Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 59.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Epik va dramaturgik asarlar kompozitsiyasi

Купить
1 Kurs ishi MAVZU: EPIK VA DRAMATURGIK ASARLAR KOMPOZITSIYASI 2 MUNDARIJA KIRISH………………………….……………………………………………………..3 I BOB. EPIK VA DRAMATURGIK ASARLAR KOMPOZITSIYASI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT…………………………………... 1.1. Epik asarlar turlari va ulardagi kompozitsiya…………………………………….5 1.2. Epik asarlarning tarixiy ahamiyatga ega bo’lishi……………….……..………….9 II BOB DRAMATURGIK ASARLAR KOMPOZITSIYASIDAGI O’ZIGA XOSLIKLAR…………………………………………………………………….….…13 2.1 Dramaturgik asarlar turlari va ularning kompozitsiyasi…..…………….………….13 2.2 Dramaturgik asarlar tahlili………………………………………………………….20 III BOB. XULOSA…………………………………...………………………………..26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..……………………………….…….….……28 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Istiqlol yillarida ijtimoiysiyosiy, madaniy 3 hayotning barcha jabhalarida bo‘lgani kabi ta’lim sohasida ham tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizda ko‘rilayotgan samarali choratadbirlar natijasida ta’lim tizimi rivojlanishning o‘ziga xos yangi yo‘liga kirmoqda.Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining qabul qilinishi ta’lim sohasida jiddiy qadam edi. 2017-2021-yillarga mo‘ljallangan O ‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida1ta’lim sohasida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan dolzarb vazifalar belgilangan. Jumladan, ta’lim bosqichlarining uzluksizligi va izchilligini ta’minlash,ta’limning zamonaviy metodologiyasini yaratish, davlat ta’lim standartlarini kompetensiyaviy yondashuv asosida takomillashtirish, o‘quv-metodik majmualarining yangi avlodini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish talab etilmoqda.O‘zbekiston Respublikasida shaxsni intellektual, ma’naviy-axloqiy, ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirishning muhim shartlaridan biri, ta’lim tizimini, ayniqsa, umumiy ta’limni shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi va kompetensiyaviy yondashuv asosida tashkil etishdan iboratdir. Ta’lim tizimidagi rivojlanish jamiyat taraqqiyotining negizini tashkil etadi. Buning uchun muntazam tarzda umumta ’lim tizimida qo‘llaniladigan innovatsion texnologiyalarni o‘zlashtirish, shu orqali o‘quvchilarning kompetensiyalarni egallash jarayonlarini jadallashtirish, ularni rivojlanayotgan jamiyat talablariga moslashtirish taqozo etiladi. Sifatli ta ’lim olish ehtiyojining kuchayishi O‘zbekiston fuqarolarining muhim hayotiy qadriyati sifatida tobora dolzarblashmoqda. Chunki sifatli ta’lim ijtimoiy-siyosiy barqarorlik va haqqoniylikning asosiy omilidir.M a’naviy yetuk, barkamol avlodni tarbiyalash, zamon talablariga javob bera oladigan malakali milliy kadrlar tayyorlash bu islohotlarning mohiyatini tashkil etadi. Bu borada ajdodlarimiz qoldirgan va bugungi kunda yaratilayotgan boyadabiy merosni o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Ana shunday ma’naviy merosni o‘rganish jarayoni esa, sir emaski, adabiyot darslarida ro‘y beradi. O‘quvchilarimiz aynan adabiyot darslari orqali 4 o‘z ma’naviyatini, dunyoqarashini, odob-axloq me’yorlarini, insonparvarlik, vatanparvarlik kabi ijobiy sifatlarni shakllantirib boradilar. Shunday ekan, ushbu jarayonda maktabda o‘rganilishi ko‘zda tutilgan asarlarni ilmiy va estetik jihatdan to‘g‘ri tahlil etish hal qiluvchi o‘rin tutishi va adabiy asarlar tahlili va unga xos bo‘lgan xususiyatlarni tadqiq etish adabiy ta’lim amaliyotida muhim ahamiyatga ega ekanligi tabiiydir. Mana shu xususiyatdan kelib chiqqan holda, adabiy ta’limdagi hozirgi jiddiy o‘zgarishlar va yangilangan pedagogik tafakkur tarzi maktabda o‘rganilishi ko‘zda tutiladigan badiiy asarlar tahliliga yangicha tamoyillar asosida yondashish kerakligini taqozo etadi. Shuningdek, yosh avlodga qaratilayotgan e’tibor haqida Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning quyidagi jonkuyarlik bilan aytgan gaplarini keltirish mumkin: “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va m a’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqiyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz.” 2 Chunki farzandlari sog‘lom va ta’lim sohasi rivojlangan davlatning yoshlari barkamol, kelajagi kafolatli ekanligi hech kimga sir emas.Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Shu kunga qadar adabiyot o‘qitish metodikasida T.Boboyev, A.Zunnunov, Q.Yo‘ldoshev, M.Mirqosimova, B.To‘xliyev, S.Matchonov tomonidan yirik tadqiqotlar amalga oshirilgan. Olimlarimizning ilmiy ishlarida o‘quvchi tafakkuri mustaqilligi masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, Qozoqboy Yo‘ldoshovning ishida maktab adabiy ta’limini yangilashning metodik asoslari va yangicha pedagogik tafakkur taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari belgilab berilgan. Yangilangan pedagogik tafakkur sharoitida tarbiya va uning asosiy omilllari, tarbiyalanuvchi va tarbiyachi munosabatida pedagogik hamkorlik qilishi, bu jarayonda har bir bolani o‘z-o‘zigatanitish, o‘zini taftish qilish, qiziqishlarini aniqlash, qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirish usullari tavsiya etilgan. Bu jarayonda o‘z-o‘zidan o‘quvchi shaxsi mustaqillligi va tafakkurining erkinligi yetakchilik qiladi.3 S.Matjonovning 5 tadqiqot ishi bevosita o‘quvchilarning mustaqil ishlarini tashkil etishga bag‘ishlangan bo‘lib, bu jarayon ijodiy tafakkurni o‘stirish omili ekanligi, adabiyot darslarida o‘quvchilarni og‘zaki va yozma ijodiy ishlarga undash ularning kamoloti yo‘lida muhim ahamiyat kasb etishi tekshiriladi. Mustaqil faoliyat va ijodiy ishlar o‘z-o‘zidan erkin tafakkurni talab qiladi. Mustaqil fikri, o‘z nuqtayi nazari bo‘lmagan o‘quvchi ijod qilolmaydi, mustaqil faoliyat yurita olmaydi. M.Mirqosimovaning doktorlik ishi o‘quvchilarda adabiy tahlil malakasini shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, buning zamirida ham o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmasini o‘stirish, ijodiy qobiliyatini tarbiyalash yotadi. Ishda taqdim etilgan asarlarning qiyosiy tahlili, muammoli ta’lim, munozara dars, seminar dars, mustaqil ishlar ham bevosita o‘quvchining mustaqil tafakkuri shakllanishi va rivojlanishiga xizmat qiladi.Maktabda o‘rganiladigan adabiy asarlarni tahlil qilishning asoslarini ishlab chiqishda milliy pedagogikamiz va adabiyotshunosligimizda mavjud bo‘lgan muayyan tajribadan foydalangan holda o‘zgarib borayotgan davr beradigan imkoniyatlar darajasida ish ko‘rish ko‘zda tutiladi. Xususan, S.Dolimov,H.Ubaydullayev, Q.Ahmedov singari mashhur usuliyotchi olimlar tomonidan yaratilgan “Adabiyot o‘qitish metodikasi” qo‘llanmasida, A.Zunnunov, N.Hotamov, J.Esonov, A.Ibrohimov kabi mualliflar tomonidan yozilgan va 1992- yilda “O‘qituvchi” nashriyotida chop etilgan “Adabiyot o‘qitish metodikasi” qo‘llanmasida badiiy asarlarni maktabda o‘rganish yo‘llari haqidagi kuzatishlar, A.Zunnunovning adabiyot o‘qituvchilar uchun yozilgan “Badiiy asar tahlili metodikasi” kitobi, metodist olima M.Mirqosimovaning “Adabiy tahlil metodikasi”, “Badiiy tahlil usullari” singari risolalari va boshqa bir qator tadqiqotlar biz uchun muhim ahamiyatga molik ekanligini ta’kidlash joiz.Kurs ishining maqsadi ta’lim olishning umumiy o‘rta ta’lim bosqichida epik asarlarni tahlil qilishga oid ko‘nikmalarni shakllantirish va rivojlantirish usullarini o‘rganish, epik asarlarni tahlil qilishning ilmiy va metodik asoslarini, tamoyillarini, metodik va me’yoriy asoslarini 6 o‘rganish, shuningdek, ushbu o‘rganishlarimiz asosida epik asarlar: hikoya, qissa va roman kabi turlarini tahlil qilish usullarini tavsiya etish, ushbu tavsiyalarimiz asosida tajriba-sinov ishlarini o‘tkazish hamda ularning samaradorlik darajasini o‘rganishdan iboratdir. I BOB. EPIK VA DRAMATURGIK ASARLAR KOMPOZITSIYASI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT 1.1.Epik asarlar turlari va ulardagi kompozitsiya. Barchamizga ma’lumki, adabiyot uch tur: lirik, epik va dramatik asarlar kabi turlarni o‘z ichiga oladi. Har bir adabiy tur esa xilma-xil janrdagi badiiy asarlar qamrovidan iborat. Epik asarlar turkumiga hikoya, qissa, roman, ocherk, afsona, rivoyat, mif kabi asarlar kiradi. Ushbubobda biz epik turga mansub bo‘lgan asarlardan hikoya, qissa va roman kabi turlarining o‘ziga xos xususiyatlari hamda ushbu janrga mansub bo‘lgan asarlarni tahlil qilish bo‘yicha bir qator tavsiyalarimizni bermoqchimiz.Eng avvalo, hikoya janriga oid bo‘lgan asarlarning o‘ziga xos xususiyatlariga to‘xtalmoqchimiz.Hikoya (arabcha so‘z, ma’nosi: “1) biror narsaning og‘zaki bayoni, tafsiloti; 2) nasriy yo‘l bilan yozilgan kichikroq badiiy asar”) - Izzat Sultonning asosl ta’kidlashicha, latifa mazmuniga kirgan voqeadan kattaroq, ammo povestga mazmun beruvchi voqeadan kichikroq sarguzashtni, ko‘pincha kishi hayotida bo‘lgan bir epizodni tasvirlaydi. Darvoqe, u “ .. minglab bo‘laklarga bo‘lingan romandir... kishilik taqdirining poyonsiz poemasidan bir epizod... shunday voqea va hodisani tanlab oladi va o‘zining tor ramkasida ifoda etadi” (V.Belinskiy). Hikoyanng eng ixcham ko‘rinishi novella (it. novella - yangilik) deb yuritiladi. “Xarakterning muayyan vaziyatdagi holati voqeaning keskin burilish nuqtasida, dinamik syujet, kuchli dramatizm, kutilmagan yechim asosida k o‘rsatish - hikoya (novella) uchun eng xarakterli xususiyatdir” (T.Boboyev).Abdulla Qahhorning “Anor”, “Bemor”, “O‘g‘ri” 7 kabi asarlari hikoya janri talablariga to‘liq javob berishi bois, ular mumtoz hikoyalar sanaladi. Ularda kitobxon uchun yangilik bo‘la oladigan turmush voqealari realistik va qiziqarli tasvirlangan.Novella janri inson hayotining tipik bir lahzasini tasvirlagani uchun, shu lahzani shunchalik yorqin ifodalashi kerakki, unda hamma so‘zlar badiiy “yuk” tashishi, “so‘z isrofgarchiligiga sabab bo‘ladigan ortiqcha detallar hambo‘lmasligi” lozim. Bu haqiqatni so‘z san’atining buyuk ustasi Abdulla Qodiriy “O‘qish-o‘rganish” maqolasida A.P.Chexovning “Chinovnikning o‘limi” nomli g‘oyatda siqiq, quyuq yozilgan hikoyasi misolida asoslaydi. U yozadi: “Hikoyani “ser suv” (ko‘p suvli) qiladigan narsalardan biri ko‘rsatish o‘rniga so‘zlab berishdir.O‘quvchilar tafakkurini o‘stirish, so‘z boyligini oshirish, estetik didi, ma’naviyatini yuksaltirishda o‘rganilayotgan hikoyalarning badiiy tahlili muhim ahamiyat kasb etadi. Unda o‘quvchining o‘qilayotgan asar yuzasidan mustaqil ishlash, ijodiy fikrlash hamda taqdimot qilish, kezi kelganda, o‘z hayotlarida o‘rganganlaridan xulosalar chiqarish malakalari shakllantiriladi. Adabiyot fikr va qalbni tarbiyalaydi. Har bir inson hayoti davomida duch kelgan muammolarga javobni o‘z tajribasidan izlaydi. Bunday hayotiy tajriba hosil bo‘lishi uchun esa yaxshi kitobxon sifatida voqealar-u kechinmalarni o‘z qalbidan o‘tkazishi, o‘zi tanlab olgan obrazning tarafdori bo‘lib, uning yutuqlari, quvonchi, qayg‘usi-yu mag‘lubiyatini ham o‘ziniki qilib olishi kerak bo‘ladi.Ishimizning ushbu qismida biz 5-sinf Adabiyot darsligi17da o‘rganilgan G‘. G‘ulomning “Mening o‘g‘rigina bolam” hikoyasining tahlili asosida o‘z tavsiyalarimizni berib o‘tmoqchimiz.“Mening o‘g‘rigina bolam” hikoyasini o‘rganish davomida o‘quvchilar insof, diyonat, andisha, hamdardlik, qo‘rquv, topqirlik, nafsga qullik,mehmondo‘stlik, bag‘rikenglik, yaxshi niyat kabi bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan turli-tuman kechinmalar, hissiyotlar olamidan o‘zlarini izlab ko‘radilar.Ushbu hikoya tahlili olib borilar ekan, eng avvalo, hikoya hodisalari yuz berayotgan davr haqida o‘quvchiga ma’lumot berilishi lozim. Bunda I jahon urushida ishtirok etayotgan 8 Rossiya imperiyasi bu adolatsiz urushda nima qilib bo‘lmasin g‘olib chiqish maqsadida o‘zining mustamlakasi hisoblangan chekka o‘lkalar, jumladan, Turkiston xalqlarining bor boyligini tashib olib ketgani, o‘lkada ishsizlik, qashshoqlik kuchayib borgani va boshqa tarixiy faktlar axborot sifatida keltiriladi. Minglab oilalarning yagona boquvchilari - ishga yaroqli erkaklarning urush orti hududlariga mardikor sifatida majburlab olib ketilgani, panohsiz qolgan ayollar va bolalar tirikchiligi nihoyatda xarob ahvolga kelgani eslatiladi. Kompozitsiya asosiy badiiy vositalardan biri bo’lib, u yozuvchining g’oyaviy maqsadi asosida tanlangan hayotiy voqea-hodisalarni tasvirlashga, personajlarning o’zaro aloqa va munosabatlarini izchil bayon etishga xizmat qiladi. Agar asarda yozuvchi maqsadi, g’oyaviy pozitsiyasi izchil va aniq bo’lmasa, kompozitsiyasi mukammal chiqmaydi. Shuning uchun badiiy asardagi har bir detal, epizod yoki vosita doim biror narsaga xizmat qiladi, bir-biri bilan uzviy bog’langan bo’ladi. Ayniqsa, asar kompozitsiyasida materiallarning izchillik bilan joylashtirilishi muhim ahamiyatga egadir. Materiallarning joylashtirilishini bilish esa yozuvchining badiiy mahoratini bilishga yordam beradi. Badiiy asarda materiallarning izchillik bilan tartibli joylashtirilishidan tashqari, ularning hajmiga ham ahamiyat beriladi. Badiiy asarda ayrim materiallar asosiy, ayrimlari ikkinchi darajali planda beriladi, ba’zi obrazlarning tashqi qiyofasi, o’y-fikr va histuyg’ulari, yashash sharoitlari batafsil, ba’zilariniki esa qisqa yoritiladi. Epik asarlarda materialni qismlarga bo’lish prinsipi muhim o’rin tutadi. Ko’pgina epik asarlar qismlarga, qismlar esa, o’z navbatida, yana bilimlarga ajraladi. Albatta, yozuvchi materialini qism va bo’limlarga bolishda ma’lum bir maqsadni ko’zda tutadi. Asarni qism va bo’limlarga bo’lish masalasi avtorning turmush hodisalarini aks ettirish xarakteriga, asarning janr xususiyati va unda qo’yilgan problemaga, yozuvchining badiiy uslubiga bog’liqdir. Chunonchi, «Qutlug’ qon» romanining kompozitsiyasi uning mazmuniga mos bo’lib, Oybekning yuksak badiiy mahorat egasi ekanligidan dalolat beradi. «Qutlug’ qon» o’n 9 sakkiz bobdan iborat. Har bobning o’zi hikoya va epizodlardan tashkil topgan hamda g’oyaviy mazmuni jihatidan o’zaro uzviy bog’langan.Poetik, epik va dramatik asar kompozitsiyasi bir-biridan farq qiladi. Alisher Navoy «Farhod va Shirin» dostonida o’zi yashagan davr-XV asr hayoti lavhalarini aks ettirar ekan, unda xalqning tinchlik, farovon turmush, obodonchilik haqidagi orzu-umidlarini ifodalash uchun dostonni kirish qismidan tashqari 53 bobga ajratadi. Bu boblar bir-biri bilan uzviy bog’lanib, bir butunlikni tashkil etadi. Shoir bu boblarda Farhod va Shirinning boshidan kechirgan sarguzashtlarini, hayoti va ezgu niyat yo’lida olib borgan kurashlarini yoritish bilan dostonning g’oyaviy mazmunini ochadi. Natijada doston syujeti murakkab, tematikasi keng va mazmuni rang-barang asar bo’lsa ham, uning kompozitsiyasi asar syujeti qurilishining izchilligini ta’minlagan.Shunday qilib, kompozitsiya asar mazmunini eng mukammal tusda reallashtiruvchi shakliy kategoriya bo’lib, ijodiy metod, adabiy yo’nalish, oqim va ularga xos ijod prinsiplari bilan bog’liq holda namoyon bo’ladi. Shu nuqtai nazardan hozirgi adabiyotga nazar tashlasak, kompozitsiya tushunchasi bir qancha usul va vositalar hisobiga boyidi. Masalan, hozirgi adabiy asarlar qurilishida qo’llaniladigan avtor xarakteristikasi, ichki va tashqi monolog, dialog, xotira, lirik chekinish, ruhiy iztirob, tush ko’rish, o’z-o’zini baholash kabi usullar shular jumlasidandir.Badiiy asarlarning bevosita mazmunini tashkil etgan, o’zaro bog’langan va rivojlanib boruvchi hayotiy voqyealar sistemasi syujet deb ataladi. Syujet xarakter bilan uzviy bog’liq bo’lib, badiiy ijodda muhim o’rin tutadi. Syujet badiiy ijodning barcha tur va janrlarida mavjud. Syujet xarakter bilan voqyealar o’rtasidagi munosabatni ifodalaydi. Haqiqatdan, syujet personajlar harakati tufayli shakllanadi. Se’riy asarda, ayniqsa, kichik she’riy asarda syujet prozaik asarga qaraganda yashirinroq bo’ladi.Syujet ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiya va yechim kabi elementlardan tashkil topadi. Bularning hammasi badiiy asar syujetining tarkibiy qismlari bo’lib, asar kompozitsiyasida muhim rol o’ynaydiAdabiyotda kompozitsiya — 10 asarni badiiy shakllantirishga xizmat qiladigan turli qismlarning holati, o zaroʻ bog liqligi, voqea, harakter-obrazlar, lirik chekinishlar, tafsilotlar bayoni va shu kabi ʻ ma lum maqsadga bo ysundiriladi. Asar kompozitsiyasining yaxlitligi uning asosiy ʼ ʻ shartidir. Ortiqcha personaj, epizod va detallar asar qimmatini pasaytiradi. Shuning uchun ham badiiy asarda hech qanday yetishmovchilik ham, ortiqchalik ham bo lmasligi kerak. kompozitsiyaning o ziga xosligi syujet unsurlarining qanday tartib ʻ ʻ bilan joylashtirilishiga, syujetdan tashqari unsurlar (lirik, falsafiy-publitsistik chekinishlar, qo shimcha epizodlar) ning bor-yo qligiga, peyzaj, portret, psixologik ʻ ʻ tasvir, muallif tavsifi kabi vositalarning me yori va tartibiga bog liq. kompozitsiya ʼ ʻ yaratish usuli va uslublari turli-tuman. Qadimdan kompozitsiyani asar g oyasi bilan ʻ uzviy bog liq holda tushunib kelingan. kompozitsiya asarning shunchaki tuzilishi emas, ʻ balki shu tuzilishning maqsadi, uning nima asosida tuzilganligidir. kompozitsiya asar g oyasiga bog liq. Tanlangan obraz yoki voqea asarga kiritish uchun muvofiqmi yoki ʻ ʻ yo qmi — buni faqat yozuvchi aytmoqchi bo lgan gapga nisbatan aniqlash mumkin. Bu ʻ ʻ ham kompozitsiyaning muhim bir tomoni. kompozitsiya shu jihati bilan asarda mazmunning qay darajada mazmundorligini ko rsatuvchi muhim omillardan. Musiqada ʻ — 1) musiqa asarining tuzilishi (qarang: Musiqa shakli); 2) kompozitor ijodining mahsuli, tugal musiqa asari; 3) ko p ovozli musiqa asarlarini yaratish jarayoni, badiiy ʻ ijod turi; 4) konservatoriya va boshqa musiqa o quv yurtlarida o qitiladigan tarixiy- ʻ ʻ nazariy va amaliy fan. Musiqiy mavzularni yaratish tamoyillari, ularni rivojlantirishda ko p ovozli musiqa vositalaridan unumli foydalanish yo llari, muayyan musiqa janri, tur ʻ ʻ va uslublarning xususiyatlari, asarlar tuzilishi va tugal shaklga keltirilishi qonun- qoidalari kabi ma lumotlardan iborat. ʼ 1.2.Epik asarlarning tarixiy ahamiyatga ega bo’lishi Epik asarlar turlari va ulardagi kompozitsiya.Epik Asarlar TurlariEpik asarlar qahramonlarining tarixiy, falsafiy, va madaniyati boyicha turli turdagi qismlardan iborat 11 bo'lishi kabi turli xususiyatlar ko'rsatadi.Epik asarlar kompozitsiyasida olaylar ketma- ketligi, qahramonlarning ruxsatlar, va asarning boshida va oxirida qo'llaniladigan xususiyatlar kritik ahamiyatga ega.Xususiyatlari va O'zgarmaganliklar Epik asarlar turlari o'zgarmagan va o'zgarmaydigan xususiyatlarga ega bo'lishi, turli yillarda va madaniyatlar orasidagi farqlilklar va o'xshashliklarni o'z ichiga olgani kabi.Qahramonlar turlari Epik asarlarda qahramonlar uning maqsadi, vazifasi va xarakteristikalari bo'yicha turli turdagi shakllanishlari mavjud. Ahamiyat: Qahramonlar epik asarlar tarixiy va madaniy ma'noni yaratishda asosiy ahamiyatga ega, ular asar ustida kuchli ta'sir qoldiradilar. Misol sifatida "Shahname"da Rustam, G'azallar"da Leili va Mejnun kabi qahramonlar epik asarlarning ahamiyatini kuchaytiradi.Tarixiy asoslar:Epik asarlar tarixiy asoslariga ega bo'lishi, ularning yaratilish tarixi, muallif va mamlakatning tarixiy kontekstida o'zgarishi haqida ma'lumotlar beradi.Yaratilish jarayoni:Epik asarlar tarixiy asoslariga ega bo'lishi, ularning qanday yaratilganligi va yaratilish jarayonida qaysi muhim voqealar tug'ilganligi haqida ma'lumotlar beradi.Avtor va doimiylik: Epik asarlar tarixiy asoslariga ega bo'lishi, ularning muallifning shaxsiy hayoti, ijodiy yutuqlari va asarlarining doimiylik mazmuni bo'yicha ma'lumotlar beradi.Tarixiy o'zgarishlar:Epik asarlar tarixiy asoslariga ega bo'lishi, ularning yaratilish paytida va keyingi davrlarda qanday tarixiy o'zgarishlarga uchradigini tushuntiradi. Epik asarlarda qahramonning mission va maqsadi:Qahramonning vazifasi Qahramonning asosiy vazifasi epik asarlar ustida yaratilgan dunyoga o'xshash vaqtlarda erkaklikni ko'rsatish va xalqning qutqarishiga yordam berishdir.Maqsadning belgilanishi Qahramonning maqsadi epik asarlar plotida qahramonning o'zini topish, eng so'nggi maqsadiga yetish va muvaffaqiyatga erishishni ta'minlashdir.Boshqaruv va muqobilliklar:asosiy mohiyati bilan muvaffaqiyatli o'zaro aloqadorlik qiladi. Epik asarlar va ularning tarixiy ma'nosi.Tarixiy kontekst:Epik asarlar tarixiy tarixbilan bog'liq bo'lib, ularning yaratilish 12 va o'zgarishlarini tushuntiradi, o'ziga xosliklarini belgilaydi.Asarlar ma'nosi:Epik asarlar o'zida tarixiy voqealarni ifodalaydi va ularning o'zgartirilishi jamiyatga ta'sir qiladi, tarixiy ma'nolarni izohlaydi.O'ziga xosliklar: Epik asarlar tarixiy ma'nolarni dramatik qilib ko'rsatadi, qahramonlarning vaqti, joyi, vaqtlar orasidagi aloqalarini namoyish etadi.Epik asarlar o'zlarining dunyo va insoniyatga oid falsafiy o'zgarishlari orqali, fikr va nazariy qarashlarni ko'rsatadi.O'zbek adabiyoti misollari: "Alpomish" va "Farhad va Shirin" kabi o'zbek epik asarlari, milliy madaniyat va falsafa bilan bog'liq turli mamlakatlar haqida gapiradi. . Kompozitsiya (lotincha: compositio — tuzilish, birlashish, bog lanish) — badiiy asarning mazmunan, harakteri va maqsadi jihatidanʻ bog langan qismlarining joylashishi . Tasviriy san atda—rassom (haykaltarosh va ʻ ʼ boshqa) g oyasini aniq ifoda etish vositasi bo lib, unda ijodkorning mahorati yorqin ʻ ʻ namoyon bo ladi. Kompozitsiya orqali muallif chiziq, shakl, rang va obrazlarni tartibga ʻ keltiradi, fazoviy kenglikni o zlashtiradi va badiiy muhit yaratadi. Kompozitsiya asosini ʻ mantiqiylik, shakl aniqligi va ularning o zaro uyg unligi tashqil qiladi. Ijodkor yaratgan ʻ ʻ har bir asarining asosida kompozitsiya yotadi, unda borliqni idrok etish jarayonida hosil bo ladigan fikr, his-tuyg ular o z aksini topadi. Kompozitsiyaning "turg un" va ʻ ʻ ʻ ʻ "dinamik", "ochiq" va "yopiq" xillari mavjud. Kompozitsiya tuzish ma lum "qonun" ʼ (kanon)lar bilan belgilangan va chegaralangan. Bu esa kompozitsiya ifoda vositalarining torayishiga olib kelgan. Uyg onish davrida "turg un" va "yopiq" ʻ ʻ kompozitsiya, barokko san atida "dinamik" va "ochiq" K. ustuvorlik qilgan. San at ʼ ʼ tarixida qonunlarga bo ysunib yaratilgan kompozitsiyalar va erkin kompozitsion ʻ usullarga asoslanib kompozitsiya yaratish harakatlari birday muhim rol o ynagan. ʻ Uyg onish davrida kompozitsiyani ilmiy asoslashga intilish kuzatiladi.Tasviriy ʻ san atning har bir turi o ziga xos kompozitsion uslublarga ega. Masalan, kitob bezagi ʼ ʻ (rasm) mahobatli devoriy rassomlik kompozitsiyasidan farq qiladi. Shuningdek, kompozitsiyani idrok qilish ham turlicha bo lishi mumkin. Masalan, haykaltaroshlik ʻ 13 asarlaridan relyefni faqat old tomondan ko rish mumkin. Aksincha, mahobatliʻ yodgorliklarni esa aylanib tomosha qilish lozim. Haykaltarosh asar yaratayotganda kompozitsiya qonunlarini e tiborga olishi kerak. Tasviriy san atda ko p shakl (figura)li ʼ ʼ ʻ kartina va haykallar ham kompozitsiya deb ataladi. Me morlikda — kompozitsiya ʼ (mujassamot) bino (inshoot va ularning majmualari)ning tuzilishi, vazifasi va g oyaviy ʻ badiiy jihatlari birligi va shaharsozlikdagi o rnini ta minlashdan iborat; kompozitsiya ʻ ʼ butun bir shahar yoki me moriy ansambl, alohida bino yoki inshootning tashqi qiyofasi ʼ bilan ichki xonalari, tuzilishi bilan bezaklari, rangi, loyihasi va qurilishini aniqlaydi, atrof muhit bilan uyg unlashishi me moriy kompozitsiyaga kiradi. Bu esa me mordan ʻ ʼ ʼ katta mahorat talab etadi. II BOB. DRAMATURGIK ASARLAR KOMPOZITSIYASIDAGI O’ZIGA XOSLIKLAR 14 2.1 Dramaturgik asarlar turlari va ularning kompozitsiyasi Dramatik asar kompozitsiyasi haqidagi gapni uning tashqi qurilishi - tashqi kompozitsiyasidan boshlash maqsadga muvofiq. Negaki, bu nav asarning tashqi qurilishidayoq sahnadagi va sahnadan tashqaridagi unsurlar, ya’ni matnning personajlarga tegishli qismi (asosiy matn) bilan muallifga tegishli qismi (yondosh matn) yaqqol ajralib turadi. To‘g‘ri, asar muallifi, nomi, janri kabi ma’lumotlarning aniq ajralib ko'zga tashlanishi barcha turdagi asarlarga hamxos. Biroq dramada, masalan, bundan keyingi ramka unsurlari (qatnashuvchilar ro'yxati, parda, sahna yoki epizodlarning ajratib belgilanishi, voqea kechadigan joy tavsifi va b.) ham sahna voqeasidan aniq ajralib turadi. Dramatik asar mualiifi, bir tomondan, go'yo asar voqealaridan butun ikir-chikirigacha xabardor, shu bois voqea tafsilotlari, uning yuz berish vaqti va joyi haqida oldindan ma’lumot bera oladi. Ayni chog‘da, go‘yo voqea uning ko‘z oldida - hozir sodir bolayotgandek: voqeaning kechishini «jonli» tarzda sharhlab boradi: «sahnaga falonchi kirib keladi», «borib chorpoyaga o'tiradi», «chelakdan bir cho'mich suv olib, yutoqib ichadi...» kabi. Dialogiar orasidan joy oluvchi bunday qaydlar voqeani jonlantiradi, ya’ni uni makon va zamondagi harakatga aylantiradi. Dialoglarning o'ziga kelsak, ularning eng ziyrak kuzatuvchisi ham muallif: so'zlovchi va tinglovchilarning hech bir xatti-harakati, imo-ishorasi, yuz-ko‘z ifodasidagi o'zgarish uning nazaridan chetda qolmaydi. Shulardan eng muhimlari - personaj aytayotgan gapning mazmunini tushunish uchun zarur, so'zlovchining munosabati, ruhiy holati kabilar ifodasiga xizmat qiladiganlarini qayd etib boradi: «yelka qisib», «boshini chayqab», «ko'zlarini pirpiratib», «jahli chiqib», «bosh barmog‘ini ko‘- tarib», «peshonasiga urib», «masxaralab», «og‘rinib» kabi. Boshqa tomoni, personajlarning gaplari - replikalar muallif «qulog'i» bilan eshitiladi ham. Zero, personajning gap ohangini tavsiflovchi qaydlar shunday deyishga asos berad¡: «shivirlab», «baqirib», «salmoqlab», «nozlanib», «xijolatli», «eshitilar-eshitilmas» va b. 15 Jahon adabiyotshunosligida biz muallif qaydlari deb atayotgan tushuncha remarka (ba’zan muallif remarkasi) istilohi bilan ham ifodalanadi. Biroq remarka deganda ko'proq personaj nutqi bilan bog'liq bo'lgan va dialoglarda kiritma konstruksiya o'Iaroq qavs ichida beriluvchi qaydlarni tushunish ham ancha keng ommalashgan. Xususan, o‘zbek adabiyotshunosligida terminning shu ma’nosi faolroq. Shuni e’tiborga oigan holda biz muallif qaydlari istilohini qo'lladik. Negaki, voqeaning kechishi bilan bog'liq bo‘ladimi yo personaj nutqi bilanmi, bundan qat’i nazar, gap kuzatuvchi maqomida turgan muallifning qaydlari haqida bormoqdaki, ularfunksiyasi jihatidan ham o‘xshash - ikkisi ham mohiyatga yo'naltirishga xizmat qiladi. Shunga ko‘ra, muallif qaydlarining ikkala turini umumlashtirib remarka termini bilan atash asosli bo'lish bilan birga qulay hamdir.Bungacha aytilgan fikrlar, ularning tasdig‘i uchun tahlilga tortilgan misollar dramatik asarning tashqi qurilishi uning badiiyat hodisasi o'Iaroq voqelanishida nechoglik muhimligini yaqqol ko‘rsatadi. Zero, dramatik asarning tashqi qurilishi, avvalo, uni tartibga solib bir butunga aylantiruvchi asos - «karkas» vazifasini o'taydi; ikkinchidan, qismlarning bir-biridan yaqqol farqlangani holda, o‘zaro muayyan munosabatdorlikda joylashuvini ta’minlaydi; uchinchidan, retsepsiya - asarni qabul qilish jarayonini boshqarib, uni muallif ijodiy niyatiga muvofiq tushunishga yo'naltiradi. Ko‘rinadiki, epik asarlarda kompozitsiya bajaruvchi badiiy-estetik funksiyalarning katta qismi dramada asarning tashqi qurilishi zimmasiga tushmoqda. Dramaning taraqqiy etishi barobarida yuqoridagi sxema murakkablashib, hozirda dramatik asar qismlari sifatida ekspozitsiya, tugun, voqea rivoji, kulminatsiya, yechim va epilog sanaladi. Ko'rib turganingizdek, bu o‘rinda epik asarning syujet elementlarini dramatik asarning kompozitsion qismlari sifatida sanadik. Albatta, buning sababini tushunish qiyin emas: epik asar uchun syujet kompozitsiya o‘zagi bolsa, dramatik asarda voqeagina mavjud, ya’ni uning syujeti va kompozitsiyasi ustma-ust tushadi. Ekspozitsiya voqeaga kirish vazifasini o'taydi, ishtirokchilar bilan tanishtirib, o! 16 quvchining asosiy konflikt yuzaga kelgan hayotiy vaziyatni tasavvur qilishiga yordam beradi. Jumladan, «Temir xotin»da birinchi sahna asosan shu vazifaga qaratilgan bolib, uning yakunida tugun qo'yiladi. Qo‘chqorning Qumri bilan dialoglari o'quvchini voqea kechadigan maishiy, Olimjon bilan dialoglari esa ijtimoiy vaziyat bilan tanishtiradi. Agar voqea qishloqda kechishi remarkada qayd qilingan bolsa, ekspozitsiyada uning vaqti ham ayon boladi: «Hukumat ichmanglar deb qaror chiqarib qo'yibdi...», «hozir «oiiani planlashtirish» degan gap chiqib turibdi...» deyilishidan o'quvchi voqea o'tgan asming 80-yillari o‘rtalariga oidligini fahmlaydi (tabiiyki, keyingi davr o'quvchilari uchun ayni nuqtalar tegishli izoh bilan ta’minlanishi zarur boladi). Albatta, yuqoridagi kabi yirik kompozitsion bo'laklarni ajratib tavsiflash bilanoq asar qurilishi haqida, uni tashkil etuvchi unsurlarning o!zaro aloqa va munosabatlari haqida to‘liq tasavvur hosil bo‘lmaydi. Zero, avvaio, o‘sha sanalgan bo'laklar ham «qurilgan», bas, ularni tashkil qiluvchi unsurlar o'zaro muayyan munosabatda, aloqada. Deyiik, yuqorida voqealarning personajlar xatti-harakatlari va replikalari birikuvidan yuzaga kelishi aytildi. Shunaqa ekan, o‘sha birliklarning o‘zaro aloqa-munosabatlari ham kompozitsiya masalasidir. Dialoglarning o‘zi ham muayyan tartibda quriladi. Masalan, Olimjon bilan Qo‘chqor dialoglarida kontrastlilik - olimona xayolot parvozi bilan jaydari mantiq ziddiyati ustuvorligi, to'rtinchi sahnada Aiomatning haq gaplariga qarshi Qo'chqorning o'ta ojiz, hatto uning o'zi ham ishonmaydigan e’tirozlari qarshi qo'yilgani. Darvoqe, shu sahnada Qo'chqorning e’tirozlari susaygani sari Aiomatning replikalarida «fosh etish» ruhi muttasil kuchaytirib borilgan dialog qurilishiga ham alohida e’tibor kerak. Shuningdek, qatnashuvchilar ro'yxati orqali personajlar tizimining eskizi berilgan bo'lsa, endi ularning o'zaro munosabatlarini o'rganish, masalan, Qumri bilan Alomat yonma-yon qo‘yilgani asar g'oyasini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Dramatik vaziyatning fragmentlari orasidagi aloqa-munosabatlar ham shunday muhim. Masalan, gipnoz sahnasi bilan «Yana 0‘ynaylik...» qo‘shig‘ining almashinishi yoki xuddi shu 17 qo'shiqning yakunda umuman asarda tasvirlangan holatga zidlanishi natijasida o'quvchi ko‘z oldida mavjud holat mohiyati to'la namoyon etiladi, ya’ni zidlash asosida fragment badiiy hukmni ifodalovchi ramziy obrazga aylanadi. 2.2. Dramatik asar tahlili namunalari Dramatik asarning tashqi qurilishi. Ramka unsurlari vaufarning funksiyalari. Qatnashuvchilar ro'yxati. Muallifqaydiari - remarkalar. Dramatik asarning parda va ko‘ri-nishiarga bo‘linishi. Aristotel va Gegel drama qismlari ha-qida. Dramatik asarning kompozitsion qismlari.Dramatik asar kompozitsiyasi haqidagi gapni uning tashqi qurilishi - tashqi kompozitsiyasidan boshlash maqsadga muvofiq. Negaki, bu nav asarning tashqi qurilishi- dayoq sahnadagi va sahnadan tashqaridagi unsurlar, ya’ni matnning personajlarga tegishli qismi (asosiy matn) bilan muallifga tegishli qismi (yondosh matn) yaqqol ajralib turadi. To‘g‘ri, asar muallifi, nomi, janri kabi ma’lumotlarning aniq ajralib ko'zga tashlanishi barcha turdagi asarlarga hamxos. Biroq dramada, masalan, bundan keyingi ramka unsurlari (qatnashuvchilar ro'yxati, parda, sahna yoki epizodlarning ajratib belgilanishi, voqea kechadigan joy tavsifi va b.) ham sahna voqeasidan aniq ajralib turadi.Masalan, juda ko‘p dramatik asarlar («Jaloiiddin Manguberdi», «Mirzo Ulug‘bek», «Alisher Navoiy» va b.) sarlavhasiga ularning ishíirokchisi bo'lmish shaxs nomlari chiqariladi. Bunday nomlarning aksariyati asarning tarixiy-biografik xarakterda ekani, sarlavhaga chiqarilgan shaxsíar bilan bevosiía bog'liq tarixiy voqealardan bahs etishini anglatadi. Shuningdek, ba’zan sarlavhaga asarda qo‘yügan asosiy muammo (Behbudiy «Padarkush yoxud o'qimagan bolaning holi»; Hoji Muin «Eski maktab, yangi maktab»; I.Sulton «Imon») ham chiqarilishi mumkin. Ayrim hollarda sarlavha orqali asarda tasvirlangan voqealarga g'oyaviy-hissiy munosabat lo'ndagina ifoda etiladi. Jumladan, Hamzaning «Zaharli hayot yoxud ishq qurbonlari»,«Tuhmatchilar jazosi»; A.Qahhorning «Tobutdan tovush»,«OgYiq tishlar» 18 pyesalarining nomlanishida ayni shunday holni kuzatish mumkin. Albatta, aytganlarimiz sarlavhaning badiiy-estetik funksiyalari haqidagi eng umumiy gaplar, xolos. Holbuki, har bir konkret holda sarlavha bulardan boshqa funksiyalarni bajarishi, kutilmagan ma’no qirralarini namoyon etaverishi ham mumkin. Demak, sarlavhaga muhim kompozitsion unsur sifatida qarash, asar íahlilida buni yodda tutish maqsadga muvofiqdir.Sarlavhadan so'ng, odatda, asar janri koYsatiladi. Albatta, bu ham shunchaki odat emas, balki o‘quvchini asarni qabul qilishga emotsional jihatdan «sozlash»ga xizmat qiladigan unsurdir. Deylik, sarlavhadan so‘ng «komediya» deyilganini koYganida o‘quvchi yayrab kulishga, «tragediya» so'zini koYganida esa o‘tkir va ziddiyatli hislarga sherik bo'lmoqqa ruhan choglanadi. Aksar hollarda mualliflar asar janri bilan birga uning tarkibini ham qayd etib o'tadilar: «Besh pardali tarixiy fojia» (M.Shayxzoda «Mirzo Ulug‘bek»), «Besh parda, o‘n ko'rinishli drama» (Uyg'un, I.Sulton «Alisher Navoiy»), «To'rt pardali komediya. Epilogi bilan» (A.Qahhor «Og‘riq tishlar»). Ayrim hollarda, o‘quvchini yanada aniqroq «sozlash» maqsadi bilan bolsa kerak, muallif janrni noodatiy tarzda belgilaydi. Masalan, «Temirxotin»ning janri «jiddiy komediya» deb belgilangan. Avvalo, «jiddiy komediya» deyilishida paradoks borki, shuning o'ziyoq o'quvchi diqqatini jalb etadi. Ikkinchi tomondan,muallif o'quvchisini kulgi ostida jiddiy gaplar yotganidan ogoh etmoqda, ya’ni go‘yo aytmoqchi boladiki: «Maqsadim kuldirish emas, kulgi - o'tkir muammolarga diqqatingizni tortish vositasi, xolos». Aytish kerakki, asar janrini bu kabi qo'shimcha maqsadli qilib belgilash milliy dramaturgiyamizning ilk odimlaridanoq ko'zga tashlanadi. Masalan,o‘zbek tilidagi ilk dramatik asar - «Padarkush»ning janri «Turkiston maishatidan olingan ibratnoma» deb belgilangan. To‘g‘ri, Behbudiy buning ostida yana «3 parda 4 manzarali, milliy birinchi fojia» deb an’anaviy tarzda asar janrini ham qayd etadi. Biroq muallifning o‘zi uchun «ibratnoma» muhimroq, bu bilan u yurtdoshlarini ibratlanishga, ko'zni ochishga chaqiradi. Shunga o'xshash, E.A’zam 19 «Farrosh Mkampirning tushi» nomli asari janrini «Boshiga «kulfat»tushgan bir bekorchixona hangomasi», tarkibini esa «Ikki qism - bir talay diydiyodan iborat» deb belgilaydi. Albatta, ziyrak o'quvchi «hangoma» deyilganidan qarshisidagi komediya ekanini darhol fahmlaydi. Shu bilan birga, ishxonaning «bekorchixona», unda yuz bermish voqealar esa «bir talay diydiyo» deb atalgani o'quvchiga asarning o'tkir satirik ruhda ekanidan darak beradi.Qatnashuvchilar ro’yxati ham dramatik asarning muhim kompozitsion unsurlaridan sanaladi. Uning asosiy vazifasi voqea ishtirokchilari bilan tanishtirishdan iborat. Qatna-shuvchilarni qay darajada tanishtirish, ya’ni ularga oid tafsilotlarning bor yo yo‘qligi, oz yoki ko‘p bo'lishi muallifning g‘oyaviy-badiiy niyati, syujet asosida yotgan voqea tabiati, ishtirokchilar tarkibi kabi qator omillar bilan bog‘liq. Deylik, misol qiiib olingan «Ternir xotin»da qatnashuvchilarga oid tafsilotlar deyarli yo‘q: na yoshi, na qiyofasi, na fe’l-xo‘yi, na boshqasiga oid chizgi - hech biri berilgan emas. Masalan, bosh qahramonni «Qo'chqor - íraktorchi» deya tanishtirish bilangina cheklanilgan. Gap shundaki, asar yozilgan davrda - respublikada yetti yoshdan yetmish yoshgacha hamma paxtakor bolgan sharoitda bunga ehtiyoj yo‘q edi. Zero, «traktorchi» deganining o‘zi erta-yu kech qoramoyga belanib ishlagani bilan, kosasi oqarmay, hayotda paxtadan ham muhim narsalar bo'lishi mumkinligini xayoliga yaqin ham keltirolmay qolgan odamni - ijtimoiy-tarixiy tipni tasavvur qilish uchun yetarli edi. Bundan farqli o'laroq, Hamza «Zaharli hayot...» qatnashchilarini ancha mufassal tanishtiradi. Masalan: «Mirzo Hamdamboy. O‘rta bo'yüq, mosh-birinch soqol, qizil yuzli, o‘rtacha kiyingan, 55 yosh- da, ro‘z-davlatlik bo'lsa ham, ilm ma’rifatdan iroq kishi». Personaj qaddi-basti, qiyofasi, yoshi haqidagi tafsilotlar o‘z yo'liga, bu yerda muallif uchun eng muhimi - «ilm ma’ri fatdan iroq» sifati. íkkinchi qatnashuvchi «Abduqodirboy. Mirzo Hamdamboyning oshnasi, Mahmudxonga muhab- batlik, birozgina zamondan xabardor kishi. Uzun bo'ylik, qora soqol, rasmiy kiyingan» deya taqdim etilganki, bun- da «birozgina zamondan xabardor»lik urg'ulanadi. Shunga 20 o‘xshash, Mahmudxonning «ovrupocha kiyingan, xususiy muallim olib o‘qigan»i, Maryamxonimning esa sevgilisi ta’sirida «roman, gazeta, jurnal kabi maorif ta’sirotidan qal- bi uyg‘ongan»i ta’kidlanadi. Albatta, bu eng avval asar ja- did ma’rifatchisi mavqeyidan turib yaratilgani bilan bog'liq. Ya’ni bu tarz tanishtiruvning g'oyaviy-badiiy funksiyasi ham aniq - personajlar xatti-harakatlari, voqeaning muallif istagan talqinda tushunilishini ta’minlash. Boshqa tomoni,Hamza hamma qatnashuvchilarga ham bunaqa tafsilli ta’rif bermaydi. Ayrimlari haqida «Eshon. Uzun to‘n va katta sallali», «Sora. Maryamxonning onasi, 35 yoshlarda» deyish bilan cheklanadi. To‘g‘ri, bunda muailif munosabatining ta’siri seziladi. Biroq, yaxiit olib qaralsa, qatnashuvchilarga berilgan ta’riflarning farqliligida har bir personajning asar- da tutgan o‘rni va maqomi, shuningdek, ma’lum darajada ularning o'zaro munosabatlari ham namoyon bo'ladi. Shu ji- hatdan qaralsa, qatnashuvchilar ro‘yxatini asar personajlar sistemasining eskizi deyish mumkinki, u o'quvchining asar voqeligini tolaqonli tasavvur etishiga zamin hozirlaydi.Dramatik asarlarning tashqi kompozitsiyasiga xos ji- hatlardan biri ularning parda va ko!rinishlarga bo'linishidir. Umuman, asarni bu tarzda bo‘laklarga ajratish an’anasi antik davrlardan keladi. Jumladan, Aristotel «Poetika»da tragediyaning, bir tomondan.Dramaturgik asarlar tahlili.Dramaturgiyaning qanday qo'llanilishi, xarakterlar va mamlakatning o'zgarishlari haqida tafsilotlar.Xarakterlar va mamlakat:ta'siri haqida tahlil.Tarixiy tarix Dramaturgik asarlar tarixiy tarixbilan qanday bog'liq ekanligi va bu tarixning asarlar ustida o'z ta'sirini ko'rsatishi.Dramaturgik o'zgarishlar:Dramaturgik asarlar tahlilida dramaturgiyaning o'zgarishlari, ijodkorlik va madaniyatga o'z ta'sirini qanday ta'sir etishi haqida muhokama.Dramaturgik asarlar xarakterlarining o'zgarishlari, ularning shaxsiylik va qadrlanishi jihatidan tahlil qiladi.O'zgaruvchan xarakterlar Dramaturgik asarlar xarakterlarining o'zgarishlari, ularning tarixiy kontekstda rivojlanishi va qadrlanishi haqida ma'lumot beradi.Qahramonlarning 21 rivojlanishi Dramaturgik asarlar xarakterlarining o'zgarishlari, qahramonlarning asar matnining davomiyligi va ularning o'ziga xos sifatlarini ko'rsatadi. Xulosa 22 Xullas, har qanday asar kabi, dramatik asarning badiiy barkamolligi ham uning qay darajada oqilona, ya’ni badiiy niyat ijrosi uchun eng optimal tarzda qurilgani bilan bog'liqdir. Shu bois ham u yoki bu dramatik asarning estetik qimmatini belgilash, badiiy jozibasini yorqin his etish-u mazmun-mohiyatini angSashda uning qanday qurilganini bilish g'oyat muhim. Biroq adabiyotshunosiikda dramani 0‘rganishga e’tiborning biroz sustligi, o‘quvchi ommaning dramatik asarlar mutolaasiga kamroq qiziqishi, ta’lim tizimida ularni o‘qitishga juda kam vaqt ajratilganidan bo‘lsa kerak, bu masalada oqsash borligini ham ta’kidlash lozim. Holbuki, drama adabiyotning teng huquqli vakili, demak, uni chuqur o‘rganish adabiyotshunoslik zimmasidagi vazifadir. Shunaqa ekan, bo‘lg‘usi filolog-mutaxassislar buni hamisha yodda tutishlari, o'zbek va jahon dramaturgiyasining eng sara namunalarini qunt bilan o'qib, ularga badiiy barkamollik baxsh etgan omillar, jumladan, kompozitsion qurilishini chuqur o‘rganishíari lozim bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar 23 1. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. - T.: O’zbekistan, 2017. - 488 b. 2. Mirziyoev SH.M. Tanqidiy taxlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak.-T.:O’zbekiston, 2017.-104 b.3. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratok O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. - T.: O’zbekiston, 2016. - 56 b.4. Bivalseva M.V. Illyustriruem skazki s radostyu. / “Nachalnaya shkola”. №1 —2003. S. 59-62. 5. Vilde T.N. Illyusgirirovanie narodnix skazok na urokax tematicheskogo risovaniya / “Nachalnaya shkola”. №1 — 2003. S. 57 - 59. 6. Golubeva I. Kniga i obraz. Formirovanie individualnogo xudojestvennogo yazja / jurnal “Iskusstvo v shkole”. 2009. № 3. S. 14 - 18. 7. Ibragimov A., Sulaymonov A. Kitobat san’atiga oid terminlarning izohliillyustrativ lug’ati. - Toshkent: “Fan”, 2007. - 80 b. 8. Kamoliddin Behzod. Albom. Tuzuvchilar: E.Ismoshyuva, 3. Rahimova. -Toshkent: “San’at” nashriyoti, 2000. -40 b. 9. Madraimov A. O‘zbekiston miniatyura san’atini o‘rganish muammolari / J. “San’at”. 2015,2-son. B.25-27. 10.Jirnov A.D. Iskustvo parkostroeniya. L’vov,1977. 11.Dilmurod Quronov.,,Adabiyotshunoslik nazariyasi’’

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. EPIK VA DRAMATURGIK ASARLAR KOMPOZITSIYASI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT

Epik asarlar turlari va ulardagi kompozitsiya

Epik asarlarning tarixiy ahamiyatga ega bo’lishi

II BOB DRAMATURGIK ASARLAR KOMPOZITSIYASIDAGI O’ZIGA XOSLIKLAR

2.1 Dramaturgik asarlar turlari va ularning kompozitsiyasi

2.2 Dramaturgik asarlar tahlili

III BOB. XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить