Epik tur va uning janrlari 2 - Литература - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	809.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Сентябрь 2025
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Литература

Epik tur va uning janrlari 2

Купить

EPIK TUR VA UNING JANRLARI

REJA: 1. Epik turning spetsifik xususiyatlari. Epik asarning «plastik» va «noplastik» unsurlari. Epik asarda ob’yektiv va sub’yektiv ibtidolarning uyg‘un birikishi. 2. Epik asarning kompozitsion qurilishi . 3 . Epik asarlarni janrlarga ajratish prinsiplari.

Mavzu yuzasidan savol va topshiriqlar: • 1 1. Epik asardagi «plastik» va «noplastik» unsurlar deyilganda nimani tushunasiz? • 2. Epik asarda ob’yektiv va sub’yektiv ibtidolarning uyg‘un birikishini tushuntirib bering. • 3. Epik turning belgilovchi xususiyati voqeabandlik ekanini asoslang. epik asar tarkibida rivoya, tavsif va dialogning tutgan o‘rni, ularning munosabatini tushuntiring. • 4. «rivoya», «roviy» atamalariga izoh bering. rivoyaning muallif yoki personaj tilidan olib borilishi nima bilan bog‘liq? • 5. Epik asarlarni janrlarga ajratishda nimalarga e’tibor beriladi?

EPIK TURNING SPETSIFIK XUSUSIYATLARI 1. Epik turning spetsifik xususiyatlari haqida gap ketganda eng avval voqeabandlik tilga olinadi. Epik asarda makon va zamonda kechuvchi voqea-hodisalar tasvirlanadi. 2. So‘z vositasida o‘quvchi tasavvurida hayotiy voqelikka monand jonlana oladigan to’laqonli badiiy voqelik yaratiladi. Tasavvurda reallikdagiga monand, o‘zining tashqi shakli bilan jonlangani uchun ham epik asardagi badiiy voqelik “ plastik tasvirlangan ” deya tavsiflanadi.

• 3. Epik asarda plastik elementlar bilan bir qatorda noplastik elementlar ham mavjud bo‘lib, ular muallif obrazini tasavvur qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. 4. Epik asarning noplastik elementlari deyilganda muallif mushohadalari, o‘y-fikrlari, tasvir predmetiga hissiy munosabati kabilar tushuniladi. Noplastik unsurlar, plastik unsurlardan farqli o’laroq, asarni o‘qish davomida o’quvchi tasavvurida gavdalanmaydi.

• 5. Epik asarda obyektiv va subyektiv ibtido larning uyg‘un birikishi kuzatiladi: asar badiiy voqyelig ini obyektiv ibtido desak, asar to’qimasining har bir nuqtasiga singdirib yuborilgan muallif shaxsini subyektiv ibtido deb yuritamiz. Badiiy voqelikni “obyektiv” ibtido deyishimizga sabab, u reallikdan olingan oddiygina nusxa emas, balki voqelikning ijodkor ko‘zi bilan ko‘rilgan, ideal asosida idrok etilgan, baholangan va ijodiy qayta ishlangan aksi ekanligidir.

• 6. Epik turning yana bir belgilovchi xususiyati, epik asarda obyekt (badiiy voqelik) bilan subyekt (muallif obrazi)ning qorishiq obrazi yaratiladi. Muallif obrazi hatto “obyektiv tasvir” yo‘lidan og‘ishmay borilib, yozuvchi imkon qadar o‘zini chetga olgan asarlarda ham muqarrar mavjuddir.

QOIDA : KOMPOZITSIYAKompozitsiya asardagi barcha unsurlarni shunday uyushtiradiki, natijada unda bironta ham ortiqcha unsurning o‘zi bo‘lmaydi. Zero, bir unsur asar butunligida o‘zining funksiyasiga ega, muayyan g‘oyaviy-badiiy yuk tashiydi. Asarda ularning har biri o‘z o‘rnida, me’yorida ishlatilishi, butun bilan mustahkam aloqada bo‘ladigan va bu aloqalar anglanadigan tarzda joylashtirilishi muhim. Gap shundaki, yozuvchi ijod onlaridayoq o‘qish jarayonini ham nazarda tutadi. Ayni shu narsa - o‘qish jarayonining ijod jarayoniga ta’siri asar kompozitsiyasida, ayniqsa, yaqqol ko‘rinadi.QOIDA : KOMPOZITSIYA Kompozitsiya asardagi barcha unsurlarni shunday uyushtiradiki, natijada unda bironta ham ortiqcha unsurning o‘zi bo‘lmaydi. Zero, bir unsur asar butunligida o‘zining funksiyasiga ega, mua

Epik asar kompozitsiyasining o‘zagini ....... tashkil qiladi. Negaki, ........ - epik asar tabiatini belgilovchi xususiyat, bu turdagi asarlar makon va zamonda kechuvchi voqealarni hikoya qilish asosiga quriladi. Fabula voqealarning tabiiy oqimi bo‘lsa, syujet ularning muayyan maqsadga muvofiq qayta tartiblangan, ya’ni badiiy qayta ishlangan shaklidirki, shu bois ayrim manbalarda «fabula» o‘rniga «syujet», «syujet» o‘rniga «syujet kompozitsiyasi» termini ishlatiladi.Epik asar kompozitsiyasining o‘zagini ....... tashkil qiladi. Negaki, ........ - epik asar tabiatini belgilovchi xususiyat, bu turdagi asarlar makon va zamonda kechuvchi voqealarni hikoya qilish asosiga quriladi. Fabula voqealarning tabiiy oqimi bo‘lsa, syujet ularning muayyan maqsadga muvofiq qayta tartiblangan, ya’ni badiiy q

EPIK ASAR KOMPOZITSIYASI Epik asar qurilishini tadqiq etishda matn kompozitsiyasi , rivoya kompozitsiyasi, obrazlar sistemasi , badiiy vaqt va zamon , nuqtayi nazar kompozitsiyasi kabi masalalar diqqat markazida turadi.EPIK ASAR KOMPOZITSIYASI

Epik asar matn kompozitsiyasi Epik asar matni rivoya, tavsif va dialogdan tarkib topadi. Shu bois ular epik nutqning kompozitsion shakllari sifatida e’tirof etiladi. Rivoya - makon va zamonda kechgan voqealarni so‘z vositasida aks ettirish. (sodda tilda aytsak, hikoya qilishdir.) Rivoya obyekti - harakat .

Tavsif - turg‘un holatdagi narsa, joy, holat, xususiyat kabilarni o‘z ichiga oladi. Tavsifda voqea yuz berayotgan joyga oid tafsilotlar, peyzaj, interyer, portret, muallif xarakteristikasi, ruhiy holat tasviri ifodalanadi.

Rivoya kompozitsiyasi Rivoya kompozitsiyasida roviyning kim ekanligi muhim o’rin tutadi. Epik turda rivoyaning ......... tilidan va .......... tilidan olib borilishi farqlanadi. Uchinchi shaxs tilidan hikoya qiluvchi roviy tasvirlanayotgan badiiy voqelik ichida .........../ shaxsi aniq roviy deganda, roviy-muallif va roviy-personaj ko‘rsatiladi, ayrimlar esa muallif-personaj ko’rinishini ham shu siraga qo'shadi.

Obrazlar sistemasi Obrazlar sistemasi ham kompozitsiya masalasidir. Obrazlar sistemasi deyilganda detal obrazlardan boshlab badiiy voqelik qadar bir-biriga bog‘liq bir butun tizim ko‘z oldimizga keladi..Obrazlar sistemasi Obrazlar sistemasi ham kompozitsiya masalasidir. Obrazlar sistemasi deyilganda detal obrazlardan boshlab badiiy voqelik qadar bir-biriga bog‘liq bir butun tizim ko‘z oldimizga keladi..

DETAL OBRAZNING O’RNI VA AHAMIYATI • Asarda keltiriigan detallar asosida ocquvchi ko‘z oldida asarda yaratilgan badiiy voqelikning bir bo‘lagi gavdalanadi. Ayni choqda, asardagi ma’lum bir detal obraz darajasiga ko’tarilib, voqeani to‘laqonli tasvirlashga xizmat qiladi. • 0‘z navbatida voqea obrazlari yaratiladi. Uning asosida xarakter va sharoit obrazini yaratish imkoniyati paydo bo’ladi. Natijada bulaming bari asardagi eng ko’lamli obraz – badiiy voqelik yaratiladi.

ZAKOVAT SAVOLI: ABDULLA QAHHORNING “DAHSHAT” HIKOYASI ASOSIDA ISHLANGAN QISQA METRAJLI FILMGA E’TIBOR QARATAMIZ

• Epik asarda personajlar sistemasi — ularning o‘zaro aloqadorlikda joylashtirilishi g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi. Ba’zan “obrazlar sistemasi” va “personajlar sistemasi” terminlari sinonim sifatida qo‘llanadiki, bu to‘g‘ri emas. Negaki, “obrazlar sistemasi” atamasi, yuqorida ko’rib o‘tdik, asardagi barcha obrazlarni anglatsa, “personajlar sistemasi” deganda shuning bir qismi — inson obrazlari tizimigina ko’zda tutiladi.

«OBRAZLAR SISTEMASI» ASARDAGI BARCHA OBRAZLARNI ANGLATSA, «PERSONAJLAR SISTEMASI» SHUNING BIR QISMI - INSON OBRAZLARI TIZIMIGINA KO‘ZDA TUTILADI. B osh persona j Personaj Ikkinchi darajali persona j Epizodik persona j

BADIIY VAQT BADIIY ASARDA TASVIRLANAYOTGAN VOQEALAR MAKON VA ZAMONDA KECHADI, SHUNGA KO‘RA, ADABIYOTSHUNOSLIKDA «BADIIY VAQT» TUSHUNCHASI KENG QO‘LLANADI. AVVALO, BADIIY ASARDA TASVIRLANAYOTGAN VOQEALARNING YUZ BERISH VAQTI BILAN ULARNI HIKOYA QILISH VAQTINI FARQLASH KERAK. ASARDAGI VOQEALARNING YUZ BERISH VAQTI «SYUJET VAQTI» , ULARNING HIKOYA QILINISH VAQTI ESA « KOMPOZISIYA VAQTI » DEYILADI.

bu ikkisining har vaqt ham birbiriga mos kelmasligini ko‘rish qiyin emas. Chunki asar ustida ishlayotgan yozuvchi ijodiy niyatini amalga oshirish yo'lida “badiiy vaqt” imkoniyatlaridan turli yo‘sinlarda foydalanishi mumkin. Deylik, u zarur o‘rinda asar vaqtidan chekinib, o’tmishda yuz bergan voqealarni tasvirlashi -“retrospektiv vaqt” mumkin.(“0‘tgan kunlar” misolida voqeaning haqiqatda yuz berish tartibini syujetda o‘zgartirib berishning estetik samarasini ko’rib o‘tgan edik) Retrospeksiya deb ataluvchi bu usulning mohiyati shuki, unda yozuvchi syujet voqealarini, ya’ni faqat oldinga oquvchi vaqtni go‘yo to‘xtatib qo‘yadi-da, o‘tmishda bo‘lib o’tgan voqeani tasvirlashga o‘tadi. Agar A.Qodiriy mazkur usulni romanning bittagina o ‘rnida qo‘llagan bo‘lsa, ba’zi asarlar borki, ularning sy

ROVIY BILAN TASVIRLANAYOTGAN VOQELIK 0‘RTASIDAGI MUNOSABAT – NUQTAI NAZAR (OPERATOR) 1) voqelik qaysi nuqtadan turib tasvirlan moqda 2) tasvirlanayotgan narsalar kimning nigohi orqali beril moqda.

TASHQI KOMPOZITSIYA Tashqi kompozitsiya tushunchasi ba’zan arxitektonika istilohi bilan ham ifodalanadi. Bu o‘rinda gap adabiy asarning tashqi qurilishi, uning qism, bob, fasl, band, parda va ko‘rinishlarga bo‘linishi, sarlavha, epigraf, so‘zboshi va so‘ngso‘z, izoh kabilar bilan ta’minlanishi haqida bormoqda. Ya’ni, asosan, matn uzvlari haqida. Shu bois arxitektonikani ba’zi mutaxassislar matnning tashqi kompozitsiyasi deb ham ta’riflaydilar.TASHQI KOMPOZITSIYA Tashqi kompozitsiya tushunchasi ba’zan arxitektonika istilohi bilan ham ifodalanadi. Bu o‘rinda gap adabiy asarning tashqi qurilishi, uning qism, bob, fasl, band, parda va ko‘rinishlarga bo‘linishi, sarlavha, epigraf, so‘zboshi va so‘ngso‘z, izoh kabilar bilan ta’minlanishi haqida bormoqda. Ya’ni, asosan, matn uzvlari haqida. Shu b

«Tashqi kompozitsiya» asarning badiiyat hodisasiga aylanishida g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, «O‘tgan kunlar»dagi boblarning nomlanishini eslang: «Xon qiziga loyiq bir yigit», «Marg‘ilon havosi yoqmadi», «Kutilmagan baxt», «Xayrixoh qotil», «Esini kirgizdi»... Har bir sarlavhada bobning g‘oyaviy-tematik mag‘zi, syujet harakati, muallif baho-munosabati lo‘nda va aniq aks etadi, sarlavha asosiy nuqtani urg‘ulab, ma’lum ma’noda asarning qabul qilinishini boshqaradi. Aytaylik, «Bir g‘aribi bechora» deb nomlangan bobda Musulmonqulning Homid uyushtirgan ig‘vo xati bilan tanishish jarayoni tasvirlangan.«Tashqi kompozitsiya» asarning badiiyat hodisasiga aylanishida g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, «O‘tgan kunlar»dagi boblarning nomlanishini eslang: «Xon qiziga loyiq bir yigit

EPIK TUR VA UNING JANRLARI KICHIK O’RTA KATTA

KICHIK EPIK TUR SHAKLLARI Rivoya t Hikoya Esse Erta k Latif a Ocher k

O’RTA EPIK TUR SHAKLLARI QISSA POVES T ?

QISSA JANRI • Qissa janri dastlab xalq og‘zaki ijodida shakllangan. Qahramon hayoti va sarguzashtlarini qiziqarli hikoya qiluvchi asarlar elda juda mashhur boigan. Avvaliga qissalar ham ijro qilingan, keyincha ularning bir qismi iqtidorli kishilar tomonidan adabiy qayta ishlanib, kitobat qilingan: qissalar endi xalq kitoblari sifatida yashay boshlagan. Shuningdek, janming shakllanishi va takomilida payg‘ambarlar haqidagi qissalar ham g'oyat muhim ahamiyat kasb etganini alohida ta’kidlash kerak.

• XX asrga kelib o‘zbek adabiyotida yangi tipdagi qissa shakllandi: Hamzaning “Yangi saodat”, Cho‘lponning “Do‘xtur Muhammadiyor” asarlari zamonaviy qissaning adabiyotimizdagi ilk namunalari sanaladi. Bu asarlarning barini umumlashtiradigan asosiy jihat - diqqat markazida qahramon turishi. shu xususiyati bois “qissa” so‘zi ilgari hammavaqt qahramon ismi bilan birga qo‘llangan, “qissa” so‘zi qahramon ismi bilan assotsiatsiyalangan. natijada bu so‘z “ kimdir birovning hayotidan hikoya” ma’nosini anglatadi, ya’ni mohiyatan janring asosiy belgisini ataydi. • Albatta, janr muttasil rivojlanish - o‘zgarishda yashaydi, biroq uni belgilovchi asosiy xususiyat o’zgarmaydi.

• Sho‘ro davriga kelib qissa o‘mida “ povest” istilohini qo‘llash keng ommalashdi. Natija shu bo‘ldiki, bu ikki termin hanuz sinonim sifatida, goh esa boshqa- boshqa janr nomlari sifatida ham ishlatiladi. Holbuki, qissa bilan povestni boshqa-boshqa janrlar deya talqin qilishga asos yetarli emas, sinonim sifatida qomlashga esa zarurat yo‘q. “Qissa” istilohining o‘zi kifoya qiladi. Qissaning poetik qurilishi ham maqsad - qahramonga qaratilgani bilan belgilanadi. jumladan, qissa syujetidagi barcha voqealar qahramon atrofida uyushtiriladi, ya’ni syujet romanniki kabi ko‘p tarmoqli emas.

ROMAN • Roman haqida so’z borganda, odatda, uning hajman kattaligi, hayotni keng ko‘lamda tasvirlashi, qahramon hayotidan katta davrni olib, turli ijtimoiy munosabatlar bilan bog’lab talqin qilishi, ko‘plab va turfa kishilar taqdirlari orqali jamiyatning joriy holatini aks ettira olishi, murakkab va ko‘p chiziqli syujetga ega bo‘lishi kabi janr xususiyatlari qayd etiladi.

• To‘g‘ri, bular aksariyat romanlarga xos, lekin janrni shulaming o‘zi bilangina belgilash kamlik qiladi. sababi, hajmi qissadan uncha farq qilmaydigan yoki qisqa vaqt davomida kechuvchi voqealar qalamga olingan romanlar ham, bitta shaxs taqdiridan bahs etuvchi yoki bitta syujet chizig‘iga ega romanlar ham bor. • Shu sababli romanning belgilovchi xususiyatlari deb romaniy problema, romaniy qahramon va romaniy tafakkur ko‘rsatiladi. • Bu tushunchalar bir-biriga uzviy bog‘liq, bir-birini taqozo etadi.

ROMANIY PROBLEMA • Roman janrida inson taqdiri, uning jamiyat bilan munosabatining badiiy tadqiqi orqali olamu odam mohiyatini anglashga intilshi yoritiladi. Bu adabiyotshunoslikda romaniy problema deyiladi. • Dunyoning yaxlitligi va mavjudlikning tub mohiyatini anglash roman problemasi bo‘lsa, qahramonning dunyo bilan ziddiyati o‘sha muammoni hal qilish vositasidir . Shu bois ham qahramon taqdiri va egallagan mavqeyi romanning markaziy mavzu-muammosi bo‘lib keladi. Sababi, romaniy problemaning badiiy idroki uchun qahramon ham shunga mos, ya’ni jamiyatda yashagani holda olzining individ ekanini teran idrok etadigan, muhit bilan ziddiyatga kirishgan shaxs bo‘lishi lozim .

Roman asosida yotgan shaxsning turfa ziddiyatlari uning voqelik bilan birbutunlik hissini - epik butunlikni yo‘qotishi natijasida yuzaga kelgan. Aslida, epik butunlikni tiklash payidagi shaxs - ijodkorning o‘zi, qahramonning tashqi olam bilan to‘qnashuvlari esa shuning vositasi. Bundan ikkita xulosa kelib chiqadi: birinchidan, roman — hayot yo‘lida chigal muammolarga duch kelgan ijodkorning “ziddiyatli holatni adabiy yo‘l bilan yechishga urinishi” ikkinchidan, har qancha epik deganimiz bilan, unda subyektiv ibtido ham g‘oyat salmoqli. Nihoyat, romaniy problemam shunga mos qahramon vositasida idrok etish jarayonida jamiyatning joriy holati, olamu odam haqidagi yaxlit bir konsepsiya - badiiy falsafa shakllanadiki, bu romaniy tafakkur mahsulidir.

Mazkur xususiyatlami barcha romanlardan izlash, ularni qat’iy qoida deb tushunish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Negaki, janrning asrlar davomidagi takomil yo’lida turli xil va ko‘rinishlari vujudga kelgan, roman “shakllanayotgan va hali tayyor bo‘lmagan yagona janr” sifatida mudom o‘zgarishda yashaydi. Наг bir davrning badiiy-estetik talab-ehtiyojlari romanga ma’lum o‘zgarishIar kiritadi. O’tgan davr mobaynida romanning turli (ritsarlik romani, didaktik roman, sarguzasht-detektiv, ijtimoiy-psixologik, tarixiy-biografik, satirik va h.) janr ko‘rinishlari yaratildi. Xullas, roman har bir davrning estetik didi va ma’naviy-ruhiy ehtiyojlariga moslashib, adabiyotdagi yangiliklarni zudlik bilan o‘ziga singdirgan holda mudom shakllanishda yashovchi janrdir.

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar