Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 89.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ega va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi

Купить
KURS ISHI MAVZU: EGA VA UNING O ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGIʻ TADQIQI TOSHKENT-2025 MUNDARIJA KIRISH ........................................................................................................... 3 I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA EGANING O‘RNI VA TADQIQI MASALALARI ......................................................................................................... 5 1.1.Ega tushunchasining tilshunoslikdagi o‘rni ............................................. 5 II BOB. EGA VA UNING GAPDAGI TASNIFI ......................................... 14 2.1. Eganing gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplar ........................ 14 2.2. Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi ........................... 19 XULOSA ...................................................................................................... 22 ....................................................................................................................... 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..................................................... 26 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Mustaqillik yillarida umumbashariy qadriyatlarga tayangan, go‘zallik , ezgulik , adolat tamoyillariga asoslangan adabiyot ilmi qaror topdi. Adabiyotshunoslik ilmi yangi-yangi talqin va tahlil metodlari, usullari bilan o‘z imkoniyatlarini kengaytirib bormoqda, ildiz otib, palak yozmoqda. “ Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog‘liq. Bugun zamon shiddat bilan o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan ham ko‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar o‘z davrining talablari bilan uyg‘un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug‘ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va faqat tarbiya hisobidan” 1 , - deydi Sh.Mirziyoyev ta’lim-tarbiya haqida o‘z nutqida. Mustaqil O‘zbekistonning kelajagi ko‘p jihatdan barkamol, salohiyatli avlodni tarbiyalshga bog‘liq. Ana shunday muhim vazifani amalga oshirish uchun Vataniga, xalqiga sadoqatli, mustaqil fikrlaydigan, erkin, ijodkor shaxsni shakllantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib turadi.Ma’lumki, hozirgi davrdagi tub islohotlar har bir kishidan bilim, salohiyat, samarali mehnat, madaniyatlilik, yuqori malaka, yuksak onglilik, ijodkorlik, jamiyat oldida mas’uliyatni his etishni talab etadi.Insonparvarlik, demokratik, mustaqil davlat quruvchi har bir inson ana shu xislatlarga ega bo‘lishi zarur. Pedagogika ilmi va amaliyotdan ma’lumki, nazariyadan yo‘naltirilgan ta’limga qarab borish o‘quvchining ijtimoiy hayotda o‘z bilimi va qobiliyatini namoyish etish imkoniyatini yaratadi.Komil insonni tarbiyalsh maqsadi ta’lim jarayoniga ijodkorlik bilan kompleks yondashishni taqozo etib , zamonaviy darslarni tashkil qilishga zamin yaratadi. Binobarin, faqat ijodkorlik va mustaqil faoliyat muhitida tashkil etilgan ta’lim natijasidagina o‘quvchida o‘zligini shaxs sifatida namoyish eta olish ko‘nikmalari shakllanib boradi. 1 Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T., O‘zbekiston, 2016. 3 Kurs ishining maqsadi. Ega va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi ni o‘rganish va ilmiy asosda tavsiflash; Kurs ishining obyekti . Sintaksisning egaga oid qismi , semantik va sintaktik jarayonlar; Kurs ishningi predmeti . Ega va uning gapdagi tasnifi. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: 1.Ega tushunchasining tilshunoslikdagi o‘rni 2.O‘zbek tilshunosligida eganing o‘rganilishi 3. Ega, uning gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplarni o‘rganish; 4 . Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishini tahlil qilish; Kurs ishining metodlari . Mavzuga oid pedagogik, psixologik, metodik adabiyotlarni o rganib tahlil qilish, suhbat, kuzatish, anketa- so rovnomalar, ilg orʻ ʻ ʻ o qituvchilarning ish tajribalarini o rganish, pedagogik tajriba, taqqoslash. ʻ ʻ Kurs ishi ning metodologik asoslari . O ʻ zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Talim to g ʻ risida” gi Qonun, “ Milliy o quv dasturi” Boshlang ich ʻ ʻ ta’lim konsepsiyasi, metodist psixolog, didakt olimlarning muammo yuzasidan qayd etgan qarashlari, O zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim tarbiyaga ʻ oid fikrlari. Kurs ishi tuzilishi: Bajarilgan kurs ishi kirish qismi,ikkita bob, 4 ta paragraf va qilingan xulosalardan iborat. Ishga qo yilgan maqsadga erishishi uchun ʻ to plangan adabiyotlar manbalarning nomlari va elektron manzillari keltirildi. ʻ 4 I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA EGANING O‘RNI VA TADQIQI MASALALARI 1.1.Ega tushunchasining tilshunoslikdagi o‘rni Ma’lumki, har bir til tizimining sintaktik qatlamini o‘rganishda gaplar struktura jihatdan kommunikativ yo‘nalishiga hamda tarkibiga ko‘ra tasniflanadi. Ammo gapdagi so‘zlar o‘zaro bog‘langan bo‘lib, ularning har biri gap tarkibida biror grammatik vazifani bajaradi. Gap strukturasini tahlil qilishda undagi gap bo‘laklari sintaktik kategoriya hisoblanadi. Mazkur kategoriyalar gap tarkibidagi elementlarning o‘zaro munosabatini, bu munosabatning harakterini, gapning grammatik jihatdan qanday bo‘laklarga ajralishini, so‘zning gapdagi rolini ko‘rsatadi. Har bir gap ma’lum ob’yektiv mazmun va substant material, ya’ni so‘zlar yordamida ifodalanadi. Gapning substantsional tomoni uning sintaktik strukturasi hisoblanadi. Sintaktik strukturani tashkil etgan elementlar tilshunoslikda turlicha, ya’ni "gap bo‘laklari", "sintaksema", "sintaktik shakl" kabi 2 nomlanib kelinmoqda. Sintaktik elementlarni, shuningdek, aktant nomi bilan ham atashadi. Avvalo shuni aytish lozimki, «aktant» termini tilshunoslikka taniqli fransuz olimi Lyusen Tenyer tomonidan kiritilgan edi. U aktant deganda, fe’l bajarayotgan ish-harakati ijrosida faol qatnashayotgan leksik birliklarni tushunadi. Aktantlar, boshqacha aytganda, harakat ijrochisi va uning iste’molchilaridir. Ularning ishtirokisiz fe’lning sintaktik vazifalari xususida hamda uning jumla tarkibida voqyelanayotgan faolligi xususida mukammal ma’lumotga ega bo‘lish qiyin. Aktant gap sathida ot turkumidagi so‘z yoki mazkur so‘zning o‘rnida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan olmosh, otlashgan biror so‘z orqali ifodalanadi. Ma’lumki, an’anaviy tilshunoslikda gapning sintaktik talqini xususida so‘z yuritilganda gapni bo‘laklarga ajratib tahlil qilish tushuniladi. Gap bo‘laklarining bunday tavsifi tilshunoslikda XX asrning o‘rtalariga qadar sintaktik tahlil jarayonida yetakchi rol o‘ynadi. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, til birliklariga, shu jumladan, sintaksemalarga muayyan ichki strukturaga ega bo‘lgan murakkab 2 Золотова Г.А. К вопросу о способах выражения членов предложения // Русский язык в школе. - М., 1958.-№ 1. – С.23-28. 5 sistema sifatida yondashuv, tilning boshqa sathlarida bo‘lgani kabi sintaktik sathda ham turli yangicha tahlil mezonlarini ishlab chiqish uchun asos bo‘ldi 3 . Xususan, A. Nurmonovning fikricha, sistem tilshunoslikda gapning struktur elementlari gap bo‘laklari yoki sintaktik pozitsiya, propozitiv struktura elementlari esa ob’yektiv reallik strukturasiga nisbatan izomorflik, kommunikativ (aktual) struktura tema (ma’lum) va rematik (yangi), modal struktura ob’yektiv va sub’yektiv munosabatlar nuqtai nazaridan o‘rganiladi 4 . Darhaqiqat, har bir strukturaning o‘ziga xos elementlari mavjud bo‘lib, ular faqat shu struktura darajasidagina o‘zaro assotsiativ va sintagmatik aloqada bo‘ladi. Shu jihatdan qaralganda, an’anaviy tilshunoslikdagi ayrim muammolarning sababi oydinlashadi. Xususan, an’anaviy tilshunoslikda gapning sintaktik tahlili uni bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga ajratish bilan chegaralanadi. Bunday tahlil gapning shakliy tomonini tekshirish hisoblanadi. Mantiq tilshunoslari esa gap elementlarini ega o‘rnida «subyekt», kesim o‘rnida «predikat» kabi lisoniy atamalar yordamida tahlil qiladi. Lekin bu borada ega bilan sub’yekt, kesim bilan predikat o‘rtasidagi o‘xshashlik tomonlar hamda ularning bir-biridan farq qilish muammosi anchagina bahslarga yo‘l ochib berishi e’tibordan chetda qoladi. Masalan, rus mantiqiy tilshunosi F.I. Buslayev, «...tilda egaga bosh kelishikda kelgan ot mos keladi... ba’zan ega va kesim boshqa so‘z turkumlari bilan ifodalanadi, lekin har holda egani anglatgan so‘z ot ma’nosini, kesimni anglatgan so‘z esa fe’l ma’nosini oladi», degan fikrni bildiradi. Shunday ekan, gapda ega har doim bosh kelishikda kelib, faqat subyektni ifodalasa, kesim fe’l bilan ifodalanib, predikat bo‘lib kelsa va ularda bir xillik mavjud bo‘lsa, bosh bo‘laklarni har xil atamalar bilan atashga nima majbur qiladi, degan savol tug‘iladi. Mantiqda implikatsiya munosabatlari ekstensional, intensionallar va ularning orasidagi bog‘liqlik orqali, grammatikada esa grammatik kategoriyalar, gapdagi fe’lli va otli qurilmalarning bog‘liqligi bilan aniqlanadi 5 . 3 Махмудов Н., Нурмонов А. Ў збек тилининг назарий грамматикаси. (Синтаксис). — Тошкент: Ўқ итувчи, 1995. — Б . 61-63.; Храковский В.С. Концепции членов предложения в русском языкознании XIX века // Грамматические концепции в языкознании XIX века. - Л., 1985. – С.124. 4 Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992 5 6 Gapning sintaktik qatlami tahlil qilinganda gapda ega yoki kesimning muhim ahamiyatga ega ekanligi ham ayrim bahslarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. A. G‘ulomov va M. Asqarovalar bu haqda shunday deydi: «Bosh bo‘laklar gapning asosini tashkil etadi: ular gap konstruksiyasining asosidir, markazidir-gapdagi ikki uyushtiruvchi markazdir. Lekin bosh bo‘laklarning yolg‘iz o‘zi ham mustaqil gapni tashkil qiladi, biroq ba’zi o‘rinlarda ularning o‘zidan to‘liq fikr ifodalanmaydi», 6 deb yozadilar. Bu olimlar egani hokim tarkibning grammatik markazi, shuningdek, uni tobe tarkibdagi bosh bo‘lakka - kesimga ham hokimdir, deb ta’kidlashadi. Kesim haqidagi bunday talqin 1980-yillargacha, ya’ni fanimizga sistem-struktur sintaktik tadqiqotlar kirib kelgunga qadar davom etib keldi. Ammo H. Ne’matov, N. Mahmudov, A. Nurmonov, R. Sayfullayeva, M. Abzalova kabi o‘zbek hamda boshqa xorijiy tadqiqotchilarning ishlarida kesimning mavqyei yangicha baholandi - kesim gap qurilishidagi mutloq hokim bo‘lak, gap markazi sifatida talqin etildi" 7 . Ega va uning sintaksisdagi roli . Ega — har qanday gapning subyekti, ya'ni gapdagi harakatni amalga oshiruvchi yoki holatni tasvirlaydigan elementdir. O‘zbek tilida ega gapning asosiy komponentlaridan biri hisoblanadi. Eganing sintaksisdagi roli, asosan, predikat (fe'l) bilan bog‘langan holda harakatni kim yoki nima amalga oshirayotganini aniqlashdan iborat. O‘zbek tilida ega ko‘pincha predikat bilan birga gapning asosiy qismlarini tashkil qiladi. O‘zbek tilida ega gapning subyekti sifatida sintaksisda predikat (fe'l) bilan bog‘lanib, gapdagi harakatni kim yoki nima amalga oshirayotganini ko‘rsatadi. Ega, asosan, gapda fe'lning oldida yoki so‘ngida kelishi mumkin, lekin ko‘proq predikatdan oldin keladi. Misol uchun: Men kitob o‘qiyman. U ishga bormoqda. Bu yerda "Men" va "U" so‘zlari egalar bo‘lib, ularning har biri fe'lda ifodalangan harakatni amalga oshiruvchi subyekt sifatida faoliyat ko‘rsatadi. 6 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: Fan va texnologiyalar , 2010 7 Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992. 7 Eganing sintaksisdagi roli uning gapdagi boshqa elementlar (masalan, to‘ldiruvchi, yordamchi so‘zlar) bilan qanday bog‘lanishiga ham bog‘liq. O‘zbek tilida egalar ko‘pincha mustaqil tuzilishlarga ega bo‘lishi mumkin, lekin ba'zan ular qo‘shma gaplarda yoki murakkab tuzilmalarda o‘zgarishi mumkin. Masalan: Biz dars o‘tayotganimizda, ular maqsadga erishdilar. Eganing joylashuvi. O‘zbek tilida ega, odatda, gapda predikatdan oldin keladi va harakatni kim yoki nima amalga oshirayotganini aniq ko‘rsatadi. Shunday qilib, ega gap tuzilishida predikatdan oldin keladigan eng asosiy element hisoblanadi. Biroq ba'zi hollarda egalar predikatdan keyin ham kelishi mumkin, bu sintaktik qoidalar va pragmatik talablar bilan bog‘liq. Masalan: Kitobni men o‘qiyapman. Bu holatda, "men" so‘zi predikatdan keyin keladi, lekin u hamon egadir, chunki harakatni amalga oshiruvchi subyektni bildiradi. O‘zbek tilida ega gapning subyekti sifatida asosiy funktsiyani bajaradi va quyidagi vazifalarni amalga oshiradi: 1. Harakatni amalga oshiruvchi sifatida: U yugurdi. (Subyekt – harakatni bajaruvchi shaxs). O‘simlik o‘smoqda. (Subyekt – harakatni bajaruvchi predmet). 2. Holatni bildiruvchi sifatida: Tog‘lar baland. (Subyekt – tog‘lar holatni ifodalaydi). Havo iliq. (Subyekt – holatning manbai). 3. Gap mazmunini aniqlovchi komponent sifatida: Ega gapning asosiy ma’nosini belgilaydi. Misol:Men kitob o‘qiyman (subyekt – birinchi shaxs, yagona son). Ular dars tayyorlashmoqda (subyekt – uchinchi shaxs, ko‘plik son). Eganing mazmuniy tuzilishi va paradigmasi 8 .Ega mazmun tomonidan morfologik ma’no va sintaktik ma’nolar qarama-qarshiligi va birligidan tashkil topgan. Eganing sintaktik ma’nosi subyektdir. Lekin subyekt umumlashgan ma’no sifatida bir necha morfologik ma’nolar orqali namoyon bo‘ladi: 8 Nurmonov, Mahmudov N. va boshqalar. O‘zbek tilining mazmuniy - Toshkent, 1992, 54-bet; Nurmonov A. Gap haqidagi sintaktik nazariyalar. Toshkent, 1988, 70-bet. 8 1. Harakatni yuzaga chiqaruvchi subyekt (agens): Usta keldi. 2. Holat subyekti: Bola uxlayapti . 3. Belgi tashuvchi subyekt: Otam saxiy . 4. Miqdor subyekti: Bolalar to‘rtta . 5. Egalik qiluvchi subyekt: Unda orden . 6. Mavjudlik subyekti: Kitoblar bor. 7. Qiyoslanuvchi subyekt: Akasi ukasidan esliroq va boshqalar Subyektning bu paradigma a’zolaridan uning mazmuniy mundarijasini belgilash mumkin. Ega vaziyatidagi sintaktik shakl subyekt ma’nosidan tashqari obyekt ma’nosini ham ifodalashi mumkin: Uy quruvchi tomonidan qurildi . Eganing shakl va mazmuni o‘rtasidagi munosabat. Ega shakl va mazmun qarama-qarshiligi va birligidan iborat butunlik ekan, uning bu ikki tomoni o‘zaro munosabatdadir. Ega sintaktik shakli ko‘pincha subyekt sintaktik ma’nosini ifodalaydi. Lekin bu ikki hodisa bir-biriga aynan teng emas. Ko‘p hollarda ular 1. Subyekt faqat ega orqali ifodalanmaydi. U boshqa bo‘laklar, ko‘proq to‘ldiruvchi orqali ham ifodalanishi mumkin. Masalan, Unga maza. 2. Ega subyekt ifodalash uchun ko‘proq xoslangan bo‘lsa ham, u subyektdan boshqa sintaktik ma’noni ifodalashi ham mumkin. Masalan, Paxta yordamchilar tomonidan terildi. Ega sintaktik shakli orqali ifodalangan sintaktik ma’noning kesim sintaktik shakli orqali ifodalangan sintaktik ma’no bilan munosabati mazmuniy sintagmatik munosabat hisoblanadi. Boshqacha aytganda, subyekt + predikat munosabati ega bilan kesimning mazmuniy sintagmatik munosabatidir. Subyekt predikat bilan dialektik bog‘langan, chunki u predikat ifodalagan belgining egasi, predikat esa subyekt belgisini bildiradi. Biroq predikat markaziy unsur bo‘lib, subyektni ham ko‘rsatib turadi. Subyekt + predikat munosabati ega + kesim shakliy munosabati orqali ifodalanishga ko‘proq xoslangan. Lekin predikat shakliy jihatdan faqat kesim vaziyatida kelmaganidek, subyekt ham doimo ega vaziyatida kelmaydi. Demak, subyekt + predikat munosabati ega va kesim munosabatidan boshqa shakliy sintagmatik munosabatlar orqali ham ifodalanishi mumkin. Bu esa ega + 9 kesimning shakliy sintagmatik munosabati bilan mazmuniy sintagmatik munosabati o‘rtasida nomutanosiblik mavjud ekanligini ko‘rsatadi. Sodda va tarkibli ega. Ega tuzilishiga ko‘ra sodda va tarkibli egalarga bo‘linadi. Faqat birgina morfologik shakldan tashkil topgan sintaktik shakl sodda ega, ikki va undan ortiq morfologik shakldan, ularning sintagmatik munosabatidan tashkil topgan sintaktik shakl tarkibli ega hisoblanadi. Masalan: Vatanimiz qudrati — do‘stlikda. Erta turish foydali . Eganing sintagmatik munosabati . Ega gap qurilishida boshqa birliklar bilan sintagmatik munosabatda bo‘ladi. Ega shakl va mazmun birligidan iborat bo‘lgan butunlik ekan, uning sintagmatik munosabati ham ikki tomonlama bo‘ladi: a) Shakliy sintagmatik munosabat b) Mazmuniy sintagmatik munosabat 9 Eganing kesim sintaktik shakli bilan bo‘lgan munosabati shakliy sintagmatik munosabat hisoblanadi. Bu eganing birinchi darajali munosabatidir. Shu bilan birga, ega o‘z ichida boshqa sintaktik shakllar bilan munosabatga kirishib, kesim sintaktik shakli bilan munosabatiga nisbatan bir butunlikni hosil qilishi mumkin. Masalan: Uyga oq xalat kiygan kishilar kirib keldi. Maqolani Sherzoddan bir yil ilgari universitetni bitirgan, hozir til adabiyot institutida ishlaydigan fan kandidati yozgandi. Demak, eganing sintagmatik munosabatini ikki darajaga bo‘lish mumkin: a) Eganing kesim bilan munosabati b) Eganing ichki munosabati (aniqlovchi-aniqlanmish) 9 Nurmonov, Mahmudov N. va boshqalar. O‘zbek tilining mazmuniy - Toshkent, 1992, 54-bet; Nurmonov A. Gap haqidagi sintaktik nazariyalar. Toshkent, 1988, 70-bet. 10 1.2.O‘zbek tilshunosligida eganing o‘rganilishi O‘zbek tilshunosligida eganing o‘rganilishi O‘zbek tilida bosh bo‘laklarning spetsifik xususiyatlari mukammal tadqiq etilgan, bu masalaga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar ham mavjud. Ushbu tadqiqotlarda eganing tarkibi, tuzilishi xususidagi fikr-mulohazalar bayon qilinadi (Shoazizov, 1973:116-136) A.R.Sayfullayev gap bo‘laklarining semantik-leksik xususiyatlarini tadqiq etar ekan, egani strukturasiga ko‘ra uch turga bo‘ladi: sodda, qo‘shma, murakkab egalar. Shuningdek, ega leksik-semantik belgilariga binoan olti guruhga ajratiladi shaxs, predmet, belgi, miqdor, harakat-holat, o‘rin-joy tushunchasini bildiruvchi egalar (Sayfullayev, 1984b: 37-42). A Safayev o‘zbek tilidagi gapning bosh bo‘laklarini tadqiq etgan bo‘lsa-da, tilshunos eganing tuzilishiga ko‘ra turlarini farqlamagan. Chunki tilshunos gapning bosh bo‘laklarini ularning ishtirok etish- emasligi nuqtai nazaridan tadqiq etgan (Safayev, 1958). Ma'lumki, o‘zbek tilshunosligi rus tilshunosligi ta'sirida shakllangan bo‘lib, kuzatiladi .Eganing talqinida ham rus tilshunoslarining qarashlari o‘z ifodasini topgani katta jarayon . O‘zbek tilida bosh bo‘laklarning spetsifik xususiyatlari mukammal tadqiq etilgan, bu masalaga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar ham mavjud. Ushbu tadqiqotlarda eganing tarkibi, tuzilishi xususidagi fikr-mulohazalar bayon qilinadi ( Shoazizov, 1973:116-136). A.R.Sayfullayev gap bo‘laklarining semantik-leksik xususiyatlarini tadqiq etar ekan, egani strukturasiga ko‘ra uch turga bo‘ladi sodda, qo‘shma, murakkab egalar Shuningdek, ega leksik-semantik belgilariga binoan olti guruhga ajratiladi shaxs, predmet, belgi, miqdor, harakat- holat, o‘rin-joy tushunchasini bildiruvchi egalar (Sayfullayev, 1984 b: 37-42). A Safayev o‘zbek tilidagi gapning bosh bo‘laklarini tadqiq etgan bo‘lsa-da, tilshunos eganing tuzilishiga ko‘ra turlarini farqlamagan . Chunki tilshunos gapning bosh bo‘laklarini ularning ishtirok etish-etmasligi nuqtai nazaridan tadqiq etgan. (Safayev, 1958). Ma'lumki, o‘zbek tilshunosligi rus tilshunosligi ta'sirida shakllangan bo‘lib, eganing talqinida ham rus tilshunoslarining qarashlari o‘z ifodasini topgani kuzatiladi. Ega ikki tarkib li gapning bosh bo‘laklaridan biridir; u gapning hokim tarkibining grammatik markazi bo‘lib, shu tarkibdagi elementlarga, shuningdek, 11 tobe tarkibdagi bosh bo‘lakka – kesimga ham hokimdir. Ega gapni tashkil etuvchi markazlardan biri bo‘lib, u absolut hokim holatdagi bo‘lakdir. U gapdagi fikrni, hukmni o‘ziga qaratuvchi predmetning nomidir. Bu predmet harakatni bajaruvchi yoki qabul qiluvchi shaxsdir yoki kesim bilan ifodalangan holat yoki belgi egasidir. Ega ba’zan turni anglatadi (kesim bilan ifodalangan jinsning bir turi). Ega funksiyasidagi so‘z doim predmet anglatishi shart emas, u ba’zan harakatning nomini bildirishi mumkin. Masalan: Intilish foydali. Chekish zararli. Ana, chopish boshlandi, lekin bu harakat ham keng ma’noda predmet sifatida o‘ylanadi. Ega shu gapdagi fikr qarashli bo‘lgan, fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan aniqlanadigan predmetni ko‘rsatadi. Egadan anglashilgan predmet kommunikatsiya predmetidir. Eganing ma’nosi har xildir: 1. Kesimi fe’ldan bo‘lgan gaplarda ega doim shu harakatning bajaruvchisini anglatavermaydi, uning mazmuni gapning strukturasiga, umumiy mundarijaga qarab belgilanadi. Bunda ikki holat bor: Ega logik obyektni ko‘rsatganda, subyekt odatda ko‘makchili konstruksiya orqali ifodalanadi (bu konstruksiyada subyektni ifodalovchi so‘z kishi oti bo‘ladi, insonga nisbatan boshqa bajaruvchi uchun odatda bu konstruksiya qo‘llanmaydi), bu subyekt ba’zan jo‘nalish kelishigi formasidagi so‘z orqali ifodalanadi (kesim orttirma nisbatdagi fe’llardan bo‘lganda). Masalan : Ko‘chat shu bola tomonidan keltirildi. Uning etigi kosibga tiktirildi . Bu konstruksiya ko‘pincha adabiy tilda qo‘llanadi, jonli tilda subyekt ega orqali ifodalanadi. Bu tipdagi majhul oborotning taraqqiy etishi adabiy til uchun ham yangi yutuqlardandir. Passiv konstruksiyada bajaruvchini aniqlash birinchi o‘rinda bo‘lmaydi, shunga ko‘ra jonli tilda passiv konstruksiya odatda subyekt ifodalanmaydigan hollarda qo‘llanadi. Kesimi fe’ldan boshqa so‘z bilan ifodalangan gaplarda ega kesimdan anglashilgan jinsning turi (Kaptar — parranda kabi), belgi egasi (Dalalar ko‘rkam, Suv tiniq kabi) kabi ma’nolarni beradi. Logik subyektning har bir gapda ayrim bo‘lak bilan ifodalanishi shart emas: ba’zan eganing ma’nosi kesimning o‘zidan bilinib turadi (har xil vositalar yordamida). Lekin sub’yekt va predikatning har biri 12 ayrim-ayrim so‘z bilan ifodalanmagan bo‘lsa, gap ikki sostavli sanalmaydi. Subyekt va predikatning ikkalasi bir so‘z, bir guruh bilan ifodalanganda, gap sintaktik jihatdan ikki so‘stavga ajralmaydigan holda bo‘ladi. Bu bir sostavli gapdir. Ega qanday so‘z turkumi bilan ifodalanmasin va qanday mazmunni anglatmasin, u bosh kelishikda bo‘ladi. Bu forma uning absolut hokimlik holatini ko‘rsatuvchi grammatik belgilaridan biridir. Eganing sintaktik holati tartibdan ham bilinib turadi. Ega vazifasida keluvchi tipik so‘zlar otlar va substantiv xarakterdagi – ot kabi qo‘llanadigan olmoshlardir. Shuningdek, grammatik xususiyatlari jihatidan ot tusida bo‘lgan fe’llar – infinitiv, ish otlari va shu ma’nodagi sifatdoshlar ham ega bo‘lib kela oladi, lekin bularning o‘z ayrim xususiyatlari bordir (bular quyiroqda bayon qilinadi). Boshqa so‘zlar esa ega bo‘lish uchun substantivlashgan – ot ma’nosida qo‘llangan bo‘lishi – otlashgan bo‘lishi shartdir. Lekin gapda bir so‘z boshqa kategoriyadagi so‘z funksiyasida qo‘llanishi bilan o‘sha turkumga ko‘chgan sanalmaydi. Demak, egalarning qanday so‘z bilan ifodalanishiga ko‘ra ikki yirik guruhga bo‘linadi: substantiv egalar va substantivlashgan egalar (otlar, shu xarakterdagi so‘zlar bilan ifodalangan egalar va substantivlashgan so‘zlar bilan ifodalangan egalar). Eganing har xil ifodalanishini ko‘rsatadigan misollar: 1. Ot ega: Bog‘chalarda qushlar chiyillar. (H. O.) 2. Olmosh ega: Men aytayin ko‘rganim ham bilganni. (E. J.) Ot tusidagi substantiv xarakterdagi olmoshlar otlar kabi ega vazifasida qo‘llana beradi; sifat xarakteridagi olmoshlar esa ega bo‘lish uchun ot holiga aylanishi lozim. 10 10 10. G‘ulomov A. G. va Asqarova M. A.Hozirgi o‘zbek adabiy tili.(Sintaksis).-Toshkent:O‘qituvchi , 1965. 13 II BOB. EGA VA UNING GAPDAGI TASNIFI 2.1. Eganing gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplar Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] - kesimlik kategoriyasida mujassamlashgan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap kengaytiruvchisidir: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.M). 2. Biri - sensan, biri - men. (O) 3. Shunday o‘lka doim bor bo‘lsin. (H,O) 4. ( Sen ) Aytar so‘zni ayt, ( sen ) aytmas so‘zdan qayt (Maqol). Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi birinchi shaxs birlik ( - man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi shaxs ( -sin ), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari bilan ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nolarining muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisidir. 11 Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lakdir. Kesimdan axborot (kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir. Ega bevosita kesimlik shakli - [Pm] ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi. Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi: 1.Egali gaplar. 2.Egasiz gaplar. Egali va egasiz gaplar gaplarning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap kesimining lug‘aviy (W) va kesimlik qo‘shimchalari (Pm) qismlarining ba’zi bir ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq. 1.Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi Pm ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib 11 G‘ulomov A. G. va Asqarova M. A.Hozirgi o‘zbek adabiy tili.(Sintaksis).-Toshkent:O‘qituvchi , 1965 Hozirgi o‘zbek adabiy tili. (Sintaksis.) T., "O‘qituvchi", 1965. 14 chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va [Pm] ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi. I.[W]ga bog‘liq ravishda egasiz gaplarning vujudga kelishi. 12 1.O‘timsiz fe’llar (masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi. 1.Bugun stadionga boriladi. 2.O‘n minut qadar yo‘l yurildi. (O) 3.Institutning o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi. 4.Katta trassaga chiqish uchun o‘ng tomonga yuriladi. 5.Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o‘tiladi. Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘shdir. Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega o‘z-o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lganda edi (masalan, o‘qimoq ), uning vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi -Kitob Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida . 2. to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tili»ning izohli lug‘atdagi 8- ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1.Nargizaga og‘ir bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni engishga to‘g‘ri keladi. 2.Buning uchun Toshkentga o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri keladi. Bu gaplarning lisoniy strukturasi quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi. E N W Pm Bugun Toshkentga yuborib o‘z vakillarimizni so‘rashimizga to‘g‘ri kel adi yordamni 12 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2009 15 zarur korxonadan II.Egasiz gaplarning ikkinchi turi kesimdagi [Pm] ning xususiyatlari bilan bog‘liq. 1. Qerak, lozim, mumkin, zarur, darkor, muhim, shart, joiz, farz kabi kesimlik so‘zlari harakat nomlari bilan kesim mavqeida kelganda, egasiz gaplar vujudga keladi. Bunda [Pm) tarkibidagi uchta - mayl, zamon, inkor, tasdiq turli shakl va ma’nolarda bo‘lib, ularning shaxs-son shakli III shaxs birlikda bo‘ladi. 1.Mazkur masalada hammani qiziqtirayotgan barcha savollarga Respublika markaziy bankida va uning hududiy Bosh boshqarmalarida tashkil etilgan «Ishonch telefonlari» orqali batafsil javob olish mumkin. 2.Bu topshiriqni bajarish shart. 3.Ustozlar ishini har doim davom ettirmoq va rivojlantirmoq kerak. Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zlari Pm dagi mayl ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini ifodalovchi vositalar keladi. III. O‘zbek tilidagi atov gaplar egasiz gaplarning o‘ziga xos turini namoyon qiladi. 1.Keng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2.Yoqimli ohang. Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi.(I.R) Bu gaplar bir qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq gaplarni zamonlar bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi: 1. Keng sahro - keng sahro edi. 2. Tun - t un edi. Demak, atov gaplar hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimlardan iborat egasiz gaplardir. Qiyoslang: 1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muqimiy) 2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi.(I.Sulton) Z. Ko‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (I.Sulton) 16 IV.Semantik-funktsional shakllangan gaplar ham egasiz gaplarning alohida ko‘rinishidir. 1. -Bugun bormoqchimisan? - Ha. 2.-U ham bormoqchimi? - Yo‘q. 3.-Kitobni olasanmi? - Bo‘lmasamchi! 4.Nasriddin xaltani uloqtirib yubordi: Ma! Sen to‘y! (Afandi latifalaridan). 5. Salom, - dedi ko‘rish bilan hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarning orasidan. (G‘afur G‘ulom.) Egali gaplar. Egasiz gaplar tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gaplarga nisbatan juda kam miqdorni tashkil etadi. Egali gaplar esa tilimizning me’yoriy xususiyatlaridan biridir. Chunki gap markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi Pm (kesimlik kategoriyasi)ning qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilishini, muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqoza qiladi. Yuqorida aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch uzv (ega, hol, kesim) dan iborat bo‘lib, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin. Quyidagi ikki gapni qiyoslang: 1. Men kitobni o‘qidim. 2. Kitobni o‘qidim. Har ikkala gap ham [E-N-Pm] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi Pmga xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega I shaxs birlikdagi kishilik olmoshidir. Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi tufayli yuzaga chiqmagan. Ko‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasidir. Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin: 1. Egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gaplar. 2. Egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gaplar. 17 Egasi ifodalangan gaplar. Kesimdagi W, Pm xususiyatlari va ularning o‘zaro munosabati tufayli nutqda eganing tushirib qoldirilishi mumkin bo‘lmaydi. Bunda eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan: I. W ga bog‘liq omillar. II. Pm ga bog‘liq omillar mavjud. 13 13 Hojiev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi. Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlari o‘qituvchi va talabalari uchun qo‘llanma. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007 18 2.2. Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi Gapda kesim bilan bog‘lanib, shu kesimdagi qo‘shimchalar ifodalagan shaxs- sonni bildiruvchi va kim? nima? qayer? so‘roqlariga javob bo‘ladigan bo‘lak ega deb ataladi. Ega bosh kelishikda bo‘lib, odatda, quyidagicha ifodalanadi: 1. Ot bilan : Inson hayoti davomida juda ko‘p yomonliklar qilishi mumkin. 2. Olmosh bilan : Ular to‘garak mashg‘ulotlariga muntazam qatnashadilar. 3. Harakat nomi bilan: Takrorlash —o‘qishning onasi . 4. Otlashgan so‘zlar bilan: a) sifat bilan: Ya xshilar ko‘paysin, yomon qolmasin. b)son bilan: Ikkovimiz dala aylandik. v)sifatdosh bilan: O‘ q igan o‘zar, o‘ q imagan to‘zar. g) ravish bilan: Ko‘plar qatnashdi. d)taqlid so‘z bilan: To‘plarning gumbur-gumburi eshitilardi. e) modal so‘zlar bilan : Bor boricha, yo‘q holicha. 5. Ibora bilan: Uning yuziga oyoq qo‘yish axloqimizga zid. 6. Sintaktik birliklar bilan: Otlarning otxonaga olib o‘tilmagani Ziyodillani taajjublantirdi. 14 Ayrim paytlarda teng aloqadagi bir necha so‘z ham butunicha yoki bo‘lak- bo‘lak ravishda ega bo‘lib kelishi mumkin: Otam bilan akam bozorga ketishdi. Ba’zan ega chiqish kelishigidagi so‘zlar bilan ham ifodalanishi mumkin. Bunday paytlarda haqiqiy ega tushirilgan bo‘lib, undan oldin kelayotgan chiqish kelishigidagi so‘z ega vazifasini ifodalaydigan bo‘lib qoladi: Undaham bu kitoblardan bor . Bu gapdagi haqiqiy egani tiklash mumkin: Unda hambu kitoblardan biri bor . Kesim orqali izohlanadigan fikr predmetni anglatadigan, gapning boshqa bo‘laklariga tobe bo‘lmagan bosh bo‘lakka ega deyiladi. Ega keng ma’noda predmet tushunchasini bildirib, kesimdan anglashilgan predikativ belgining kimga yoki nimaga qarashliligini ko‘rsatadi 15 14 15 Zamonaviy o‘zbek tili. Sintaksis. Darslik. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2013. 19 Ega bosh kelishikdagi birliklar bilan ifodalanib, kim? nima? qa y er? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Ega, odatda, yakka so‘z: ot, olmosh, harakat nomi, otlashgan so‘z (sifat, son, olmosh, sifatdosh, ravishdosh, ravish, taqlid so‘z, undov so‘z, modal so‘z) bilan ifodalanadi. Eganing ot bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi atoqli yoki turdosh ot ko‘pincha ega vazifasini bajaradi: Toshkent -- O‘zbekistonning poytaxti. Chor-atrof yaproqlarning mungli shivir-shiviriga to‘ldi. Eganing olmosh bilan ifodalanishi. Ega bosh kelishik shaklidagi ot o‘rnida qo‘llanuvchi olmoshlar bilan ifodalanadi: Ular kulimsirab askiyaga quloq solishdi. Kimdir unga darrov bir kosa ovqat keltirib berdi. O‘zingiz juda aqlli, uzoqni ko‘radigan odamsiz. Eganing harakat nomi bilan ifodalanishi. Ega harakat nomi bilan ifodalana oladi: ... ariqdan yaan suvning shildirashi eshitila boshladi... (P.Q.). Boshliq bo‘lish oson, boshlamoq qiyin. (Maqol). Eganing otlashgan sifat bilan ifodalanishi. Sifatlar otlashib, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Botir topsa, barcha er, baxil topsa, bosib er. (Maqol). YAxshi yaxshining qadriga etar. (Maqol). Eganing otlashgan son bilan ifodalanishi. Sonlar ham otlashib, ega vazifasida keladi: Ikkovi ham bir-biriga juda o‘xshash... Tarbiya axloq va oqillikka tayanmog‘i lozim. Birinchisi yaxshi fazilatni o‘stirsa, ikkinchisi ba’zilarning illatidan himoya qiladi. Eganing otlashgan olmosh bilan ifodalanishi. Ega vazifasida sifat, son o‘rnida qo‘llanuvchi otlashgan olmosh bilan ham ifodalanadi: Bu, ehtimol, ona suti bilan kirgan g‘ayrishuuriy bir tuyg‘udir. Odamlar uchun xuddi manna shunisi kerak edi. Eganing otlashgan sifatdosh bilan ifodalanishi. Bosh kelishikdagi otlashgan sifatdosh ega vazifasini bajaradi: Ishlagan xor bo‘lmas (Maqol). Qimirlagan qir oshar (Maqol). Birlashgan daryo bo‘lar, tarqalgan irmoq bo‘lar (Maqol). 20 Eganing otlashgan ravish bilan ifodalanishi. Ravish otlashganda, gapda ega bo‘lib kelishi mumkin: Ko‘p so‘zning ozi yaxshi, oz so‘zning o‘zi yaxshi (Maqol). O‘qishning erta-kechi bo‘lmas (Maqol). Eganing otlashgan taqlid so‘z bilan ifodalanishi. Taqlid so‘zlar otlashib ega vazifasini bajaradi: Otning dukura-dukuri relslarning tutashgan joyiga urilayotgan g‘ildirak tovushi bilan uyg‘unlashib ketardi. Bu shovqinlarni karnayning vat-vati bosib ketadi. Eganing otlashgan undov so‘z bilan ifodalanishi. Ega vazifasida otlashgan undov so‘z kelishi mumkin: Er kurrasida qadim-qadim zamonlardan yangragan musiqiy «qur-ey!» bunday keyin ham tinmaydi . Eganing otlashgan modal so‘z bilan ifodalanishi. Otlashgan modal so‘z esa vazifasini bajarishi mumkin: Bor so‘ylaydi, yo‘q o‘ylaydi. (Maqol). Ega ba’zan frazeologik ibora bilan ham ifodalanishi mumkin: Birovning ko‘nglini ko‘tarish qiyin, ko‘nglini cho‘ktirish esa oson. Bundan tashqari, ega so‘z birikmasi yoki gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanadi. Eganing so‘z birikmasi bilan ifodalanishi. Ega vazifasida so‘z birikmasi kela oladi: Haqiqat va to‘g‘rilikni sevadigan odam doim vijdoni farmoniga itoat qiladi . Eganing gapga teng predikativ birlik bilan ifodalanishi. «Ega-kesim» munosabati aks etgan predikativ birlik ega vazifasida kela oladi: Bilagi zo‘r birni yiqitadi, bilimi zo‘r – mingni. O‘zbek tilida bosh bo‘laklarning spetsifik xususiyatlari mukammal tadqiq etilgan, bu masalaga bag‘ishlangan maxsus tadqiqotlar ham mavjud. Ushbu tadqiqotlarda eganing tarkibi, tuzilishi xususidagi fikr-mulohazalar bayon qilinadi. A.R.Sayfullayev gap bo‘laklarining semantik-leksik xususiyatlarini tadqiq etar ekan, egani strukturasiga ko‘ra uch turga bo‘ladi: sodda, qo‘shma, murakkab egalar. Shuningdek, ega leksik-semantik belgilariga binoan olti guruhga ajratiladi: shaxs; predmet; belgi; miqdor; harakat-holat; o‘rin-joy tushunchasini bildiruvchi egalar. 16 16 Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. 21 XULOSA Ega o‘zbek tilining grammatik va sintaktik tizimida asosiy o‘rin tutadigan bo‘laklardan biri sifatida tadqiqot uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishi doirasida ega tushunchasi, uning grammatik mazmuni, sintaktik funksiyalari va o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi har tomonlama tahlil qilindi. O‘rganilgan manbalar va amalga oshirilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ega gapning boshqa bo‘laklari bilan uzviy aloqada bo‘lib, uning mazmuniy va sintaktik strukturasini belgilashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Eganing grammatik kategoriyalari va uning morfologik ifodalanishi tilning umumiy qoidalari bilan birga, gapning semantik mazmunini ham aniqlab beradi. Ayniqsa, o‘zbek tilida ega turli grammatik shakllarda (ot, olmosh, son va ba’zan fe’l) ifodalanishi uning ko‘p qirraliligidan dalolat beradi. Tadqiqot davomida o‘zbek tilshunosligida ega tushunchasini o‘rganishga oid ilmiy manbalar tahlil qilindi. Jumladan, akademik grammatikalar va yetakchi tilshunoslar tomonidan olib borilgan izlanishlar eganing turli nazariy jihatlarini yoritishda katta ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, zamonaviy lingvistika metodlari asosida eganing uslubiy va amaliy jihatlarini chuqurroq tadqiq etish zarurati seziladi. Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, matnlarda ega ko‘pincha gapning asosiy semantik markazi bo‘lib xizmat qiladi va uning qo‘llanishi til uslublariga qarab sezilarli o‘zgaradi. Adabiy, ilmiy, rasmiy-uslubiy va publitsistik uslublarda eganing turli ko‘rinishlari matnning maqsadi va uslubiy xususiyatlariga moslashadi. Shu bois, ega o‘zbek tilining sintaktik tizimida nafaqat grammatik bo‘lak sifatida, balki stilistik vosita sifatida ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Eganing tadqiqi nafaqat grammatik nuqtai nazardan, balki uning semantik va uslubiy jihatlarini o‘rganish orqali ham keng imkoniyatlarni ochib beradi. Ega gapning ajralmas qismi sifatida nafaqat gap tarkibini tashkil etadi, balki uning kommunikativ maqsadini ham belgilaydi. O‘zbek tilida eganing ifodalanish shakllari xilma-xil bo‘lib, bu tilning boyligi va o‘ziga xosligini yana bir bor tasdiqlaydi. Bu esa, eganing sintaktik tadqiqi bilan bir qatorda uning leksik- semantik va uslubiy tahliliga ham e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi. 22 O‘tkazilgan tahlillar shuni isbotladiki, ega gapning asosiy semantik markazi sifatida tilning har bir darajasida uzluksiz faoliyat yuritadi. Uning boshqa bo‘laklar bilan sintaktik bog‘lanishlari, ayniqsa, to‘ldiruvchi, hol va kesim bilan o‘zaro munosabatlari gap tuzilishini yanada mukammal ifodalash imkonini beradi. Bu jarayonda ega bo‘lak sifatida nafaqat sintaktik, balki pragmatik vazifalarni ham bajaradi. Tilshunoslikka oid tarixiy manbalar eganing o‘rganilishi doimiy rivojlanish bosqichida ekanligini ko‘rsatadi. Turli davrlardagi ilmiy izlanishlar eganing grammatik xususiyatlarini aniqlash bilan birga, uning o‘ziga xos sintaktik va kommunikativ vazifalarini ham yoritib bergan. Bugungi kunda esa zamonaviy texnologiyalar va kompyuter lingvistikasi vositasida eganing qo‘llanilishi bo‘yicha avtomatik tahlil imkoniyatlari yuzaga kelmoqda. Bularning barchasi eganing tilshunoslikda ahamiyatli mavzu ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Bundan tashqari, eganing ta’lim jarayonida o‘rganilishi tilni o‘rganayotgan talabalar uchun ham nazariy, ham amaliy jihatdan muhimdir. Chunki ega haqida to‘g‘ri va mukammal bilimga ega bo‘lish nafaqat o‘zbek tilining grammatik qoidalarini o‘zlashtirish, balki fikrni to‘g‘ri va mantiqiy ifodalashga ham yordam beradi. Eganing nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganish o‘zbek tilshunosligida ko‘plab dolzarb masalalarni hal etishga xizmat qiladi. Avvalo, ega gapning asosiy bo‘lagi sifatida boshqa grammatik birliklar bilan qanday o‘zaro aloqada bo‘lishi masalasi lingvistikadagi muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ega orqali gapning sintaktik tarkibi va semantik yuklamasi aniqlanadi, shu sababli uni tadqiq qilish nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki til o‘rgatish, tarjima qilish, uslubiy tahlil kabi amaliy sohalarda ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilida eganing xilma-xil grammatik ko‘rinishlari uning universal, ammo ayni paytda o‘ziga xos xususiyatlarini ochib beradi. Bu esa boshqa tillar bilan qiyosiy tahlillar o‘tkazish uchun boy ma’lumot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, ega va kesimning o‘zaro bog‘lanishi va uyg‘unlashuvi o‘zbek tilining flektiv emas, balki agglutinativ tipga mansubligini yanada aniqroq namoyon etadi. Bu kabi tahlillar til tipologiyasi va umumiy lingvistika uchun ham qimmatli hisoblanadi. Zamonaviy lingvistikada 23 ega mavzusini yoritishda matn lingvistikasi, pragmalingvistika va korpus lingvistikasi kabi yangi yo‘nalishlardan foydalanish samarali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, matnlarda eganing statistik o‘rganilishi, uning turli uslublardagi qo‘llanilishi va kontekstdagi semantik yuklamasi bo‘yicha tadqiqotlar o‘zbek tilshunosligining yangi qirralarini ochishga imkon beradi. Bu esa nafaqat ilmiy tadqiqotchilar uchun, balki til o‘rganuvchilar va pedagoglar uchun ham katta ahamiyatga ega. Shuningdek, ega o‘zining funksional ahamiyati sababli o‘zbek tili sintaksisida ham, morfologiyasida ham o‘zaro bog‘liqlikni ta’minlovchi asosiy bo‘lak sifatida qaraladi. U matn tuzilishida, fikrning mazmunini to‘g‘ri ifodalashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, fikrni aniq va lo‘nda yetkazishning vositasidir. Bu jihatlar, ayniqsa, ta’lim jarayonida ega haqida mukammal bilim berishning zarurligini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ega mavzusini kengroq miqyosda o‘rganish nafaqat o‘zbek tili grammatikasi, balki tarjima nazariyasi, tilshunoslikning qiyosiy va tarixiy yo‘nalishlari, hatto kompyuter lingvistikasi uchun ham qimmatli bo‘lishi mumkin. Masalan, avtomatik tarjima tizimlari uchun ega va uning gapning boshqa bo‘laklari bilan munosabatlarini aniqlash algoritmlarini ishlab chiqish, sun’iy intellektni tilga oid masalalarni yechishda yanada takomillashtiradi. Ega o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi zarur bo‘lgan asosiy bo‘laklardan biri bo‘lib qoladi. Uning grammatik, semantik, uslubiy va amaliy jihatlarini yanada chuqurroq tadqiq qilish orqali o‘zbek tilining nafaqat ichki tizimini yaxshiroq anglash, balki xalqaro miqyosda uning lingvistik xususiyatlarini targ‘ib qilish imkoniyati ham yuzaga keladi. Shu sababli, kelajakdagi tadqiqotlar bu sohani yanada boyitib, yangi ilmiy natijalar keltirishi shubhasiz. Xulosa qilib aytganda, ega o‘zbek tilining barcha darajalarida o‘z ahamiyatini saqlab qoluvchi asosiy bo‘lak sifatida lingvistik tadqiqotlar uchun doimo dolzarb mavzu bo‘lib qoladi. Kelgusida ushbu sohani yanada chuqurroq o‘rganish, jumladan, boshqa tillardagi ega tushunchasi bilan qiyosiy tahlil qilish va zamonaviy lingvistik usullardan foydalangan holda yangi ilmiy xulosalar chiqarish, ushbu mavzuning yanada rivojlanishiga xizmat qiladi. Yakuniy xulosa 24 sifatida aytish mumkinki, eganing o‘zbek tilidagi o‘rni va tadqiqi nafaqat nazariy lingvistika, balki amaliy tilshunoslik uchun ham muhimdir. Kelgusida eganing nutq tahlili, tarjima nazariyasi va til o‘rgatish metodikasi doirasida chuqurroq o‘rganilishi, shuningdek, boshqa tillardagi ega tushunchasi bilan qiyosiy tahlillari amalga oshirilishi tilshunoslik ilmining rivojiga sezilarli hissa qo‘shadi. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T., O‘zbekiston, 2016. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” to‘g‘risidagi Farmoni (Xalq so‘zi, 2017 yil, 8 fevral) 3. Mirziyoyev Sh. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T., O‘zbekiston, 2017. 4. G‘ulomov A. G. va Asqarova M. A.Hozirgi o‘zbek adabiy tili.(Sintaksis).- Toshkent:O‘qituvchi , 1965 5. Jamolxonov H. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Toshkent: O‘zME, 2013. 6. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2009 . 7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2010 . 8. Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. 9. Jamolxonov H. O‘zbek tilining nazariy fonetikasi. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Fan, 2009. 10. G‘ulomov A. G. va Asqarova M. A.Hozirgi o‘zbek adabiy tili. (Sintaksis).-Toshkent:O‘qituvchi , 1965. 11. Zamonaviy o‘zbek tili. Sintaksis. Darslik. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2013. 12. Mirtojiev M. O‘zbek tili fonetikasi. – Toshkent: Fan, 2013. 13. Nazarov K., Egamberdiev B. O‘zbek tili ishora-imlo qoidalari. (Punktuatsiya). Oliy o‘quv yurtlari filologiya fakultetlari talabalari uchui qo‘llanma. – Toshkent: O‘qituvchi, 1996. 14. Ne’matov H, Bozorov O. Til va nutq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1989. 15. Ne’matov H, Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 26 16. Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligi tarixi. Oliy o‘quv yurtlari o‘zbek filologiyasi fakultetlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. 17. Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Solixo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1992 . 18. O‘rinboev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida sintaktik munosabatlar. (O‘quv qo‘llanma). – Samarqand: SamDU nashri, 2002. 19. Hojiev A. O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi. Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlari o‘qituvchi va talabalari uchun qo‘llanma. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007 20. Irisqulov M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2009. 21. www.ziyo.net 22. www.thinsan.com 23. www. uforum.uz 24. www.literature.uz 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. O‘zbek tilshunosligida eganing o‘rni va tadqiqi masalalari

1.1. Ega tushunchasining tilshunoslikdagi o‘rni

1.2. O‘zbek tilshunosligida eganing o‘rganilishi

II bob. Ega va uning gapdagi tasnifi

2.1. Eganing gap qurilishidagi o‘rni. Egali va egasiz gaplar

2.2. Ega va uning turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить