Epik tur va janrlar

KURS ISHI  EPIK TUR VA JANRLAR
Reja:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB EPIK TUR VA UNING JANRLARINING XUSUSIYATLARI……….7
1.1. Epik tur va uning janrlari …………….………………………………….7
1.2. Epik asarning spetsifik xususiyatlari  ………………….…………...…12
1.3. Zamonaviy o zbek adabiyotida novella janrining o ziga xosligiʻ ʻ ………16
II   BOB   EPIK   ASARLARNI   TAHLIL   QILISH   VA   O’RGATISH
USULLARI………………………………………………………………………20
2.1.  Epik asarlarni tahlil qilish usullari …………..……………………….….20
2.2.  Epik asarlarni o‘rgatishda ta’limiy integratsiyadan foydalanish………26
XULOSA…………………………………………………………………………30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………………31
2 KIRISH
Adabiyot insoniyatning ma’naviy-ruhiy olamiga bevosita ta’sir o tkazuvchi,ʻ
uning his-tuyg ularini tarbiyalovchi muhim vositadir. Adabiyotning tur va janrlari	
ʻ
xilma-xil bo lib, ular orqali inson hayoti, uning ichki kechinmalari, orzu-umidlari	
ʻ
badiiy   ifodalanadi.   Epik   tur   adabiyotning   eng   qadimiy   va   keng   tarqalgan   turi
bo lib,   u   voqealar   rivoji,   qahramonlar   taqdiri   va   xarakterini   hikoya   qilish   orqali	
ʻ
inson   va   jamiyat   hayotidagi   muhim   muammolarni   aks   ettiradi.   Epik   turga   oid
doston, roman, qissa, hikoya kabi janrlar o ziga xos badiiy xususiyatlarga ega.	
ʻ
Prezidentimiz   Shavkat   Mirziyoyev   adabiyot   va   madaniyatning   jamiyat
hayotidagi   ahamiyatini   alohida   ta’kidlab,   yosh   avlodni   milliy   adabiy   merosimiz
bilan   yaqindan   tanishtirish,   ularning   badiiy   didini   o stirish   zarurligini   uqtirib	
ʻ
kelmoqdalar.   Jumladan,   “...Biz   buyuk   ajdodlarimizning   bebaho   adabiy   merosini
chuqur   o rganishimiz,   uning   ma’naviy-axloqiy   qadriyatlarini   yosh   avlod   qalbiga	
ʻ
singdirishimiz kerak” degan fikrlar bildirilgan.
Mavzuning   dolzarbligi .   Bugungi   globallashuv   davrida   milliy   o zligimizni	
ʻ
saqlab   qolish,   yosh   avlodni   vatanparvarlik   ruhida   tarbiyalash,   ularning   badiiy-
estetik   didini   yuksaltirishda   epik   tur   va   janrlarning   o rni   beqiyos.   Epik   asarlar	
ʻ
orqali   tariximiz,   milliy   qadriyatlarimiz,   urf-odatlarimiz   aks   ettiriladi,   insoniylik
g oyalari targ ib qilinadi. 	
ʻ ʻ Epik asarda plastik elementlar bilan bir qatorda noplastik
elementlar   ham   mavjud   bo'lib,   bu   elementlar   muallif   obrazini   tasavvur   qilishda
muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Epik   asarning   noplastik   elementlari   deyilganda
muallifning   mushohadalari,   fikrlari,   tasvir   predmetiga   hissiy   munosabati   kabilar
tushuniladi.   Epik asarning spetsifik xususiyatlaridan yana biri shuki, bu turga oid
asarlar   asosan   nasriy   yo'lda   yoziladi.   Ba'zan   lirik   asarlar   ham   nasriy   yo'lda
yaratiladi.   Bundan   yaqqol   ko'rinib   turibdiki,   "nasriy   asar"   hamda   "epik   asar"
tushunchalari ikki xil ma'noni kasb etadi. 
3 Hikoya,   qissa   va   roman   eposning   asosiy   janrlari   sanaladi.   Shu   bilan   birga
epik   turning   asosiy   bo'lmagan   qator   janrlari   ham   mavjud.   Voqea   va   xarakterlar
muallifdan   tashqarida   qilib   beriladi.   Muallif   esa,   hikoyachi   sifatida   bo`ladi.   Bu
turda voqealar keng tasvirlanadi, inson va uni qurShab olgan muhit voqeligi to`la
va   har   tomonlama   beriladi.   Bu   turda   hayotni   ifodalashning   har   xil   usullaridan
foydalaniladi.  SHuning uchun  ham  epik turda voqelik keng  qamrab olinadi. Epik
tur uchun xos bo`lgan yana bir xususiyat - voqealar bo`lib o`tgan qilib beriladi. Bu
xususiyat   muallifga   voqealarni   tasvirlabgina   qolmasdan,   izohlash,   ularga
munosabat   bildirishga   ham   imkon   yaratadi.   Hikoya   ko`pincha   uchinchi   Shaxsda
bo`ladi. Masalan, «Qutlug` qon», «Anna Karenina». SHuningdek, hikoya birinchi
Shaxs   tilidan   ham   berilishi   mumkin.   «Davr   mening   taqdirimda»,   «Qadrim»,
«Zamonamiz qahramoni». Epik tur voqelikni qamrab olish kengligi jihatidan 3 ga
bo`linadi:   Yirik   epik   Shaklda   inson   hayotining   ma’lum   bir   davri   uni   ko`plab
boshqa   Shaxslar   taqdiri   bilan   bog`lab   beradi.   Bunga   quyidagilar   kiradi:   -   epos,
roman, roman-epopeya. O`rta epik formada inson hayotining ma’lum bir davri, bir
necha   epizodi   beriladi.   Bunga   quyidagilar   kiradi:   -   qissa.   Kichik   epik   formada
inson   hayotidan   muhim   bir   epizod   olinadi.   Bunga   hikoya,   novella,   ocherk
kiritiladi. 
    Shuning   uchun   ham   epik   tur   va   janrlarni   o rganish   bugungi   kunda   o taʻ ʻ
dolzarb ahamiyatga ega.
Kurs ishining obyekti . O zbek va jahon adabiyotida yaratilgan epik asarlar.	
ʻ
Kurs   ishining   predmeti .   Epik   tur   va   janrlarning   nazariy   asoslari,   ularning
badiiy-estetik xususiyatlari, o zbek adabiyotida epik janrlarning rivoji.	
ʻ
Kurs   ishining   o’rganilganlik   darajasi .   Epik   tur   va   janrlar
adabiyotshunoslikda   ancha   yaxshi   o rganilgan   sohalardan   hisoblanadi.   Qadimgi	
ʻ
yunon   olimlari   Aristotel   va   Platon   davrlaridanoq   epik   asarlarning   xususiyatlari,
ularning   boshqa   adabiy   turlardan   farqlari   haqida   muhim   fikrlar   bildirilgan.
4 Keyinchalik,   turli   davr   adabiyotshunoslari   tomonidan   epik   tur   va   janrlarga   oid
ko plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan, nazariy va amaliy ishlar yaratilgan.ʻ
O rganilgan jihatlari:	
ʻ
- Epik asarlarning umumiy xususiyatlari- Voqelikni hikoya qilish orqali aks
ettirish,   syujetning   mavjudligi,   obrazlar   tizimi,   badiiy   tilning   o ziga   xosligi   va	
ʻ
boshqalar.
-   Epik   janrlarning   tasnifi-   Doston,   roman,   qissa,   hikoya   kabi   janrlarning
o ziga xos xususiyatlari, ularning bir-biridan farqlari.	
ʻ
-   Turli   davrlar   va   xalqlar   epik   ijodining   o ziga   xos   xususiyatlari-   Masalan,	
ʻ
o zbek xalq og zaki ijodi namunalari, jahon adabiyoti durdonalari.	
ʻ ʻ
- Epik asarlarda qo llaniladigan badiiy vositalar- Metafora, epitet, o xshatish	
ʻ ʻ
va boshqalar.
-   Epik   asarlarning   g oyaviy-badiiy   tahlili-   Asarning   mavzusi,   g oyasi,	
ʻ ʻ
kompozitsiyasi, obrazlar tizimi, tili va uslubi.
O rganilmagan yoki kam o rganilgan jihatlari:	
ʻ ʻ
Shunga   qaramay,   epik   tur   va   janrlarni   o rganishda   hali   to liq   yechimini	
ʻ ʻ
topmagan muammolar ham mavjud. Jumladan:
- Janrlararo chegaralarning noaniqligi- Ba'zi asarlarni bir janrga aniq kiritish
qiyin bo lishi mumkin.	
ʻ
- Zamonaviy epik ijodning o ziga xos xususiyatlari- Postmodernizm, magik	
ʻ
realizm kabi yangi yo nalishlar ta'sirida epik janrlarning o zgarishi.	
ʻ ʻ
- Epik asarlarni o qitish metodikasini  takomillashtirish-  O quvchilarda epik	
ʻ ʻ
asarlarni   tahlil   qilish,   ularning   badiiy   qimmatini   anglash   ko nikmalarini	
ʻ
shakllantirish.
5 Kurs   ishining   maqsadi .   Epik   tur   va   janrlar   haqidagi   nazariy   bilimlarni
chuqurlashtirish,   ularning   badiiy   xususiyatlarini   tahlil   qilish,   o zbek   adabiyotidaʻ
epik janrlarning rivoji va bugungi kundagi holatini o rganish.	
ʻ
Kurs ishining vazifalari:
- Epik tur va janrlarning nazariy asoslarini o rganish.	
ʻ
-   Doston,   roman,   qissa,   hikoya   kabi   janrlarning   o ziga   xos   xususiyatlarini	
ʻ
tahlil qilish.
-   O zbek   adabiyotida   epik   janrlarning   rivoji   va   taraqqiyot   bosqichlarini	
ʻ
o rganish.	
ʻ
- O zbek adabiyotida yaratilgan epik asarlarni tahlil qilish asosida ularda aks	
ʻ
ettirilgan g oyaviy-badiiy xususiyatlarni aniqlash.
ʻ
-   Epik   tur   va   janrlarni   o qitish   metodikasini   takomillashtirish   bo yicha	
ʻ ʻ
takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining tuzilishi.  Mazkur kurs ishi kirish, 2 bob, 4 ta paragraf, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan.
6 I BOB EPIK TUR VA UNING JANRLARINING XUSUSIYATLARI
1.1.Epik tur va uning janrlari
Voqea   va   xarakterlar   muallifdan   tashqarida   qilib   beriladi.   Muallif   esa,
hikoyachi   sifatida   bo`ladi.   Bu   turda   voqealar   keng   tasvirlanadi,   inson   va   uni
qurShab   olgan   muhit   voqeligi   to`la   va   har   tomonlama   beriladi.   Bu   turda   hayotni
ifodalashning   har   xil   usullaridan   foydalaniladi.   SHuning   uchun   ham   epik   turda
voqelik   keng   qamrab   olinadi.   Epik   tur   uchun   xos   bo`lgan   yana   bir   xususiyat   -
voqealar   bo`lib   o`tgan   qilib   beriladi.   Bu   xususiyat   muallifga   voqealarni
tasvirlabgina   qolmasdan,   izohlash,   ularga   munosabat   bildirishga   ham   imkon
yaratadi.   Hikoya   ko`pincha   uchinchi   Shaxsda   bo`ladi.   Masalan,   «Qutlug`   qon»,
«Anna   Karenina».   SHuningdek,   hikoya   birinchi   Shaxs   tilidan   ham   berilishi
mumkin.   «Davr   mening   taqdirimda»,   «Qadrim»,   «Zamonamiz   qahramoni».   Epik
tur   voqelikni   qamrab   olish   kengligi   jihatidan   3   ga   bo`linadi:   Yirik   epik   Shaklda
inson   hayotining   ma’lum   bir   davri   uni   ko`plab   boshqa   Shaxslar   taqdiri   bilan
bog`lab   beradi.   Bunga   quyidagilar   kiradi:   -   epos,   roman,   roman-epopeya.   O`rta
epik formada inson hayotining ma’lum bir davri, bir necha epizodi beriladi. Bunga
quyidagilar kiradi: - qissa. Kichik epik formada inson hayotidan muhim bir epizod
olinadi. Bunga hikoya, novella, ocherk kiritiladi. 1
 
Epos .   Epos   adabiyot   taraqqiyotining   dastlabki   davrlarida   yaratiladi.   Unda
ma’lum   tarixiy   davr   yoki   umumxalq   ahamiyatiga   ega   bo`lgan   yirik   voqealar
tasvirlanadi.   Bu   bilan   shu   xalqning   shuhrati   va   qudrati   ulug`lanadi.   V.Belinskiy
aytganiday, bu janrda muallif  voqea  va hodisalarga o`z xalqi  ko`zi  bilan qaraydi.
Epik   poemaning   qahramoni   xalq   ommasi   bo`ladi.   Undagi   asosiy   qahramonlarda
xalqning   eng   yaxshi   qahramonlarining   fazilatlari   namoyon   bo`ladi.   Eposning
yorqin   misoli   Xomerning   «Iliada»   dostonidir.   V.Belinskiy   fikricha,   bu   janr
namunasi bo`la oladigan boshqa birorta asarni topish mumkin emas. Bu kabi janr
asarlarida   ijtimoiy   hayot   va   ijtimoiy   tafakkur   har   tomonlama   o`z   aksini   topadi.
1
  Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. -Toshkent: “Navoiy universiteti” 2018.B.374.
7 «Iliada» da o`Sha davr greklarining hayoti har taraflama o`z aksini topadi. Ma’lum
ma’noda   «Farhod   va   SHirin»   ham   epos   namunasi   bo`la   oladi.   Unda   hayot   keng
tasvirlangan, davrning davlat  tuzumi, siyosati,  tafakkuri, san’ati, ijtimoiy kurashi,
xalqning   ahvoli,   maktab,   tarbiya   bilimlari,   xalqning   orzu-niyatlari
mujassamlashgan. 
Hindlarning   «Maxabxorat»,   «Ramayana»,   Firdavsiyning   «SHohno-ma»,
Dantening   «Ilohiy   komediya»,   SH.Rustavelining   «Yo`lbars   terisi-ni   yopingan
pahlavon» asarlari ham ma’lum ma’noda epos namunasi bo`la oladi. Ularda eposga
xos   xususiyatlar   uchraydi.   Bu   asarlarda   ham   voqealar   keng   olinadi,   butun   xalq,
butun   bir   davr   tasvirlanadi.   Lekin   bular   eposning   barcha   talablariga   javob
bermaydi.   CHunki   epos   aytilganidek,   insoniyat   taraqqiyotining   ilk   bosqichlarida
yaratiladi , xolos. 
Eposlar   odatda   she’r   bilan   yoziladi.   Uning   uslubi   ko`tarinki,   qahramonona
bo`ladi. Voqealar shoshilmasdan, batafsil hikoya qilinadi. Natijada ayrim voqea va
holatlar   detallashtirib   beriladi.   Bunday   janrda   insoniyat   taraqqiyoti   to`laroq
namoyon   bo`ladi.   Insoniyat   taraqqiyotining   keyingi   davrlarida   taraqqiyotning
murakkablashuvi   natijasida   bunday   janr   o`z   imkoniyatlarini   tugatdi,   ya’ni   bir
asarda butun bir xalq taqdirini berish mumkin bo`lmasdan qoladi. 
Roman .   Bu   janr   voqelik   va   inson   xayoti   keng   va   har   taraflama   tasvirlaydi,
uni   butun  murakkablikda  ifodalaydi  va  ochadi.   Qissadan   farqli  ravishda  romanda
ishtirok   etuvchi   personajlar,   syujet   liniyalari   ko`p   va   murakkab   bo`ladi.
Romanning dastlabki namunalari antik adabiyotda yaratilgan. O`rta asrlarga kelib
roman keng rivojlangan. Romanning paydo bo`lishi  Shaxsning jamiyatdan ajralib
chiqishi, insonda individ xayotiga qiziqishning kuchayishi  bilan bog`liq. Qadimgi
romanlarda   ko`proq   qahramonlik   va   sarguzashtlar,   qahramonlar   taqdirida   yuz
bergan   kutilmagan   o`zgarishlar   ko`rsatilgan   edi.   Masalan,   «Oltin   eShak»,
Longning   «Dafnis   va   Xloya»,   ritsarp   romanlari.   Bu   romanlar   asosida   ko`proq
8 fantastik   syujetlar   va   taqdirlar   yotardi.   Bu   voqealar   hayot   haqiqatidan   ancha
uzoqda   edi.   Hozirgi   romanning   dastlabki   namunalari   feodalizmning   emirilishi   va
burjua munosabatlarining paydo bo`lishi bilan bog`liqdir 2
.
  Realistik   romanning   dastlabki   namunalarini   Rable   bilan   Servantes
yaratdilar.   Ular   o`z   asarlarida   davrning   keng   voqeligini   ifoda   etdilar,   feodal
jamiyatning halokati, burjua munosabatlari-ning paydo bo`lishini ko`rsatdilar. SHu
bilan   birga   ular   burjua   munosabatlarining   ham   cheklanganligini   ko`rsatdib,
halqning   orzu   -   ideallarini   ham   ifodaladilar.   Bu   yozuvchilar   davrning   ijtimoiy
ziddiyatlarini,   inson   psixologiyasini   aniq   va   bo`rttirib   berdilar,   yorqin   xarakterlar
chizish   darajasiga   ko`tarildilar.   Ular   o`z   asarlarida   davrning   yirik   muammolarini
kuratib   chiqdilar.   SHu   bilan   Rable   va   Servantes   hozirgi   ma’nodagi   klassik
romanning paydo bo`lishiga zamin hozirladilar. 
Hozirgi klassik romanning Shakllanishi  kapitalistik munosabatlarning qaror
topishi bilan bog`liqdir. Belinskiy romanning paydo bo`lishini V.Skott nomi bilan
bog`laydi.   Demak,   evropada   XIX   asrda  kapitalizmning   qaror   topishi   bilan   roman
janri  ham  to`la  ma’noda  Shakllanib  etdi.  O`zbek   adabiyotida  romanning  daslabki
belgilari   O`rta   asrlarda   paydo   bo`ldi.   Ishqiy-fantastik   va   sarguzasht   romanlari:
«Layli va Majnun», «Saddi Iskandariy», «Yusuf  va Zulayxo», «Tohir va Zuhro»,
«Oshiq   g`arib   va   SHoxsanam»,   «Yusuf   va   Ahmad»,   «Kuntug`mish»,   «Devonai
Mashrab»   va   h.k.   Realistik   romandagi   voqelikni   keng   va   batafsil   tasvirlashga
intilishni   «Bobirnoma»da   ko`rish   mumkin.   O`zbekistonda   romanga   extiyoj   XIX
asrlar   so`ngida   tug`ildi.   Bu   davrda   O`rta   Osiyoda   kapitalistik   munosabatlar   qaror
topa boshlagan edi. 
Roman   sohasidagi   dastlabki   izlanishlar   ham   shu   davrdan   boshlandi.
Hamzaning   «Yangi   soadat»   asari   ana   shunday   izlanish   natijasida   edi.  Lekin  to`la
ma’nodagi   roman   o`zbek   adabiyotida   20-yillarda   yaratildi.   O`zbek   romanining
dastlabki   namunalarini   yaratganlar   -   Ayniy,   Mirmuhsin,   SHermuhamedov,
2
  Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi. "O'qituvchi" nashriyot - matbaa ijodiy uyi Toshkent - 2005. 155-bet.
9 A.Qahhor, CHo`lpon, H.Shams va Oybeklardir. O`zbek romani faqat tashqi  ta’sir
natijasigina bo`lmay, avvalo hayotiy zaruriyat, hamda milliy an’analar natijasidir.
Tashqi ta’sir ana shu ildiz va zaruriyatning Shakllanishiga yordam berdi va ana shu
jarayonni tezlashtirdi. O`zbek romanining ildizlari: 
1. Hayot voqeligi. 
2. Xalq sarguzasht romanlari, dostonlari. 
3. YOzma adabiyotning romantik dostonlari. 
4. Sharq va G`arb romanchiligi.
  Hozirgi   roman   o`zining   rang-barangligi   va   voqea   hamda   xarakterlarga
boyligi   bilan   ajralib   turadi.   Hozirgi   romanning   asosiy   xususiyatlari:   -   inson   va
jamiyat hayotining barcha sohalariga kirib bora olish; - yirik hayotiy muammolarni
ko`tarib chiqa olish; - insonning ijtimoiy va xususiy hayotini butun to`laligi bilan
ifoda   eta   bilish;   -   personajlarning   ko`pligi,   ana   shu   personajlarning   o`zaro
munosabatlarini   har   taraflama   yoritish;   -   qahramonlarning   hayot   Sharoitlarini
ko`rsatish va xarakterlarni ana shu hayot Sharoitlari bilan bog`liq holda ko`rsatish,
xarakterlarning   Shakllanishini,   rivojlanishini   boshqa   janrlarga   nisbatan   kengroq
ko`rsatish; - inson psixologiyasini, murakkab hayot jarayonlarini to`la ocha bilish;
- xarakterning ichki taraqqiyotini ko`rsata olish. 
Roman-epopeya .   Ijtimoiy   taraqqiyotning   keyingi   yuqori   davrlari   ham   o`z
epopeyasiga ega bo`ladi. Bu epopeya xalq hayotining muhim  bir davri voqeligini
qamrab   oladi   va   o`zida   butun   xalq   hayotini   emas,   uning   muhim   bir   tomonini
qamrab   oladi.   Bunday   epopeyaning   qahramoni   xalq   ommasi   bo`ladi.   Bu   roman-
epopeyadir.   Bunga   L.Tol-stoyning   «Urush   va   tinchlik»,   M.SHoloxovning   «Tinch
Don»,   A.Serafimovichning   «Temir   oqim»,   Zolaning   «Rugon-Makkarlar»   asarlari
misol bo`la oladi. 
10 Qissa.   O`rtacha   epik   janr   bo`lib,   unda   inson   hayotining   ma’lum   davri,   bir
necha   epizodi   beriladi   yoki   bir   qahramon   hayoti   va   taqdiri   ko`rsatiladi.   Voqealar
romandagi  kabi  keng qamrab olinmaydi  va personajlar  ham  romandagi  kabi  ko`p
bo`lmaydi. Qissada  voqealar romandagi kabi detallashtirib chuqur ko`rsatilmaydi.
Biroq qissa syujeti hikoyaga qaraganda murakkabroq bo`ladi, syujet liniyalari ham
ancha   ko`proq   bo`ladi.   Masalan,   «Obid   ketmon»,   «Nur   qidirib»,   «Qadrdon
dalalar»,   «G`oliblar»,   «O`tmishdan   ertaklar»,   «Sinchalak».   Qissada   asosan
psixologizm,   lirizm,   axloqiy-oilaviy   muammo-larga   e’tibor   beriladi.   Qissanoma
asarlar   o`zbek   adabiyoti   uchungina   xos   emas.   Buni   rus   va   boshqa   qardoshlar
adabiyotida   ham   ko`rish   mumkin.   CH.Aytmatov,   Tendryakov,   Rekemchuk,
SHoloxovning «Inson taqdiri» asari va b. 
Hikoy a.   Siqiqlik   va   rivoyaning   uncha   murakkab   emasligi   hikoyaga   xos
xususiyatdir. Hikoyada qahramon  hayotidan   bir muhim epizod olinadi , hayotning u
yoki   bu   tomoni   ochiladi.   Mana   shu   olingan  tomon   alohida  bo`rttirib  tasvirlanadi .
Biroq   hikoyaning   Shakl   va   usullari   rang-barang.   Hikoyada   voqealar   ancha   keng
olinishi ham mumkin. Biroq bu voqealar ancha siqiq beriladi. Personajlar juda oz
bo`ladi, ko`pincha ikki yoki uch kishidan oshmaydi.  3
Novella.   Hajm   jihatidan   hikoyaga   nisbatan   ancha   ixchamroq   bo`ladi,
syujetning   ancha   dinamikligi,   echimning   kutilmaganligi   bilan   ajralib   turadi.
«Mateo   falpkone»,   Turgenev,   Mopassan   novellalari.   «DahShat»   -   A.Qahhor.
Umuman,   novella   bilan   hikoya   o`rtasida   farq   uncha   katta   emas,   ular   qariyb   bir
narsadir. 
Ocherk.   Rivoya   usuli   va   hajmi   jihatidan   hikoyaga   yaqin   turadi.   Biroq   o`z
oldiga qo`ygan vazifasi  va hayot materialini o`zlashtirish va tasvirlash usuli bilan
undan   farqlanadi.   Ocherkda   hayot   faqat   o`z   holicha   tasvir   etiladi.   Ocherk   aniq
adresga   qaratilganligi   va   hujjatligi   bilan   ajraladi.   Ocherkda   yozuvchi
hikoyadagiday   erkin   umulashmalar   va   badiiy   to`qimalardan   foydalana   olmaydi,
3
  Epik va dramatik asarlar tahlili  https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/adabiyot/epik-va-dramatik-asarlar-tahlili
11 hujjatli   voqealardan   chetga   chiqish   imkoniga   ega   bo`lmaydi.   Biroq   bu   narsa
ocherkda   umumlashtirish,   tipiklashtirish   bo`lmaydi,   degan   gap   emas.   Ocherkda
yozuvchi   qahramon   xarakterining   muhim   tomonlarini   quyuqlashtiradi,
voqealarning   hamma   tomonlarini   emas,   ularning   muhim   tomonlarini
quyuqlashtirib   tasvirlaydi.   Biroq   ocherk   uchun   tipik   bo`lgan   fakt   va   hayot
hodisalarigina tanlab olinadi. SHu bilan birga ana shu tipik bo`lgan fakt aktual ham
bo`lishi kerak. 
Obrazlar,   voqea   va   hodisalar   yozuvchi   tomonidan   aniqlik   bilan   berilishi
lozim.   Ocherk,   hikoyadan   farqli   ravishda,   aniq,   izchil   syujet   bo`lmasligi   ham
mumkin.   Ocherk   ma’lum   muhitning   ayrim   tomonlari   materialidan   iborat   bo`lishi
ham   mumkin.   Ba’zan   ocherkda   biror   hayotiy   epizod   tasvirlanadi.   Ocherk   hayot
razvedkachisidir,   hayotdagi   muhim   voqea   va   hodisalarga   hozirjovoblik   bilan
munosabatda bo`luvchi tezkor janrdir. M: H.Olimjonning «Zaynab» ocherki uning
«Zaynab   va   Omon»   dostoniga   material   bo`lgan.   Ocherk   XIX   asr   o`rtalarida
rivojlandi.   Bu   hol   rus   xalqining   mazlum   ahvolini   ro`y-rost   ko`rsatish   ehtiyoji
natijasi   bo`ldi.   Ocherkning   paydo   bo`lishi   adabiyotda   xalqchillikning
chuqurlashuviga   olib   keldi.   Rus   ocherkining   yirik   namoyandasi   G.Uspenskiydir.
O`zbek adabiyotida Oybek, X.Olimjon, A.Muxtor ocherkning yaxshi namunalarini
yaratganlar. Ocherkchi yozuvchilardan Y.ShamSharov nomini keltirish mumkin.
12 1.2.Epik asarning spetsifik xususiyatlari
Epik   asarning   spetsifik   xususiyati   haqida   so'z   yuritar   ekanmiz,   avvalo,
spetsifik, adabiy tur, epika, epik asar tushunchalariga e'tibor qaratamiz. 
Spetsifik - biror bir kimsa yoki narsaning o'ziga xosligini ko'rsatuvchi, faqat
bir   kishi,   narsa   yoki   hodisaning   o'zi   uchungina   xarakterli   bo'lgan   xususiyat
sanaladi.   Adabiy   turlar   atamasiga   keladigan   bo'lsak,   "Adabiy   tur   nima?
Arsitotelning"   Poetika"   asari   yaratilgandan   buyon   adabiyot   asarlarini   uch   katta
guruhga bo'lish ilmda qoida bo'lib qolgan. Bu guruhlarning har biri hozirgi zamon
adabiyotshunosligida "adabiy tur" yoki "adabiy jins" deb ataladi. Bu uch tur epos,
lirika va dramadir. 
Hozirgi  zamon o'zbek tilida epos - "nasr", lirika esa  "she'riyat" ("poeziya")
so'zlari   bilan   ham   ifoda   etiladi.   Butun   san'at   va   adabiyotni   "tabiatdan   nusxa
ko'chirish"   yoki   "tabiatga   taqlid",   deb   tushungan   Aristotel,   "bu   nusxa
ko'chirishning   uch   yo'l   bilan   amalga   oshuvini"   Poetika"ning   uchinchi   bobida
maxsus   qayd   etadi.   "Taqlid   etuvchi",   ya'ni   san'atkor   hayotni,   voqeani   go'yo
tashqaridan mushohada qiluvchi tarzida "xuddi Homerdek, voqeani uning o'zidan,
ya'ni   taqlidchidan   ajralgan   bir   narsa   sifatida"   tasvirlashi   mumkin.   Bu   xolis
obyektiv tasvir natijasida epos (epik tur) yaratiladi. 4
  
Demak,epik   asar   xolis   obyektiv   tasvir   natijasi   bo'lsa,   epik   asarda
tasvirlangan   hayot   bo'lib   o'tgan   voqealar   haqida   taassurot   qoldiradi   (   hozirgi
zamon,   bugungi   kun   haqida   yozilgan   epik   asarda   ham   tasvir   etilgan   voqeani   biz
kecha   bo'lib   o'tgan   voqeadek   fahmlaymiz).     Epik   turning   spetsifik   xususiyatlari
haqida   gap   ketganda,   avvalo,   voqeabandlik   tilga   olinadi.   Darhaqiqat,   epik   asarda
makon   va   zamonda   kechuvchi   voqea   -   hodisalar   tasvirlanadi,   so'z   vositasida
o'quvchi   tasavvurida   reallik   kartinalariga   monand   jonlana   oladigan   to'laqonli
badiiy   voqelik   yaratiladi.   Tasavvurda   reallikdagi   monand,   o'zining   tashqi   shakli
4
  www.ziyouz.com kutubxonasi .
13 bilan   jonlangani   uchun   ham   epik   asardagi   badiiy   voqelikni   "plastik"   tasvirlangan
deb aytiladi. 
Epik   asarda   plastik   elementlar   bilan   bir   qatorda   noplastik   elementlar   ham
mavjud   bo'lib,   bu   elementlar   muallif   obrazini   tasavvur   qilishda   muhim   ahamiyat
kasb   etadi.   Epik   asarning   noplastik   elementlari   deyilganda   muallifning
mushohadalari,   fikrlari,   tasvir   predmetiga   hissiy   munosabati   kabilar   tushuniladi.
Epik asarning spetsifik xususiyatlaridan yana biri shuki, bu turga oid asarlar asosan
nasriy   yo'lda   yoziladi.   Ba'zan   lirik   asarlar   ham   nasriy   yo'lda   yaratiladi.   Bundan
yaqqol   ko'rinib   turibdiki,   "nasriy   asar"   hamda   "epik   asar"   tushunchalari   ikki   xil
ma'noni kasb etadi. 
Hikoya,   qissa   va   roman   eposning   asosiy   janrlari   sanaladi.   Shu   bilan   birga
epik   turning   asosiy   bo'lmagan   qator   janrlari   ham   mavjud.   Ularni   hayotni   badiiy
qamrash ko'lami jihatidan quyidagi tartibda tasniflash mumkin : 
1.   kichik   epik   shakllar:   latifa,   masal,   hikoyat,   rivoyat,   ertak,   afsona,   badia,
etyud, ocherk, esse; 
2. o'rta epik shakllar: qissa ( povest) ; 
3. katta epik shakllar: epos, epik doston, roman, epopeya.  
Bunday   turga   mansub   bo'lgan   asarlar   boshqa   turga   oid   asarlardan   farqli
o'laroq   o'zining   xususiyatlariga   ega   bo'ladi.   Masalan,   poeziya   ma'naviy   olamni
aniq   obrazlarda   uyushtiradi,ichki   kechinma   hamda   hissiyotlarga   kuchli   ta'sir
ko'rsatadi.   Drama   esa   sahnalar   uchun   mo'ljallab   yoziladigan   asarlar   majmuasi
hisoblanadi. "Epik tur (epos) ga mansub asarlarning uch xususiyatini alohida qayd
etish   mumkin.   Bular   -   tasvirning   obyektivligi,   voqeabandligi,   ko'lamdorligidir.
Eposga mansub har bir asarda yozuvchi hayot manzarasini go'yo tashqaridan turib
tasvir   etayotgandek   yo'l   tutadi.   Epik   asarning   ikkinchi   muhim   xususiyati
voqeabandligi,   ya'ni   asar   asosida   muayyan   voqea   haqidagi   hikoya   yotishini
14 "Illiada",   "Odisseya",   "Shohnoma"   va   "Alpomish"   dan   tortib,   o'zbek
romannavislari (A. Qodiriy, Cho'lpon, Oybek va boshqalar) ijodidan payqab olish
mumkin.   Hamma   epik   asarlarda   kishilarning,   ayniqsa,   bosh   qahramonlarning
qiziqarli va mazmundor hayot yo'li, ular boshidan o'tgan voqealar hikoya qilinadi
va eng yaxshi romanlarda muallifning g'oyaviy- estetik niyati, dastlab shu voqealar
tizmasi   tasviri   orqali   ifodalanadi.     Ya'ni   epik   asarlarda   muallif   hayot   voqealari
ustidan estetik hukm chiqaradi. Hayot voqealarini keng ko'lmada qamraydi. 
Epik   asarda   obrazlar   sistemasi   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   Asarning
mazmuni   aynan   obrazlarning   bir-biri   bilan   mazmuniy   munosabati   asosiga   ochib
beriladi. Epik asarlarda voqea - hodisalarni hikoya qiluvchi shaxs hikoyachi yoxud
roviy   deb   yuritiladi.   Asarda   rivoya   ko'pincha   muallif   tilidan,   ba'zan   esa
personajlardan birining tilidan olib boriladi. Masalan, Abdulla Qahhorning "O'g'ri"
hikoyasida rivoya muallif tilidan olib borilsa, Turob To'laning "Do'nan" hikoyasida
ushbu holat qahramon (Baxshilla) tilidan olib boriladi. Xulosa o'rnida shuni aytib
o'tishimiz   mumkinki,   epik   asarning   spetsifik   xususiyatlari   deganda   voqeabandlik,
obyektivlik hamda ko'lamdorlik tushuniladi. 5
1.3.Zamonaviy o zbek adabiyotida novella janrining o ziga xosligiʻ ʻ
5
  E. Xudoyberganov. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent - 2004. 174-bet.
15 Epik   turning   o ziga   xos   xususiyatlari   haqida   gap   borganda,   avvalo,   uningʻ
voqeabandlik xususiyati tilga olinadi. Darhaqiqat, epik asarda makon va zamonda
bo layotgan voqea-hodisalar tasvirlanadi, oddiygina so z vositasida o quvchi ko z	
ʻ ʻ ʻ ʻ
o ngida jonlanadigan to laqonli badiiy voqelik yaratiladi. 
ʻ ʻ
O quvchi   ko z   o ngida   reallikka   o xshash,   o zining   tashqi   ko rinishi   va	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
shakli   bilan   jonlana   olgani   uchun   ham   epik   asardagi   badiiy   voqelikni   „ plastik “
tasvirlangan   deb   yuritiladi.   Epik   asarda   plastik   elementlar   bilan   bir   qatorda
„ noplastik “ elementlar   ham  uchraydi.  Ushbu  elementlar  muallif  obrazini  umumiy
tasavvur   qilishda   qo l   keladi.   Epik   asarning   noplastik   elementlari   deyilganda	
ʻ
muallifning   o y-fikrlari,   mushohadalari,   ichki   kechinmalari,   tasviriy   predmetga	
ʻ
hissiy   munosabatlari   tushuniladi.   Aytilganidek,   noplastik   elementlar   plastik
elementlardan   farq   qilib,   o quvchi   ko z   o ngida   jonlanmaydi.   Epik   turga   mansub	
ʻ ʻ ʻ
asarlar   asosan   nasriy   yo lda   yoziladi   lekin   nasriy   yo lda   yozilgan   lirik   asarlardan	
ʻ ʻ
tubdan   farq   qiladi.   Demak,   asarning   nasriy   yo lda   yozilganligi   uning   epik   turga	
ʻ
kirishiga asos bo la olmaydi.	
ʻ
Epik asarda voqea- hodisalarni hikoya qilib berayotgan shaxs „ Roviy “ yoki
„ Hikoyachi “   deb   yuritiladi.   Epik   asarda   voqealar   birinchi   shaxs   tilidan   yoki
uchinchi   shaxs   (muallif)   tilidan   ham   aytilishi   mumkin.   Masalan,
X.To xtaboyevning   „Sariq   devni   minib“,   E.A zamovning   „Otoyining   tug ilgan	
ʻ ʼ ʻ
yili“,   G afur   G ulomning   „Shum   bola“   yoki   „Yodgor“   kabi   asarlarida   rivoya	
ʻ ʻ
birinchi shaxs ya ni voqealarda bevosita ishtirok etayotgan personaj tilidan hikoya	
ʼ
qilinadi.
Epik   tur   nihoyatda   xilma-xil   va   rang-barang.   Hayotni   qamrash   ko lami	
ʻ
jihatidan   epik   janrlar   D.Quronovning   “Adabiyot   nazariyasi   asoslari”   kitobida
quyidagicha   tasnif   qilinadi:   “Kichik   epik   shakllar:   latifa,   masal,   hikoyat,   rivoyat,
ertak,   adabiy   ertak,   afsona,   badia,   etyud,   ocherk,   esse.   O rta   epik   shakllar:   qissa	
ʻ
(povest).   Katta   epik   shakllar:   epos,   epik   doston,   roman,   epopeya”     kabi   shakllar
16 farqlanadi. Turli davrlarda bu masala turli xil tasnif qilinadi. Avvalo, yozuvchi ijod
qilishdan   oldin   shu   janrda   yozaman,   shu   shaklda   bo ladi   degan   o yda   asarʻ ʻ
yozmaydi. 
Agar yozuvchi janr qoidalari qoliplariga o ralashib qolsa, yozishni ko zlagan	
ʻ ʻ
maqsadi va niyati, tanlagan voqea va personajlari o zi istaganidek chiqmay qolishi	
ʻ
mumkin.  Asosiy   masala,   yozuvchining   yuzaga   chiqarishni   ko zlagan   g oyasi,   uni	
ʻ ʻ
ifoda   qila   olish   mahoratiga   bog liq.   Zero,   yozuvchi   N.Eshonqul   ta kidlaganidek,	
ʻ ʼ
“Janr – nisbiy tushuncha. Yozuvchi o z fikrini qaysi shaklda eplab ayta olsa, o sha	
ʻ ʻ
uning   janridir”.   Darhaqiqat,   yozuvchi   ta kidlaganidek,   janr   nisbiy   tushuncha	
ʼ
sifatida   asar   yozish   jarayonida   yozuvchi   uchun   muhim   omil   emas.   Kichik   epik
janrlarni   adabiyotshunos   Y.Solijonov   quyidagicha   :“Pamflet,   feleton,   ocherk,
novella, esse” kabi turlarga ajratib tasnif qiladi. Yuqorida ta kidlaganimizdek, epik	
ʼ
shakllar turli davrlarda turli xil tarzda tasniflangan. Biz tahlilga tortmoqchi bo lgan	
ʻ
epik shakllardan biri novella janridir.
Adabiyotshunoslikka   oid   kitoblarda   novella   janri   italyancha   “yangi   so z”	
ʻ
degan ma noni anglatishi, hajm jihatdan hikoyadan ham kichikroq janr ekanligi, oz	
ʼ
so z   bilan   ko p   ma noga   erishiladi   degan   fikrlar   ta kidlangan.   Avvalo,   hajmning	
ʻ ʻ ʼ ʼ
kichikligi   mazmunga   ta sir   etmaydi.   Novella   mustaqil   janr   sifatida   Italiyada	
ʼ
yuzaga   kelgan.   Uyg onish   davrining   mashhur   yozuvchilari   Bokachcho,   Saketti,	
ʻ
Mazuchcholar yaratishgan. Novella va hikoya atamalarini sinonim deb biluvchilar,
farqli   deb   hisoblovchilar   ham   yo q   emas.   Novella   hikoyadan   syujet   qurilishining	
ʻ
keskin   rivojlanishi   va   o zgaruvchanligi   bilan   farqalanadi.   Adabiyotshunos	
ʻ
Y.Solijonov novellaga xos xususiyatlarni quyidagicha tasnif qiladi: “Konkret shaxs
hayotiga oid voqealar  ixcham, badiiy jihatdan mukammal  va tugallangan  shaklda
aks   ettirilishi,   novellaning   yakuniy   xulosasi   o quvchi   qalbida   portlash   hodisasini	
ʻ
vujudga   keltirishi,   personajlar   miqdori   o ta   chegaralangan   bo lishi,   epik   bayon	
ʻ ʻ
bitta personaj hayoti bilan bog liq bo lishi, syujet kutilmagan boshlama va keskin,	
ʻ ʻ
o tkir, dramatik taranglikka ega bo lishi kerak”. 	
ʻ ʻ
17 Shuningdek, novella kichik hajmga katta davrga xos xususiyatlarni  sig diraʻ
olishi va shunga mos holda voqeani lo nda, ixcham bayon etishga erishishi, syujet	
ʻ
bitta   muhim   detal   asosiga   qurilishi   bilan   ajralib   turadi.   O zbek   adabiyotida	
ʻ
A.Qahhorning   “O g ri”,   “Anor”,   S.Ahmadning   “Qoplon”,   Sh.Xolmirzayevning	
ʻ ʻ
“Notanish odam” kabi asarlari novellaga misol bo la oladi. Zamonaviy adabiyotda	
ʻ
X.Do stmuhammad,   X.Sultonov,   A.Yo ldoshev,   A.A zam   kabi   yozuvchilarning	
ʻ ʻ ʼ
ayrim   asarlarini   novella   sifatida   baholash   mumkin.   Yozuvchi   Ahmad   A zamning	
ʼ
“Vatan   haqida   yozishga   kuchim   yetmagan   she rim”,   “Noinsof   Muso”,   “Gul	
ʼ
ko tarib ketayotgan erkak”, “Nima qilib qo ygan ekanman?”, “Almisoqdan qolgan	
ʻ ʻ
Karim”,   “Ketgan   birov   edi”,   “Bir   kam   dunyo”,   “O zim   bilan   o zim”,   “Qulf   tili”,	
ʻ ʻ
“Odamoviga   uch   yoqlama   qarash”,   “Tugmachagul”   kabi   asarlari   novella   sifatida
baholangan.   Yozuvchi   har   bir   asariga   nom   berishda,   uning   janrini   ham   o zi	
ʻ
belgilab ketganligi yozuvchining yuqorida sanab o tilgan asarlarini novella sifatida	
ʻ
aniq ayta olishimizga asos bo ladi	
ʻ 6
. 
Ahmad   A zam   asarlari   o zining   psixologik   originalligi,   insonning   ichki-	
ʼ ʻ
kechinmalarini,   ruhiy   holatini   aniq   ifodalay   olishi   jihatidan   ajralib   turadi.
Yozuvchining   “Nima   qilib   qo ygan   ekanman?”   nomli   novellasi   “Bugun   ertalab	
ʻ
betimni yuvayotib birdan ishga borgim kelmay qoldi” kabi kutilmagan syujet bilan
boshlanadi. Har kuni bir zaylda ishga qatnab yurgan kishi birdaniga ishga bormay
qolishi   oqibatida   kutilmagan   vaziyatga   tushib   qoladi.   Ishga   bormay   qolganiga
xotini   ham,   bola-chaqasi   ham,   do stlari   ham   hayron.   Kun   uzog i   har   tomondan	
ʻ ʻ
do stlari,   aka-ukasi,   qarindosh-u   qishloqdoshlar,   hamkasblar   qo ng iroq   qilishib	
ʻ ʻ ʻ
“Nima   qilib   qo ydingiz?”   deb   xunob   qilishdi.   Qahrmonimiz   esa   o zining   nima	
ʻ ʻ
qilib qo yganini bilmay hayron.	
ʻ
- “O y, menga qarang, yana nima qilib qo ydingiz? – dedi dabdurustdan. 	
ʻ ʻ
- Hech nima qilib qo ygan yo q, Xurshid, -dedim. – Nega bu hammalaring	
ʻ ʻ
so raysizlar? 	
ʻ
6
  Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi. "O'qituvchi" nashriyot - matbaa ijodiy uyi Toshkent - 2005. 155-bet.
18 -   Yana   kimlar   telefon   qildi?   -   deb   so radi   Xurshid.   -   O ntasi!   –   deb   zardaʻ ʻ
qildim.Hammasi nima qilib qo ydingiz deydi!	
ʻ
  -   Ana,   aytmadimmi?   –   dedi   Xurshid.   –   Bir   narsa   qilib   qo ygansizki,   buni	
ʻ
bitta   men   aytmayapman”   kabi   suhbatlar   asar   qahramonining   to satdan   uyda	
ʻ
qolishga   qilgan   qarorini   burnidan   chiqaradi.   Qishloqdan   ukalarining,   ishdan
ayolining   yetib   kelishi   esa   uni   butunlay   dovdiratib   qo yadi.   Yozuvchi   asar	
ʻ
qahramonining holatini shunday mahorat bilan tasvirlaydiki, novellani o qiyotgan	
ʻ
kitobxon qahramonning asl qiyofasini ko z oldiga keltira oladi. Voqealar shunday	
ʻ
keskin   tus   oladiki,   hattoki   ancha   yillar   oldin   tanishgan   uzoq   tanishlar-u,
boshliqlarigacha   qahramonimizdan   hol   so rab   qo ng iroq   qilishadi,   nima   qilib	
ʻ ʻ ʻ
qo yganiga   qiziqishadi.   Ammo   qahramonimiz   o zining   nima   qilib   qo yganligini	
ʻ ʻ ʻ
bilolmaydi, aksiga olib hech kim unga nima qilib qo yganini ham aniq aytmaydi.	
ʻ
Bu holat asarda shunday tasvirlanadi: “Hammasi mendan boshqa birovning emas,
mening o zimning nima qilib qo yganimni so rayapti, shunga javobni tug ilmagan,	
ʻ ʻ ʻ ʻ
tug ilishi   ham   noma lum   bo lgan   o sha   birovdan   emas,   mendan   so rayapti,   men	
ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ
esa   nima   qilib   qo yganimni   o zimdan   bilolmay   o yda   o tiribman,   shu   nima   qilib	
ʻ ʻ ʻ ʻ
qo yganimni bilolmay o yda o tirganim balki nima qilib qo yganimning o zidir?”. 	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Ushbu   asardagi   kutilmagan   syujet   bilan   boshlangan   boshlanma,   kichik
hajmga   keng   ma no   sig dira   olish   kabi   xususiyatlar   novellaga   xos   jihatlarni	
ʼ ʻ
ifodalasa, syujetni bir ipga mahorat bilan tiza bilish yozuvchi mahoratini ko rsatib	
ʻ
beradi.   Xulosa   qilib   aytganda,   novella   janri   kichik   epik   janrlardan   biri   sifatida
jahon   adabiyotida   o z   o rniga   ega   shakllardan   biri   sifatida   e tirof   etiladi.   O zbek	
ʻ ʻ ʼ ʻ
adabiyotida   esa   keng   ko lamda   o rganilmagan,   ayrim   ijodkorlar   ijodida   kuzatish	
ʻ ʻ
mumkin bo lgan hodisalardan biri, desak mubolag a bo lmaydi.	
ʻ ʻ ʻ
II BOB EPIK ASARLARNI TAHLIL QILISH VA O’RGATISH USULLARI
2.1.Epik asarlarni tahlil qilish usullari
19 Epik   asarda   ham   dramadagi   singari   makon   va   zamonda   sodir   bo‘lgan
voqelar     aks   ettiriladi.     Epik     bayon     nafaqat     estetik,     balki     tashkiliy     funksiya
ham     bajarishi     kerakligi     epik   asarning   o‘ziga   xosligini   ta’minlaydigan   muhim
jihatlardan  biridir. Nutq  egasi,  so‘zlovchi   yoki  bayonchi  go‘yo oldin  yuz    bergan
voqeani   hikoyaqilib   berayotganday   bo‘ladi   va   ayni   vaqtda   yo‘l-yo‘lakay   turli
holatlarni, qahramonlar qiyofasini tasvirlaydi, ba’zan izohlaydi.  
Epik   asarlarning,   odatda,   hajman   yirikligi,   lirik   turdagi   asarlar   singari
bir     zarb         bilan   o‘qib   chiqib   bo‘lmasligi,   uning   badiiy   ta’sir   ko‘rsatish   kechimi
ham bir   necha bosqichli bo‘lishi mumkinligi tahlilda e’tiborga olinishi lozim. Bu
xil     asarda   tuyg‘ular   oqimi   bir   tarafga   yo‘nalgan   bo‘lmaydi.   Unda   to‘qnashuvlar,
his-hayajonlar,   olqish-u   qarg‘ishlar,   ma’qullash-u   inkorlarg‘oyat   sertarmoq
bo‘ladiki, muayyan asar tadqiqi bilan shug‘ullanayotgan shaxs ana shu   sertarmoq
badiiy oqimlar orasida kalavasini yo‘qotib qo‘ymasligi kerak. 7
 
Hajm     va   ko‘lam   epik   asarlarni   tahlil   qilishning   o‘ziga   xosligini   keltirib
chiqargan   omillardir. Epik asarlarda muallif  tuyg‘usi  ham, lirik asarlarda deyarli
bo‘lmaydigan  qahramon kechinmalari   ham, ko‘pincha,  ochiq holda  kelmaydi. Bu
xil   asarlarda   hissiyot   voqealar   tasviri   qatiga   berkitilgan   bo‘ladi.   Qahramonlarni
voqealar  og‘ushida ko‘rsatish xususiyati epik   asarlarda   insoniy   kechinmalarni
tafsilotlar            zamiriga     joylash      imkonini      beradi      va kitobxon bu sezimlarni
ilg‘ab   olgandagina     asar   mohiyatini   anglab   etadi.   Tahlilchi   o‘z   mijozlarida   ayni
shu,   ya’ni   epik   asar     zamiridagi   badiiy   ma’noni   ilg‘ab   olib,   undan   muayyan
mantiqiy     xulosa     chiqara         bilish     malakasini     shakllantirish     orqali     asarning
hayotiy  va  badiiy jozibasini kashf eta olishi kerak. 
Ta’kidlab   aytish   kerakki,   tahlil   qilinadigan   asar   hajman   qanchalik     yirik,
voqealar       tasviri       qanchalar       serqatlam,     qahramonlar     soni     nechog‘lik     ko‘p
bo‘lmasin, epik asar mazmunini qayta so‘zlab berish badiiy tahlil sifatida   taqdim
etilishi mumkin emas. Buning uchta sababi bor. 
7
  Epik va dramatik asarlar tahlili  https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/adabiyot/epik-va-dramatik-asarlar-tahlili
20 Birinchidan, tahlilchi qanchalik mahoratli bo‘lmasin, badiiy asarni  adibning
o‘ziday   aytib     berolmaydi     va    buning    keragi     ham     yo‘q.     Chunki     matn    bilan
tanishganlar  asar mazmunini  bilishadi.  
Ikkinchidan,  asarni  o‘qimagan    odamlarga  asar  matnini  uning tarovatini
bir   qadar   yo‘qotib   hikoya   qilib     berishning   aslo   foydasi   yo‘q.   Negaki,   bunda
tinglovchiga asarning o‘zi emas,   u haqdagi xira tasavvurgina yetib boradi, xolos.
Tahlilchi nechog‘lik urinmasin, u ayni asarni bitgan yozuvchi    bo‘lolmaydi. Ayni
asarni yorug‘ olamda ayni   shu   yozuvchigina   yoza   oladi.      
Tahlilchi     asar     mazmunini     hikoya     etish     orqali tinglovchilarni   undagi
qiziqarli    voqealardan  xabardor  qilishi  mumkindir,  ammo  asarda tasvirlangan
insoniy         xarakter,     kechinma,     hissiyot     va     ularni     tug‘dirgan     ochiq-yashirin
sabablarni    tuydira  olmaydi.  Tekshirilayotgan  asar  mazmunini  so‘zlab  berish
mumkin  emasligining  uchinchi  bir  sababi  matn  mazmuni  aytib  berilgan  holda
asarning         barcha   unsurlarini   tahlil   qilib   bo‘lmaydi.   Negaki,   badiiy   yaratiqning
esda   qolgan     o‘rinlarigina   tilga   olinib,   adabiy   asar   zamiridagi   estetik   ma’no
noma’lumligicha  qolaveradi.
Epik     asarlarni   tahlil     qilishda     uning     hajmi,     tasvirning     murakkablik
darajasi  hisobga  olingan  holda  ish ko‘riladi. Hajm taqozo etishiga qarab,  asarni
badiiy   tahlilning   avval   aytilgan   uch   usulidan   birini   yoki   barini     qo‘llagan   holda
tekshirish   zarur.Bashariyatning   azaliy   va   abadiy   ezgu   istaklaridan   biri   o‘zini   va
o‘zi   yashab     turgan  jamiyatni  mukammal   ko‘rish  bo‘lsa,   badiiy adabiyotning  eng
muhim vazifasi inson va jamiyatni mukammal bo‘lishiga xizmat qilishdir. Shunga
ko‘ra,  Badiiy adabiyotning quyidagi funksiyalari mavjud: 
1. Bilish (evristik) funksiyasi 
2. Badiiy-konseptual funksiyasi 
3. Kommunikativ funsiya 
21 4. Tarbiyaviy (didaktik) funksiyasi 
5. Badiiy bashorat 
6. Estetik funksiyasi 
Badiiy    asarning     qanday    bo‘lishi,     uning    funksiyalari    haqida     ma’lumot
berish     barobarida,   keyingi   o‘rinlarda   biz   badiiy   asar   tahlili   va   uning   tamoyillari
haqida   ma’lumot   berishni   joiz   deb   bildik.   Adabiy   asarning   yozilgan   hamda
tekshirilayotgan vaqtdagi  badiiy va hayotiy m antig‘i hamda     estetik     jozibasini
anglashga   y   o ‘naltirilgan  intellektual-hissiy   faoliyat   badiiy tahlildir. Adabiy
tahlilga   ana   shu   tariqa   ta’rif   berilganda,     hodisaga   deyarli   barcha   asosiy
xususiyatlar     qamrab     olinadi.     Ya’ni,     tahlil         deyilganda     badiiy     matnning
ma’nosi     va   jozibasining     halollab     berilishi,   kitobxonga     begona   bo‘lgan   matnni
ilmiy   mantiq   kuchi   bilan   eritib,   uning   shuuriga   joylashga     qaratilgan   faoliyat
ko‘zda tutiladi. 8
 
San’at asaridan kelib chiqadigan hayotiy  ma’noni topish, undagi o‘ziga xos
betakror   estetik   unsurlarni   kashf   etish,     o‘rganilayotgan   asarning   shu   siradagi
boshqa   bitiklardan   farqini   aniqlash,   milliy     yoki   umuminsoniy   badiiy   tafakkurni
rivojlantirishga   qo‘shgan   hissasini   ko‘rsatish     g‘oyat   muhim.   Ayni       vaqtda,
badiiy       zavq       manbai       nimada       ekanini,       kitobxonni             muayyan       asardan
ta’sirlanishga olib kelgan badiiy omillar, ko‘rkam so‘zning  mantiqiy tushunchalar
doirasiga sig‘maydigan jozibasi qayerdan kelib   chiqayotganini aniqlash ham o‘ta
ahamiyatlidir. Badiiy tahlilning qanday maqsadda amalga oshirilayotganiga ko‘ra: 
1. Ilmiy (filologik); 
2. O‘quv (didaktik) tahlil singari ikki turi mavjud. 
Filologik   (ilmiy)   tahlil   adabiy   asarning   yozilgan   hamda   o‘rganilayotgan
paytdagi   badiiy   va   hayotiy   mantig‘i   hamda   estetik   o‘ziga   xosligini   anglashga
8
  Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. -Toshkent: “Navoiy universiteti” 2018.B.374.
22 yo‘naltirilgan   intellektual-hissiy   xulosalarning     adabiyotda     yaratuvchanlik     ilmi
erishgan     darajalarga     muvofiq     kelishi     talab   etiladi.   Tahlil   jarayonida
bildirlayotgan   har   bir   fikr   ham   mantiqiy   tushunchalar,   ham   estetik   qonuniyatlar
bilan   asoslangan     bo‘lishi   lozimdir.   Shuningdek,   ilmiy   tahlilda   o‘rganilayotgan
asarning   umummilliy     adabiyotdagi   o‘rni   va   milliy   tafakkur   taraqqiyotiga   ta’siri
darajasi   tayin   etilishi     ko‘zda   tutilishi   kerak.   O‘quv-didaktik   tahlil   esa   badiiy
asarning   hozirgi   hayotiy   va   badiiy   mantig‘i   hamda   estetik   o‘ziga   xosligini
anglashorqali   o‘quvchilarda   ezgu   ma’naviy     sifatlarni   shakllantirishga
yo‘naltirilgan jamoa shaklidagi estetik-pedagogik  faoliyatdir. 
O‘quv tahlili mobaynida tahlil kechimini  boshqarayotgan  o‘qituvchi    ham,
shu     kechimning     ijrochi     va     qatnashchilari   bo‘lmish   o‘quvchilar   ham   asarni
tanlash imkoniga ega emaslar. Chunki o‘rganilishi kerak bo‘lgan badiiy asar o‘quv
dasturida belgilab qo‘yiladi. Shuningdek o‘quv tahlili belgilangan vaqt   davomida
muayyan  joyda,  yosh  va  intellektual  darajasi  bir-biriga yaqin bo‘lgan o‘quvchi
yoki talabalar o‘rtasida jamoaviy tarzda amalga oshirilishi ko‘zda tutiladi. Didaktik
tahlil     filologik     tahlilga     nisbatan     bir     qator     tashkiliy-mazmuniy         cheklovlari
borligi bilan ajralib turadi. Shuni alohida ta’kidlash zarurki, o‘quv  tahlili hamisha
“o ‘quvchi yoki talabalarda ezgu ma'naviy sifatlarni    shakllantirish" ga qaratilgan
“pedagogik faoliyat” hisoblanadi.    
Badiiy  asarni  nafosat  talablariga  muvofiq  tarzda  tahlil  etish  kechimida
rioya   etilishi    shart   bo‘lgan   muayyan   talablar   tizimi   mavjudki,   ularga   amal
qilmaslik         uning   keragiday   tahlil   etilmasligiga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Tildagi
tamoyil     tushunchasi   biror   faoliyatning     yuzaga     kelishi     uchun     shart     bo‘lgan
talablar       yig‘masini   anglatadi.   Badiiy asarning hayotiy, badiiy mantig‘i hamda
estetik   jozibasi     muayyan     tamoyillarga     suyangan   holda     amalga     oshirilgan
faoliyat         natijasida     ochiladi.     Badiiy     asarning     butun     sehr-u     jozibasi   to‘liq
namoyon   bo‘lishi,     o‘rganilayotgan   asarning   mazmunigina   emas,   balki   unda   aks
ettirilgan  inson    ruhiyati  manzaralari ham to‘la anglashilishi uchun badiiy tahlil
23 amalga     oshirilganda,     muayyan     ilmiy     tamoyillarga     tayanilishi     kerak.     Q.
Yo‘ldosh     va     M.   Yo‘ldoshlarning   badiiy   asar   tahliliga   bag‘ishlab   yozilgan
asarlarida badiiy asar  tahlilining quyidagi tamoyillariga izoh berilgan: Har  qanday
tahlilning  tugal  bo‘lmasligi  tamoyili.  
Chinakam     badiiy     matn         turli   zamonalarda   ham   o‘z   umri   bilan
yashayveradi.   U   matnni   idrok   etgan     avlodning   saviyasi,   didi,   intellektual
darajasiga muvofiq ravishda turli davrlarda   turlicha qabul etilishi mumkin. Hatto,
ba’zan  bir  asarning  o‘zi  bitta  odamning  o‘zi    tomonidan  ham  kayfiyatining
qandayligiga  qarab  har  vaqtda  turlicha  idrok  etilishi    mumkinki,  bu  hol,  bir
tomondan,  asl badiiy  matnning  saviyasiga  bog‘liq  bo‘lsa,    ikkinchi  tomondan,
estetik     iste’molchining   kayfiyati   va   intellektining     o‘zgaruvchanligi   natijasidir.
Turli   davrlarda   idrok   etilgan   ayni   matn       turlicha       qabul             qilinib,       turfa
talqinini   topaverishi   tabiiy   holdir.  9
  
Demak,       badiiy   matnning   tahlili     hech   qachon   to‘liq   tugallikka   ega
bo‘lmaydi.     Badiiy   asar  tahlilida  amal qilinadigan ikkinchi tamoyil har qanday
ilmiy   tahlil   faqat   shaxsiy   fikr   ifodasi   bo‘lib,   u   hech   qachon     mutlaq     haqiqatlik
da’vosini     qilishi     mumkin     emasligidir.     Tahlilni     olib     boruvchi   qanchalik
bilimdon,   tajribali va mohir bo‘lishiga qaramay, u amalga oshirgan tahlil shaxsiy
mulohaza,     subyektiv   qarash   maqomida   bo‘ladi.   Ilmiy   haqiqatlar   ko‘pchilik
tomonidan   birday         qabul     etilish     xususiyatiga     ega     bo‘lsa,     estetik     haqiqatlar
haqida  bunday  deb  bo‘lmaydi. Har bir o‘quvchi, kitobxon,mutaxassis har qanday
asarni   o‘zicha     o‘qiydi,   o‘zicha   tushunadi,   o‘zicha   ta’sirlanadi,   o‘zicha   his   etadi,
demakki,  o‘zicha    xulosa   ham   chiqaradi.   Bir  asarni     o‘qigan    ko‘pchilik    kishilar
o‘rtasida     u     haqda         o‘zaro     o‘xshash,     bir-biriga     to‘g‘ri   keladigan     qarashlar
bo‘lgani   singari,   bir-birini     mutlaqo   inkor   etadigan   fikrlar   bo‘lishi   ham   mumkin
ekanligini tabiiy hol deb qabul  qilish lozim. 
9
  www.ziyouz.com kutubxonasi
24 Adabiy   asarning   ilmiy   tahlili   oldiga   qo‘yiladigan   talablardan   uchinchisi
san’at   asarining   estetik   hodisa   ekanligidan   kelib   chiqib,   unga   biror   g‘oyani
ifodalash   vositasigina   deb   qarash   mumkin     emasligidir.     O‘zbek
adabiyotshunosligi     va     filologik     ta’limida     hanuzgacha     ham   san’at   asarlariga
ijtimoiy-g‘oyaviy yondashuv ustuvor mavqeda turibdi va har qanday badiiy  asarga
ko‘proq     qandaydir     g‘oyani     o‘tkazish     yo‘li     deb     qaralmoqda.     Badiiy     tahlil
amaliyotda ancha uzoq davom etadiganga o‘xshab ko‘rinadigan bunday yondashuv
badiiy   asarning     o‘ziga     xosligi,     jozibasi,     zavqliligi     singari     yozuvchining
mahorati        namoyon   bo‘ladigan  jihatlarni   e’tibordan  chetga   surib,  asardan  g‘oya
qidirishni     taqozo   etishi   bilan   butun     boshli     estetik     hodisani     muayyan     bir
qarashni    ifodalashning  vositasigina  hisoblab, qadrini tushiradi. 
Xulosa   qilib   aytganda,   epik   asarlar   tahlilida   badiiy   shartlilik,
obrazlilik,olamni   o‘zgacha   estetik         nazar     bilan     ko‘rish     mumkinligi     ko‘zda
tutilishi   o‘quvchilarni   xilma-xil     ijodiy   yo‘nalishdagi,   turli   janrlardagi   badiiy
hodisalarni   qabul   qilish   va   asl    san’at       asarlarini ommabop bitiklardan ajrata
olishga o‘rgatadi.
2.2.Epik asarlarni o‘rgatishda ta’limiy integratsiyadan foydalanish
Ta’limni   tabaqalashtirish   rad   etilmaydigan,   uni   to‘ldiradigan   integratsiya
tizimini   kiritish   yaxlit   dunyoqarashga,   o‘zidagi   bor   bilimlarni   mustaqil   tartibga
25 solish   va   turli   muammolarni   hal   qilishga   yo naltirish   qobiliyatiga   ega   bo‘lganʻ
bilimdon   yoshlarni   tarbiyalashga   an’anaviy   o‘qitishga   nisbatan   ko‘proq   yordam
beradi.   Ta’limni   integratsiya   qilish   mohiyati   nimadan   iborat?   Ta’limga   bog‘liq
integratsiya tushunchasi ikki ma’noga ega: 
1.   O‘quvchida   atrofidagi   olam   to‘g‘risida   yaxshi   tasavvur   hosil   qilish   (bu
yerda integratsiya – ta’lim maqsadi sifatida ko‘riladi). 
2. Predmetli bilimlarni yaqinlashtirish uchun umumiy platformani topish (bu
yerda, integratsiya – ta’lim vositasi bo ladi). 	
ʻ 10
Integratsiya   ta'lim   maqsadi   sifatida   olam   tizimining   alohida   qismlari
bog‘liqligini ko‘rsatuvchi bilimlarni berishi emas, o‘quvchi barcha elementlari bir-
biriga   bog‘liq   yaxlit   olamni   tasavvur   qilishga   birinchi   qadamlaridan   o‘rgatilishi
kerak.   Epik   asarlarni   o‘rganishda   ta’limiy   integratsiyani   amalga   oshirish
texnologiyasi sifatida “Shum bola” qissasiga e’tibor qaratish mumkin. 
Asarning   bosh   qahramoni   mashaqqatli   urush   kunlarida   otasidan   ayrilgan.
Onasi   bir   etak   yetimni   boqish   uchun   kun   bo‘yi   tinim   nimaligini   bilmay   mehnat
qiladi.   Shum   bola   bo‘lsa,   tengdoshlariga   qo‘shilib   erta   tongdan   to   qorong‘i
kechgacha ko‘chadan uyga kirmaydi. U – yerga ursa ko‘kka sakraydigan, bir joyda
uzoqroq   turib   qolsa   yuragi   siqilib   ketadigan,   tinib-tinchimas   bolalar   sirasidan.
Kunlarning birida u onasini  xafa qilib qo‘yganidan xijolat bo‘lib, qolaversa, biror
oy mehnat qilib pul topib kelish ilinjida yo‘lga tushadi. Uning Toshkent atrofidagi
qishloqlarda   kechadigan   sarguzashtlari   olti   oydan   ortiq   davom   etadi.   Mana   shu
vaqt   mobaynida   Shum   bola   bir-biridan   qiziq   voqealar   ishtirokchisiga   aylanadi.
Pochchasi  avaylab boqayotgan qimmatbaho qushlarga qatiq, suzma ichirib harom
o‘ldirib qo‘yadi, do‘sti Omonga qo‘shilib Sulton o‘g‘ri boshchiligidagi kissavurlar
bilan   tunni   o‘tkazadi,   ko‘chmanchilar   ovulida   o‘lik   yuvib   sharmanda   bo‘lishadi,
masjid   imomining   og‘ilxonasida   kasal   ho‘kiz   o‘rniga   soppa-sog‘   eshakni   so‘yib
qo‘yib,   rosa   kaltak   yeydi   v.   h.   Shum   bola   qayerga   bormasin,   kim   bilan
to‘qnashmasin,   hamma   joyda   kattalarning   unga   bepisand   qarashi,   qo‘pol
10
  E. Xudoyberganov. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent - 2004. 174-bet.
26 muomalasi unga yoqmaydi. O‘zlarini go‘yo yetimning boshini silaydigan himmatli
kishilar   qilib   ko‘rsatadigan   turli   toifadagi   noinsof   kimsalar   uning   navqiron
kuchidan   tekin   foydalanishga   urinadilar.   Bu   yosh   bolani   turli   qing‘ir   yo‘llarga
boshlovchilar   ham   topiladi.   Yuzlab   qalandarlarga   yo‘lboshchi   bo‘lib   olib,   har
gapida   qayta-qayta   Xudoni   tilga   oladigan   ikkiyuzlamachi   Eshon   Shum   bolani
to‘g‘ridan   to‘g‘ri   o‘g‘irlikka   boshlaydi.   Eshonning   Shum   bolaga   aytgan   gaplari
uning   naqadar   tuban   kimsa   ekanidan   dalolatdir.   Shaharning   bir   chekkasidagi
xaroba   uyni   nashavand-bangilar   yig‘iladigan   takyaxonaga   aylantirgan   Hoji   bobo
ham   o‘zicha   xudojo‘ylikda   haligi   Eshondan   qolishmaydi.   Biroq   uning   qilayotgan
ishlari Xudoning aytganlariga mutlaqo teskariligi bilan o‘quvchini hayratlantiradi.
G‘afur   G‘ulom   mana   shu   nursiz,   qabohat   va   jaholatga   to‘la   muhitni   yosh   bola
nigohi orqali rang-barang mazmunga to‘la holda ifodalaydi. 11
  Qissani   o‘qilar   ekan,   undagi   hodisalarning   qiziqligi,   qahramonlar
xarakteridagi   yorqin   jihatlar   o‘quvchini   butunlay   o‘ziga   rom   etadi.   Garchi,   bosh
qahramon   duch   keladigan   odamlarning   ko‘pchiligi   ochko‘z,   xasis,   nazari   past
kimsalar   bo‘lsa-da,   Shum   bola   bunday   kimsalarni   bir   ko‘rishda   taniydi.   Ularning
chirkin   muhitidan   iloji   boricha   tezroq   qutulish   yo‘llarini   qidiradi.   Mana   shu
paytlarda Shum bolaning naqadar topqir, ziyrak, ba’zan esa, yaxshi ma’noda shum
bola   ekaniga   amin   bo‘lnadi.   Qissada   Shum   bola   Sariboyday   ezma,   injiq,   xasis
kimsani   boplab   dodini   beradi.   Uning   Sariboyni   mot   qilish   usuli   Sharq   xalqlari
og‘zaki   ijodi   namunalarini   –   ertaklarni   ijodiy   qayta   ishlash   mahsuli   hisoblanadi.
Bunda   badiiy   asarni   o‘qitishda   folklor   bilan   yozma   adabiyotni   integratsiyalab,
o‘rganish maqsadga muvofiq.
  Unga   ko‘ra,   biron   muhim   voqeani   aytish   uchun   uni   bu   voqeaga   mutlaqo
aloqasi   yo‘q   tafsilotlar   orqali   bayon   qilish   usuli   ertaklarda   uchraydi.   Og zakiʻ
adabiyotining   katta   bilimdoni   hisoblangan   G‘afur   G‘ulom   o‘z   Shum   bolasini   bu
safar  ayni  shu usul  bilan Sariboyning g‘azabidan omon olib chiqib ketgani  uning
topqirligidan   dalolat.   Asardagidek,   ezma   boyga   odam   bolasi   teng   kela   olgan
11
  Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi. "O'qituvchi" nashriyot - matbaa ijodiy uyi Toshkent - 2005. 155-bet.
27 emasdi.   Unga   umrbod   xizmat   qilib   charchagan   kishilarning   dard-u   alami   ichida.
Hech   biri   yurak   yutib   xo‘jayinga   gap   qaytara   olmaydi.   Gap   qaytarish   qayda,
umuman,   bu   odamga   ro‘para   kelishdan   qo‘rqib   yurishadi.   Bu   muammoni   yechib
kelish   Shum   bolaning   chekiga   tushadi.   Birovlarning   dard-u   tashvishi,   olamda
bo‘layotgan ming turli ishlar Sariboyning yetti uxlab tushiga kirmasdi. U dunyoda
faqat   o‘zim   bo‘lay   deb   yashaydiganlar   xilidan.   Shu   ahvolda   Shum   bola
xo‘jayinning   “innankeyin”iga   munosib   javob   topishi,   eng   muhimi   esa,   boyni   bu
savolni  berishdan bezdirib tashlashi  kerak! U Sariboyni  uncha-muncha gap bilan,
yangilik   bilan   lol   qilib   bo‘lmasligini   yaxshi   biladi.   Uning   nozik   joyi   esa   mol-
mulki,   boyligida   edi.   Shum   bola   pichoqning   sinishi   bilan   boshlangan   gap
Bo‘riboyvachchaning terakdan yiqilib o lishi bilan tugaydi. Bu ham yetmaganday,ʻ
boyning   turmushga   chiqmagan   o‘rtancha   qizi   “dunyoga   arziydigan   o‘g‘ilcha
tuqqani”, chaqaloq esa Badal aravakashga o‘xshashi to‘g‘risidagi gaplar Sariboyni
yiqitadi 12
. 
Nafaqat   bu   voqeada,   balki   butun   qissa   davomida   biz   Shum   bolaning
topqirligi,   hozirjavobligi,   har   qanday   qiyin   vaziyatdan   sog‘   chiqib   keta   olishiga
qayta-qayta   amin   bo‘lamiz.   Ushbu   qissa   orqali   folklor   bilan   badiiy   asarning
aloqadorligi   va   integrativ   holatlari   kuzatildi.   5-sinfda   o‘rganilgan   G‘afur
G‘ulomning “Mening o‘g‘rigina bolam” hikoyasi bilan “Shum bola” qissasini ham
mohiyat jihatdan aloqadorligini kuzatish mumkin. Turob To‘laning “Yetti zog‘ora
qissasi”   asarida   o‘zbek   tilining   qanchalar   boy   va   shiraliligi,   u   orqali   chizilgan
tabiat   va   inson   manzaralarining   naqadar   tiniqligi   ayon   bo‘ladi.   Adibning   badiiy
mahoratini   darslikda   keltirilgan   mo‘jaz   hikoya   yaqqol   ko‘rsatadi.   Toshtemirning
buvasi o‘z bolaligidan xotira bo‘lib qolgan hodisani aytib berish asnosida bir emas,
bir   necha   insonning   takrorlanmas   xarakteri   namoyon   bo ladi.   “Do‘nan”   asarida	
ʻ
yozuvchi qahramonining yoshi, tajribasi, o‘ziga xos gapirish uslubiga mos so‘zlar,
iboralar tanlaydi, gaplarni og‘zaki nutqqa mos tarzda tuzadi. 
12
  Epik va dramatik asarlar tahlili  https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/adabiyot/epik-va-dramatik-asarlar-tahlili
28 Afsuski,   ba’zan   insonlar   umrbod   do‘stim   deb   yurgani   odamlardan   ko raʻ
tilsiz-zabonsiz hayvonlardan ezgulik ko radi. Baxshilla  va Do‘nan o‘rtasida yillar	
ʻ
davomida   toblangan   do‘stlik   va   mehr-u   muhabbatni   tushunish,   his   qilish   ham
boshqalarga oson kechmaydi. Muallifning asl niyati – turli sabablar orqali yuzaga
kelgan   murakkab   vaziyatga   tushib   qolgan   odamlar   va   hayvonlarning   nozik
kechinmalarini   yuqtirishdir.   “Do‘nan”   hikoyasi   o quvchilarning   dunyoqarashi,	
ʻ
didi, insoniy tuyg‘ulari boyishiga kuchli ta’sir qilishi bilan qadrli hisoblanadi. Bu
asar   orqali   integrativ   ta’limdagi   reallik   va   badiiylik   aloqasi   kuzatiladi.   Bu
aloqadorlik qiyosiy-tipologik tahlil usuli bilan ochib berilgan. 13
XULOSA
13
  Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. -Toshkent: “Navoiy universiteti” 2018.B.374.
29 Xulosa   qilib   aytganda,   epik   tur   adabiyotning   asosiy   turlaridan   biri   bo'lib,
voqelikni   hikoya   qilish   orqali   aks   ettiradi.   Epik   turga   xos   janrlar   doston,   qissa,
roman,   hikoya   va   boshqalar   bo'lib,   ular   hajmi,   syujeti,   obrazlar   tizimi   va   boshqa
xususiyatlari   bilan   bir-biridan   farqlanadi.   Har   bir   janr   o'ziga   xos   badiiy
imkoniyatlarga   ega   bo'lib,   ijtimoiy   hayotning   turli   qirralarini,   inson   qalbining
murakkab kechinmalarini aks ettirishga xizmat qiladi.
Hamma epik asarlarda kishilarning, ayniqsa, bosh qahramonlarning qiziqarli
va   mazmundor   hayot   yo'li,   ular   boshidan   o'tgan   voqealar   hikoya   qilinadi   va   eng
yaxshi   romanlarda   muallifning   g'oyaviy-   estetik   niyati,   dastlab   shu   voqealar
tizmasi   tasviri   orqali   ifodalanadi.     Ya'ni   epik   asarlarda   muallif   hayot   voqealari
ustidan estetik hukm chiqaradi. Hayot voqealarini keng ko'lmada qamraydi. 
Epik   asarda   obrazlar   sistemasi   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   Asarning
mazmuni   aynan   obrazlarning   bir-biri   bilan   mazmuniy   munosabati   asosiga   ochib
beriladi. Epik asarlarda voqea - hodisalarni hikoya qiluvchi shaxs hikoyachi yoxud
roviy   deb   yuritiladi.   Asarda   rivoya   ko'pincha   muallif   tilidan,   ba'zan   esa
personajlardan   birining   tilidan   olib   boriladi.     Epik   asarlar   insonning   ma'naviy
kamolotida   muhim   rol   o'ynaydi,   ularni   hayotni   chuqurroq   anglashga,   axloqiy
fazilatlarni   shakllantirishga   yordam   beradi.   Shuningdek,   epik   tur   va   janrlarni
o'rganish adabiy savodxonlikni oshirish, badiiy asarlarni tahlil qilish ko'nikmalarini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI:ʻ
30 1. E. Xudoyberganov. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent - 2004. 174-bet. 
2. E. Xudoyberganov. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent - 2004. 179-bet. 
3. Eshonqul Nazar. Tafakkur jurnali, 2-son, 2009. – B.77. 
4.   Izzat   Sulton,   Adabiyot   nazariyasi.   "O'qituvchi"   nashriyot   -   matbaa   ijodiy   uyi
Toshkent - 2005. 153-bet. 
5.   Izzat   Sulton,   Adabiyot   nazariyasi.   "O'qituvchi"   nashriyot   -   matbaa   ijodiy   uyi
Toshkent - 2005. 155-bet. 
6.   Izzat   Sulton.   Adabiyot   nazariyasi.   "O'qituvchi"   nashriyot   -   matbaa   ijodiy   uyi.
Toshkent - 2005. 162-163-betlar. 
7.   Jamolxonov H.A.      Hozirgi o`zbek adabiy tili. - T.:    “Talqin” nashriyoti.    2005,  
25-bet .      
8.   Quronov   D.   Adabiyot   nazariyasi   asoslari.   -Toshkent:   “Navoiy   universiteti”
2018.B.374. 
9.   Solijonov   Y.   Hozirgi   adabiy   jarayon.   –   Toshkent:   “Innovatsiya-Ziyo”   2020.   -
B.55. 
10. Umida, R. (2024). The relevance of rhythm in prose fiction. Journal of Modern
Educational Achievements, 1(1), 288-294.
11.   "O'zbek   tilining   izohli   lug'ati"   A.   Madvaliyev   tahriri   ostida.   Toshkent.
"O'zbekiston milliy entsiklopediyasi". Davlat ilmiy nashriyoti, 2006-2008. 
12. Англо-русский словарь. Составитель В.К.Мюллер.   Москва , 1971,   стр . 682.
Elektron resurslar:
1.Epik     asarlarni     tahlil     qilish     usullari         https://fayllar.org/o-zbekiston-
respublikasi-oliy-va-o-rta-maxsus-talim-vazirligi-v7.html?page=21  
31 2.Epik   va   dramatik   asarlar   tahlili
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/adabiyot/epik-va-dramatik-asarlar-tahlili  
3.https://hozir.org/badiiy-tahlil-asoslari.html?page=11 
4.https://humoscience.com/index.php/itse/article/view/149 
5.  www.ziyouz.com kutubxonasi.  
32

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Epik tur va uning janrlarining xususiyatlari

1.1. Epik tur va uning janrlari

1.2. Epik asarning spetsifik xususiyatlari

1.3. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida novella janrining oʻziga xosligi

II bob. Epik asarlarni tahlil qilish va o’rgatish usullari

2.1. Epik asarlarni tahlil qilish usullari

2.2. Epik asarlarni o‘rgatishda ta’limiy integratsiyadan foydalanish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati