Ekologik ta'lim va tarbiya - Экология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Экология

Ekologik ta'lim va tarbiya

Купить

Ekologik ta'lim va tarbiya

Reja: 1. Ekologik bilimlarni rivojlanitirish zaruriyati. 2. Atrof muhit holatini o'rganish, tushuntirish va baholash muammolari. 3. Ekologik bashorat va ekologik ekspertiza tushunchalari. 4. O’zbekistonda ekologik ta'lim, tarbiya va uni rivojlantirish masalalari.

XX asr oxirida insoniyatning biosferadagi jarayonlarga ta'siri o'zining yuqori bosqichiga yetdi. Hozirgi avlod mahalliy va ma'naviy ekologik inqiroz vaziyatlari kuzatilmoqda. Bunday murrakab davrda ekologiyaning ilmiy-nazariy, amaliy, talimiy madaniy va axboriy ahamiyatlari tobora ortib bormoqda. Atrof muhit holatini to'g'ri baholash, zarur tadbirlarning o'z vaqtida o'tkazilishini ta'minlash ekologik bilimlarning rivojlanganlik darajasi bilan bevosit bog"liqdir.

Atrof muhit holatini kuzatish, nazorat qilish va boshqarish tizimi-monitoring ekologik vaziyatni o'rganish va baholash imkoniyatini berada. Monitoring ko'chma labaratoriyalar, turg'un postlar va maxsus jihozlangan observatoriyalarda olib boriladi. Lekin mo-nitoring tizimi biosfera va uning alohida hududlaridagi ekologik vaziyatni to’g^ri baholash uchun har doim ham etarlicha imkoniyatga ega emas. Natijada atrof muhit holati va mavjud ma'lumotlar o'rtasida farqlar bo'lishi muqarrar. Shuning uchun hozirgi kunda atrof muhitdagi o’zgarishlarni tcf g'ri va ishonarli baholash muammoli vazifadir. Bunday vaziyat O’zbekiston Respublikasi uchun ham tegishlidir va alrof muhit holatini ishonarli baholash uchun monitoring tizimini takomillashtirish lozimdir. Atrof muhit hola

• Asrimizning 70-yillarida rivojlangan kapitalistik davlatlarda tushkunlik bashoratlari yuzaga keldi. A.Pechchei, O.Toffler, R.Folk, Dj. Forester, D.Medouz va boshqalar ijtimoiy-ekologik tushkunlik vakillari hisoblanadilar. Ularning fikricha hozirgi o'sish suratlari va tabiatga tajovuz saqlanib qolsa XXI asrning birinchi yarmi yakunida ekologik inqiroz muqarrardir. Ekologik inqirozning oldini olish uchun ular ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanish suratlarini mintaqaviy yoki jahon miqyosida chegaralash, sekinlatish zarurligini ta'kidlaydilar.

• Dinamik muvozanat bashoratlari tushkunlik bashoratlarga zid ravishda yuzaga keldi. V. Leonfev, B.Xyuz, Ya.Tinbergen, G.Kan kabi bu ycrnalish vakillari rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda ishlab chiqarish suratlarini sekinlatib, rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotini o'stirish uchun sharoitlar yaratishni taklif qildilar. Shuni ta'kidlash lozimki, ikkala yo'nalish vakillari vaziyatning murrakabligi va insoniyatning imkoniyatlariga ortiqcha baho berib yubormaslikka chaqiradilar.

• Tabiatni muhofaza qilish vazifalarini hal qilish yo'llari bo'yicha ilmiy ishlanmalarni ham bir necha guruhlarga bo'lish mumkin. Demografik konsepsiyalarda ba'zi olimlar (D.Medouz, M.Mearovich, A.King, A.Yerlix va boshqalar) aholi soni o'sishini chegaralash tarafdoridirlar. B.Kommoner, B. Uord, R.Dyubo va boshqalar tabiatni muhofaza qilish masalalarini atrof muhitni ifloslamaydigan texnologiyalar yaratish va ijtimoiy sharoitlarni hisobga olgan holda hal qilishni taklif qiladilar. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ijtimoiy ekologik bashoratlar ekologik inqirozning oldini olishda muhim rol o'ynaydi. (Tzbekiston va Markaziy Osiyo mintaqasida kelajak ijtimoiy ekologik o’zgarishlarni ko'p yil oldinga mo'ljallangan bashoratlarni ishlab chiqish alohida ahamiyatg

• Tabiatdan foydalanishda iqtisodiy mehanizmni takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kunda tabiiy muhitning me’yoridan ortiq ifloslanganligi, tabiiy resurslardan foydalanganlik uchun jarima va to’lovlar joriy qilingan. Buning natijasida to’plangan mablag’lar turli ekologik tadbirlarga sarflanishi mumkin. O’zbekistonda yangi iqtisodiy munosabatlarga o’tish jarayonida tabiatdan foydalanishning o’ziga xos iqtisodiy mexanizmi shakillanmoqda. Tabiatdan foydalanish iqtisodiyotining amaliyotga tadbiq etilishi “Inson va tabiat” o’ryasidagi munosabatlarni muvozanatga keltirishda muhim ro’l o’ynaydi.

