo‘yish mumkin. Mazkur gaplarning birinchisiga qo‘yilgan savol to‘ldiruvchiga mos bo‘lsa, ikkinchisidagi esa, maqsad holiga mos keladi. Yoki ba’zi darsliklarda qayd etilganidek, gapda kesim o‘rnida to be obliged, to be bound, to be anxious, to be capable kabi birikmalar infinitiv bilan kelsa ham qo‘shma modal fe’l-kesim deb atalishi mumkin. Qo‘shma aspekt fe’l-kesim haqida to‘xtalsak, u gapda kesim o‘rnida to begin, to start, to continue, to stop kabi fazali fe’llar bilan infinitiv yoki gerundiyning birikib kelishi yordamida ifodalanadi. He began to speak ; He began speaking . Har ikkala gapga bir xil savol, ya’ni to‘ldiruvchiga beriladigan savol mos keladi, What did he begin? E’tibor berib qaralsa, bu kesim turini alohida ajratishda fe’llarning leksik ma’nosi asosiy o‘rinni egallaydi. Boshqalarida esa ifoda planiga qarab ajratilgani yaqqol ko‘rinib turibdi. Yuqorida qayd etilganlardan ma’lum bo‘ladiki, aspekt kategoriyasi qaysi qatlamda, ya’ni morfologik, sintaktik yoki leksik qatlamda o‘rganilishidan qat’iy nazar izohtalabdir. Aspekt kategoriyasi L.S. Barxudarovning fikricha, fe’lning zamon shakllariga qarab o‘rganilib davomsizlik (non—continuous aspect) va davomlilik (continuous aspect) aspektlariga ajratiladi, ya’ni tilning morfologik qatlamida o‘rganiladi 8 . Grammatik materiallarni tadqiq etishda distributiv, transformatsiya, bevosita ishtirokchilarga ajratish tahlil usullari asosida ko‘zga ko‘rinarli ishlar qilingan bo‘lsa-da, biz o‘z tadqiqotimizda komponent va sintaksemalarga ajratib tahlil qilish usulini qo‘llashni afzal ko‘rdik. An’anaviy grammatikada gapni bosh va 8 Бархударов Л.С. Очерки по морфологии современного английского языка. - М.: Высшая школа,. 9 ikkinchi darajali bo‘laklarga ajratib tahlil qilishda o‘ziga xos juz’iy kamchiliklar mavjud. Chunki an’anaviy tilshunoslikda sintaktik birliklarga ajratiladigan bo‘laklar ham gapning bir bo‘lagi deb qaraladi. Bu esa gap bo‘laklarini elementar sintaktik birliklarga ajratish imkonini bermaydi. Undan tashqari, gap tahlilida sintaktik elementlarning semantikasi hisobga olinmaydi. Ammo ushbu ishda tillar tizimida gapda kesim o‘rnida kelgan sintaktik birliklarga e’tibor qaratgan holda ularni sintaktik jihatdan o‘rganish bilan cheklandik. Ushbu muammoni tadqiq etishda A. M. Muxin va uning shogirdlari tomonidan yaratilgan lisoniy metoddan 9 foydalanish bizning nazarimizda yuqorida qayd etilgan usullarga xos ayrim kamchilik va nuqsonlarni to‘ldirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tahlil usuli boshqalaridan farqli ravishda ikki bosqichda amalga oshiriladi. Xususan, boshlangich bosqichda gapdagi elementlar komponentlarga ajratib tahlil qilinadi hamda ushbu bosqichda berilgan elementlarning o‘zaro sintaktik aloqalari aniqlanib, bir-biridan farqlanish usullari yunksion va komponent modellarda ifoda etiladi. Tilshunoslik fani taraqqiyotining hozirgi davri bosqichida til tizimi birliklarining qay tarzda nutqqa ko‘chirilishi va jumlaning nutqiy zanjirda voqelanishi, sintaktik strukturalarning nutqiy faollashuvi, ularning semantik va sintaktik munosabatlari masalasiga doir muammolar tilshunos olimlarimizdan o‘z tadqiqini kutmoqda. Chunki hozirgacha tilning sistema ekanligi to‘g‘risida diqqatga sazovor tadqiqot ishlari qilingan bo‘lsa ham, sistema belgilarining nutqqa ko‘chirilishi, boshqacha aytganda, ularning nutqda real ishlatilishi masalasiga kam e’tibor berildi. Mazkur masalalar ayniqsa nutq lingvistikasi ilmiy asoslanayotgan bugungi kunda yanada dolzarb bo‘lib qolmoqda. Zotan, til tizimidagi har bir belgining paradigmatik qator doirasidan sintagmatik qator doirasiga o‘tishi, virtuallik belgilarini tark etib, aktual holat kasb etishi va shu yo‘sinda gapning sintaktik shakllanishi nutq lingvistikasining g‘oyat muhim masalalarini taqozo etadi. 9 Мухин А.М. Синтаксемный анализ и проблемы уровней языка. - Л.: Наука, 1980.-304 с. 10 Ravshanki, gapning asosiy bevosita ishtirokchi elementlari so‘zlar hisoblanadi. Biroq gap sathida so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishi ularning shunchaki ketma-ket kelishidan iborat bo‘lmay, bunda tilning semantik, sintaktik va hatto fonologik qurshov (distributsiya) qoidalari ustuvor ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu jarayonda gap shaklini tashkil etayotgan har bir bevosita ishtirokchi element uning ajralmas bir bo‘lagi vazifasini olib, ma’lum bir funksional qiymat kasb etadi. Chunki gap tarkibida faollashayotgan har bir element orqali ma’lum bir kommunikativ, semantik yoxud pragmatik maqsad ko‘zda tutiladi. Mazkur maqsad ifodasi esa turlicha ro‘y beradi. Masalan, gapda tilning ba’zi birliklari katta yoki kichik bo‘lishidan qat’i nazar, mustaqil holatda faollashib, ega yoki kesim vazifasini bajarsa, ba’zilariga boshqalarning yordamida aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol vazifalari yuklanadi, ayrimlari esa muxtor tarzda harakatga keladi. Tilimizda shunday elementlar ham mavjudki, ular biror sintaktik vazifani bajarmay so‘zlovchining o‘zi bayon etayotgan fikrga, yoxud o‘sha fikrning ifoda etilishi usuliga bo‘lgan munosabatni bildiradi. Bunday munosabat tasdiq, umid, ishonch, gumon, taxmin, shodlik, taajjub va hokazo ma’nolarni anglatib, bayon qilinayotgan fikr tartibini, mazkur fikrning oldingi mulohaza bilan bog‘liqligini ifodalaydi. Bular modal so‘zlar bo‘lib, gapning biror bo‘lagiga yoki butun gapga taalluqli holda kirish so‘z mavqyeida kelishi bilan sintaktik va nihoyat, fikrga aniqlik kiritishi, tasdiq, taxmin, tartib turlicha emotsional munosabatlarni ifodalashi bilan semantik belgilarga ega bo‘la oladi 10 . Kirish so‘z va kirish birikmalar gapning umumiy strukturasini kengaytirib, uning mazmuniga qo‘shimcha ma’no berishiga qaramay, an’anaviy grammatikalarda gap bo‘laklari qatoriga kiritilmaydi. Bu esa gapni tashkil etuvchi bevosita ishtirokchilarning birini bosh bo‘lak, ikkinchisini ikkinchi darajali bo‘lak deb, boshqasini nomsiz qoldirib, hech qanday bo‘lak qatoriga qo‘shmaslik masala mohiyatini nihoyatda chigallashtirib yubormoqda. Bunday vaziyatga ko‘pchilik olimlarimiz ko‘nikib ketishgan bo‘lsalar-da, so‘nggi yillarda ba’zi tilshunoslar bu haqda o‘zlarining e’tirozli fikrlarini bildirmoqdalar. Masalan, A.R.Sayfullayev o‘zining ilmiy 10 Ўзбек тили грамматикаси. – Тошкент : Фан, 1976. — 560 б. 11 izlanishlarida modal so‘z va modal birikmalar gapning uchinchi dar a jali bo‘laklari ekanligini va ular semantik vazifalaridan tashqari sintaktik vazifa bajarishi mumkinligini ilmiy jihatdan asoslab berdi 11 . A. R. Sayfullayevning fikricha, kirish so‘z va kirish birikmalar ko‘pincha gapning kesimi vazifasida kelgan so‘z bilan sintaktik munosabatda bo‘lib, ular bilan boshqaruv, bitishuv usullari orqali bog‘lanadi 12 . Lekin shunga qaramay, bu o‘rinda ham muammo yechimi to‘liq hal qilinganligini e’tirof etishimiz qiyin ko‘rinadi. Chunki gap bo‘laklari nazariyasi gap muchalarining formal-sintaktik funksiyalarini atroflicha yoritmayapti. Bizningcha, buning asosiy sababi gap bo‘laklari tushunchasining mantiqiy xarakteri bilan bog‘liqdir. Boshqacha aytganda, gap bo‘laklari tushunchasi sof lingvistik maqsadlarni ko‘zda tutmagani bois, u orqali gap komponentlarining tildan nutqqa ko‘chirilishi va bu jarayonda qanday sintaktik vazifalar bajarishi masalasi talqinini berib bo‘lmayapti. Albatta, vaziyatning bunday tus olishi tilshunos olimlarimizni tashvishlantirmoqda va shu bois gap komponentlari sintaktik tahlilining yangi-yangi usullari taklif ham etilmoqda. Ana shunday tahlil usullaridan biri Praga tilshunoslik maktabining yirik namoyandalaridan biri A.Martinening funksional tahlil nazariyasidir. Mazkur nazariyada nutqning eng kichik birligi «monema» tushunchasi ilmiy iste’molga kiritildi. Bu struktur- funksional tahlil uchun eng qulay atama bo‘lib, uning yordamida gap elementlarining funksional tomonlarini va sintaktik qurilmaning shakllanishida har bir elementning paradigmatik qator doirasidan sintagmatik qator doirasiga o‘tishi masalalarini mukammal talqin etish mumkin. A.Martine monemalarni uchga bo‘ladi: avtonom, funksional va qaram monemalar. Avtonom monema gap tarkibida muxtor holda qo‘llanilib, tildan nutqqa biror bir morfologik vositaning yordamisiz ko‘cha oladi. Nutqda uning faolligi boshqa monemalar bilan bog‘lanmaydi. Boshqacha aytganda, muxtor monema o‘zining sintaktik, semantik va funksional faolligi jihatidan boshqa biror monemaga tobe bo‘lmaydi. 11 Сайфуллаев А.Р. Семантико-грамматические особенности членов предложения в современном узбекском языке. – Ташкент, 1984. 12 Сайфуллаев А.Р. Семантика и грамматика членов предложения в современном узбекском языке // Автореф. докт. дисс. – Ташкент, 2001. 12 Boshqa gap elementlariga qaraganda muxtor monemaning sintaktik o‘rni erkin bo‘lganligi sababli aksariyat hollarda uning o‘rnini o‘zgartirish yoki gap tarkibidan tushirib qoldirish ham mumkin. Garchi u tushirilib qoldirilsa ham, gapning asosiy mazmuniga putur yetmaydi. Faqat uning yuzaki strukturasi qisqarishi va gapda ifodalanayotgan ta’kidlash, gumon, aniqlik, inkor, shodlik, shubha va hokazo ma’nolariga ziyon yetishi mumkin. Ammo ayrim kirish so‘z va kirish iboralarning o‘rni ularning distributiv xarakteriga ko‘ra muqim bo‘ladi. Bu, albatta, har bir tilning o‘z ichki qonuniyatlari bilan bog‘liqdir. Muxtor monemalar o‘zbek tilida ko‘p hollarda kirish so‘z, kirish birikmalar, payt ravishlari orqali ifodalanadi va bu bilan boshqa monemalardan farqlanib turadi 13 . Funksional monema gapning biror elementini tildan nutqqa ko‘chirishi va unga sintaktik funksiya berishi bilan xarakterlanadi. Funksional monemalar boshqa monemalarga faollik baxsh etib, ularni paradigmatik qator doirasidan sintagmatik qator doirasiga qarab yetaklaydi, virtual holatdan aktual holatga olib keladi, jonlantiradi. Natijada, funksional monemalar orqali faollashib, nutqiy vazifa olayotgan monemalar ularga tobe bo‘lib qoladi va qaram monemalar deb yuritiladi. Nutq muhiti va so‘zlovchining istak-xohishi bilan til birliklari nutqqa ko‘chayotganda belgili yoxud belgisiz ifodalanishi mumkin. Sodda gap kompon e ntlarining funksional tahlili affikslar, ko‘makchi va ba’zi so‘z shakllari bilan bog‘liq bo‘lsa, qo‘shma gap komponentlarining funksional tahlili ularni o‘zaro bog‘lovchi vosita bilan uzviy aloqadordir. Yuqoridagilardan tashqari, ilovali va parsellyativ qurilmalar, kirish so‘z, kirish birikmalar ham tom ma’noda sintaktik muammolar sifatida o‘rganilgani yo‘q 14 . Ammo ular gapning bevosita ishtirokchi elementlaridir. Shunga ko‘ra, A. Sayfullayev kirish so‘z, kirish birikma hamda undalmalarni gapning uchinchi 13 К . Турниёзова . Гапнинг учинчи даражали бўлаклари ва « монема » тушунчаси ҳақида баъзи мулоҳазалар // Хорижий филология . № 2, 2007. Б.81-85. 14 Турниёзов Н. Назарий грамматикадан очерклар . - Самарқанд : СамДЧТИ , 19 98 . - Б . 4 . 13 darajali bo‘laklari deb atagan edi 15 . Biz quyida shu kabi masalalarni komponent va sintaksemalarga ajratib tahlil qilish orqali hal qilishga harakat qilamiz. 15 Сайфуллаев А.Р. Семантико-грамматические особенности членов предложения в современном узбекском языке. – Ташкент, 1984. – С. 70-118. 14 1.2. Tilshunoslikda sintaktik aloqalar masalasi An’anaviy grammatikalarda berilishicha, sintaktik aloqalar borasida barcha tillar nazariy grammatikalariga qaraganimizda moslashuv, bitishuv va boshqaruv kabi atamalar qo‘llaniladi, ammo ularni sintaktik sathda gap qurilmasida tahlil qilganda, ular sintaktik aloqalar vazifasini bajarmaydi. Masalan: I read a book. I come home. Har ikkala jumla sintaktik jihatdan bir xil bo‘lishiga qaramasdan, ular o‘rtasida farq bor. Birinchi gapda read a book elementlari o‘rtasida boshqaruv bor, ya’ni read fe’li o‘timli bo‘lganligi uchun. Ikkinchi gapda esa come home elementlari o‘rtasida hech qanaqa sintaktik aloqa borligi aytilmagan, buning asosiy sababi til sathlarining bir-biri bilan aralashtirib yuborilishidir. Shuning uchun ham sintaktik sathda gap qurilmasidagi elementlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni yangilari ishlab chiqildi. Undan tashqari formal jihatdan quyidagi ikki usulda gap elementlarining bog‘lanishi ham qayd etilgan. 1) teng bog‘lanish; 2) tobe bog‘lanish; Teng bog‘lanish o‘z nomidan ham ma’lumki, gap tarkibidagi so‘zlar bir-biri bilan teng bog‘lanadilar. Tobe bog‘lanishda esa biri ikkinchisiga tobe bo‘ladi. Undagi tobe va hokim so‘zlar: 1) moslashuv; 2) boshqaruv; 3) bitishuv usullari yordamida so‘z birikmasi hosil qiladi. Moslashuv – tobe so‘z va hokim so‘zlarning shaxs-sonda mosligi: M: mening kitobim, sening kitobing . Boshqaruv-tobe so‘zning hokim so‘z talab qilgan shaklini olishidir: A) Kelishikli boshqaruv( -ni, -ga, -da, -dan). M: kitobda bor, uydan oldim . B) Ko‘makchili boshqaruv (ko‘makchi so‘zlar yordamida). M: sayr haqida gaplashmoq . Bitishuv-tobe so‘zning hokim so‘z bilan faqat ma’no jihatidan birikishi: M: kata tanaffus, chiroyli qiz . Hozirgi zamon tilshunosligida gaplarni sintaktik qatlamda tahlil qilish borasida gap bo‘laklariga, ya’ni bosh bo‘laklar va ikkinchi darajali bo‘laklarga ajratib o‘rganish bilan chegaralanadi. Zeroki, gaplarning sintaktik birliklarini, 15 semantik maydonini, ularning defferensial sintaktik hamda differensial sintaktik- semantik belgilarni aniqlash va bunda ma’lum lisoniy metodlarga tayanib gaplarni tahlil qilish zamon talabidir. Prof. A. M.Muxin va uning shogirdlari tomonidan ishlab chiqilgan «komponent va sintaksemalarga ajratib tahlil qilish» metodi juda samaralidir. Komponentlab tahlil qilish deganda gapda ishtirok etgan sintaktik birliklarni o‘zaro sintaktik aloqalarini aniqlab, yunksion modellar yordamida tasvirlash, ularning differensial sintaktik-semantik belgilarini aniqlash tushuniladi. Gapdagi elementlarning differensial sintaktik-semantik belgilari elementlar orasidagi paradigmatik munosabat orqali aniqlanadi. Komponentlab tahlil qilish gap qurilmasini o‘rganishning birinchi bosqichi hisoblanadi. Gapdagi elementlar o‘rtasidagi aloqalar esa yunksion modelda o‘z aksini topadi. A.S.Barxudarov va A.Yelmslevlarning aytishicha ikki element o‘rtasida quyidagicha uch xil sintaktik aloqa bo‘ladi: 1) gapdagi har ikki element bir-biriga tobe bo‘lmagan holda (koordinativ); 2) birinchi element ikkinchisiga tobe bo‘ladi, lekin ikkinchisi birinchisiga tobe bo‘lmaydi (subordinativ); 3) birinchi element ikkinchisiga va ikkinchisi o‘z o‘rnida birinchisiga tobe bo‘ladi (predikativ). Ma’lumki, an’anaviy grammatikada sintaktik aloqalar deganda bitishuv, moslashuv va boshqaruvlar tushuniladi 16 . Ammo bu sintaktik aloqalar gaplarning sintaktik tahlilida ko‘zga tashlanmaydi, chunki moslashuv morfologik qatlamda qaralsa, bitishuv va boshqaruvlar leksik qatlamda kuzatiladi. Demak, sintaktik aloqalarni aniqlashda til sathlari bir-biri bilan aralashtirib yuborilgan. Shuning uchun ham mazkur ishda sintaktik aloqalar yunksion modellar orqali beriladi, hamda gapda ishtirok etgan sintaktik birliklarning differensial sintaktik belgilari komponent modellar yordamida bayon etiladi. Mazkur operatsiyalar, asosan, gapdagi yadro komponentlarni aniqlashda eksperiment metoddan, ya’ni tushirib qoldirish transformatsiyasidan foydalanish orqali amalga oshiriladi. Natijada, 16 Ilyish B.A. The structure of Modern English. - Л: Просвещение, 1971. - С.181-183. Becker Th. Back- formation,Cross-formation and "Bracketing paradoxes" in Paradigmatic Morphology//Yearbook of Morphology. - London: Arnold, 2003.-P. 1-25. 16 gapdagi yadro va tobe komponentlar aniqlanib, komponent modellarda sintaktik elementlarning morfologik xususiyatlari ham ko‘rgazmali ravishda qayd etiladi. Demak, gaplarni komponentlarga ajratib tahlil qilish sintagmatik yo‘nalishda gap birliklarini bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish usuli yordamida amalga oshiriladi 17 . Ushbu tahlilning navbatdagi bosqichida esa, bosh va ikkinchi darajali gap bo‘laklari vazifasidagi sintaktik birliklarning differensial sintaktik-semantik belgilari aniqlanib, ularning variantlari hamda ma’lum sintaktik aloqa asosida o‘zaro bog‘lanishi ko‘rsatib beriladi. Gap tahliliga bunday yondashuvning ijobiy natija berishi ba’zi ishlarda ham o‘z isbotini topgan 18 . Tahlilning bunday shakli paradigmatik rejada amalga oshiriladi. Sintaksemalarga ajratib tahlil qilishda asosan, kategorial differensial sintaktik-semantik belgilardan substansiallik (predmet yoki shaxsni ifodalovchi element), protsesuallik (harakat nomi yoki holatni ifodalovchi element) hamda kvalifikativlik (sifat, hajm, son, holat kabilarni ifodalovchi elementlar) kabilarga e’tibor qaratiladi 19 . Ushbu kategorial sintaktik-semantik belgilar tahlili asosida nokategorial belgilarni aniqlash imkoniyati ham paydo bo‘ladi. Gap tahliliga bunday yondashuv sintaktik qatlamda elementar birliklarning quyidagi xususiyatlarini oydinlashtirish imkonini beradi: birinchidan, gap qurilmasidagi sintaktik birliklarning mazmuniy va shakliy xususiyatlarini o‘rganish; ikkinchidan, gap bo‘laklarini differensial sintaktik hamda sintaktik-semantik belgilar asosida tasniflash; uchinchidan, gapdagi elementlarni sintaksemalarga ajratishning sintaktik qatlamdagi sintaktik- semantik belgilariga xos sistemali munosabatlarini, shuningdek, har bir sintaksemaning paradigmatik variantlarini aniqlash; to‘rtinchidan, modellashtirish va eksperiment-lisoniy tahlil metodlaridan foydalanish. Bu borada shuni qayd qilish joizki, lisoniy birliklarning sistemali tahlili haqida ko‘pgina tadqiqotlar o‘tkazilganligiga qaramay tilshunoslar aniq bir to‘xtamga kelganlaricha yo‘q. Chunki tilshunoslar tomonidan sistemali tahlil tushunchasi turlicha talqin qilinadi. 17 Мухин А.М. Структура предложений и их моделей. - Л.: Наука, 1968. - 230 с. 18 Махмудов Н., Нурмонов А. Ў збек тилининг назарий грамматикаси. (Синтаксис). —Тошкент: Ўқ итувчи, 1995. — Б . 61-63. 19 Мухин А.М. Лингвистический анализ: Теоретические и методологические проблемы. - Л.: Наука, 1976. - С.105-106. 17 Xususan, E.A.Trofimovaning ta’kidlashicha: «Til tizimi stilistik jihatdan differensiallikka ega bo‘lib, stilistik belgilangan konstituyentlar lisoniy birliklarining sistem tasviridir» 20 . A.S. Mel’nichukning fikricha, sistemali tahlil tushunchasi elementlarning sistem jihatdan o‘zaro bog‘liq l igi va farqlanganligida namoyon bo‘ladi. 20 Трофимова Э. А. Приёмы выражения взаимосвязей реплик диалогической речи: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. - Москва, 1964. – С.6. 18 II BOB. EGA VA UNING GAPDAGI TASNIFI 2.1. Ega, uning gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplar Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] - kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisidir: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.M). 2. Biri - sensan, biri - men. (O) 3. Shunday o‘lka doim bor bo‘lsin. (H,O) 4. ( Sen ) Aytar so‘zni ayt, ( sen ) aytmas so‘zdan qayt (Maqol). Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik ( - man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi shaxs ( -sin ), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nolarining muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisi-dir. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lakdir. Kesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir. Ega bevosita kesimlik shakli - [Pm] ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1.Egali gaplar. 2.Egasiz gaplar. Egali va egasiz gaplar gaplarning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug‘aviy (W) va kesimlik qo‘shimchalari (Pm) qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq. 1.Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi Pm ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm] ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi. 19 I.[W]ga bog‘liq ravishda egasiz gaplarning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi. 1.Bugun stadionga boriladi. 2.O‘n minut qadar yo‘l yurildi. (O) 3.Institutning o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi. 4.Katta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga yuriladi. 5.Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o‘tiladi. Bu gaplardan bittasining lisoniy qolipini kuzatamiz: E N W Pm - o‘ttiz yili davomida erishi l di institutning yutuqlarga ulkan Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘shdir. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z-o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lganda edi (masalan, o‘qimoq ), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi -Kitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida . 2. to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tili»ning izohli lug‘atdagi 8- ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1.Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni engishga to‘g‘ri keladi. 2.Buning uchun Toshkentga o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri keladi. Bu gaplarning lisoniy strukturasi quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi. 20 E N W Pm Bugun Toshkentga yuborib o‘z vakillarimizni so‘rashimizg a to‘g‘ri kel adi yordamni zarur korxonadan II.Egasiz gaplarning ikkinchi turi kesimdagi [Pm] ning xususiyatlari bilan bog‘liq. 1. Qerak, lozim, mumkin, zarur, darkor, muhim, shart, joiz, farz kabi kesimlik so‘zlari harakat nomlari bilan kesim mavqeida kelganda, egasiz gaplar vujudga keladi. Bunda [Pm) tarkibidagi uchta - mayl, zamon, inkor, tasdiq turli shakl va ma’nolarda bo‘lib, ularning shaxs-son shakli III shaxs birlikda bo‘ladi. 1.Mazkur masalada hammani qiziqtirayotgan barcha savollarga Respublika markaziy bankida va uning hududiy Bosh boshqarmalarida tashkil etilgan «Ishonch telefonlari» orqali batafsil javob olish mumkin. 2.Bu topshiriqni bajarish shart. 3.Ustozlar ishini har doim davom ettirmoq va rivojlantirmoq kerak. Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zlari Pm dagi mayl ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi vositalar keladi. Yuqoridagi gaplardan birining lisoniy struktur sxemasini chizamiz. 21 E N [ W ] [ Pm ] har doim Rivojlantirmoq, davom ettirmoq kerak edi Ishini Ustozlar 2.Kesimi «fe’lning III shaxs shart mayli G‘ bo‘ladi» qurilmasi asosida ifodalangan gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi. 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig‘ib olsa bo‘ladi.3.Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning yig‘ib ol, tahlil qil qismlari W (lugaviy birlik) va -sa bo‘ladi qismlari esa Pm voqelanishlaridir. 3.Kesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan ifodalanganda ham egasiz gaplar vujudga keladi. 1. Bu xatning mazmunini birovga aytib bo‘lmaydi.(A.Q) 2.Falakka qo‘l uzatib, shamsu - anbarni olib bo‘lmas. (Mashrab). Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari W va - maydi, - mas qismlari Pm voqelanishidir. Sxemasi: E N W Pm Uzatib olib bo‘l m as Qo‘l Shamsu – anbarni falakka 22 III . O‘zbek tilidagi atov gaplar egasiz gaplarning o‘ziga xos turini namoyon qiladi. 1.Keng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2.Yoqimli ohang. Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi.(I.R) Bu gaplar bir qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq gaplarni zamonlar bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi: 1. Keng sahro - Keng sahro edi. 2. Tun - Tun edi. Demak, atov gaplar hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimlardan iborat egasiz gaplardir. Qiyoslang: 1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muqimiy) 2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi.(I.Sulton) Z. Ko‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (I.Sulton) IV.Semantik-funktsional shakllangan gaplar ham egasiz gaplarning alohida ko‘rinishidir. 1. -Bugun bormoqchimisan? - Ha. 2.-U ham bormoqchimi? - Yo‘q. 3.-Kitobni olasanmi? - Bo‘lmasamchi! 4.Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y! (Afandi latifalaridan). 5. Salom, - dedi ko‘rish bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarning orasidan. (G‘afur G‘ulom.) Egali gaplar. Egasiz gaplar tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gaplarga nisbatan juda kam miqdorni tashkil etadi. Egali gaplar esa tilimizning me’yoriy xususiyatlaridan biridir. Chunki gap markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi Pm (kesimlik kategoriyasi)ning qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilishini, muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqoza qiladi. Yuqorida aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch uzv (ega, hol, kesim) dan iborat bo‘lib, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi ikki gapni qiyoslang: 1. Men kitobni o‘qidim. 2. Kitobni o‘qidim. 23 Har ikkala gap ham [E-N-Pm] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi Pmga xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega I shaxs birlikdagi kishilik olmoshidir. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi tufayli yuzaga chiqmagan. Ko‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasidir. Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin: 1. Egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gaplar. 2. Egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gaplar. Egasi ifodalangan gaplar. Kesimdagi W, Pm xususiyatlari va ularning o‘zaro munosabati tufayli nutqda eganing tushirib qoldirilishi mumkin bo‘lmaydi. Bunda eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan: I. W ga bog‘liq omillar. II. Pm ga bog‘liq omillar mavjud. I . Kesimdagi [W] ga bog‘liq holda ega ifodalanishining zarurligi. 1.Kesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib qoldirishning iloji yo‘q. 1.Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi. (Gazetadan.) 2.Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan Qalandarovning fig‘oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi, ko‘rinib turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim aloqasining o‘ta zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog‘liqdir. 2.Ma’lumki, ayrim xollarda o‘timli fe’llarning semantikasi ularning vositasiz to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqada bo‘lishini taqozo qiladi (masalan, kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq ). Bu so‘zlarning ob’ekt valentligi (tushum kelishigidagi kengaytiruvchisi) zaruriydir. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga 24 o‘tgach, ularning vositasiz to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv aloqa ham saqlanib qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur bo‘lib qoladi. 1 . Oqibat, hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar orasida ikkilanishlar, hatto muxolifat tomoniga og‘ib ketish kabi achinarli hollar kuzatilmoqda. (Gazetadan) 2.Natijada ko‘plab fuqarolar uchun buzg‘unchi muxolifatning asl basharasi, uning maqsad va vazifalari, mohiyati, kirdikorlari to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gazetadan.) 3.Yig‘inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti uchun mahalliy fermerlar tomonidan qo‘yilayotgan sun’iy g‘ovlarning sabablari ham aytildi. (Gazetadan.) 3.Kesimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’llar bilan ifodalanishi ham eganing voqelanishini taqozo etadi. 1.Eshik taq-taq qildi. 2.Yuragim shuvillab ketdi. 3.Qarg‘a qag‘illaydi. 4.Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan o‘ta zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi: Tong otdi. Kun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong‘i tushdi. 25 2.2. Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi Gapda kesim bilan bog‘lanib, shu kesimdagi qo‘shimchalar ifodalagan shaxs- sonni bildiruvchi va kim?nima? qaer? so‘roqlariga javob bo‘ladigan bo‘lak ega deb ataladi. Odam (kim?) ko‘p, ish (nima?) kam. Atrof (qaer?) jimjit. Ega bosh kelishikda bo‘lib, odatda, quyidagicha ifodalanadi: 1. Ot bilan : SHamol gul hidlarini atrofga taratdi . 2. Olmosh bilan : Ular to‘garak mashg‘ulotlariga muntazam qatnashadilar. 3. Harakat nomi bilan: O‘ q ish tugadi . 4. Otlashgan so‘zlar bilan: a) sifat bilan: YAxshilar ko‘paysin, yomon qolmasin. b)son bilan: Ikkovimiz dala aylandik. v)sifatdosh bilan: O‘ q igan o‘zar, o‘ q imagan to‘zar. g) ravish bilan: Ko‘plar qatnashdi. d)taqlid so‘z bilan: To‘plarning gumbur-gumburi eshitilardi. e) modal so‘zlar bilan : Bor boricha, yo‘q holicha. 5. Ibora bilan: Uning yuziga oyoq qo‘yish axloqimizga zid. 6. Sintaktik birliklar bilan: Otlarning otxonaga olib o‘tilmagani Ziyodillani taajjublantirdi. Ayrim paytlarda teng aloqadagi bir necha so‘z ham butunicha yoki bo‘lak- bo‘lak ravishda ega bo‘lib kelishi mumkin: Otam bilan akam bozorga ketishdi. Ba’zan ega chiqish kelishigidagi so‘zlar bilan ham ifodalanishi mumkin. Bunday paytlarda haqiqiy ega tushirilgan bo‘lib, undan oldin kelayotgan chiqish kelishigidagi so‘z ega vazifasini ifodalaydigan bo‘lib qoladi: Undaham bu kitoblardan bor . Bu gapdagi haqiqiy egani tiklash mumkin: Unda hambu kitoblardan biri bor . Kesim orqali izohlanadigan fikr predmetni anglatadigan, gapning boshqa bo‘laklariga tobe bo‘lmagan bosh bo‘lakka ega deyiladi. Ega keng ma’noda predmet tushunchasini bildirib, kesimdan anglashilgan predikativ belgining kimga yoki nimaga qarashliligini ko‘rsatadi. 26 Ega bosh kelishikdagi birliklar bilan ifodalanib, kim? nima? qaer? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Ega, odatda, yakka so‘z: ot, olmosh, harakat nomi, otlashgan so‘z (sifat, son, olmosh, sifatdosh, ravishdosh, ravish, taqlid so‘z, undov so‘z, modal so‘z) bilan ifodalanadi. Eganing ot bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi atoqli yoki turdosh ot ko‘pincha ega vazifasini bajaradi: Sirdaryo hammasini yig‘ib olib, rosa kuchga to‘ladi-da.(P.Q.). CHor-atrof yaproqlarning mungli shivir-shiviriga to‘ldi. (O‘.H.). Eganing olmosh bilan ifodalanishi. Ega bosh kelishik shaklidagi ot o‘rnida qo‘llanuvchi olmoshlar bilan ifodalanadi: Ular kulimsirab askiyaga quloq solishdi (P.Q.) Kimdir unga darrov bir kosa ovqat keltirib berdi. (O‘.Usmonov). O‘zingiz juda aqlli, uzoqni ko‘radigan odamsiz. (S.Soliev). Eganing harakat nomi bilan ifodalanishi. Ega harakat nomi bilan ifodalana oladi: ... ariqdan yaan suvning shildirashi eshitila boshladi... (P.Q.). Boshliq bo‘lish oson, boshlamoq qiyin. (Maqol). Eganing otlashgan sifat bilan ifodalanishi. Sifatlar otlashib, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Botir topsa, barcha er, baxil topsa, bosib er. (Maqol). YAxshi yaxshining qadriga etar. (Maqol). Eganing otlashgan son bilan ifodalanishi. Sonlar ham otlashib, ega vazifasida keladi: Ikkovi ham bir-biriga juda o‘xshash... (P.Q.). Tarbiya axloq va oqillikka tayanmog‘i lozim. Birinchisi yaxshi fazilatni o‘stirsa, ikkinchisi ba’zilarning illatidan himoya qiladi. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). Eganing otlashgan olmosh bilan ifodalanishi. Ega vazifasida sifat, son o‘rnida qo‘llanuvchi otlashgan olmosh bilan ham ifodalanadi: Bu, ehtimol, ona suti bilan kirgan g‘ayrishuuriy bir tuyg‘udir. (P.Q.). Odamlar uchun xuddi manna shunisi kerak edi. (CH.Aytmatov). Eganing otlashgan sifatdosh bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi otlashgan sifatdosh ega vazifasini bajaradi: Ishlagan xor bo‘lmas (Maqol). Qimirlagan qir oshar (Maqol). Birlashgan daryo bo‘lar, tarqalgan irmoq bo‘lar (Maqol). 27 Eganing otlashgan ravish bilan ifodalanishi. Ravish otlashganda, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Ko‘p so‘zning ozi yaxshi, oz so‘zning o‘zi yaxshi (Maqol). O‘qishning erta-kechi bo‘lmas (Maqol). Eganing otlashgan taqlid so‘z bilan ifodalanishi. Taqlid so‘zlar otlashib ega vazifasini bajaradi: Otning dukura-dukuri relslarning tutashgan joyiga urilayotgan g‘ildirak tovushi bilan uyg‘unlashib ketardi. (CH.Aytmatov). Bu shovqinlarni karnayning vat-vati bosib ketadi. (S.A.) Eganing otlashgan undov so‘z bilan ifodalanishi. Ega vazifasida otlashgan undov so‘z kelishi mumkin: Er kurrasida qadim-qadim zamonlardan yangragan musiqiy «qur-ey!» bunday keyin ham tinmaydi. (S.Nurov). Eganing otlashgan modal so‘z bilan ifodalanishi. Otlashgan modal so‘z esa vazifasini bajarishi mumkin: Bor so‘ylaydi, yo‘q o‘ylaydi. (Maqol). Ega ba’zan frazeologik ibora bilan ham ifodalanishi mumkin: Birovning ko‘nglini ko‘tarish qiyin, ko‘nglini cho‘ktirish esa oson. Bundan tashqari, ega so‘z birikmasi yoki gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanadi. Eganing so‘z birikmasi bilan ifodalanishi. Ega vazifasida so‘z birikmasi kela oladi: Haqiqat va to‘g‘rilikni sevadigan odam doim vijdoni farmoniga itoat qiladi. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). Eganing gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanishi. «Ega-kesim» munosabati aks etgan predikativ birlik ega vazifasida kela oladi: Bilagi zo‘r birni yiqitadi, bilimi zo‘r – mingni. O‘zbek tilida bosh bo‘laklarning spetsifik xususiyatlari mukammal tadqiq etilgan, bu masalaga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar ham mavjud. Ushbu tadqiqotlarda eganing tarkibi, tuzilishi xususidagi fikr-mulohazalar bayon qilinadi. A.R.Sayfullayev gap bo‘laklarining semantik- leksik xususiyatlarini tadqiq etar ekan, egani strukturasiga ko‘ra uch turga bo‘ladi: sodda, qo‘shma, murakkab egalar. Shuningdek, ega leksik-semantik belgilariga binoan olti guruhga ajratiladi: shaxs; predmet; belgi; miqdor; harakat-holat; o‘rin- joy tushunchasini bildiruvchi egalar. 28 A.Safayev o‘zbek tilidagi gapning bosh bo‘laklarini tadqiq etgan bo‘lsa-da, tilshunos eganing tuzilishiga ko‘ra turlarini farqlamagan. Chunki tilshunos gapning bosh bo‘laklarini ularning ishtirok etish-emasligi nuqtai nazaridan tadqiq etgan. Ma’lumki, o‘zbek tilshunosligi rus tilshunosligi ta’sirida shakllangan bo‘lib, eganing talqinida ham rus tilshunoslarining qarashlari o‘z ifodasini topganı kuzatiladi. XULOSA Gapda biror so‘roqqa javob bo‘lgan va o‘zaro tobe bog‘langan so‘z yoki so‘z birikmasi gap bo‘lagi deyiladi. Gap bo‘laklarini belgilashda asosiy xususiyat ular orasidagi sintaktik aloqadir. So‘zlarga so‘roq berish, ularning qaysi turkumga mansubligi, ularning gap ichida joylashish tartibi, ularning qanday qo‘shimchalar olishi tom ma’noda ularning turlarini belgilashda asos bo‘la olmaydi. Gap bo‘laklarining turi odatda bir-biriga nisbatan aniqlanadi: ega kesimga nisbatan, aniqlovchi aniqlanmishga nisbatan, hol hollanmishga nisbatan, to‘ldiruvchi to‘ldirilmishga nisbatan aniqlanadi. Nisbat beriluvchi bo‘lak bo‘lmas ekan, u yoki bu gap bo‘lagi haqida gapirish mumkin emas. Gap bo‘laklari ikki turli bo‘ladi: bosh bo‘laklar va ikkinchi darajali bo‘laklar. Ega va kesim gapning bosh bo‘laklaridir. Ular o‘zaro faqat tobe bog‘lanadi. Bosh bo‘laklar gapning grammatik asosini tashkil etadi. O‘zbek tilining an’anaviy grammatikasiga ko‘ra gapning bosh bo‘lagi sifatida ega qabul qilingan bo‘lsa-da, keyingi paytlarda gapning bosh bo‘lagi kesim degan nuqtai nao‘ardan ish olib borilmoqda. Turk tilshunosligida esa, aksincha, kesim gapning tamal toshi, asosiy bo‘lagi hisoblanadi. Turk tilshunosligida kesimni faqat ifoda materialiga ko‘ra tasniflash masalasiga birmuncha e’tibor qilinganini ko‘rish mumkin. Kesimning tuzilishiga ko‘ra ikki so‘zli kesim, takroriy kesim kabi turlari ajratilgan bo‘lsa-da, bu tasniflar talabga to‘la javob bermaydi. Demak, turk tilidagi kesim va uning spetsifik xususiyatlariga oid fikr-mulohazalarni jamlash hamda tahlil etish asnosida ma’lum bo‘ladiki, bu gap bo‘lagining izchil tadqiqi amalga oshirilmagan. O‘zbek tilida eganing leksik-semantik xususiyatlariga ko‘ra, tuzilishiga ko‘ra tasniflari 29 mavjud. Turk tilshunosligida ham eganing o‘n, o‘n bir turini qamrab oluvchi tasniflar amalga oshirilgan. Ammo turk tilidagi bu tasniflarda izchillikka rioya qilinmaganligi, sintaktik, stilistik va morfologik kategoriyalar qorishtirib yuborilganligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Natijada, aslida eganing turi sifatida ajratilish uchun yetarli asos bo‘lmagan hollarda ham bunday tasnif amalga oshirilganligini ko‘ramiz. Solishtirilayotgan tillardagi bosh bo‘laklar tuzilishiga ko‘ra uch xil bo‘ladi: sodda, tarkibli, murakkab. Sodda ega va sodda ot-kesim ot, olmosh, otlashgan sifat, otlashgan sifatdosh, jamlovchi son yoki otlashgan son, ravish, harakat nomi kabi so‘z turkumlari bilan ifodalanadi. Sodda bosh bo‘laklar o‘rtasidagi asosiy farqlar morfologik planda namoyon bo‘ladi. Masalan, turk tilida predmetning miqdorini, tartibini bildiruvchi so‘zlar sifatning ma’no turlaridan biri tarzida, ya’ni son sifatlari deb o‘rganiladi. Xususan, o‘zbek tilida jamlovchi sonning yasovchilari bo‘lmish, -ov, -ovlon, -ala affikslarining muqobillari turk tilida yo‘q. Bu vaziyatda sanoq sonlarga murojaat qilinadi. Yoki: o‘zbek tilidagi maqsad maylining -moqchi ko‘rsatkichini olgan fe’llar sodda fe’l-kesim bo‘lib keladi. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T., O‘zbekiston, 2016. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” to‘g‘risidagi Farmoni (Xalq so‘zi, 2017 yil, 8 fevral) 3. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T., O‘zbekiston, 2017. 4. Mirziyoyev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T., O‘zbekiston, 2017. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari” to‘g‘risida (Xalq so‘zi, 2017 yil, 21 aprel) 6. Jamolxonov H. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Toshkent: O‘zME, 2013. 7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2009. 8. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2010 . 9. Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. 10. Jamolxonov H. O‘zbek tilining nazariy fonetikasi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Fan, 2009. 11. Zamonaviy o‘zbek tili. Morfologiya. Darslik.– Toshkent: Mumtoz so‘z, 2008. 12. Zamonaviy o‘zbek tili. Sintaksis. Darslik. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2013. 13. Mirtojiev M. O‘zbek tili fonetikasi. – Toshkent: Fan, 2013. 14. Nazarov K., Egamberdiev B. O‘zbek tili ishora-imlo qoidalari. (Punktuatsiya). Oliy o‘quv yurtlari filologiya fakultetlari talabalari uchui qo‘llanma. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996. 15. Ne’matov H, Bozorov O. Til va nutq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1989. 31 16. Ne’matov H, Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 17. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. Oliy o‘quv yurtlari o‘zbek filologiyasi fakultetlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 18. Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992 . 19. O‘rinboev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida sintaktik munosabatlar. (O‘quv qo‘llanma). – Samarqand: SamDU nashri, 2002. 20. Hojiev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi. Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlari o‘qituvchi va talabalari uchun qo‘llanma. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007 21. Irisqulov M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2009. 22. www.ziyo.net 23. www.thinsan.com 24. www. uforum.uz 25. www.literature.uz 32

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.TILSHUNOSLIKDA GAP BO‘LAKLARI VA SINTAKTIK ALOQALAR MASALALARI

1.1.Tilshunoslikda gap bo‘laklari talqini

1.2.Tilshunoslikda sintaktik aloqalar masalasi (Ega va kesim munosabati)

II BOB. EGA VA UNING GAPDAGI TASNIFI VA TADQIQI

2.1.Ega, uning gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplar

2.2.Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить