Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 215.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ega va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi

Купить
KURS ISHI Mavzu: Ega va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………….. ….3 I BOB. Gap bo‘laklari haqida ma’lumot.............. .. .........................................5 1.1 Ega va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi............... ............................5 1.2 Ega s o’ z kengaytiruvchi si s ifatida............... ...............................................12 1.3 Eganing boshqa gap b o’ laklari bila n munosabati.......................................14 II. Bob Eganing q o’ llanish yoki q o ‘ llanilmasligiga k o’ ra tahlili..................16 2.1 Ega li gaplar............................................................... ...............................16 2.2 Ega siz gaplar............... ….........................................................................18 Xulosa……………………………………………………………………….....28 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati………………………………………......30 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi . Kurs ishini yozish jarayonida muhtaram Prezidentimiz I.A.Karimovning «Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch» asari (2008 yil) va 2010 yil 28 yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisi qonunchilik palatasi va Senati qo‘shma majlisi “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etish ustivor maqsadimiz mavzusida qilgan ma’ruzasidagi bildirilgan fikr va mulohazalar hamda O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishining eng muhim ustuvor yo‘nalish xususidi belgilab bergan vazifalarni e’tiborga oldik. Bizning ustuvor maqsadimiz mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etishdir. Bunda demokratik islohotlarning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan fuqarolik jamiyati institutlarini mustahkamlash qulay investitsion muhitni shakllantirish va texnik qayta jixozlash barcha tizimlarni, jumladan ta’lim sohasini tubdan isloh etish ta’lim jarayoniga axborot texnologiyalarini keng qo‘llash masalalari alohida o‘rin egallaydi. Bunday ishlarni amalga oshirishda asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va hayotimiz farovonligini yuksaltirishdan iborat. Yuqorida keltirganimiz Prezident I.A.Karimov asarlari hamda yirik olimlarining bitiruv malakaviy ishi mavzusiga oid tadqiqotlari ushbu ishning metodologik asosini tashkil etadi. Kurs ishimni tayyorlashda hozirgi zamon o‘zbek tilida ega va uning gapda qo‘llanishiga xususida ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lib, eganing o‘zbek tilida qanday qo‘llanishi, uning ot, olmosh fe’llari bilan ifodalanishi va eganing boshqa tillarda, ya’ni o‘zbek tilida qo‘llanishi qiyoslab o‘rganildi. Albatta, bu izlanishlarim mobaynida turli o‘zbek, rus, ingliz olimlarining fikrlari bilan ham tanishib chiqdim va ularning nazariyalariga asoslangan holda yana eganing gapda kelishi va funksiyalanishini izohlab berdim. Kurs ishining maqsadi .Kurs ishini yozishdan maqsad, birinchidan, hozirigi o‘zbek tilida grammatikada ega mavzusining keng qamrovli ekanligiga qiziqqanligim, ikkinchidan, shu mavzuni chuqur o‘rganib, uning ochilmagan qirralaraini topib, uning ustida ilmiy izlanishlar olib borish va kelajakda yoshlarga 3 ularni qiziqtiruvchi barcha muammolarni tezkor hal qilishga yordam berishdan iboratdir.Mavzu, albatta, hozirgi o‘zbek tili grammatikasida eng asosiy o‘rinda turishi bilan o‘rganuvchi o‘quvchilarning e’tiborini tortadi. Kurs ishining hajmi. Kirish, 2ta bob, 4 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I BOB. Gap bo‘laklari haqida ma’lumot 1.1 Ega va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi Gap tarkibida ega va uning ifodalanishi: Gap ma’lumki, fikrni ifodalab, nut qn ing bir qismini tashkil etadi. Til nutq orqali kishilar o‘z fikrlari, maqsadlari, his – hayajonlarini ifodalaydi. Shuning uchun ham til amaliy hayotiy ong hisoblanadi. Til kishilar o‘rtasida o‘zaro munosabatni yuzaga keltiruvchi qirol vazifasini o‘taydi, u kishilar orasidagi eng muhim aloqa vositasi bo‘lib xiz mat qiladi. Fikr turlicha ifodalanadi. Fikr sod da yoki qo‘shma gaplar orqali, darak, so‘roq, buyruq, undov gaplar orqali ikki tarkib li yoxud bir tarkib li gaplar orqali, to‘liq yoki to‘liqsiz gaplar orqali ifodalanishi mumkin. Bu hol fikrning harakteriga, ma’lum maqsadi yoki niyatga qarab belgilanadi. Ammo gap qanday shaklda bo‘lmasin, unda kishilik ma’lum bir maqsadi reallashadi: (His – hayajon yoki so‘roq ifodalovchi gaplar bundan mustasno emas). Ga p qanday shaklda bo‘lmasin, unda kishilik ma’lum bir maqsadi reallashadi, (his – hayajon yoki so‘roq ifodalovchi gaplar bundan mustasno emas). Gapning asosiy belgilarining so‘z birikmalaridan farqi nimada? Gapning asosiy belgilari – unda nisbiy fikr tugallanishi va predikativlikning mavjud bo‘lishi grammatik jihatdan ma’lum qonun qoidalar asosida shakllanishi o‘ziga xos intonatsiyaga ega bo‘lishi shart. Gapning bu jihatlari ko‘pchilik tillar uchun umumiydir. Ammo bu belgilar turli tillarda turlicha namoyon bo‘lishi va uning ahamiyati o‘rni turlichadir. Har bir gapda ma’lum fikr maqsad yoki his – hayajon ifodalanadi. Aks holda gap emas so‘z birikmasi bo‘lib qoladi. Qiyoslaymiz: Salimaning kitobi Ma’lumki, maqsad yoki his – hayajonlar, sodda yoki qo‘shma gap shaklida ifodalanishi mumkin. XVII asr boshlarida esa uchinchi asosiy bo‘lak bo‘lib to‘ldiruvchi kiritilgan. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, gapning ikkinchi darajali bo‘laklari degan tushuncha paydo bo‘ladi, va ega kesim gapning asosiy bo‘laklari sifatida o‘rganila boshladi. 5 Gapning bu ikki asosiy bo‘lagi o‘zaro bog’liq va aloqador. Ega qandaydir bir belgi bilan tavsiflangan predmet – kesim – predemetni tavsiflovchi belgi hisoblanadi. Bir tarkib li gaplarda bosh gaplarning o‘ziga xos tomoni bor. Bu xil gaplarda shaklan ega yoki kesim mavjud bo‘lsada, ular mazmunan faqat ega va kesimnigina ifodalamaydi. Aks holda, masalan, nominativ gaplarda esa egani axtarib topish zaruriyati tug’ilar edi. Vaholanki, bu xil gaplarda ega va kesim tushunchasi bir bo‘lak orqali ifodalanadi. Shuning uchun to‘liqsiz gaplarda bo‘lgani singari biror ega yoki kesimning yashiringa n i sezilmaydi. Gapda mutlaq hokim vaziyatni egallab, fikrning kimga, nimaga qarashli ekanini anglatuvchi gap bo‘lagi ega deb ataladi. Ega gap bo‘lagi sifatida keng ma’noda predmet tushunchasini bildirib, kesimdan anglatilgan belgi, harakat – holatning kimga yoki nimaga oidligini ko‘rsatadi. Har bir konkret, tildagi mavjud so‘zlar ma’lum guruhlarga bo‘lingan bo‘lib, ular so‘z turkumlari deyiladi. Hozirgi zamon ingliz tili va o‘zbek tillaridaq so‘z turkumlari klassifikatsiyasi so‘zlarning quyidagi xususiyatlariga ko‘ra ya’ni: 1 leksik va leksik – grammatik ma’nolarga ko‘ra; 2 morfologik formalarning ma’lum bir guruhga kiruvchi so‘zlar uchun umumiylikka ko‘ra; 3 so‘zlarning gapdagi holiga ko‘ra aniqlanadi. So‘zlarni guruhlarga bo‘lishga ularning ham leksik, ha m grammatik formalari hisobga oli ng anligi uchun so‘z turkumlari grammatik razryadlar deyiladi. Masalan: ot, turkumiga kiruvchi so‘zlarning hammasi predmet nomini bildirib keladi. Ammo shuni qayd qilib o‘tish kerakki, hamma otlarning predmet bo‘lishi shart emas. Ega mutl aq mustaqil bo‘lak bo‘lib, kesim egaga tobe va ko‘p h ollarda shaxs va sonlarda moslashadi. Ega gapda doimo birinchi o‘rinda , kesim esa ikkinchi o‘rinda keladi. Ega va kesim minemal gap strukturasining asosi, gapning hokim bo‘lagidir. Ega va kesim bir – biri bilan grammatik jihatdan bog’liq. Mustaqil so‘zlar gap bo‘laklari bo‘la oladi. Bundan ko‘rinadiki, mustaqil so‘zlar va gap bo‘laklari orasida ma’lum bog’lanish bor. Gap bo‘laklari sintaktik kategoriya bo‘lib, gap tarkibidagi elementlarning o‘zaro munosabatini, harakterini, gapning 6 grammatik jihatdan qanday bo‘laklarga ajralishini, so‘zning gapdagi rolini ko‘rsatadi. Gapning bo‘laklari gapni tashkil qilishdagi uning strukturasini roliga qarab ikki xil bo‘ladi: 1 Bosh bo‘laklar 2 Ikkinchi darajali bo‘laklar. Ikki tarkibli gaplardagi har bir tarkibning grammatik hajmi so‘zi birgalikda gapning bosh bo‘laklarini tashkil etadi. Bu bo‘laklar ega bilan kesimdir. Ega o‘z tarkibidagi bo‘laklarga hokim bo‘lganidek, kesim ustidan ham hokimdir. Ega va kesim bir – biri bilan g rammatik jihatdan bog’liq. Agar gapning egasi bo‘lsa, kesimi ham bo‘lishi shart. Endi sizdan ega mana shu gap gap bo‘laklaridan ega to‘g’risida to‘xtalib o‘tmoqchimiz. Eganing ingliz va o‘zbek tillarida berilishi, qaysi so‘z turkumllari bilan ifodalanishi o‘zbek tiliga tarjima qilinganda qanday o‘zgarishlar bo‘lishini atroflicha ko‘rib o‘tamiz. Avval biz ega deb qanday gap bo‘lagiga aytiladi degan savollarga javob topamiz: ega gapning shunday bo‘lagiki u ifodalagan shaxs yoki narsa kesim ifodalagan harakat – holat belgiga tegishli bo‘ladi. Endi gap bo‘laklari to‘g’risida qisqacha to‘xtalib o‘tamiz: gap tarkibidagi so‘zlar turli vazifani bajaradi, gapning turli bo‘laklari bo‘lib keladi. Bu so‘zlar o‘zaro bog’langanda o‘zaro munosabatga kirishadigan gap bo‘lagi bo‘la oladi. Masalan: Ahmad bir pastda jonlanib ketdi – gapda quyidagi gap bo‘laklari mavjud. “Ahmad” – ega “Jonlanib ketdi” – kesim “Bir pastda” – ravish holi Har bir gap bo‘lagi o‘zi munosabatga kirishgan so‘z bilan ma’lum sintaktik aloqada bo‘ladi. Gap bo‘laklari vazifalariga, gapdagi mavqeiga qarab ikkiga bo‘linadi. 1 Bosh bo‘laklar 2 Ikkinchi darajali bo‘laklar. 7 Ikki tarkibli gapning asosini tashkil qilgan bo‘laklar ega va kesim bosh bo‘laklar deyiladi. Son ega vazifasida: Son ham ko‘pincha otlashganda ega vazifasida keladi. Masalan: “Ikkinchi” si so‘z o‘rtog’iga pichirlab so‘zlar edi. (M.T. 197). Ikkinchisi shoshilib qolib, yerga chuzilib, o‘likka o‘xshab yotish. (A.Avloniy Xususiy nutqda, matematik ifodalarda son miqdorining umumiy nomi sifatida qo‘llanadi, va ot kabi ega vazifasini bajaradi. Masalan: o‘n besh beshga qoldiqsi z bo‘linadi. Olmosh ega vazifasida: Olmosh ot, sifat va sonning o‘rniga almashib qo‘llaniladigan so‘z turkumidir. Shuning uchun olmoshning ega vazifasida kelishida ikki xususiyat bor. Ot o‘rnida ishlatiladigan olmoshlaro odatda ega vazifasini bajaradi. Masalan: Hamma ham sakrashni biladi. Sifat va sonning o‘rnida qo‘llanadigan olmoshlar otlashgandagina ega vazifasida keladi. Masalan: Ikkovlari ham orqalarini devorga uchirdi. Hammasi erkaklar, bolalar va ayollar gulhan atrofida o‘tirishardi. To‘rttasi har bir teshikni bo‘shatar tagini qarashga tushib ketishdi. Yaxshiga yondosh yomondan qoch. (Maqol). Infinitiv ega vazifasida: Tortishuv qizib ketdi. Toza kiyinish emas qiyin ish. (P.Mo‘min O‘g’it). Emlasjdan qo‘rqish – dardga yo‘liqish. Ishlamoq – ishtaxa ochar (Maqol). Sifatdosh ega vazifasida: Sifatdosh ko‘pincha otlashganda ega vazifasida keladi. Masalan: Rost so‘zlagan yetar niyatga, yomon degan qolar uyatga. Sifatdosh harakat nomi ma’nosida kelib, ega vazifasimi bajaraishi mumkin. Bu vaqtda u otlashmaydi, va infinitive ega sifatida keladi. Masalan: So‘zlashdan so‘zlamaslik yaxshiroq. 8 So‘zlagandan so‘zlamaslik yaxshiroq. Taqlid so‘zlar otlashganda ega vazifasida keladi. Masalan: taraq – turuq, qaldir – quldur, tinmay davom etdi. (A.Qahhor). Qars ikki qo‘ldan chiqadi (Maqol). Frazeologik birikmalar bilan ifodalangan ega. Buni qisqacha “Ibora ega” deb atash mumkin. Masalan: Arizabozlik nohaqlikka yo‘l qo‘ymaydi. (T.Murod. 28 b). Moskvadan kelgan shlyapalik odam kattalarni yig’ibdi. (T.Murod 217 b). Eganing qo‘llanishiga doir boshqa hodisalarni ko‘rib o‘tamiz: 1. Ega to‘dadan ajratilgan qismini bildirganda to‘daning – butunning nomi ko‘pincha chiqish kelishigidagi so‘z bo‘ladi. Bunday qo‘llash ko‘proq so‘zlashuv nutqida uchraydi: Bunda chiqish kelishigidagi bo‘lakdan keyion bosh kelishik formasidagi so‘z qo‘llansa, ega odatdagi holatda ifodalangan bo‘ladi. Bosh kelishikdagi so‘z qo‘llanmasi bunday konstruksiya bir tarkibli gap deb qaratiladi. Masalan: bizning fakultetimizda har xil millatlar bor: rusdan ham bor tojikdan ham bor. 2. Lekin ayrim –ayrim so‘z bilan ifodalanagan bo‘lib, gapda eganing qatnashishi yoki qatnashmasligi nutqning mazmun tomonidan grammatik yengillik xususisyatlari bilan bog’liq. Masalan: Sen doskaga chiq. Bu gapda qo‘shimcha ma’no saralash ajratish ma’nosi. Masalan: Doskaga chiq, bu gapda qo‘shimcha ma’no saralash, yenglillik ajratish ma’nosi. Bu ikki gapdagi fikrning xilma – xilligini bildirishda, ajratishda intonatsiya muhimdir. Ega ayrim so‘z bilan ifodalanmaganda uni kesimdagi predikativlik effektlari ko‘rsatib turadi. Eganing ayrim so‘z bilan ifodalanmasligi quyidagi hollarda uchraydi: uyushgan bo‘laklar formasida kelgan gaplar egalar; 9 a) ularning har biri kesim bilan ifodalangan bo‘lib, alohida bog’lana oladi. Bunday holat egalarda III – shaxs ma’nosi ifodalaganda sodir bo‘ladi; Masalan: U va Sobit keldi. b) egalar shaxs jihatdan har xil bo‘lganda uyushuvchi elementlar birgalikda ega sanaladi. Kesim I yoki II shaxsning ko‘pligini ko‘rsatadi. Masalan: Men va sen keldik. v) Juft so‘z bir ega sanaladi va gapning bir bo‘lagi bo‘lib keladi. Masalan: Qo‘ydi – chiqdi eski zamondan qolgan yomon odam. g) ma’lum tur gaplarga ayrim so‘z bilan ifodalangan. Ega qatnashmaydi. Masalan: Sen o‘qidingmi? – o‘qidingmi? 1. Kesimdagi predikativlik aforisnislari egani aniq ko‘rsatib turadi. Bu gaplarda men, biz, sen ega bo‘ladi. Bordim, bordik, bording kesim bo‘ladi. 2. Kesim buyruq orqali fe’li bilan ifodalanadi. Ayt, o‘qi, umuman odam o‘ylanganda, kesim II yoki III shaxs formasidagi fe’l bilan ifodalanagan, gapdan anglashilgan fikr hammaga qaratailgan bo‘ladi. Masalan: Yerni hozir traktor bilan haydashadi. Nimani eksang shduni o‘rasan. Sabr qilsang g’uradan holva bitadi. Topishmoqlarning ba’zi turida ham ega qatnashmaydi. Ega bilan ifodalanishi kerak bo‘lgan predmetning belgilarini bildiradi. So‘zlar gapni hosil qiladi, faqat eganing o‘rni ochiq qoladi, tinglovchi o‘shani topadi. Masalan: Kunduzi izzatda kechasi hizmatda. (Ko‘rpa - yostiq). Ba’zi gaplarda butunlay bo‘lmasligi ham mumkin. Shaxsi aniq gaplar. Bunday gaplarda ega qo‘llanmaydi, lekin u kesimdan aniq sezilib turadi. Masalan: Eshiklar bilan derazalarni lang – lang ochib qo‘ydilar. Har kuni saraydoshlarini kuldirib turdim. Yuqoridagi misollardan ko‘rinadiki: 1). Bunday gaplarda kesimning formasidan ega aniq bilinib turadi. 10 2). Kesimning buyruq, aniqlik mayllaridagi fe’llardan bo‘lgan gaplarning egasiz qo‘llanishi odatdagi hol bo‘lib, bu xususiyat kesim birinchi va ikkinchi shaxsni ko‘rsatganda ucharydi. Kesim istak maylidagi fe’ldan bo‘lgan hollarda ham ega qo‘llanmasligi mumkin. Masalan: Ikki dunyoda aytmaydi, borib uxla! 3). Gapning egasiz qo‘llanishi dialoglarda ko‘p uchraydi. Masalan: Qayerga taklif qilmoqchisan? - Qayerni desang, o‘sha yerga, qaysi kunni desang o‘sha kuni. Yuqoridagi misollar o‘rniga qarab egasini qo‘llash bilan ikki tarkibli gapga aylantirish mumkin. Ammo topishmoq, maqollarda shaxsi aniq bo‘lsa, ammo egani qo‘llab bo‘lmaydi. Masalan: - Tuya ko‘rdingmi? - Yo‘q! Shaxsi no‘malum gaplar. Bunday turdosh gaplarda ham ega qo‘llanmaydi. Kesim III – shaxs formasidagi aniq fe’llardan bo‘ladi. Shaxsi no‘malum gapning kesimi, uchinchi shaxsning ko‘pligi formasidagi fe’l bo‘ladi. Masalan: Farzandning erta – kechi bo‘lmaydi deydilar. Itning uvlashi – yaxshi alomat emas deydilar. Darrov ha desang, kelin o‘lib turgan ekan deydilar. Shaxsi noma’lum gaplarda bajaruvchi shaxs emas balki ishni o‘zi birinchi o‘rinda turadi, asosiy diqqat shunga qaratilgan bo‘ladi. Shuning uchun so‘zlovchi bajaruvchi ma’lum bo‘lgan hollarda ham uni bajarauvchi umuman noma’lum bo‘ladi. Masalan: Yaqinda bizning qishloqda yaxshi maktab qurilmoqchi. (qurildi, quriladi). Keyingi paytlarda shaxrimizda ko‘plab inshootlar qurilmoqda. (qurildi, quriladi). Shu yili mehribonlik uylariga katta yordam bko‘rsatildi. (ko‘rsatishdi, ko‘rsatilmoqda). 11 1.2. Ega so‘z kengaytiruvchi si sifatida Ega o‘zbek tilida quyidagicha ifodalanadi: ega gapning bosh bo‘laklaridan biri bo‘lib, fikr ifodasida gap tuzilishida alohida o‘rin tutadi. U gapning nima haqida aytilganini, fikrni nima to‘g ‘ risida bayon qilganini ko‘rsatadigan bosh bo‘lakdir. Demak, ega fikr ob’yektini, nutq predmetini bildiradi. U gapdagi fikr, hukm o‘ziga qaratilgan predmetni nutq predmetini nomidir. Bunda predmet keng ma’noda tushuniladi va u narsa shaxs, voqea, hodisa, belgi, xususiyat, harakat – holat, son –miqdor va hokazolarni nomini ham o‘z ichiga oladi. Masalan: Aziz o‘sh kitobni o‘qidi. Milt – milt yonib turgan chiroq birozdan so‘ng o‘chdi. Sen o‘zingni maqtama, seni birov maqtasin. Yugurish sportning bir turidir. Ega ikki bosqichli bosh bo‘laklarning biridir. U tarkibning grammatik markazi, shu sababli tarkibdagi bo‘laklarga, shuningdek tobe tarkibdagi bosh bo‘lakka kesimga ham hokimdir. Ega harakatni bajaruvchi yoki kesim ifodalagan holat yo belgi qarashni predmet, ega kesim bilan mustahkam aloqada. Uning ma’nosi, funksiyasi, o‘rni kesim orqali reallashadi. Xuddi shuningdek, kesimning mohiyatini formasi ega yordamida belgilanadi. Ega nutq predmetini fikr ob’yektini, gapning temasini bildirsa, kesim shu nima haqidagi yangilikni nutq predmeti, fikr ob’yekti to‘g’risidagi bayonni bildiradi. Masalan: Navoiy g’azalni avval ichida o‘qidi, keyin tovush chiqarib o‘qidi. (Oybek) Turmush go‘zal va ajoyibdur. (Malkobukiy) Bobur mahalaasida 1500 o‘quvchiga mo‘ljallangan maktab binosi qurildi. Birinchi gapda ega – Navoiy, kesim – o‘qidi, bilan ifodalangan harakatni beruvchi shaxs, ikkinchi gapda ega – Turmush, kesim – go‘zal va ajoyibdurdan anglashilgan belgi qarashli bo‘lgan predmet, uchinchi gapda ega – maktab binosi, kesim – qurildi. 12 Grammatik jihatdan ega bosh bo‘laklar ichida mutloq hokim bo‘lakdir. U o‘z tarkibidagi bo‘laklarni ham, boshqa tarkib hisoblangan kesimni ham o‘ziga ergashtirib keladi, lekin o‘zi hech qnaday bo‘lakka tobe bo‘lmaydi. Bu narsa uning grammatik shaklida ham ko‘rinadi. Ega odatda bosh kelishik formasida qo‘llanadi. Ega shu gapdagi fikr qarashli bo‘lgan predemtni ko‘rsatadi. Kesim fe’l bilan ifodalanganda, ega doim shu harakatni bajaruvchisini anglatavermaydi. Uning strukturasiga, mazmuniga qarab belgilanadi. 1. Aniq oborotda – aktiv konstruktsiyasida ega logik sub’yektni ifodalaydi. Masalan : Xatni Lola yozdi. Bu konstruktsiyada kesim aniq 1 1 nisbatdagi fe’l bilan ifodalanib, bundan anglashilgan harakatni qabul qiladigan predmetni vositasiz to‘ldiruvchi ko‘rsatadi. 2. Majhul oborotda – passiv konstruktsiyada ega logik ob’yektni harakatni o‘ziga qabul qilgan predmetni ifodalaydi. Masalan: Xat Lola tomonidan yozildi. Bu konstruksiyada kesim majhul nisbatdagi fe’l bilan ifodalangan. Bir konstruksiyani ikkinchisi bilan almashtirish mazmundosh stilistik farrqa qarab belgilanadi. Ega logik ob’yektni ko‘rsatganda, ob’yekt odatda ko‘makchini konstruksiya orqali ifodalanadi. (Bu konstruksia subyektni ifodalovchi so‘z kishi ot bo‘ladi, insondan boshqa bajaruvchi uchun bu konstruksiya qo‘llanmaydi). Bu sub’yekt ba’zan jo‘nalish kelishigidagi forma doim so‘z orqali ifodalanadi. Masalan: Uning etigi kosib tomonidan tiktirildi. Bu konstruksiya ko‘pincha adabiy tillarda qo‘llaniladi, jonli tilda sub’yekt ega orqali ifodalanadi. Masalan: Kosib uning etigini tikdi. Passiv konstruksiyada bajaruvchini aniqlash birinchi o‘rinda bo‘lmaydi, shunga ko‘ra jonli tilda passiv konstruksiya odatda sub’yekt ifodalaydigan hollarda qo‘llaniladi. Logik sub’yektning har bir gapda ayrim bo‘lak bilan ifodalanishi shart emas; ba’zan eganing ma’nosi kesimning o‘zidan bilinib turadi. (Har xil vositalar 1 13 yordami bilan). Lekin sub’yekt va predikativning har biri ayrim – ayrim so‘z bilan ifodalanmagan bo‘lsa, har ikki tarkibli sanalmaydi. Sub’yekt va predikativning ikkalasi bir so‘z, gapda gap sintaktik jihatdan ikki tarkibli gapda ajratilmaydigan holda bo‘ladi. Bu tarkibli gapdir. Ega qanday so‘z turkumi bilan ifodalangan bo‘lmasin va qanday mazmunni anglatmasin, u bosh kelishikda bo‘ladi. Bu formna uni obsolyut holatini ko‘rsatuvchi grammatik belgilardan biridir. Eganing hokimligi tartibdan ham bilinib turadi. 1.3 Eganing boshqa gap bo‘laklari bilan munosabati Ega vazifasida keluvchi tipik so‘zlar, otlar va substantive harakterdagi ot kabi qo‘llaniladigan olmoshlardir. Shuningdek ot tusidagi fe’llar – infinitive harakat nomi sifatdoshlar ham ega bo‘lib keladi. Bo‘lardan boshqa so‘zlar ega bo‘lishi uchun sub’yektivlashgan bo‘lsin. O‘zbek tilida ega quyidagi so‘z turkumlari bilan ifodalanadi: 1. Ot gapda ega vazifasida keladi. Ot so‘z turkumi leksik grammatik ma’nolarga ko‘ra ega vazifasida qo‘llanishga juda mos so‘z turkumidir. Gapda turli semantik gruppaga mansub otlar ega bo‘lib kela oladi: a) Atoqli ot ega vazifasida: - Tom ko‘zini ochganda, Sid allaqachon o‘rnidan turgandi. (M.T.Tom Soyer p 7 95 p) - Katyushkaga jeyms Uelt degan kimsa kirdi. (M.S. Gullivert. 22 nb) - Parlon seskandi, turgan joyida yer tepsindi. (G.Murod. 85 b) b) Turdosh ot vazifasida: - Belanchak meni silkinishlardan saqlardi. (T.E. 142 b) v) Konkret ot ega vazifasida: - Shu payt bir mashina g’izillab kelib qoldi, ko‘cha esa berk edi. 14 (H.Xese “Cho‘l burisi” 180 b) g) Abstrakt ot ega vazifasida: - Haqiqat albatta qaror qiladi. (T.Murod 218 b) - Mustaqillik mehnatsevarlik jismoniy mashq va ozodlik yoshlar uchun ham shart. (J.Svift p 76) d) Jamlovchi ot ega vazifasida: - Hukumat hamma o‘z niyatiga yarasha go‘sht topshirsin deydi. e) Yakka ot ega vazifasida: - Daryo ot qornini yuvib – yuvib oqdi Oy suzilib – suzilib boqdi. Sifat ega vazifasida : Sifat ko‘pincha otlashganda ega vazifasida keladi. - Yaxshilar ko‘paysin, yomon qolmasin (Qo‘shiqdan) - Bilagi zo‘r birni yiqar, bilimi zo‘r mingni. (A.Temur o‘gitlaridan) - Yaxshiga yondosh, yomondan qoch (Maqol) - Yomon bilan til bo‘lmayin deymiz Bunda sifat qaralmish funksiyasida kelib, ot singari qo‘llaniladi, va o‘zidan oldin kelgan qaratqich kelishigidan predmetni turini, bir qismini belgisi orqali bildiradi. II. Bob Eganing qo‘llanish yoki qo‘llanilmasligiga ko‘ra tahlili 2.1. Egali gaplar Ega kesimning subyekt (agens) valentligini to‘ldiruvchi va u bilan moslashuv munosabatida bo‘luvchi bosh kelishikdagi sintaktik shakl ega hisoblanadi. Ega vaziyati kesimga qarab belgilanadi. Shuning uchun ham gap tarkibida har qanday bosh kelishikdagi sintaktik shakl ega sanalavermaydi. Faqat kesim bilan tobe 15 munosabatda bo‘lgan bosh kelishikdagi sintaktik shaklgina ega vaziyatida kela oladi. Ega haqidagi axborot kesim shakli orqali oldindan bilinib turadi. Shuning uchun ham ko‘pincha uning bevosita ifodalanishi shart bo‘lmaydi. Bu esa eganing ikkinchi darajali bo‘laklardan yuqoriroq, kesimdan esa keyin turuvchi ikkinchi bosh bo‘lak ekanljgini ko‘rsatadi. Bosh bo‘lak sanalishiga sabab shuki, kesim bilan alokaga kirishib, gapning qurilishi va axborot berish asosini tashkil etadi. Ega ham til tizimidagi birlik sifatida shakl va mazmun qaramaqarshiligi va birligidan tashkil topgan bir butunlikdir. Eganing shakliy tuzilishi va paradigmasi Ega shakliy t omondan ham ikki unsurning morfologik shakl va sintaktik shaklning qarama qarshiligi va birligidan tashkil topgan. Sintaktik shakl umumlashgan namuna sifatida bir necha morfologik shakllarda namoyon bo‘ladi. 1. Bosh kelishikdagi ot shakli: Sayfi Soqiyevich do‘mboq qo‘lini siltadi. (O‘. Hoshi mov) 2. Bosh kelishikdagi ot o‘rnida almashib kelgan olmosh shakli: U xayoliga kelgan bema’ni fikrdan o‘zi kuldi. (O‘. Hoshimov) 3. Harakat nomi shakli: Ertalab yugurish—foydali» 4. Birikmali so‘z shakli: Xotinsiz o‘tish — xato, bolasiz o‘tish—jafo. (Maqol) 5. Otlashgan so‘zlar: a) otlashgan sifat shakli: Yaxshilar ko‘paysin, yomon qolmasin; b) otlashgan son shakli: Aslida ikkovlaring ham adashdinglar. (U. Hoshimov); v) otlashgan sifatdosh shakli: Kimirlagan qir oshar-(Maqol) g) otlashgan taqlid so‘z s hakli: Togdan oqib tushayotgan tiniq suvlarning shildirshildiri dillarga orom beradi. (0. Yequbov); d) otlashgan undov so‘z shakl: Qo‘shinlarning urasi olamni tutib ketdi. Shuni ta’kidlash kerakki, har qanday bosh kelishikdagi morfologik shakl ega bo‘lib kela bermaydi. Bosh kelishikdagi morfologik shakl ega vaziyatida kelsagina, ega hisoblanadi. Chunki bosh kelishikdag i morfologik shakl boshqa sintaktik vaziyazda kelib, boshqa sintaktik birlik bo‘lishi h am mumkmn. Masalan: Opa, urma qalbimga tikan. (H. 0.) Shuning uchun ham morf ologik shakllarni ega vaziyati cheklab turadi. Eganing yuqoridagi morfologik shaklla 16 ri uning shakliy paradigmasini tashkil qiladi. Shakliy paradigma a’zolaridan birinchi, ikkinchi va uchinchi shakllar ega uchun xoslangan, boshqalarining ega vaziyatida kelishi ikkilamchi vazifasidir. Eganing mazmuniy tuzilishi va paradigmasi Ega mazmun tomonidan morfologik ma’vo va sintaktik ma’nolar qaramaqarshiligi va birligidan tashkil topgan. Eganing sintaktik ma’nosi subyektdir1. Lekin subyekt umumlashgan ma’no sifatida bir necha morfologik ma’nolar orqali namoyon bo‘ladi: 1. Harakatni yuzaga chiqaruvchi subyekt (agens): Usta keldi. Subyekt haqida kengroq ma’lumot olish uchun qarang: 2 2. Holat subyekti: Bola uxlayapti. 3. Belgi tashuvchi subyekt: Otam saxiy. 4. Miqdor subyekti: Bolalar to‘rtta. 5. Egalik qiluvchi subyekt: Unda orden. 6. Mavjudlik subyekti: Kitoblar bor. 7. Qiyoslanuvchi subyekt: Akasi ukasidan esliroq vaboshqalar. Subyektning bu paradigma a’zolaridan uning mazmuniy mundarijasini belgilash mumkin bo‘ladi. Ega vaziyatidagi sintaktik shakl subyekt ma’nosidan tashqari obyekt ma’nosini ham ifodalashi mumkun: Uy quruvchi tomonidan qurildi. Eganing shakl va mazmuni o‘rtasidagi munosabat. Ega shakl va mazmun qarama- qarshiligi va birligidan iborat butunlik ekan, uning bu ikki gomoni o‘zaro munosabatdadir. Ega sintaktik shakli ko‘pincha sub’ekt sintaktik ma’nosini ifodalaydi. Lekin bu ikki xodisa, bir biriga aynan teng emas. Ko‘p holatlarda ular o‘rtasida nomuvofiqlik mavjud bo‘ladi. Birinchidan, subyekt faqat ega orqali i fodalanmaydi. U boshqa bo‘laklar, ko‘proq to‘ldiruvchi orqali ham ifodalanishi mumkin. Masalan, Unga mazza. Ikkinchidan, ega subyekt ifodalash uchui ko‘prod xoslangan bo‘lsa ham, lekin u subyektdan boshq a sintaktik ma’noni ifodalashi ham mumkin. Masalan, Paxta yordamchilar tomonidan terildi . Ega sintaktik shakli orqali ifodalangan sintaktik ma’nova kesim sintaktik shakli orqali ifodalangai sintaktik ma’no bilan munosabati mazmuni s 2 : Nurmonov, Mahmudov N. va boshqalar. O‘zbek tilining mazmuniy - Toshkent, 1992, 54- bet; Nurmonov A. Gap haqidagi sintaktik nazariyalar. Toshkent, 1988, 70-bet 17 intagma tik munosabat hisoblanadi. Boshqacha aytganda, subyekt + predikat munosabati ega bilan kesimning mazmuniy sintagmatik munosabatidir . Subyekt predikat bilan dialektik bog’langan. Chunki u iredisht ifodalagan belgining egasi, predikat esa subyekt belgisini bildiradi 1. Biroq predikat markaziy unsur bo‘lib, subyektni ham ko‘rsatib turadi 2. Subyekt + predikat munosabati ega + kesim shakliy munosabati orqali ifodalanishga ko‘proq xoslangan. Lekin predikat shakliy jihatdan faqat kesim vaziyatida kelmaganidek, subekt ham doimo ega vaziyatida kelmaydi. Demak, subyekt+predikat munosabati ega va kesim munosabatidan boshqa shakliy sintagmatik munosabatlar orqali ham ifodalanishi mumkin. 2.2 Ega siz gaplar Ega. Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] - kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs-son (SH) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisidir: 1.Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.M). 2.Biri - sensan, biri men. (O) 3. Shunday o‘lka doim bor bo‘lsin. (H,O) 4. (Sen) Aytar so‘zni ayt, (sen) aytmas so‘zdan qayt (Maqol). Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sen-san kesimining ikkinchi shaxs birlik (-san) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik (-man), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi shaxs (-sin), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan (sen, sen) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik (nol) kesimlik ma’nolarining muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisidir. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lakdir. Kesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya 18 predmetidir. Ega bevosita kesimlik shakli - [Pm] ga bog’lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1.Egali gaplar. 2.Egasiz gaplar. Egali va egasiz gaplarni gaplarning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug’aviy (W) va kesimlik qo‘shimchalari (Pm) qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog’liq. Egasiz gaplar . Bunday gaplarda kesim tarkibidagi Pm ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm] ga bog’liq ikki guruhga bo‘linadi. I.[W]ga bog’liq ravishda egasiz gaplarning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq, minmoq) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi. 1.Bugun stadionga boriladi. 2.O‘n minut qadar yo‘l yurildi.(O) 3.Institutning o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi. 4.Katta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga yuriladi. 5.Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o‘tiladi. Bu gaplardan bittasining lisoniy qolipini kuzatamiz: Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘shdir. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l (erishmoq) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z- o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lganda edi (masalan, o‘qimoq), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi -Kitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida. 2. To‘g’ri kelmoq qo‘shma fe’li o‘zining izohli lug’atdagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1.Nargizaga og’ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni yengishga to‘g’ri keladi. 2.Buning uchun Toshkentga o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni surashimizga to‘g‘ri keladi. 19 II . Egasiz gaplarning ikkinchi turi kesimdagi [ Pm ] ning xususiyatlari bilan bo g‘ li q. 1. керак , lozim, mumkin, zarur, darkor, muhim, shart, joiz, farz kabi kesimlik so‘zlari harakat nomlari bilan kesim mavqeida kelganda, egasiz gaplar vujudga keladi. Bunda [Pm) tarkibidagi uchta - mayl, zamon, inkor, tasdiq turli shakl va ma’nolarda bo‘lib, ularning shaxs-son shakli III shaxs birlikda bo‘ladi. 1.Bu haqda boshqarmada tashkil etilgan «ishonch telefonlari» orqali batafsil javob olish mumkin. 2.Bu topshiriqni bajarish shart. 3.Ustozlar ishini har doim davom ettirmoq va rivojlantirmoq kerak. Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zlari Pm dagi mayl ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi vositalar keladi. 2.Kesimi «fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi» qurilmasi asosida ifodalangan gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi. 1.Hosilni o‘n-o‘n besh kunda yig’ib olsa bo‘ladi.3.Bu ig’voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda kesimlarning yig’ib ol, tahlil qil qismlari W (lugaviy birlik) va -sa bo‘ladi qismlari esa Pm voqelanishlaridir. 3.Kesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari bilan ifodalanganda ham egasiz gaplar vujudga keladi. 1.Bu xatning mazmunini birovga aytib bo‘lmaydi.(A.Q) 2.Falakka qo‘l uzatib, shamsi anvarni olib bo‘lmas. (Mashrab). Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari W va -maydi, -mas qismlari Pm takomilidadir. III. O‘zbek tilidagi atov gaplar egasiz gaplarning o‘ziga xos turini namoyon qiladi.1.Keng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2.Yoqimli ohang. Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi.(I.R) Bu gaplar bir qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg’otadi. Biro q gaplarni zamonlar b o‘ yicha paradigmaga solsak, q uyidagi k o‘ rinish h osil b o‘ ladi: Keng sahro - Keng sahro edi. Tun - tun edi. 20 Demak, atov gaplar h ozirgi zamon k o‘ rinishidagi kesimlardan iborat egasiz gaplardir. Qiyoslang: 1.Navbahor, ochildi gullar,sabza o‘ldi bog’lar. (Muqimiy) 2.Hamon yodimdadir, gul chog’i erdi. 3 .Ko‘rishgan maskanim, gul bog’i erdi. (I.Sulton) IV.Semantik-funktsional shakllangan gaplar ham egasiz gaplarning alohida ko‘rinishidir. 1. -Bugun bormoqchimisan? -Ha. 2.-U ham bormoqchimi? -Yo‘q. 3.- Kitobni olasanmi? - Bo‘lmasamchi! 4.Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y! (Afandi latifalaridan). 5. Salom, - dedi ko‘rish bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarining orasidan. (G’afur G’ulom.) Egali gaplar . Egasiz gaplar tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gaplarga nisbatan juda kam miqdorni tashkil etadi. Egali gaplar esa tilimizning me’yoriy xossasidan biridir. Chunki gap markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi Pm (kesimlik kategoriyasi)ning qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘dirilishini, muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqoza qiladi. Yuqorida aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch uzv (ega, hol, kesim) dan iborat bo‘lib, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi ikki gapni qiyoslang: 1.Men kitobni o‘qidim. 2.Kitobni o‘qidim. Har ikkala gap ham [Ye-N-Pm] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi Pmga xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega I-shaxs birlikdagi kishilik olmoshidir. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lganligi tufayli namoyon bo‘lmagan. Ko‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasidir. Egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gaplar. 21 Egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gaplar. Egasi ifodalanishi ixtiyoriy bo‘lgan gaplar. Egasi ifodalangan gaplar. Kesimdagi W, Pm xususiyatlari va ularning o‘zaro munosabati tufayli nutqda eganing tushirib qoldirilishi mumkin bo‘lmaydi. Bunda ham eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan: Wga bog’liq omillar. Pm ga bog’liq omillar mavjud. I. Kesimdagi [W] ga bog’liq holda ega ifodalanishining zarurligi. 1.Kesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib qoldirishning iloji yo‘q.1.Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi.(Gazetadan.) 2.Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan Qalandarovning fig’oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi, ko‘rinib turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim aloqasining o‘ta zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog’liqdir. 2.Ma’lumki, ayrim xollarda o‘timli fe’llarning semantikasi ularning vositasiz to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqa bo‘lishini taqozo qila (masalan, kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq). Bu so‘zlarning ob’ekt valentligi (tushum kelishigidagi kengaytiruvchisi) zaruriydir. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga o‘tgach, ularning vositasiz to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv aloqa ham saqlanib qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur bo‘lib qoladi. 1.Oqibat, hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar orasida ikkilanishlar, hatto muxolifat tomoniga og’ib ketish kabi achinarli hollar kuzatilmoqda. (Gazetadan) 2.Natijada ko‘plab fuqoralar uchun buzg’unchi muxolifatning asl basharasi, uning maqsad va vazifalari mohiyati, kirdikorlari to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gazetadan.) 3.Yig’inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti uchun mahalliy fermerlar tomonidan qo‘yilayotgan sun’iy g’ovlarning sabablari ham aytildi. (Gazetadan.) 3.Kesimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’llar ham eganing ifodalanishini taqozo etadi. 1.Eshik taq-taq qildi. 2.Yuragim shuvillab ketdi. 3.Qarg’a qag’illaydi. 22 Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan o‘ta zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi: Tong otdi. Kun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong’i tushdi. Buday gaplarning kesimi shaxsni aniq ko‘rsatib tursa ham bu shaxs mazmun jihatdan umumlashgan bo‘ladi . Shunga ko‘ra bunday gaplar egasiz bo‘ladi. Bu turdagi gaplarning kesimi ko‘pincha ikkinchi shaxsning birlik formasidagi fe’l bilan ifodalanadi. Bu fe’ldan anglashilgan xarakatning bajaruvchisi aniq bor shaxs emas har kimdir, uning mazmuni hmmaga qaratilgan bo‘ladi. Shaxsi umumlashgan gaplar maqollarda uchraydi. Masalan: “Yer haydasang kuz hayda, kuz haydamasang yuz hayda” “Qish g’amini yozda ye” “Birlashgan o‘zar – birlashmagan to‘zar” Bunday gaplarning kesimi har xil formadagi fe’llar bilan ifodalanadi. Bu fe’l: 1. “Tabiat – ona, uni asra, avayla, e’zozla boqiy” ( Abu Ali ibn Sino ). “Sanamay sakkiz dema” 2. Aniqlik mayli formasida: “Bir kun avval sochsang bir hafta avval o‘rasan” “To‘g’ri bo‘lsang usib borib gul bo‘lasan” ( Maqol ) Shaxssiz gaplar Egasi mavjud bo‘lmagan gaplar shaxssiz gaplardir. Shaxsi aniq gaplarda ega qo‘llanmasada, uni topib qo‘ysa bo‘ladi. Shaxssiz gaplarda esa ega bo‘lmaydi, va uni topib qo‘yish mumkin emas, Masalan: “Bugun Samarqandga tunadik” 1. Uchinchi shaxsni ko‘rsatuvchi majhul nisbat formasidagi fe’llar bilan ifodalanadi. Masalan: “O‘zboshimchalikka yo‘l qo‘yilmasin” 23 “Tinchlik saqlansin” “Qo‘llar tushirilsin” “Mushaklar otilsin” “Hammaga e’lon yetkazilsin” 2. O‘timsiz fe’lning majhul nisbat formasida kirishi bilan ifodalansa, bu fe’l shu gap mazmun, semantic – grammatik stilistik jihatdan hususiyatga ega bo‘ladi. Masalan: “Maysalar betiga oftob nuri tushib tushurib turdi” “Hovli yuziga suvlar sepildi, xontaxta ustiga ko‘chma chiroqlar o‘rnatildi” “Kerak, zarur, kabi so‘zlar ishtirokida tuziladi. Masalan: “Topshiriqni o‘z vaqtida bajarish kerak” “Ko‘chatlar o‘tkazilishi kerak” “Yangi poyafzal sotib olish zarur”. 1. Ega qanday so‘z turkumi bilan ifodalangan bo‘lmasin va qanday mazmunni anglatmasin, u bosh kelihsikdagi bo‘ladi. Bu forma uning absolyut hokimlik holatini ko‘rsatuvchi grammatik belgilardan biridir. 2. Eganing hokimligi tartibdan ham bilinib turadi. Ega vazifasida keluvchi tipik so‘zlar otlar va substantiv harakterdagi ot kabi qo‘llaniladigan olmoshlardir. 3. Ega nutq predmetini, fikr ob’yektini, gapning temasini bildirsa, kesim shu tema haqidagi yangilikni nutq predmeti, fikr ob’yektini gapning temasini bildirsa, kesim shu tema haqidagi yangilikni nutq predmeti, fikr ob’yektini to‘g’risidagi bayonni bildiradi. Navoiy g’azallarni avval ichida o‘qidi. Keyin tovush chiqarib o‘qidi. (Oybek) Turmush go‘zal va ajoyibdir. (Maykovskiy) 1. Ega to‘dadan ajratilgan qismini bildirganda, to‘daning butunning nomi ko‘pincha chiqish kelishigidagi – so‘z bo‘ladi. Ba’zan qismini ko‘rsatuvchi so‘z qo‘llanilmaydi. (U umumiy mazmunda, gapning konstruksiyasiga bilinib turadi), bu vaqt butun nomi chiqish kelishigidagi so‘z ega vazifasida qo‘llangan bo‘ladi : Masalan: Bizdan zavodda millatlar bor: rusdan bor, o‘zbekdan bor, armandan ham bor va boshqalar. Bunday qo‘llash ko‘proq jonli tilda uchraydi. Bunda chiqish 24 kelishigidagidan keyin bosh jelishik formasida bo‘lgan so‘z qo‘llansa/ eganing odatdagi ifodalanish holatini ko‘ramiz. Masalan: Hamma millatdan vakil bor. Kesim orqali izohlanadigan fikr predmetni anglatadigan, gapning boshqa bo‘laklariga tobe bo‘lmagan bosh bo‘lakka ega deyiladi. Ega keng ma’noda predmet tushunchasini bildirib, kesimdan anglashilgan predikativ belgining kimga yoki nimaga qarashliligini ko‘rsatadi. Ega bosh kelishikdagi birliklar bilan ifodalanib, kim? nima? qayer? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Ega, odatda, yakka so‘z: ot, olmosh, harakat nomi, otlashgan so‘z (sifat, son, olmosh, sifatdosh, ravishdosh, ravish, taqlid so‘z, undov so‘z, modal so‘z) bilan ifodalanadi. Eganing ot bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi atoqli yoki turdosh ot ko‘pincha ega vazifasini bajaradi: Sirdaryo hammasini yig’ib olib, rosa kuchga to‘ladi-da.(P.Q.). Chor-atrof yaproqlarning mungli shivir-shiviriga to‘ldi. (O‘.H.). Eganing olmosh bilan ifodalanishi. Ega bosh kelishik shaklidagi ot o‘rnida qo‘llanuvchi olmoshlar bilan ifodalanadi: Ular kulimsirab askiyaga quloq solishdi (P.Q.) Kimdir unga darrov bir kosa ovqat keltirib berdi. (O‘.Usmonov). O‘zingiz juda aqlli, uzoqni ko‘radigan odamsiz. (S.Soliyev). Eganing harakat nomi bilan ifodalanishi. Ega harakat nomi bilan ifodalana oladi: ... ariqdan oqqan suvning shildirashi eshitila boshladi... (P.Q.). Boshliq bo‘lish oson, boshlamoq qiyin. (Maqol). Eganing otlashgan sifat bilan ifodalanishi. Sifatlar otlashib, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Botir topsa, barcha yer, baxil topsa, bosib yer. (Maqol). Yaxshi yaxshining qadriga yetar. (Maqol). Eganing otlashgan son bilan ifodalanishi. Sonlar ham otlashib, ega vazifasida keladi: Ikkovi ham bir-biriga juda o‘xshash... (P.Q.). Tarbiya axloq va oqillikka tayanmog’i lozim. Birinchisi yaxshi fazilatni 25 o‘stirsa, ikkinchisi ba’zilarning illatidan himoya qiladi. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). Eganing otlashgan olmosh bilan ifodalanishi. Ega vazifasida sifat, son o‘rnida qo‘llanuvchi otlashgan olmosh bilan ham ifodalanadi: Bu , ehtimol, ona suti bilan kirgan g’ayrishuuriy bir tuyg’udir. (P.Q.). Odamlar uchun xuddi mana shunisi kerak edi. (CH.Aytmatov). Eganing otlashgan sifatdosh bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi otlashgan sifatdosh ega vazifasini bajaradi: Ishlagan xor bo‘lmas (Maqol). Qimirlagan qir oshar (Maqol). Birlashgan daryo bo‘lar, tarqalgan irmoq bo‘lar (Maqol). Eganing otlashgan ravish bilan ifodalanishi. Ravish otlashganda, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Ko‘p so‘zning ozi yaxshi, oz so‘zning o‘zi yaxshi (Maqol). O‘qishning erta-kechi bo‘lmas (Maqol). Eganing otlashgan taqlid so‘z bilan ifodalanishi. Taqlid so‘zlar otlashib ega vazifasini bajaradi: Otning dukura-dukuri relslarning tutashgan joyiga urilayotgan g’ildirak tovushi bilan uyg’unlashib ketardi. (Ch.Aytmatov). Bu shovqinlarni karnayning vat-vati bosib ketadi. (S.A.) Eganing otlashgan undov so‘z bilan ifodalanishi. Ega vazifasida otlashgan undov so‘z kelishi mumkin: Yer kurrasida qadim-qadim zamonlardan yangragan musiqiy «qur-ey!» bunday keyin ham tinmaydi. (S.Nurov). Eganing otlashgan modal so‘z bilan ifodalanishi. Otlashgan modal so‘z ega vazifasini bajarishi mumkin: Bor so‘ylaydi, yo‘q o‘ylaydi. (Maqol). Ega ba’zan frazeologik ibora bilan ham ifodalanishi mumkin: Birovning ko‘nglini ko‘tarish qiyin, ko‘nglini cho‘ktirish esa oson. Bundan tashqari, ega so‘z birikmasi yoki gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanadi. Eganing so‘z birikmasi bilan ifodalanishi. Ega vazifasida so‘z birikmasi kela oladi: Haqiqat va to‘g’rilikni sevadigan odam doim vijdoni farmoniga itoat qiladi. («Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur»). 26 Eganing gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanishi. Ega-kesim munosabati aks etgan predikativ birlik ega vazifasida kela oladi: Bilagi zo‘r birni yiqitadi, bilimi zo‘r – mingni (Maqol). XULOSA Ishning xulosa qismida ushbu fikrni keltirish joiz: Mavzu rejalarni yoritish jarayonida ingliz va o‘zbek olimlarimiz darsliklaridan, ingliz va o‘zbek tillarida eganing ifodalanishi o‘rganildi. Ega vazifasini bajaradigan so‘z turkumlarini aniqlash, o‘rganish uchun ikki tildagi so‘z turkumlari ko‘rib o‘tildi. Ishning maqsadi hal qilindi. - Eganing so‘z turkumlari bilan ifodalanishi: Yuqoridagi fikrlardanma’lum bo‘ldiki, so‘z turkumlari ma’nosiga ko‘ra morfologik xususiyati va sintaktik vazifasiga ko‘ra mustaqil (9 ta)va yordamchi (4 ta) so‘z turkumlari deya o‘rganildi. So‘z turkumlari quyidagicha ajratildi: 1. Leksik – grammatik ma’nosi, 27 2. Leksik grammatik morfemaga egaligi, 3. Grammatik kategoriyalariga asosan, 4. gapda boshqa so‘zlar bilan bog’lanishi, 5. Gapdagi vazifasi. So‘z turkumlari yuqoridagi 5 ta asosga ko‘ra o‘rganildi va misollarda isbotlandi. Gapdagi so‘zlar biri – biri bilan bog’lanar ekan, bu so‘zlarning har biri gapda Grammatik funksiyaning bajarilishini ta’minlaydi. Mustaqil so‘z turkumlari gapda ma’lum vazifa bajaradi va gap bo‘lagi bo‘la oladi. Gap bo‘laklari gapni tashkil etishdagi, uning tuzilishidagi roliga qarab 2 xil bo‘ladi. Bosh bo‘laklar Ikkinchi darajali bo‘laklar. Ega va kesim gapning bosh bo‘laklari sanaladi. Biz shu reja asosida avval ingliz, keyin esa o‘zbek tillarida egani ishlatilishi uning qaysi so‘z turkumlari bilan ifodalanishi shaxsi aniq, noaniq, shaxssiz gaplarni va ega kesim moslashuvi kabi fikrlarni misollarda ko‘rib chiqamiz. Ega gapda ot, sifat, son, olmosh, otlashgan sifat, harakat nomi bilan ifodalanishi mumkin. Shu so‘z turkumlari ham alohida ko‘rib o‘tildi. Ot atoqli, turdosh, mavhum. Ega doimo bosh kelishik shaklida bo‘ladi. Ega quyidagi so‘z turkumlari bilan ifodalanadi: Ot bilan: - O‘lmas kechqurun juda horg’in uyga qaytib keldi. Olmosh bilan: - U Toshkentda turadigan uzoqroq qarindoshining qizi edi. Otlashganda esa: Son bilan: - Ikkalasi ham chiqib ketishdi. Sifatdosh bilan: - Berilgan ishlar, bilmagan barmog’ini tishlar. ( Maqol ) Sifat bilan: - Yalqov bilan anqov dushman uchun katta ov. ( Maqol ) Ravish bilan: - Ko‘p so‘zning ozi yaxshi, oz so‘zning o‘zi yaxshi. ( Maqol ) Harakat nomi bilan: - O‘qish jafoli – keti vafoli. Taqlid so‘zlar bilan: - Qars ikki qo‘ldan chiqadi. 28 Olmoshdan III shaxs birlikdagi olmosh ega sifatida bir necha vazifalarni bajaradi. Bitiruvchilar bo‘lajak o‘qituvchilarning kelajak ish faoliyati davomida, yosh avlodga bilim berishda asqotadi. FOYDALANILGAN ILMIY ADABIYOTLAR 1. I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” Toshkent “Ma’naviyat” 2008 yil. 2. I.A.Karimov “Mamlakatimizni Modernizatsiya qilish va kuchli fiqarolik jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir”.Xalq so‘zi ro‘znomasi 2010 yil 28 – yanvar. 3. I.A.Karimov “Asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir”.O‘zbekiston ovozi ro‘znomasi 2010 yil 30 – yanvar. 29 4. Egambverdiyev S “ C интак c ические и синтаксико – семантические характеристики сочетаний с предлогом современной английском языке”. 5. Qiyomov R . "Лексические и синтаксические анализ сочетания с предлогами after и before в современном английском языке". 6. M.Choriyev “Ingliz tili grammatikasi” 3-15 betlar. 7. J.Bo‘ronov, O‘.Xoshimov, H.Ismatullayev “Ingliz tili grammatikasi” “O‘qituvchi” Toshkent, 1974 yil. 8. M.G’afforov “Ingliz tili grammatikasi” “Turon - Iqbol” Toshkent, 2006 yil. 9. Raymond Murphy “English grammar in use” 99-109 betlar. 10. S.raxmonov, B.Umirqulov, A.Eshonqulova “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Toshkent 2001 yil. 11. K . N . Kachalova , E . E . Izrailevich “Практическая грамматика английского языка” Москва 1998 г. 12. A . G ‘ ulomov , M . Asqarova “ Hozirgi o ‘ zbek adabiy tili ” “ O ‘ qituvchi ” Toshkent 1937 yil . 13. M . G ‘ apporov , R . Qosimova “ Ingliz tili grammatikasi ” “ O ‘ qituvchi ” Toshkent 2008 yil . 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Gap bo‘laklari haqida ma’lumot

Ega va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi

Ega so’z kengaytiruvchisi sifatida

Eganing boshqa gap bo’laklari bilan munosabati

II. Bob Eganing qo’llanish yoki qo‘llanilmasligiga ko’ra tahlili

Egali gaplar

Egasiz gaplar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить