Ergashtiruvchi bog’lovchi va yuklamalar - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	32.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

373 Продаж

Ergashtiruvchi bog’lovchi va yuklamalar

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR NOMIDAGI ANDIJON DAVLAT
UNIVERSITETI
FILOLOGIYA FAKULTETI
Tilshunoslik kafedrasi
Filologiya va tillarni o’qitish (o’zbek tili) ta’limi yo’nalishi
3-bosqich “B” guruh talabasi
SITORAXON ABDURAHMONOVANING tayyorlagan
KURS ISHI
MAVZU: ERGASHTIRUVCHI BOG’LOVCHI VA YUKLAMALAR
ILMIY RAHBAR: H.Zakirova
Andijon - 2015

MUNDARIJA:
I. Kirish: Ergashtiruvchi bog lovchi‟ va yuklamalar haqida ma lumot. ‟
II. Asosiy qism:
1. Yuklama vazifasida keluvchi ergashtiruvchi
bog lovchilar.
‟
2. Yuklama vazifasida keluvchi bog lovchilar.
‟
III. Xulosa.

KIRISH
Davr va fanlarning taraqqiyoti tadqiqotchilar zimmasiga har doim yangi
mas ulyatni‟ yuklaydi. Bugungi kunda mamlakatimzda erishilgan milliy istiqlol va
jamiyatda yuz bergan ma naviy
‟ – mafkuraviy o zgarishlar ‟ fanlar, xususan, o zbek ‟
tilshunosligi kabi fanlar oldiga muayyan talablarni qo ydi. Ma lumki, tilda,
‟ ‟
chunonchi, uning grammatik qurilishida ham, millat ruhiyati aks etadi.
Prezidentimiz “Ona tili – millatning ruhidir” iborasini bejiz ta kidlamagan edilar.
‟
Shunday ekan, bugungi kurs ishimiz orqali ham o zimizning ona tilimiz, uning
‟
grammatik qurilishi, ya ni
‟ yordamchi so zlar ‟ haqida fikr – mulohazalarimiz bilan
yondashishni niyat qildik.Yordamchi so zlarning o rganinlish tarixi shuni
‟ ‟
ko rsatadiki, yordamchi so zlar sirasi masalasi ham oxiriga yetmagan. Ayrim
‟ ‟
birliklarning qaysi guruhga kirishi munozarali bo lsa
‟ (-ki, -kim, -gina), ayrimlarini
muayyan guruhga hamma beistisno kiritsa-da, ba zi
‟ vazifalari o z ‟ guruhi umumiy
ma nosiga mos kelmay qoladi. Biz ham mavzuyimiz orqali bu muommolarga
‟
to xtalib o tamiz. Kurs ishimizning mavzusi
‟ ‟ “Ergashtiruvchi bog’lovchi va
yuklamalar ” bo lib, biz bu mavzu orqali ergashtiruvchi bog lovchilarning
‟ ‟
yuklama o rnida kelishi, yuklamalarni esa bog lovchi, jumladan, ergashtiruvchi
‟ ‟
bog lovchi vazifasida kelishini tahlil orqali tushuntirib boramiz. Undan avval,
‟
ergashtiruvchi bog lovchi va yuklama haqida, ularni kimlar o rganib, qanday
‟ ‟
fikrlar bildirganliklarini qisqacha izohlab o tsak.
‟
Ergashtiruvchi bog’lovchilar , asosan, qo shma gaplar tarkibidagi ergash
‟
gaplarni bosh gapga bog lash
‟ uchun ishlatiladi. Hozirgi zamon o zbek ‟ adabiy tilida
ko p ishlatiladigan ergashtiruvchi bog lovchilar
‟ ‟ chunki, shuning uchun, agar,
basharti, garchi, go’yo, go’yoki, ya’ni, -ki, (-kim) lardir. Bu bog lovchilar
‟ “O zbek ‟
tili grammatikasi” da qo shma
‟ gap tarkibidagi gaplar orasidagi turli munosabatlarni
bildirishiga ko ra
‟ quydagi guruhlarga ajratiladi:
1. Aniqlov bog’lovchilari . Ya’ni, -ki (-kim) aniqlov bog lovchilari
‟ ergash
gaplarni bosh gapga bog lash
‟ uchun ishlatilib, bosh gapda ifodalangan fikrni

aniqlab, izohlab ko rsatadi:‟ Hamida bonu to‘pni darvozaga shunday chapdastlik
bilan urib kiritdiki, buni ko‘rgan Xonzoda begim:
— Balli, sherqiz! — deb qarsak chaldi. ( Primqul Qodirov).
-ki aniqlov bog lovchisi ko chirma gapni o zlashtirma gapga aylantirib
‟ ‟ ‟
berish uchun ham ishlatiladi: O’qituvchilar yig’ilishida maktab direktori aytdiki, -
o’quvchilar zamonaviy pedogogik texnologiyalar bilan o’qitilishi kerak, - deb.
2. Sabab bog’lovchilari. Sabab bog lovchilari
‟ chunki, shuning uchun ergash
gaplarni bosh gapga bog lab, sabab - natija ma nolarini ifodalaydilar:
‟ ‟ So’ngra
Zebilar oilasi singari bu oilada ham erkak bola yo’q, shu uchun qo’shni va
qarindosh bo’lgan bu bola hamma vaqt shu hovlida, u hovlidan ko’ra ko’proq bu
hovlining dastyori va yugurdagi (Cho’lpon).
3. Shart bog’lovchilari. Shart bog lovchilari
‟ agar, agarda, basharti,
mabodo, garchi shart va to siqsiz ergash gaplarning bosh gapga bo lgan
‟ ‟
munosabatidagi shartni, shu bilan birga to siqsizlik ma nolarini anglatadi:
‟ ‟ Agarda
uning yonida usta Olim bo’lmaganda edi, ehtimol,u qay vaqtlargacha serrayib
qolar edi (A. Qodiriy).
4. Chog’ishtiruv bog’lovchilari. Chog istiruv bog lovchilari
‟ ‟ go’yo, go’yoki
bosh gapda ifodalangan fikrni ergash gapdagi fikr bilan qiyoslab ko rsatadi,
‟
shuningdek, ayrim voqea – hodisalarni, ayrim otlarni bir – biriga solishtirish,
o xshatish uchun ham ishlatiladi:
‟ U Otabekka yan kulib qarab turar edi – da,
go’yoki shu kulish bilan o’z sehrining kuchi bilan faxrlanar edi (A. Qodiriy).
Ergashtiruvchi bog lovchilarning ma no turlari tilshunoslar R.R.
‟ ‟
Sayfullayeva va B. Mengliyev da ham xuddi mana shu tarzda beriladi.
Yuklama. Ayrim so z yoki gapga
‟ qo shimcha ma no jilosi (ottenkasi) berish ‟ ‟
uchun xizmat qiladigan yordamchi so zlar yuklamalardir. R.R.
‟ Sayfullayeva bu
haqida quydagicha fikrlarni bildiradi: “Yuklamaning o ziga xos xususiyati
‟
shundaki, ular so z
‟ yoki gapga so roq, ‟ ta kid, ‟ kuchaytiruv, ayirish – chegaralash,
o xshatish
‟ kabi qo shimcha ‟ ma no ‟ beradi va funksional “bog lash” ‟ belgisiga

nisbatan beqaror, o zgaruvchan‟ sanaladi, ya ni ‟ “bog lash” ‟ belgisi unda bo lishi ‟
ham, bo lmasligi ham mumkin”.Shu bilan birgalikda yuklama yuqoridagi
‟
belgisigako ra
‟ ko makchi ‟ va bog lovchidan ‟ farq qilishini aytadi.
“O zbek tili grammatikasi” da gapga yoki ayrim so zlarga beradigan
‟ ‟
qo shimcha
‟ ma nolariga ‟ ko ra ‟ yuklamalarni quydagicha guruhlash mumkin: 1)
so roq
‟ va taajjub yuklamalari; 2) kuchaytiruv va ta kid ‟ yuklamalari; 3) ayiruv va
chegaralov yuklamalar; 4) aniqlov yuklamasi; 5) gumon yuklamasi; 6) inkor
yuklamasi.
R.R. Sayfullayeva yuklamalarni 6 ga bo lgan
‟ bo lsa ‟ ham, lekin kuchaytiruv
va ta kid yuklamalarini alohidabo ladi, gumon yuklamasini esa kiritmaydi.
‟ ‟
Aniqlov bog lovchilarini o xshatish – qiyoslash deb olib, unga
‟ ‟ go’yo, go’yoki
chog ishtiruv bog lovchilarini ham kiritib yuboradi.
‟ ‟
Baxtiyor Mengliyev esa yuklamalarni 7 ga bo ladi. U ham kuchaytiruv va
‟
ta kid
‟ yuklamalarini alohida - alohida bo ladi. ‟ Gumon yuklamasi o z ‟ holida qoladi.

YUKLAMA VAZIFASIDA KELUVCHI BOG’LOVCHILAR
“O zbek tili grammatikasi” da‟ -ki aniqlov bog lovchisi ot turkumidagi so zlar ‟ ‟
bilan kelib, ta kidlash, uqtirish ma nolarini anglatishi aytib o tilgan. Bunday
‟ ‟ ‟
chog da
‟ u bog lovchi ‟ emas, yuklama sanaladi: 1. Bizning Marg‘ilonda bir qiz bor,
— dedi, — shundog‘ ko‘hlikki, bu o‘rtada uningo‘xshashi bo‘lmas, deb o‘ylayman.
2. — Qiziq gaplar so‘zlaysiz, — dedi Otabek, taajjubi ortqan edi. — Menga
qandog‘yomonlik sog‘indingiz-ki, sizga ishonchim bitsin? 3. — Ko‘b yashang, boy
aka. Qulingiz ham bu to‘g‘rida ko‘b o‘yladim. Xafa bo‘lsa nimachorakim, biz shu
ishka majbur bo‘lg‘an bo‘lsaq. 4. — Otabek kabi bir yigitning sog‘lig‘i har bir
aqlli kishi uchun maqsad bo‘lsa ham, —dedi taajjub bilan qutidor,— lekin
so‘zingizning shunisi qiziqdirkim, bir yigitning sog‘lig‘i ikkinchi bir kishining
ixtiyorida bo‘lsin. 5. Bu jihat bilan bu ishka rizolig‘im bilinsa ham biroq
qarshilig‘im shundadirki,kuyav toshkandlik bo‘lg‘andan so‘ng qizingizni o‘zi bilan
birga olib ketar va siz bilan meniyolg‘iz bolamizdan ayirar... 6. — Bobolar:
«Dunyoniki miri kam ikki» deganlar, — dedi, — to‘g‘risi ham shundog‘:o‘zingni
yuz yoqg‘a ursang ham tiriklikning yana bir boshqa yamog‘i chiqib turadir... 7.
Yaxshikim, dunyoda oshna, og‘ayni degan kimsalar bor... Agar shular
bo‘lmasachi,kishi allaqachon dunyodan chiqib ketadir. 8. — Qarorim shundan
iboratdirkim, ertadan boshlab yurtka o‘ttuz ikki tangadan soliqsochasiz. 9. — Dav
yuraging bor ekan, yigit... Hayfki, gunohing bo‘yningda, — dedi va chaqirdi:
— Jallod! 10. Endi uchunchi yildirki, xotinsiz yashayman va uylanishni ham
o‘ylab ko‘rmayman. 11. Na choraki, yomonlarni sizning havlingiz orqasida
rafiqam qasdida bo‘lg‘anlari paytida uchratishg‘a to‘g‘ri keldi va men bu ishka
majbur qoldim. 12. Albatta, men ishonamankim, siz manim bu yaxshilig‘imuchun
minnatdorlik qilarsiz. 13. — Ma’qullikka ma’qul, — dedi qushbegi, — ammo gap
bu yerdaki, biz aniq ishka belbog‘laymizmi? 14. Mirzakarimning yozg‘anig‘a
qarag‘anda bir muncha yanglishiq undan ham o‘tkanko‘rinadir va lekin sening

bolalig‘ing oldida uniki holvadir... Yaxshiki, bu aqlsizlig‘ingboshqalarning
boshiga ko‘ringan...
Bunga qarshi A. G ulomov va M. Asqarovalar quydagicha fikr bildiradilar:‟
“Ergashtiruvchi bog lovchilar
‟ ergash gaplarni ko pgina ‟ turini bosh gapga bog lash ‟
uchun ishlatiladi. Bu bog lovchilar gapdagi vazifasi jihatidan ma lum
‟ ‟
xususiyatlarga ega: ularning ayrimlari tamomila bog lovchiga aylangan bo lib,
‟ ‟
faqat bosh va ergash gaplarni bir – biriga bog laydi. Bunday yordamchilarga
‟ –ki,
chunki, negaki, sababki kabi so zlar
‟ kiradi va ular sof bog lovchilar ‟ sanaladi”.
Ayrim bog lovchilar o z tabiati bilan yuklamaga o xshab ketadi. Bunday
‟ ‟ ‟
yordamchilarga agar, bordiyu, basharti, mabodo, go’yo, toki, garchi kabi so zlar
‟
kiradi va ular bog lovchi yuklamalar deyilishini A. G ulomov va M. Asqarova
‟ ‟
ta kidlab
‟ o tadi. ‟ Ko pincha ‟ bu so zlar ‟ bir – biriga sinonimday qo llansa ‟ ham,
ularning ishlatilishida ma lum
‟ farqlar bor.
To siqsiz ergash gapli qo shma gapda mazmunan zidlikni kuchaytirib
‟ ‟
ko rsatish
‟ uchun garchi (garchand) so zlari ‟ ishlatiladi: 1. Garchi bu ikki egachi-
singil bir qorindantalashib tushkan bo‘lsalar ham, sajiya — xarakterda tanib
bo‘lmasliq darajada birbirlaridanfarqlik edilar. 2. Garchi muddao kun kabi
oshkora bo‘lgan bo‘lsa ham nima uchundir qutidor yanao‘zini tag‘ofilga solib
so‘radi:— U kimning qizi emish? 3. Hokimlargagarchi to‘g‘ri bo‘lg‘anda ham
dag‘alroq so‘z aytish o‘limni tilash bilan teng edi. 4. Garchi o‘zining najoti hali
qorong‘u ersa-da,qo‘rboshini bir sinab ko‘rish uchun hamma kuchini ikki ko‘ziga
yig‘dida, unga qaradi. 5. Muning qochishi garchi bu shahodatning biraradovat
yuzasidan bo‘lg‘an siyosat ekanini onglatar edi ersa ham men yana
hanuzOtabekni kafolatda saqlar edimki, janobi oliydan bu xabar yetdi. 6. Binoan
alayhi uning o‘g‘li garchi o‘lim jazosig‘a sazovorbo‘lsa ham, marhamati
shahananing jo‘shg‘a keltirilishi biz navkarlarig’a ham muvofiqko‘riladir. 7.
Garchi Toshkandda ekan chog‘imda bu rizoliq yo‘lig‘abel bog‘lang‘an bo‘lsam
ham, endi bu bel bog‘lashni butunlay o‘rinsiz bo‘lg‘anig‘atushundim 8. Begim,
garchi achchig‘lansangiz ham aytishka majburman: sizda vijdon, insof,

rahm,va’da, vafo, yaxshiliqni bilish, boring-chi, odamgarchilikdan hech gap yo‘q
emish. 9. Garchi qiz aytkan nusxanitayyorlash og‘ir bo‘lsa ham, qandaydir bir
kuch ta’sirida haligi qizg‘a va’da beribyuboribman. 10. Garchi bekning yuragi
hozir bo‘lsa ham Marg‘ilong‘a qarab uchishka tayyor edi.
Go’yo bog lovchisi‟ mazmunidan o xshatish ‟ yoki chog ishtirish ‟ ma nolari ‟
anglashilgan sodda va qo shma gaplar tarkibida ishtirok etadi. Sodda gaplardagi
‟
vazifasi ko proq
‟ yuklamalarga yaqin bo lib, ‟ u gapda turli gap bo laklari ‟ oldidan
kela oladi: 1. Otasining bu so‘zlari go‘yo uning istiqboli uchun yaxshi ta’minotlar
berar, go‘yomajburiyat ostida ota nasihatini quloqqa oladirg‘andek bo‘yin egib
o‘lturar edi. 2. Bujumla kelasidagi onglashilib bitmagan, lekin bo‘lishi aniqg‘a
o‘xshag‘an yaramas vatinchsiz bir hayotning go‘yo muqaddimasi edi 3. Butun
shaharni alg‘oq-dalg‘oq qilib ko‘hliq qiz qidirg‘an, nihoyat chiroylilikda
tanho,aqllilikda yakto topib, to‘ylar, tomoshalar, orzu va havaslar bilan o‘g‘lig‘a
«xotin bubo‘libdir!» degan iftixor va mag‘ruriyat ila taqdim qilg‘an suyukli kelini
ustiga go‘yoo‘chakishkandek bo‘lib keladigan Marg‘ilon parisiga nima va qanday
muomala qilar edi. 4. Otabek go‘yo tog‘ostida qolg‘an edi. 5. — Men biz xalqning
odam bo‘lishimizdan tamom umidimni kesib qo‘ydim... Esimnitanig‘animdan beri
amal demay, mansab demay faqat shu musulmonlar manfaatiniko‘zlab kelib,
oyog‘ida o‘zini qushbegi, mingboshi olg‘an uch-to‘rtta manfaatparastlardango‘yo
yosh bola kabi aldandim 6. Kumush go‘yo uning bag‘rig‘a singib ketkan edi.
Qo shma
‟ gapdagi vazifasiga ko ra ‟ go’yo yordamchisi bog lovchi ‟ – yuklama
sanaladi. Chunki u ba zan
‟ –ganday formasi orqali birikkan qo shma gaplarning ‟
ergash gap tarkibida kelib, undagi chog ishtirish yoki o xshatish ma nosini
‟ ‟ ‟
kuchaytiradi yoki ta kidlab ko rsatadi:
‟ ‟ 1.O‘zi go‘yoki to‘yga hozirlang‘andek
beshik yasab,sarpa tikib yuriydir... 2. — Men Toshkandda qutidorlik
qilg‘anvaqtimda siz taxminan besh-olti yoshliq bola edingiz... Go‘yoki, men
Toshkanddakechagina turg‘andek va kechagina sizning havlingizda mehmon
bo‘lg‘andekman... 3. Otabek bu takallufka chidalmaydir. Go‘yo uchinchi so‘roq
o‘rnig‘a
«Endi olmas ekansizKumushbibini...» deb majlis buziladirg‘andek

seziladir-da, hamma tovshini qo‘yib,barchag‘a eshitdirib «Qabul qildik!» deb
yuboradir. 4. Qushbegining bu savolidan Kumushbibi qo‘rqunch bir ma’noni
ongladi. Go‘yo «isho‘tkan so‘ng kelibsan» degandek tushungan edi.
O xshatish‟ ergash gapli qo shma ‟ gaplarda o xshatish ‟ ma nosini ‟ kuchliroq,
bo rttirib
‟ ko rsatish ‟ maqsadida go’yo yordamchisi olgan ergash gap bosh gapdan
oldin keltiriladi: 1. Go’yo hamma uning siridan voqif bo’lganday, yigit qizarib
ketdi. 2. Go’yo quyosh oyni kuzatganidek, O’t bo’lib orqangdan kezmoqdaman
men.
Bu fikrlarga qarshi borib R.R. Sayfullayeva ayrim so zning
‟ bog lovchilik ‟
tabiatidan kelib chiqqan holda bog lovchining miqdori, ularning mohiyati, turi
‟
hanuzgacha aniqlangani yo ligini
‟ aytadi. Masalan, chog ishtiruv ‟ bog lovchisiga ‟
go’yo, go’yoki so zi
‟ kiritiladi. Ammo bu so z ‟ gap bo laklari ‟ yoki gaplarni bog lash ‟
uchun emas, balki o xshatish, qiyoslash ma noli qurilmalarda shu ma noni
‟ ‟ ‟
ta kidlash
‟ uchun ishlatiladi, o xshatish, ‟ qiyoslash ma nosi ‟ esa boshqa vosita bilan
ifodalanadi: 1. Otasining yo‘lakdan kirishi bilan latif ko‘kragi kuchlik tin olish ila
ko‘tarilibtashlandi-da, go‘yo Otabek bilan uchrashaturg‘andek yuragi
o‘ynamoqqa boshladi. 2. Bizningfoji’amizning asl omili bo‘lg‘an Homid esa go‘yo
manim qo‘limda mushuk kabi o‘yinbo‘lg‘an, uni kulib turib, o‘ynab turib
tilimlagan edim… Yuqoridagi misollarda o xshatish – qiyoslash
‟ –dek
qo shimchasi va kabi so zi bilan ifodalanayapti,
‟ ‟ go’yo esa shu ma noni ‟
ta kidlamoqda.
‟
R.R. Sayfullayevaning bu fikrlariga to laqonlik
‟ qo shila ‟ olmaymiz. Bu haqida
A. G ulomov va M. Asqarovalar
‟ go’yo bog lovchisini faqat o xshatish ergash gapli ‟ ‟
qo shma
‟ gaplar tarkibidagina qo llanmay, ‟ boshqa ergashgaplarga ham noaniqlik,
taxmin yoki gumon ma nolarini berib, ularni bosh gapga biriktiruvchi grammatik
‟
vositalar bilan birga kelishini ta kidlab
‟ o tadilar. ‟
To ldiruvchi yoki hol ergash gapli qo shma gaplarda bajarilishi gumon
‟ ‟
tutilgan, noaniq voqeani ifodalovchi ergash gapni bosh gapga bog lashda
‟ –ki
bog lovchisi
‟ bilan birga ishtirok etadi: Shundan so‘ng qipchoq va o‘zbek birga

aralashib ketdiki, go‘yo hamma adovatMusulmonqul bilan birga ketkandek bo‘lib,
ikki xalq bir-biri bilan ko‘rishdi.
Go’yo to siqsiz ergash gapli qo shma gap tarkibida kelib, bosh‟ ‟
gapdagivoqeani faraz qilish yoki o xshatish
‟ orqali izohlaydi: 1. Uyga borib kechki
oshni ham yemadi va otasig‘a ham uchrashmadi, go‘yo shuyirtqichlar dunyosidan
yashiring‘andek oq kundayoq to‘shagiga yotib, ko‘rpasigaburkanib oldi. 2. Otabek
dadasining bu keyingi so‘ziga qarshi hech narsa demadi, go‘yo hamma
alaminiyuqoridag‘i ikki jumla bilan chiqarib yuborg’andek jimgina somi’lik
darajasiga tushdi. 3. Anchagina o‘ylab o‘lturg‘andan keyin ko‘ngliga «u meni
suysa bo‘ldi-da», degangap keldi... O‘zining bu hukmiga rozi bo‘lmadi, go‘yo
o‘zining suyilishi bir nechaoyliqqag‘ina o‘xshar, Zaynabning to‘lg‘an oydek yuzi
bu suyilishka shu besh-o‘n kunningichidayoq xotima beraturg‘andek ko‘rinar edi.
Go’yo yordamchisi bog langan
‟ qo shma ‟ gaplar tarkibida ham keladi : 1. Bu
keyingi gap bilan Otabek ko‘tarilib Hasanaliga qaradi va uzoq tin olib yana
yergaboqdi – yu, go‘yo buning ila «unitish mumkin emas» degan qat’iy so‘zni
aytkan edi.
Xuddi yordamchisi ham go’yo so zi kabi voqea – hodisalarning yuzaga
‟
kelishiga biro z ishonchsizlik, gumon bilan qarash ma nolarini
‟ bildiradi. Bu so z ‟
ishtirok etgan qismlarning kesimlari ko pincha
‟ –ganday formasida bo ladi: ‟ Xuddi
yelkasidan birov turtganday, u birdan cho’chib tushdi (As. M.).
Yuqorida biz R.R. Sayfullayevaning go’yo yordamchisi haqidagi qarashlarini
ko rib chiqdik.
‟ Balki yordamchisi haqida ham shu fikrlarni beradi. Balki
qo llanishidagi
‟ ba zi ‟ xususiyatiga ko ra, ‟ zidlov bog lovchisidan ‟ farq qiladi. Zidlov
bog lovchisi
‟ ko pincha ‟ qo shma ‟ gap qismlarini bog laydi, ‟ balki yordamchisi
bunday vazifani bajarmaydi: Havo bulut bo’ldi, lekin (ammo, biroq) yomg’ir
yog’madi. Bu misolda zidlov bog lovchisi
‟ o rnida ‟ balki so zini ‟ qo llab ‟ bo lmaydi. ‟ Balki
so zi
‟ gumon mazmunli gaplarda, zid mazmunli qismlarga ega gapda gumon,
qarama – qarshilik ma nosini
‟ ta kidlash ‟ uchun qo llanadi: ‟ 1. Bu yaxshi ko‘rishim
kuyavingizning dadasi bo‘lg‘ani uchun emas, balki uning nur ichiga

cho‘milg‘andek bo‘lib ko‘ringan siymosini, oyim deb xitob qilg‘andagi muloyim,
beozor va muassir so‘zini yaxshi ko‘raman. 2. Uning bu tahdidi ikkimizga emas,
balki bittamizgagina xos edi. 3. Kumushning yaqinlarig‘ina emas, balki foji’adan
xabardor bo‘lg‘an shaharning katta-kichigi Zaynabka beriladirgan jazoni erta-
kech kutmakda edilar. 4. Uylanishdagi ixtiyorimiz, — dedi Rahmat, — ota-
onalarimizda bo‘lg‘anliqdan, oladirg‘an kelinlari o‘g‘illarig‘a yoqsa emas, balki
uning ota-onalari o‘zlariga yoqsa bas. 5. Otabekning bu javobidan yolg‘iz Akram
hojigina emas balki, majlisning boshqaa’zolari ham ajablandilar. 6. — Bundan
o‘n besh kunlar ilgari biz bir toshkandlik savdogar yigitni mehmon qilg‘anedik,
balki esingdadir? 7. Otamning Azizbekka yaqin turishi qipchoqdushmani, qora
chopon tarafdori bo‘lg‘anidan emas, balki boyag‘i maslakka bir xizmatqilmoq
uchundir. O’z – o’zidan anglashiladiki, - deydi Sayfullayeva R.R. – balki sof
bog’lovchi bo’la olmaydi, bog’lovchi funksiyasini bajarayotgan yuklama sirasidan
joy oladi.
Na-na yordamchisi teng bog lovchining bir turi sifatida inkor bog lovchisi‟ ‟
sanalib kelgan. Tilshunos G . Abdurahmonov uni inkor bog lovchisi deb atash
‟ ‟
bilan birga, yuklamalik xususiyatiga egaligini ham ko rsatadi.
‟ Haqiqatdan ham, bu
yordamchi ham bog lovchilik, ham yuklamalik vazifasini bajaradi. Bog lovchi
‟ ‟
vazifasida kelganda ayrim teng huquqli bo laklarga
‟ inkor ma nosini ‟ berib, ularni
bog laydi:
‟ 1. Ammo mendan so‘rasang, Marg‘ilondag‘i naqudamiz va na
kelinimizni hech bir vaj bilan kamsita olmayman, balki bizga qudabo‘lmoqqa eng
muvofiq kishilar edi, balli o‘g‘lim, deyman. 2. Hindilarning ham hannosi: bas,
hannosining sihrini namusulmon domlasi qaytarsin-u, na juhud. 3. Otabek na
Yusufbek hojig‘a, na O‘zbekoyimg‘a va na Hasanaliga Marg‘ilondan tez qaytib
kelish sababini aytmagan, Marg‘ilonbilan uzil-kesil aloqasi uzilganligini churq
etib so‘zlamagan, so‘ralmag‘an so‘zga javobberilmas qabilidan jim-jit alamini
ichkulukdan olibg‘ina yurgan edi. Bu yordamchi so z yuklama vazifasini bajarib,
‟
mazmunidan inkor anglashilgan gaplar tarkibida keladi va inkor ma nosini
‟
ko rsatadi:
‟ Men bu iblisonaaldovga uchib, bu to‘g‘rida na senga va na

Normuhammad qushbegiga og‘iz ochmadimva ularning Qo‘qong‘a fotiha uchun
qo‘zg‘alishlaridan hech bir shubhalanmadim... Eh,shaytonlar!
“O zbek‟ tili grammatikasi” da axir, hattoki, nahotki so zlari ‟ ham kuchaytiruv
va ta kid yuklamasi bo lib kelishi aytiladi:
‟ ‟ 1. — Nega axir meni xabardor
qilmaysiz? 2. — Kelmaganlaringizda Otabekni endi sira ham yubormasliqqa qaror
qo‘yg‘an edim, —dedi, — booo xudo, o‘g‘lim, uch yildan beri oy sayin
Marg‘ilong‘a qatnab zerikmadingmi,endi ular ham kelsin axir, deb yo‘ldan
to‘xtatqan edim. 3. Axir manim ham o‘zimga yarasha obro‘m bor. 4. — Axir
so‘zingizning sirasi shunga keladi-da...

BOG’LOVCHI VAZIFASIDA KELUVCHI YUKLAMALAR
Ayrim bog lovchilar‟ o zining ‟ vazifasidan tashqari yuklama vazifasida kelsa,
yuklamalar ham bundan mustasno emas. Quyida yuklamalarning bog lovchi
‟
vazifasida kelishini ko rib
‟ chiqamiz:
Ham yuklamasi. Asli bu yuklama o zi kuchaytirib yoki ta kidlab
‟ ‟
ko rsatadigan
‟ so zlardan ‟ ko pincha ‟ keyin keladi. 1. Bu yuklama ta kid ‟ ma nosini ‟
bildiradi. Bunday paytda u: a) mustaqil so zlarni (ot, sifat, son, olmosh, fe l,
‟ ‟
ravish) ni ta kidlab ko rsatadi: 1.
‟ ‟ Shundayqilib ikki yoshning birinchi ham sof
muhabbatlari qovishish bilan natijalandi. 2. Biroq ularning urug‘i bizning
Marg‘ilong‘a ham sochilg‘an ekan. 3. Chunki majlis o‘rnini aytsa pochchasi bilan
jiyani Rahmatning hamqo‘lg‘a tushishlari aniq va buning bilan ul o‘z oyog‘iga
bolta qo‘ygan bo‘lar edi. 4. — Agar aytmasang o‘shamuttahamlar tiqiladirg‘an
chuqurg‘a sen ham tashlanasan. b) gapda ko makchilik
‟ birikmani ta kidlab ‟ keladi:
1. Uning Qo‘qondan qaytishi ikkala xotini uchun ham ulug‘ bir falokat bo‘ldi. 2.
Endigina «Bekni uylantirdim, suyganiga qo‘shib quvontirdim», deb bu
uylantirishning husni va qubhini tuzukrakkina o‘ylay olmag‘an Hasanali uchun
ham bu voqi’a kichkina gap, ozg‘ina qayg‘u emas edi. 3. Garchi o‘zining najoti
hali qorong‘u ersa-da,qo‘rboshini bir sinab ko‘rish uchun hamma kuchini ikki
ko‘ziga yig‘dida, unga qaradi. 4. — Shundog‘... — dedi va bir oz o‘ylanib
qolgandan keyin: — yetmish kunlik qamalbilan xazinamiz juda g‘ariblandi, hatto
shu keyingi kunlarda sipohlarning ozig‘i uchunham qiynalib qoldiq. 5. Mana
shuning uchun ham ul bezraygan edi. 6. O‘zbek oyimaralashqan to‘ylik
xotinlarning ko‘ngillaridagi orzu havaslari ham erlari tomonidankamchiliksiz
bajarilar, chunki «O‘zbek oyim shundog‘ buyurdilar» degan so‘z erlar uchunham
farz kabi eshitilib, O‘zbek oyimning aytkanicha hozirlik ko‘rila boshlanar edi. 7.
O‘zingizning shuxatongiz uchun ham bu gapni qabul qilmoqqa majbursiz. 8.
Shuning uchun ham ma’nolik she’rlardan boshiniko‘tarmaydir-da, go‘yoki
aytarsiz kitobka mixlangan...

2. To siqsizlik‟ ma nosini ‟ bildiradi. Bunda u gapda shart maylidagi fe llar ‟ va
o rin kelishigidagi sifatdoshlardan keyin keladi:
‟ 1. O‘zbek oyim marg‘ilonliqning
domlasini kuchlik ekanida shubha qilmasa ham, ammobir ishka juda hayron edi:
juhudning qilg‘an jodusini — juhud, musulmon domlanikini —musulmon daf’ qila
olur edi; nega bular asar qilmaydi sira? 2. O‘zbek oyim yengilayozgan bo‘lsa
ham, ayniqsa, Hasanalidan til qisib qolg‘usi kelmasedi. 3. Bu musohaba
ko‘rinishda O‘zbek oyimg‘a uncha o‘zgarish bermagandek sezilsa ham,lekin ruhan
uni ancha bo‘shashdirg‘an edi. 4. Barakatbersinki, esi yarim bo‘lsa ham, To‘ybeka
umrida birinchi ish qildi: sovuq suv keltiribKumushning manglay va ko‘ksiga
sepkan edi, seskanib o‘ziga keldi. 5. Ammo «biravlar» to‘g‘risida nima bo‘lganda
ham bir gap eshitmak havasi tug‘ilg‘an edi. 6. Lekin kishi sig‘aturg‘an bo‘lib
teshilganda ham meni ayblay olmas edilar,zeroki, uyimiz ostini teshkan
muttahamlar, albatta, yaxshi niyat bilan teshmagan bo‘lib,molimiz va jonimiz
qasdida ekanliklari ma’lum edi. 7. O‘ylashimcha,hech kim bilmaganda ham, sirni
o‘lgan Sodiqning onasi bilsa kerak edi. 8. Yo‘qsa, meni ko‘rar edingiz, ko‘rgingiz
kelmaganda ham boshqalar sizni ko‘raredilar, to‘yar edilar...
3. Tasdiq bildiruvchi haqiqatdan, chindan, rostdan kabi so zlar bilan kelib,
‟
shu so zlardan
‟ anglashilgan tasdiq ma nosini ‟ yana kuchaytiradi: 1. Haqiqatan ham
hojining ustalig‘iO‘zbek oyimdek dumbul tabi’atlik xotinlarni gangitarlik edi. 2.
Otasining valine’mati bo‘lg‘an bir bekning zulmini iqror etish haqiqatan ham
taajjubkaloyiq edi. 3. Chindan ham ul yonida ikki yangasi bilan kelgan edi. 4. —
Biz bu daqiqada sizning fikringizcha go‘yo bir ig‘vogar, go‘yo bir isyonchi
bo‘libtanilib turibmiz, — dedi bek, — chindan ham shundog‘ kishilarmizmi,
yo‘qmi, buni,albatta, sizning tekshirishlaringiz, haqiqatlaringiz ko‘rsatar.
Yuqorida biz ham yuklamasining qanday ma nolarda
‟ kelishini aytib o tdik. ‟ U
yuklamalik vazifasidan tashqari biriktiruv bog lovchilarining o rnida ham
‟ ‟
qo llaniladi.
‟ Bu yuklama bog lovchi ‟ vazifada kelganda, va bog lovchisi ‟ singari
uyushgan bo laklarni bog laydi, u bo laklar orasidagi tenglik munosabatini
‟ ‟ ‟
ifodalaydi: 1. Men sizning qilichingiz ostidao„limdan qo„rqib yoki sizga
xushomad

uchun so„zlamay, hukumat kishilarimiz orasidatushunadirg„an bir odam
bo„lg„anlig„ingiz vajidan otamning ham, o„zimning qanday fikr vamaslak kishisi
ekanligimizni aytib o„tmakchi bo„laman: biz na qipchoqlarg„a tarafdor birkishi va
na shaharlik og„aynilarg„a.
Bu bog lovchi‟ ham ish – harakatning bir vaqtda ( gapirdi ham kuldi kabi) yoki
ketma – ket bo lganini
‟ ko rsatadi ‟ (k eldi ham ketdi ).
Ham uyushgan bo laklarning
‟ oldida yoki oxirida takrorlanib kelishi mumkin.
U faqat uyushgan bo laklarning oldida kelgandagina bog lovchi sanaladi:
‟ ‟ 1.
Otabekning ko‘nglini o‘shago‘zal marg‘ilonliqdan sovitish yo‘lida ham undan
ko‘hlik, ham undan suluv qiz topishko‘yiga tushdi. 2. : «Ham sovg‘ang kerak
emas, ham o‘zing » degan javob bilan yuziga ham urarlar. 3. — Negaki, ikki
o‘rtada sihirchi hindi ham yo‘q, sihir qildirg‘uchi ham marg‘ilonliq , ham Otabek
sihirlangan emas… 4. Ko‘ynaklar ichida o‘ziga yarashmaydirg‘ani yo‘q: oq olma
uchun hambargi, ham guli bir... 5. Ma’lumingiz Toshkanddan uylanganimdan
so‘ng yolg‘iz boshimg‘a hamToshkanddan, ham Marg‘ilondan ikki xotin ushlab
turish og‘irliq qila boshladi. 6. . Homidqo‘lini olib «ham so‘z bir, ham xudo bir»
javobini berdi. 7. — Kar emasman, lekin sizning bu taklifingiz oldida ham kar,
ham ko‘rman.
Ham uyushiq bo laklaridan
‟ keyin takrorlanib kelganda uyushiq bo laklarni ‟
ajratib ko rsatish
‟ uchun qo llanadi: ‟ 1. Uxlamay kutibo‘lturdi. Ammo ul tungi soat
o‘n bir bo‘lsa ham kelmas, o‘n ikkida ham daraksiz edi. 2. O‘z-o‘ziga «haqiqatan
men uyatsiz», deb qo‘yar va shuning ila hammakutilgan-kuzatilgan gaplar, besh
kunlik yo‘l mashaqqatlari havog‘a ketar, hatto xayoldaemas, haqiqatda o‘ylab
qo‘yg‘an qayin otasi bilan xotinini shari’atka chaqirish fikri hamunutilar va
yo‘qolur, «hiylagarning yuzini qozixonada ko‘raymi, o‘zi ham qursin, yuziham!»
der edi-da, otini to‘g‘ri usta Alimnikiga qarab solar edi. 3. — Bu bir it! — dedi
usta Farfi, tomdagi luqmani o‘zi ham yeyolmaydir, boshqag‘a hamyedirmaydir,
nax itning o‘zi! 4. — Men topdim, xax shayton! — dedi Karima otin, — qizil
gulning ham o‘z oldig‘a, oqgulning ham o‘z oldig‘a isi bor, demakchi!

Takrorlanib kelgan ham bog lovchisi‟ fonetik o zgarishga ‟ uchrashi, ya ni ‟ h
tovushi yam ga o tishi yoki tushib qolishi mumkin. Bunday choqda u o zidan
‟ ‟
oldingi so zga qo shib talaffuz etiladi:
‟ ‟ Kolxoz yurtniyam, xalqniyam boqdi,
o’ziniyam boqdi kabi.
-u(-yu) yuklamasi aniqlik maylidagi fe llardan
‟ so ng ‟ kelib, ish – harakatning
bajarilishidagi tezlik va davomiylik ma nosini bildiradi:
‟ Keldi-yu ketdi (tezlik).
O’yladi-yu qoldi (davom).
Ba zan
‟ va bog lovchisi o rnida ‟ ‟ – u(-yu) yuklamasi ham uyushgan bo laklar, ‟ ayrim
gaplar orasida kelib, biriktiruvchi bog lovchi vazifasida ishlatiladi. Bu holda ular
‟
orasidagi bog lanish juda mustahkam bo ladi.
‟ ‟ 1. Shunda qodir Xudoning qahri
kelibdi-yu, ikkovining ham ko‘zini ko‘r qilib, qushga aylantirib qo‘yibdi. 2.
Kipriklarini og‘ir-og‘ir pirpiratib onamga uzoq tikildi-yu, ovozi pasaydi. 3. Oyim
yarq etib qaradi-yu, labini tishlab bosh chayqadi. 4. Urushdan kimga foyda-yu,
kimga ziyon, deyishibdi. 5. Erta bahorda qiyg‘os gullardi-yu, hech meva tugmasdi.
6. Shunda qor gupillab yog‘ib turgan mudhish kecha, onamning qip-qizil go‘shtga
aylanib ketgan oyoqlari ko‘z o‘ngimga keladi-yu, indamay chiqib ketaman. (O’.
Hoshimov). 7. Bahorda hujraning tomiga chiqib varrak uchirayotgan ekan, varrak
havolagan sayin qiziqib ketib ipni torta-torta tisarilib boribdi-yu, tomdan
chalqanchasiga yiqilib tushibdi. (O’. Hoshimov).
-da yuklamasi shart maylidagi fe llardan
‟ keyin kelib, to siqsizlik ‟ ma nosini ‟
anglatishi mumkin. Bunda u
ham yuklamasi bilan sinonim bo ladi: ‟ 1. Endi
«Kirsinlar» jumlasini eshitgach,yuragi ortiqcha shopirinib ketdi, uning
istiqbolig‘a turishni va bo‘ynig‘a osilib yig‘lashnitilasa-da, qarshisidagi
«olabo‘jilar» bunga mone edilar. 2. Garchi o‘zining najoti hali qorong‘u ersa-
da,qo‘rboshini bir sinab ko‘rish uchun hamma kuchini ikki ko‘ziga yig‘dida, unga
qaradi. 3. Negaki,choparning Toshkanddan bo‘lishi bu hukmda bir oz
shoshmasliqni istar, chopar vositasibilan ham bu hukm ehtimol haqlik bir hukm
bo‘lib chiqar va Musulmonqul ham loaqal o‘zumrida bir martaba bo‘lsa-da,
o‘rinliq qon to‘kkan bo‘lar edi. 4. Yo‘q, ulsezsa-da, bilsa-da, go‘yo oyog‘, qo‘li

bog‘lanib,bo‘g‘izlanishga hozirlangan bir qo‘y kabiqayralayotgan pichoqqa
butunlay parvosiz, qo‘rquvsiz tomosha qilar edi. 5. Uning har bir ra’yiga
Normuhammad qushbegi qonunanmajbur bo‘lmasa-da, ammo ma’nan bir
majburiyat his etar edi: o‘rinsizga kishio‘ldirishlar, vaqtsiz ham o‘rinsiz soliq
solishlar, behuda o‘rda usrofotlari, bo‘lmag‘urtaqiqlar va ortiqcha diniy
takallufotlar bir muncha ebka olindilar. 6. Ammo uning istiqbolida birbo‘shliqdan
o‘zga hech gap uchrata olmasa-da, yana ulug‘ bir ma’no ko‘rgandek bo‘laredi. 7.
O‘z istiqbolini ham shu ustaniki qabilidan ko‘rmakchi bo‘lsa-da, buning uchun
birnarsa kamdek, yetishmag‘andek kelar, ikkinchi usta Alim bo‘lish uchun bir
«o‘ldi»so‘zigina oradan topolmas edi. 8. Shuninguchun Otabekning qayg‘ulik
hollari, uyqusiz mutolaada o‘tkan tunlari va, umuman, undagio‘zgarishlar bu
to‘g‘rida Hasanalini o‘ylatsa-da, sababini so‘rashg‘a botirlig‘i yetmas
vaso‘rashni ham foydasiz deb bilar edi.
Shuningdek, -da yuklamasi kelishik qo shimchalaridan keyin kelganda ham‟
ham yuklamasiga mos keladi: 1. Arkoni davlat yig‘ilib, Xudoyor taxtiga mingan,
Musulmonqul xon bo‘lmasa ham xonliqdan-da yuqori bir kuchka molik bo‘lg‘an
siyosat kursisiga o‘ltirgan edi. 2. Otning boshini burishni-da,burmasni-da bilmay
bir oz o‘ylab to‘xtadi. 3. — Qattig‘ uzr bo‘lmag‘anda ichmagan ham ma’qul,—
dedi va ikkinchi piyolanito‘ldirar ekan, davom qildi,— lekin bu narsa bir
tomondan kishining salomatligiga foydabersa, ikkinchi jihatdan tiriklikning qayg‘u
va alamlarini-da unutdirib turar ekan. 4. Shu daqiqadan boshlab kechiradirgan
mas’ud kunlarinitasavvurdan ojiz va Zaynab to‘g‘risida o‘ylab ham qaramas,
boshqa gap esiga-da kelmasedi.
-da yuklamasining bog lovchilik vazifasiga to xtaladigan bo lsak, ketma
‟ ‟ ‟ – ket
bo lgan ish – harakatni bir – biriga bog lovchi va o rnida
‟ ‟ ‟ –da yuklamasi ham
qo llanadi. Bunda bir ish – harakatdan ikkinchisiga tezlikda o tganlik ma nosi
‟ ‟ ‟
ifodalanadi: 1. Otabek bu gapni onglamadi shekillik, Hasanalining yuziga
ko‘tarilib qaradi-da, yanako‘zini bir nuqtag‘a tikib qoldi. 2. Qorong‘ida
turtinibhujra eshigiga keldi-da, avaylab g‘ijirlatmay eshikni ochdi va sekingina
tashqarig‘a boshchiqarib saroyni kuzatdi. 3. O‘rni ustiga choponini yopdi-da,

ko‘rpasi ichiga kirib o‘lturdi va «chindan oshiqmi?»degan savolni ko‘nglidan
kechirdi. 4. Ayvonning bir chetidanmehmonxonada gilam to‘shab uringan
To‘ybekaga qarang‘an bo‘ldi-da, ayvonning o‘rtaustuniga kelib suyandi. 5. Ayvon
ustuniga suyang‘ach, qora qiyig‘ qoshlarini chimirib ko‘cha yo‘lak
tomong‘aqaradi, bir oz qarab turdi-da, ayvondan yerga tushib yo‘lak tomong‘a,
ariq bo‘yig‘a ketdi. 6. Suv bir do‘konning ostidan chiqib, bu havlida uch-to‘rt
quloch chamasi ochiq havodaoqar va ko‘prik-tom ostig‘a ketar edi. Kumushbibi
ariq bo‘yidan bir o‘rinni ko‘zladi-da,sakrab narigi yuziga o‘tdi va cho‘nqaydi. 7.
Tag‘i umi-boshqami— xudo bilsin, shatir-shutir qildi-da, chiqib ketdi. 8. Kechlik
oshni o‘tkazgach, Hasanali o‘z hujrasidan kiyinib chiqdi-da Otabek yonig‘akirdi.
9. Hasanali Ziyo shohichining tashqarisig‘a kelib kirdi-da, mehmonxona
darichasigaqaradi. 10. Shari’at ishiga sharm yo‘q, deydirlar o‘rtoq,agarchi siz
bilan menga bir muncha og‘irroq bo‘lsa ham yana so‘zlab o‘tishga hojat
bor:kunlardan bir kun taqdir shamoli yuradir-da bir kimsaning iffat pardasi ostida
o‘lturganqizining yuzidagi niqobini ko‘tarib ikkinchi tomondan bizning Otabekni
shu afifagaro‘baro‘ qiladir.
-mi yuklamasi: a) so roq‟ bildiradi: 1. Oftob oyim endi ikkinchi turlik yo‘l
bilan ketdi: — Uylanganmi, yo‘qmi? 2. — Nima majburiyatda bizga kuyav
bo‘lmoqchi, Toshkanddan qiz topilmag‘anmi? 3. Darvoqi’ Otabekmenga o‘g‘ulliq
qilmasmi, xotini menga qiz bo‘lmasmi, ularning bolalari meni «bobo»deb
ketimdan yugurmasmikinlar? 4. Oftob oyimlarning kuyavlari kim, qaysiqizlarini
erga beradirlar, ularning Kumushdan ham boshqa qizlari bormi? 5. —
Kumushbibi kuyavni yoqtiradirmi, yo‘qmi? Bu to‘g‘rida uning fikrini bilish
kerakemasmi? 6. — Sen aqlsiz o‘lgur, Kumushni uyaltirg‘ansan! Tinch yursang
seni birav bir nimaqiladimi? 7. Xotin Oftob oyimning bu gapidan hayron bo‘ldi va
o‘ylab so‘radi: — Nimabalo, kuyaving ko‘rksizmi? 8. Domlaning: Sizkim
KumushbibiMirzakarim qizi, o‘zingizni toshkandlik, musulmon Otabek Yusufbek
hoji o‘g‘ligabag‘ishlamoq vakolatini amakingiz Muhammadrahim Yo‘ldosh
o‘g‘liga topshirdingizmi? 9. — Nima va qaysi to‘g‘rilarda so‘zlashdilar, Otabek

qipchoqlarg‘a qarshi so‘zlamadimi? 10. Bularning yonig‘a bizgama’lum kishi
kelib to‘xtadi va ulardan so‘radi: — Bek uydamilar?
b) taajjub, hayrat bildiradi ( bunday choqda so roq‟ ma nosi ‟ ham anglashilib
turadi) : 1. Shahar ichidan o‘rda darbozasig‘a qarab kelmakda bo‘lg‘an bir necha
ot oyog‘larinieshitib, qorovullardan bittasi — «tuyoq tovshimi?» deb, ikkinchisiga
savol tashlab qo‘ydi. 2. . Shundankeyin bir necha qadam bosib Otabekning pinjiga
yaqin keldi va esankiragan,hayajonlang‘an bir tovush bilan so‘radi: — Siz
o‘shami?
Bularga qarshi O. Bozorov o zbek tilidagi
‟ –mi so roq yuklamasining ‟
qo shimcha ma no ifoda etmasligini qayd qiladi. A.N.Kononov esa zamonaviy
‟ ‟
o zbek
‟ adabiy tili grammatikasiga bag ishlangan ‟ asarida –mi birligining , asosan,
fe l
‟ shakllariga qo shilib ‟ keluvchi so roq ‟ yuklamasi bo lib ‟ kelishini ta kidlaydi ‟ va
shunday umumiy ta rif beradi: “ –mi – so zlar, asosan, fe l shakllari tarkibiga
‟ ‟ ‟
kiruvchi so roq yuklamasi bo lib, bu qisman, uning (so zlarga) birikib ketish
‟ ‟ ‟
xususiyati bilan izohlanadi”. Nilufar Abdullayeva ham o zining maqolasida –mi
‟
yuklamasini o zbek
‟ va turk tillarida qiyoslaydi. Ba zida ‟ o zbek ‟ tilida ham noodatiy
jumla qurilishini - so zlar
‟ o rni ‟ almashinib kelishini kuzatish mumkin. Bunda –mi
yuklamasi gap boshida keladi. Bu hol, ko pincha, og zaki nutqqa, she riyatga
‟ ‟ ‟
xosligini ta kidlab o tadi va bunga misol keltiradi
‟ ‟ : - Senmi hali menga qo’l
ko’taradigan!? – Oppoqqqina, sarishtaliginami ko’rgan qizing? Shubilan
birgalikda mumtoz she riyatda
‟ –mi yuklamasi –mu shaklida iste molda ‟
bo lganligini
‟ ham aytib o tadi: ‟
Namangan eliding keldim, mani yo’qlar kishim bormu?
R.R. Sayfullayeva –mi so roq
‟ taajjub yuklamasi gapda bog lovchi ‟ vazifasini
ham bajarishini ta kidlab o tadi:
‟ ‟ 1. — Mana ko‘rdingizmi,otamning qadru
qiymatini. 2. To‘shagi ustiga o‘lturib, oq soqolinio‘ng qo‘li bilan tutamlab o‘ylar
edi: savdo to‘g‘risida biror xato qildimi, Ziyoshohichinikida taomdan tuzukroq to-
tinmadi, biror og‘rig‘i bormikan... 3. Eshikni itarishka borg‘an qo‘lini qoldirib
«balki og‘riqemasdir» deb to‘xtaldi. Yana kiraymi, yo‘qmi, deb ikkilanib

turg‘andan keyin yurib,o‘zining hujrasiga keldi. 4. Bir narsa to‘g‘risida o‘ylarmidi
yoki bosh og‘rig‘isi kuchlikmidi,har holda namozshom gul kabi yopiq edi. 5. Tag‘i
umi-boshqami— xudo bilsin, shatir-shutir qildi-da, chiqib ketdi. 6. Yoki bu
harakatim adolatdan emasmi, fuqaro! 7. — So‘zlaring to‘g‘ri, xotin, — dedi o‘ylab
qutidor, — lekin taqdir bitkandanmi, nimadanbo‘lsa ham bu yigitka qarshi
ko‘nglim jizillab turadir. 8. Mehmon kutibcharchag‘anidanmi, nimadan bo‘lsa
ham juda kalavlagan, ba’zan qiladirg‘an ishidan hamyanglishib ketkani, masalan,
uyga kirmakchi bo‘lib tavanho-naga kirib qolg‘ani ko‘riladir.

XULOSA
Biz yuqorida kurs ishimiz orqali ergashtiruvchi bog lochi va yuklamalarni‟
tahlil davomida ko rib
‟ chiqdik. Bizga shu narsa ma lum ‟ bo ldiki, ‟ ayrim so z ‟ va
qo shimchalarni ko pchilik olimlar bog lovchiga kirgizsa
‟ ‟ ‟ (go’yo, go’yoki, na… na,
ham va b.), ba zi olimlar yuklamalik xususuyatiga ega deb qaraydi va boshqa
‟
olimlar esa ham yuklama ham bog lovchi
‟ vazfasini bajarishini ta kidlab ‟ o tadilar. ‟
Bu haqida hali bir to xtamga kelingan emasligini, bu muommo dolzarbligicha
‟
qolayotganligini bilib oldik. Masalan, R.R. Sayfullayeva ham biriktiruv
bog lovchisi
‟ ta kid ‟ qo shimcha ‟ ma nosiga ‟ ega desa, Sh. Shoabdurahmonov ham
yuklamasi bog lovchi vazifasida kelganda,
‟ va bog lovchisi singari uyushgan ‟
bo laklarni bog lashini va u bo laklar o rtasida tenglik munosabatini ifodalashini
‟ ‟ ‟ ‟
aytadi. Bundan ko rinib turibdiki, bu olimlarning fikrlari deyarli bir xil, lekin bir-
‟
biridan farqli tomoni ham nibittasi bog lovchi, bittasi yuklama deydi. Bunday olib
‟
qaraganda ikkovining ham fikrlari to g ri,
‟ ‟ ammo bu yordamchi yuklama vazifasida
ko proq
‟ keladi. Shuning uchun ham uni yuklamaga kirgizgan ma qulroqdir. ‟
Yuqoridagi aytilgan fikrlardan shunday xulosaga kelish mumkinki, o zbek
‟
tilida ergashtiruvchi bog lovchi
‟ va yuklamalarning ma no ‟ va xususiyatlari haqida
turlicha fikrlar bildirish mumkin. Ularni to g ri tahlil qilish, ular bilan bog liq
‟ ‟ ‟
masalalarni ilmiy hal etish bugungi kunda tilshunosligimiz oldida turgan bosh
vazifalardan biri sanaladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O zbek‟ tili grammatikasi. Morfologiya I tom, T., - “Fan” nashiryoti, 1975.
2. Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H, Qurbonova M.M.,
Yunusova Z.Q, Abuzalova M.Q. Hozirgi o zbek adabiy tili.
‟ O quv qo llanma. – T.: ‟ ‟
“Fan va texnologiya”, 2009. – 416 b.
3. A.G ulomov, M.Asqarova. Hozirgi zamon o zbek adabiy tili. –T.:
‟ ‟
“O qituvchi”,
‟ 1987.
4. N.Abdullayeva. O zbek va turk tillaridagi
‟ –mi yuklamasining qiyosiy
talqini. O zbek
‟ tili va adabiyoti, 2014 – yil, 5 – son.
5. Sh.Shoabdurahmonov, M.Asqarova, A.Hojiyev, I.Rasulov, X.Donyorov.
Hozirgi o zbek
‟ adabiy tili. - T.: “O qituvchi”, ‟ 1980.

ERGASHTIRUVCHI BOG’LOVCHI VA YUKLAMALAR

Купить