Tabiatni muxofaza qilish, tabiatdan oqilona foydalanish va ekoogik sharoitlarni yaxshilashda ekologik ta’lim tarbiya muhim ro’l o’ynaydi. Turli mamlakatdagi ekologik vaziyat, tabiatdan foydalanish xususiyatlari ko’p jihatdan aholining ekologik savodxonlik darajasi, ekologik madaniyatga bog’liqdir. Ekologik tarbiya oiladan boshlanadi. Ekologik ta’lim va tarbiya bog’chadan oliy o’quv yurlarigacha uzluksiz davom etishi lozim. Tabiatga mexr-insonlarga oqibatdir .

• Ekologik ta’lim tarbiya BMT, YUNESKO va YUNEP ning diqqat markazidagi masaladir. Ekologik ta’laim va tarbiyani rivojlantirish uchun jaxon, aloxida davlatlar miqyosida turli tadbirlar o’tqazilmoqda. Har bir soha mutaxassisi ekologik savodxon bo’lishi va o’z faoliyatida tabiatga zarar yetkazmasligi, ekologik ta’lim-tarbiyani rivojlantirishga hissasini qo’shishi lozimdir.

O’zbekiston respublikasida ekologik ta’lim va tarbiyani rivojlantirish soxasida ma’lum tadbirlar o’tqazilmoqda. Mamlakatimizda ekologik ta’lim- tarbiyani amalga oshirishning uzluksiz konsepsiyasi ishlab chiqilgan. Lekin bu borada kamchiliklar hali ko’p. Jumladan O’zbekiston respublikasining “Tabiatni muxofaza qilish to’g’risidagi” qonunida ushbu masalaga kam o’rin berilgan. Ekologik axborot tizimi yaxshi shakillanmagan. Bu muammolar yaqin yillar ichida ijobiy hal qilinishi lozim.

• XXI asr-ekologiya asri bo’lishi shubhasizdir. Xar bir inson ona sayyoramiz tabiatni ziyon yetkazmasdan o’zgartirishi, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va yashash muhitini saqlashdek muqaddas ishga o’zining munosib hissasini qo’shishi lozimdir.

• Yurtimizda jismonan yosh avlodning dunyoga kelishi va rivojlanishi uchun barcha zarur sharoitlar yaratilmoqda. Sog’lom turmush tarzini shakllantirishni toza atrof muhitsiz, boshqacha qilib aytganda ekologik xavfsiz tabiiy muhitsiz bir yoqlama tasavvur etib bo’lmaydi. Sog’lom turmush tarzi hamda atrof muhit bir-biri bilan o’zaro chambarchas bog’langandir. Sog’lom atrof muhit, tabiiy muhitning toza va musaffoligi bolalarning sog’lom va yetuk voyaga yetishining asosiy omillaridan biridir.

• Ekologik muammo taraqqiyot, xavfsizlik, aholining turmushi va bevosita odamlar hayotining davomiyligiga ta’sir ko’rsatib, ayniqsa aholining eng yosh qismi bo’lgan bolalar hayotiga katta xavf soladi. Sir emaski, ifloslangan, zaharlangan atrof-muhit birinchi navbatda hali yosh, endi rivojlanib shakllanib borayotgan organizmga katta ta’sir ko’rsatadi, uning fiziologik va ruhiy rivojlanish holatiga ham ta’sir etmay qolmaydi.

Ayniqsa, hozirgi paytda oilada ekologik omil va talablarga asoslanib sog’lom turmush tarzini shakllantirish masalalari muhim kasb etmoqda. Bizning nazarimizda, oila – oila a’zolari o’rtasida sog’lom turmush tarzini shakllantirish, unga rioya qilish va targ’ib qilish, zararli odatlarni oldini olish, toza musaffo muhitni qaror toptirishning kichik yorqin modeli hisoblanadi. Oila a’zolarining munosabati, xo’jalik yuritish uslubi, tartib- qoidalari va odat-ko’nikmalari oilaning qadriyatlarini belgilaydi

• Ko’p mingyillik jamiyatimiz tarixi shundan dalolat beradiki oilada ma’naviy-ekologik qadriyatlarga va uning qaror topishiga katta e’tibor berilgan. Oxirgi yuz yillikda respublikamiz ekologik tizimiga katta salbiy ta’sir yetkazildi, ajdodlarimizning tabiatdan foydalanish borasidagi xalq udumlari va an’anaviy odob-ahloq qoidalari unutib yuborildi.

• Xalqimiz boy ekologik madaniyatga ega. Asrlar davomida shakllanib kelgan boy milliy ma’naviy qadriyatlarimiz va merosimiz shundan dalolat beradiki, ota-bobolarimiz, ajdodlarimiz Ona zaminga o’zgacha munosabatda bo’lib, suv, tuproq, havoni qadrlaganlar. Tabiat boyliklari va uning ehsonlarini asrab-avaylab, ulardan tejab foydalanganlar. Ma’naviyatimiz poydevori hisoblangan muqaddas hadislarda: “Englar, ichinglar, isrof qilmanglar”, deyilgan. Isrof qilmaslik, uvol, gunoh va me’yor kabi tushunchalarni yaxshi anglab yetganlar va kundalik turmush faoliyatida ularga qat’iy amal qilganlar. Atrof-muhitni, uyni, mahallani, ko’cha-kuyni, shahar, qishloq, ovullarni, bozorlarni, ariqlarni, hovuzlarni toza, saranjon-sarishta tutganlar. Boshqacha aytganda, ekologik ma’naviyatga, ekologik qoida va mezon

• Xalqimizda yaxshi bir naql bor “Atrof-muhit tozaligi uyning ostonasidan boshlanadi”. Har bir xonadonning sarishtaligi, obodligi uning ostonasida, ko’cha-kuy, hovli-joyni toza va saranjom tutishda bilinadi. “Qush uyasida ko’rganini qiladi” deganlaridek, ota-onalar bolalarga tabiat in’om etgan suvni asrab-avaylash, tuproq va havoni ifloslantirmaslik, o’simlik-yashillik olamini saqlash haqidagi o’gitlarni doimiy ravishda singdirishlari va ularning hayot mezoniga aylantirishlari talab etiladi. Bolalarimizga, O’zbekiston uchun tobora qadrli bo’lib borayotgan ichimlik suvidan tejab- tergab foydalanish munosabatini shakllantirish ayniqsa, o’ta muhim masaladir. • • Ta’kidlash jozki, ayniqsa bizning o’lkamizda yer va suv asosiy milliy boylik bo’lib, xalq farovonligining asosiy manbai hisoblanadi.

• Avvalombor, bolalarimizda ekologik madaniyat saboqlarini shakllantirishda kattalarning tabiatga, atrof-muhitga bo’lgan munosabati katta o’rin tutadi. Ota-onalarning atrof-muhit tozaligini saqlashga bo’lgan doimiy e’tibori, say’-harakatlarini ko’rgan va his qilgan bolalar – farzandlar, ular orqasidan ergashishga harakat qilishadi, ulardan namuna va o’rnak oladilar. Oila davrasida birgalikda erta bahorda hovli va ko’chada daraxt ekish, uni parvarish qilish, obodonlashtirish va ko’kalamzorlashtirish ishlarini amalga oshirish, hovlini obod qilish har bir bola uchun yaxshi namuna maktabini o’taydi hamda atrof-muhitga bo’lgan ezgu munosabatini belgilashda zamin yaratadi.

• Ko’kalamzorlashtirish jarayonlariga jalb etilgan bolalarning o’z navbatida estetik dunyoqarashi va tafakkuri kengayib boradi, tabiatdan, uning boy xilma-xil ranglaridan ma’naviy estetik zavq olishi, tabiatga oshnoligi kuchayadi. Gullarni xush ko’rmaydigan bolaning o’zi yo’q. Xonadonimizda madaniy gullarni ko’paytirish va parvarish qilish ekologik tarbiyaning yaxshi unumli vositasi bolalarning ekologik ongini rivojlantiradi. Xonadondagi gullar, yashil o’simliklar o’z navbatida havoni kislorod bilan ta’minlab bolalarimizning toza havo bilan nafas olishni ta’minlaydi. Qizlar ayniqsa gullarga oshno bo’ladilar, o’g’il bolalar esa tirik jonivorlarni parvarish qilishga moyil bo’ladilar. Ota-onalar, ayniqsa ayollar bolalarning erta yoshligidanoq bu moyilliklarni aniqlab, bu yo’sinda ish olib bor

• Ota-onasining atrof-muhitga hatti-harakati bolada qanday munosabat uyg’otadi? Axlat va chiqindilarni duch kelgan yerlarga to’kish, uni yondirish, ayniqsa kuzgi xazonrezgi davrda xazonlarni yoqib havoni bulg’aydigan noxush holatlariga beihtiyor ko’zimiz tushadi. Eng achinarlisi biz ba’zan bu jarayonga bolalarni ham tortmoqdamiz, shu kabi ishlarni ularga buyurib oxir-oqibatda ularni bunday salbiy harakatlarning bevosita ishtirokchisiga ham aylantiramiz. O’z navbatida esa bolalar kattalar harakatidan, munosabatidan o’rnak oladilar. Aksincha, bolalarning atrof-muhitga bo’lgan nojo’ya munosabatiga ota-onalar munosabat bildirishlari va buning salbiy oqibatini tushuntirib, tabiiy muhit tozaligi, havoning musaffoligi avvalom bor bizning salomatligimiz, hayotimiz barqarorligini ta’minlashini asto

• Binobarin, hozirgi bozor iqtisodiyoti davrida yer, suv, tabiiy gaz va boshqa resurslardan oqilona, samarali va tejamkorlik bilan foydalanish oilaning daromadiga ta’sir etishini bolalar bilishlari foydadan holi bo’lmas. • • Dunyo hamjamiyati oldida turgan muhim vazifalardan biri hozirgi va kelajak avlod uchun toza, sog’lom, xavfsiz atrof-muhitni yaratish masalasi hisoblanadi. Barqaror rivojlanish zaminida aynan hozirgi va kelajak avlodlar manfaati – bolalar, farzandlarimiz manfaati, ularni xavf ostiga qo’ymaslik, ular uchun toza, sog’lom va xavfsiz atrof-muhit va farovon hayot yaratish masalasi turganligini aytib o’tish joiz. • • Tabiatga yaqinlik, ona zaminga muhabbat, jonajon o’lkaning go’zalliklaridan bahramand bo’lish bolalarni ma’naviy-ruhiy jihatdan boyitib nafis didini shakllantird

• SHundan kelib chiqib quyidagilarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir: • bolalarimizda atrof-muhitga bo’lgan ijobiy munosabatni shakllantirish, ularda mas’uliyat hissini uyg’otish va tarbiyalash, tabiat resurslaridan – yerdan, suvdan, energiyadan, barcha xom- ashyolardan ehtiyotkorlik, tejamkorlik va sarhisoblik bilan foydalanish, ya’ni uvolga yo’l qo’ymaslik ko’nikmalarini kundalik hayotda ularga singdirishimiz, bu hatti-harakatlarda shaxsiy namuna amallarini ko’rsatish; • bolalarizning ma’naviy-ma’rifiy tarbiyasiga asosiy urg’u berib, ularda yuksak insoniy fazilat, atrof-muhitga bo’lgan munosabatning yaratuvchanlik, bunyodkorlik va obod etish sifatlarni qaror toptirish orqali ekologik ma’naviyatni va tabiatga bo’lgan yangi qarashni shakllantirish; • oila muhitida toza ichimlik suvida

• bolalarimizda ekologik huquqning birlamchi kurtaklarini, ya’ni atrof tabiiy muhitga bo’lgan o’z fuqaroviy burch va majburiyatlarini anglab yetishlariga, ekologik xavfsiz muhit insonlarning sog’lom hayot kechirishlariga hamda sanekologik holatining yaxshilashiga zamin bo’lishini tushuntirib borish; • bolalar tomonidan turli hayotiy vaziyatlarda qaror qabul qilayotganlarida, albatta atrof-muhit holatini e’tibordan chiqarmaslikni va uni hisobga olish zarurligini, bolaning atrof-muhitni toza saqlashda ko’rsatgan amallarini ota-onalar doimiy ravishda qo’llab-quvvatlashi hamda tabiatga qilingan nojuya hatti-harakatning qanday salbiy oqibatlarga olib kelishini o’qtirib borish; • farzandlarimizni bo’sh vaqtlarida bevosita tabiat qo’ynida, hayvonot va o’simlik olamining turli tuman ekanligini ang

Mavzuni mustahkamlash uchun savollar . • 1. Ekologik bilimlarni rivojlantirish zarurati sabablarini tushuntiring. • 2. Atrof-muhit holati qanday o’rganiladi va baholanadi? • 3. Ekologik bashorat deganda nimani tushunasiz? • 4. Ekologik ekspertiza nima va u qanday maqsadlarda amalga oshiriladi? • 5. Ekologik ta’lim-tarbiyaning qanday shakillarini bilasiz? • 6. Ekologik madaniyat deganda nimani tushunasiz? • 7. Qachon kapitalistik davlatlarda tushkunlik vaziyati yuzaga kelgan? • 8. Ijtimoiy-ekologik tushkunlik vakillari kim? • 9. Ularning fikricha hozirgi o’sish suratlari va tabiatga tajovuz saqlanib qolsa nima ro’y beradi? • 10. Demografik konsepsiyalarda qaysi olimlar axoli soni o’sishini chegaralash tarafdori bo’lgan?

• 11. B. Kommoner, B.Uord, R. Dyubova boshqalar nimani taklif qilishgan? • 12. Ishlab chiqarishning atrof-muhitga zararini kamaytirishda nima muhim rol o’ynaydi? • 13. Ekologik ta’lim-tarbiyaga e’tibor beradigan tashkilotlar qaysilar? • 14. O’zbekiston Respublikasida ekologik ta’lim-tarbiyani rivojlantirish sohasida qanday tadbirlar o’tkazilgan? • 15. Insolar va hayvonlar hayotida o’simliklarning o’rni qanday? • 16. Yog’ochda inson hayotida kerak bo’ladigan necha turli maxsulotlar bor? • 17. Insonning o’simliklarga ta’siri qanday? • 18. Ota-onaning atrof-muhitga hatti-harakati bolada qanday munosabat uyg’otadi? • 19. Bolalarni ekologik tozalikka o’rgatish bilan nimalarga erishish mumkin? • 20. Ekologik ta’lim tarbiya bizga nima uchun kerak?

TESTLAR • 1 Sayyoramizda qancha o’simlik turlari mavjud? • a*) 500 mingdan ortiq • b) 300 mingdan ortiq. • c) 200 mingdan ortiq. • d) 700 mingdan ortiq. • 2 Biosferadagi hayvon turlarining aniqlangan soni? • a) 2,5 mln • b*) 1,5 mln • c) 3,5 mln • d) 4 mln • 3 Hayvonlarning qancha turi hasharotlarga to’g’ri keladi? • 2 mln dan ortiq. • 3 mlndan ortiq. • 1 mln dan ortiq. • 4 mln dan ortiq. • 4 Halqaro ‘qizil kitob ‘ qachon tashkil qilingan? • a*)1966-yil • b) 1976-yil • c) 1776-yil • d) 1834-yil

• 5 O’zbekistonda umurtqali hayvonlarning qancha turi bor? • a) 582 ta • b*) 682 ta • c) 782 ta • d) 884 ta • 6 O’zbekistonda nechta umurtqasiz hayvonlar turi mavjud? • a) 33484 ta • b*) 32484 ta • c) 31184 ta • d) 33286 ta • 7 Nechanchi asrdan boshlab qo’riqxonalar milliy bog’lar va zakazniklar tashkil qilina boshlandi? • a) XX asr • b) XVIII asr • c*) XIX asr • d) XVII asr • 8 Yer yuzidagi hayvonlar biomassasining necha foizi umurtqasizlarga to’g’ri keladi? • a) 90% • b) 80% • c) 85% • d*) 95% • d) XXIII asr.

• 9 Yog’ochdan inson ehtiyoji uchun qancha mahsulot olinadi? • a*) 20 mingdan ortiq. • b) 30 mingdan ortiq. • c) 10 mingdan ortiq. • d) 15 mingdan ortiq. • 10 Nechanchi asr ekologik asri bo’lishi shubhasizdir? • a) XXII asr • b) XXV asr • c*) XXI asr

ADABIYOTLAR 1. I.A.Karimov. O ’zbekiston XXI asr busagasida xavsizlikka taxdid , barkarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari . T . 2. Ba ratov P . Tabiatni muhofaza qilish . T. O’qituvchi. 1983 y. 3. Egamberdiyev R. Ekologiya. T. 1993 y. 4. Ergashev A. Ergashev T. Ekologiya, biosfеra va tabiatni muxofaza q ilish. Toshkеnt “yangi asr avlodi” 2005 y. 5. To’xta е v A. Ekologiya. T., “O`qituvchi” 1998 y. 6. Usmonov M.B., Rustambo е v M.X., Xolmuminov J.T. va boshk. Ekologiya xukuki “Uzb е kiston yozuvchilar uyushmasi” 2001 y. 7. Yormatov D. Nor q ulov A. Avazov Sh. Sultonov N. Sanoat ekologiyasi « O`zbеkiston faylasuflari milliy jamiyati » nashriyoti. Toshkеnt 2007 y. 8. Otaboyev S. Nabiyev M. Inson va biosfera. T. O’qituvchi . 1995. 307 b. 9. To’xtayev A, Xamidov A, Ekologiya asoslari va

Купить