Erkin Vohidovning tarjimonlik mahorati - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	66.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Erkin Vohidovning tarjimonlik mahorati

Купить

“ Erkin Vohidovning tarjimonlik mahorati ”

MUNDARIJA Kirish .................................................................................................. 3 I. BOB. ERKIN VOHIDOV VA O‘ZBEK TARJIMACHILIK TARAQQIYOTI 1.1. Gyote va uning “Faust” asari haqida .............................. …………. 1.2. Gyote va Erkin Vohidov ijodiy ruhiy uyg‘unligi ............................ II BOB. ERKIN VOHIDOV TARJIMASINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATI 2.1. “Faust” tarjimasida shakl va mazmun mutanosibligi ........ …………. 2. 2. Tarjima va badiiyat uyg‘unligi ........................................................... Umumiy xulosa ............................................................................... Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati ..................................................

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz mustaqillikga erishgach xalqimizning boy va qadimiy madaniy merosi, urf-odat, an’ana va milliy qadriyatlarini o‘rganish va qayta tiklashga alohida ahamiyat berib kelinmoqda. Mustaqilligimizning ilk yillaridayoq xalqimiz ma’naviyatining asos-manbalaridan bo‘lgan diniy- ma’rifiy mazmundagi asarlarni chuqur o‘rganish, ularning tarjima, sharh, nashr tahlil hamda davr talablari asosidagi talqinlarini amalga oshirish dolzarb xususiyat kasb etib kelmoqda. Darhaqiqat, xalqimiz ma’naviyatini yuksaltirishda o‘zbek tarjima adabiyotining ham o‘rni beqiyosdir. Nodir va durdona asarlarini o‘zbek tiliga o‘girish, shu asosda ularni adabiyotimiz va ma’naviyatimiz xazinasining bebaho boyligiga aylantirish juda qadimiy an’anaga egadir. Bugungi kunda o‘zining serqir

uning adabiyotimiz rivojidagi o‘rni xususida ayrim fikr mulohazalar bildirib o‘tilgan. Badiiy tarjimachilik bugungi kunda ham dolzarblik xususiyat kasb etib kelmoqda. Jahon adabiyotining nodir namunalarining o‘zbek tiliga o‘girilishida Abdulla Qahhor, Abdulla Oripov, M. Shayxzoda, O.Sharafidinov, Jamol Kamollar bilan bir qatorda E.Vohidovning tarjimonlik faoliyati muhim o‘rin tutadi. O‘zbek adabiyotshunosligida badiiy tarjimachilik haqidagi V.Abdullayev, V.Zohidov, O.Sharafiddinov, N.Mallayev, N.Komilov, G‘.Salomov va boshqalarning tadqiqotlarida qiziqarli ma’lumotlar berib o‘tilgan. Erkin Vohidov ning tarjimonlik mahorati, ayniqsa, uning “Faust” tarjimasi bilan bog‘liq ayrim fikr-qarashlar M.Qo‘shjonov, G‘.Salomov, O.Sharafiddinov, N.Rahimjonov, S.Meliyevlarning maqolalarida ko‘zga tashla

asosiy maqsaddan kelib chiqib bitiruv malakaviy ishimizda quyidagi vazifalarni amalga oshirish nazarda tutiladi: - o‘zbek tarjimachilik adabiyoti tarixiy taraqqiyot bosqichlarini o‘rganish; - Gyote va uning “Faust” asari haqida ma’lumotga ega bo‘lish va Erkin Vohidov ning tarjimonlik faoliyatiga doir ma’lumotlarni to‘plash va umumlashtirish; - Erkin Vohidov ning tarjimonlik mahoratini Gyote ning “Faust” asari tarjimasi misolida o‘rganish; - Erkin Vohidov ning badiiy tarjimachilik faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlarini matndagi asliyat va badiiy tarjimaning qiyosi asosida o‘rganish. - biz ishimizni Erkin Vohidov va Posho Ali Usmon tarjimalari qiyosida ko’rib chiqish. Bitiruv malakaviy ishining metodologik asoslari. Ushbu ishimizni bajarishda I.A.Karimovning ma’naviyat, adabiyot, adabiy me

I. BOB. ERKIN VOHIDOV VA O‘ZBEK TARJIMACHILIK TARAQQIYOTI 1.1. Gyote va uning “Faust” asari haqida Tarjima so‘z san’ati rivojini belgilaydigan muhim omillardan biridir. Irqi va dini, o‘y-qarashlari farqli bo‘lgan el-elatlar orasidagi makon va zamon chegaralarini, so‘zsiz, tarjima orqali yengib o‘tish mumkin. Binobarin, tarjima uchun umumbashariy g‘oya-fikrlarni o‘zida mujassam etgan asarlar tanlanishi tarjimon muvaffaqiyatini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shuningdek, mahorat bilan amalga oshirilgan tarjima nafaqat asar muallifini, balki tarjima muallifini ham mashhur qiladi. Demak, tarjima jarayoni bilan bog‘liq mashaqqatli mehnat tarjimonga asarga qayta jon bag‘ishlovchi ikkinchi muallif maqomini beradi. Bu esa tarjimon oldidagi mas’uliyat nechog‘lik ulkan ekanligini ko‘rsatad

qarindosh qiladi”, - deb yozgan edi o‘zbek tarjimashunosi Sh. Shermuhamedov. Shu bilan bir qatorda, tarjima, ayni paytda san’atdir. San’at bo‘lganda ham san’atning oddiy turlaridan emas. Tarjima bamisoli sehrgarlik san’atidir. Zero, tarjima ijod ahli uchun darsxonasi keng bo‘lgan “adabiy, shaxsiy, mahorat maktabidir”. Shuning uchun ham jahon adabiyoti tarixida, uning boyish, yangi-yangi asarlar evaziga mazmundor bo‘lishida tarjima va tarjimonlarning ulushi benihoya salmoqlidir. Ko‘ngillar aro ko‘prik vazifasini o‘tayotgan tarjima-adabiy aloqa va o‘zaro ta’sir tarixida ham nurli sahifalarni tashkil etadi. Necha yuz yillar davomida tarjima tufayli bir adabiyotda paydo bo‘lgan asar jahon kezadi, million-million qalblarga shavqu surur, estetik zavq bag‘ishlaydi, ma’naviy oziq beradi, ajoyib va

asliyatidan endi to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zbek tiliga o‘giriladigan, eng muhimi asl manbaning ma’no-mazmunining ikki karra talofat ko‘rishini oldini oldi. Hozirda esa ingliz, nemis, fransuz, koreys, arab, hind va boshqa ko‘plab jahon xalqlari tillarida yaratilgan noyob va muhtasham adabiy-badiiy obidalarni o‘zbek tiliga o‘girish orqali xalqimizning ma’naviy va madaniy hayotida muhim yangiliklar yaratish an’anaviy tusga kirib bormoqda. O‘zbekiston Qahramoni, xalq shoiri Erkin Vohidov ijodiy izlanishlarining muhim qanoti uning o‘zbek tarjimachilik san’atini rivojlantirish yo‘lidagi ko‘p qirrali faoliyatiga daxldordir. Bugungi o‘zbek tarjima san’atining rivoji haqida gap ketganda, bu sohada g‘ayrat ko‘rsatayotgan fidoiylar safini avvalida Erkin Vohidov nomining e’tirof etilishi g‘oyat tabiiydir.

kechmog‘i lozim. Ayni shu mashq maydonida orttirilgan tajriba ijodkorga yirik hajmli epik va liro-epik polotnolar yaratish g‘ayratini baxsh etadiki, badiiy ijod tabiatiga xos bu bezavol imkoniyat va qudratni zamonaviy she’riyatimiz yalovbardorlari Erkin Vohidov, Abdulla Oripov adabiy izlanishlari misolida yaqqol kuzatish mumkin. Erkin Vohidovning “Faust”, Abdulla Oripovning “Ilohiy komediya” tarjimasigacha bo‘lgan masofani ko‘plab she’r va dostonlar mashqi ila bosib o‘tganliklari ilm ahliga yaxshi ma’lum. Bu fikrlar Erkin Vohidov `ijodiy intilishlariga ham daxldor bo‘lib, adibning eng yirik va sara tarjimalarini qator voqeaband she’rlar tarjima jarayonida orttirilgan tafakkur majmui sifatida baholash maqsadga muvofiqdir. Shoirning tarjimonlik faoliyati rus shoirasi Lesya Ukrainkaning “Mag‘

Shekspir, Linney va Spinozalar xizmatini ham alohida ta’kidlaydi. Uning ilmiy va ijodiy dunyoqarashida keyinchalik Spinoza falsafasi hamroh bo’ldi. U Spinozaning “Etika”sini mukammal o’rganganligini o’zining “Poyeziya va haqiqat” asarida ko’rsatib berdi. 1770 yil avgustdan boshlab Gyote Frankfurt-Maynda advokat bo’lib ishlay boshladi. Bu paytlarda mamlakatda avj olgan hukumronliklarga qarshi kurash, shuningdek millatlar jipsligi masalasi Gyote ijodiga katta ta’sir ko’rsatdi. 1773 yilda uning tarixiy dramasi “Gyots fon Berlixingen” yuzaga keldi. U asarida 1480 yilda 1560 yilgacha bo’lgan ritsarlar davri hayotini hamda dehqonlar urushi qonli kunlarini badiiy tasvirlashga kirishdi. Germaniya tarixidagi eng fojiali davr sanalgan XVI asr dehqonlar urushi asarning bosh mavzusi bo’lib, ozodlik uc

o’zbek kitobxonlariga yaqindan tanish. Xullas, Gyote lirikasi quvnoq hayajon, ezgulikka to’la tuyg’u va nafosat bilan sug’orilgandir. Gyote o’z-o’zidan mamnun bo’lsa-da, lekin hayot borlig’i bilan moslashishga intilgan emas. Gyote endi hayotiy muhit bilan mushtarak kishinigina komil inson deb ta’riflay boshladi. Qahramon qonunlarga hurmat-e’tibor bilan qarashi lozim. Gyote qo’zg’olonning har qanday turini ma’qul ko’rmaydi. Qo’zg’olon ur-yiqitdan bo’lak narsa emas. Shaxs barkamolligi bu davrda Gyote uchun, avvalo, go’zallik ideali ifodasiga aylandi. Gyotening g’oyaviy qarashida yuz bergan bu burulish uni klassisizm uslubiga olib keladi. U bir zamonlar yunon va rim san’atida ko’ringan shakllardan sirli sokinlik, go’zallik va komillik namunalarini izlay boshlaydi. Kechikkan ma’rifatparvarlik

Lekin “Ifigeniya” haqiqiy yunon dramasiga yaqin tursa, “Torkvato Tasso” asarida yangi davrdagi Yevropa klassisizmi ta’siri sezilib turadi. Buyuk shoir adabiy faoliyatining ilk davriga mansub bo’lgan “Yosh Verterning iztiroblari”chalik dovrug’ taratgan, qizg’in muhabbat qozongan birorta prozaik asarni o’sha davr nemis adabiyotida qayd etish ancha mushkul. Yevropada biror mamlakat yo’qki, bu roman tarjima etilmagan bo’lsa. Inqilobiy Fransiyada feodalizm tartibotiga qarshi ko’tarilgan xalq “Yosh Verterning iztiroblari” romanidan mamnun ekanliklarini bildirganlar. Mazkur asarning o’sha davrdagi ommaviyligidan dalolat, albatta “Yosh Verterning iztiroblari” rus tilida chop etilganidan tashqari, 1975 yilda G’afur G’ulom nomli Adabiyot va san’at nashriyoti tarjimon Yanglish Egamova bevosita nemis

javhari yaratilib, inson taqdiri, tinchlik va ozodlik barilla kuylanadi. Sharq obrazi bamisoli ertaklardagidek donishmandlik, aql va idrok timsoli bo’lib yangraydi. Asar allegorik shaklga moyil, asosan sharq poetikasi uslubida yaratilgan. Gyote sharq poeziyasini mukammal o’rganib, undan badiiy uslublarining ayrim turlarini, jumladan, so’zlar yaxlitligi, sharqqa xos belgilarni ko’proq qo’lladi. Gyote zamondosh sharqshunoslardan Lorsbax, Keyzergarten va Dits bilan yaxshi tanish bo’lgan. Ular Gyotega Sharq adabiyoti va uni tilini o’ganishda faol yordam berganlar. Arab tilini qisman o’rgangan Gyote Quroni Karimning 10 ta surasini o’zi olmon tiliga tarjima qilgan. Ingliz sharqshunosi Xenri Bromsning dalolat berishicha, Gyote sharhshunoslar, sayohatchilarning Sharq haqidagi turli janrdagi 48 ta

Shoir o‘zi orziqib kutgan kunlar milliy qadriyatlarimiz, dinimiz va tilimizni qayta tiklash, xalqimizning ko‘p asrlik nodir merosi, urf-odatlarini yosh avlodga, qolaversa, ko‘p yillik mustabid tuzum asoratida yashagan zamondoshlarga ibrat qilib ko‘rsatish masalasi kun tartibiga qo‘yiladigan onlar kelishini sabrsizlik bilan kutdi. Yillar davomida orttirgan ijodiy tajribasini shu yo‘lga safarbar etish orzusida tunni tongga uladi: Muqaddas Quroni Karim va hadislar, mo‘tabar qo‘lyozmalar, muazzam pandnomalar asrorini kashf etishga urindi. Chunki “ Gyote o‘z “Faust” ning tashqi qurilishini tuzishda islom madaniyatidan bir qadar foydalangan. Ammo “Faust”ning ichki mazmuni nuqtai nazaridan ham Gyote islom (Sharq) ta’siridan holi qolmadi” 1 . Nihoyat mazkur durdonalar ko‘ngliga solgan yolqin junbu

turfa xil ma’no anglatishi, son-sanoqsiz ism va timsollarning o‘sha davr Yevropa tarixiy geografiyasi bilan chambarchas bog‘lanib ketganligi va nihoyat qadimgi Sharqda tarqalmay kelgan. Uning tarjimasi Sharqda keyin ham bo‘lmagan. Orzuga ayb yo‘q deydilar. “Faust”ni o‘zbek tilida ko‘rish va o‘qish ishtiyoqi ustun kelgani uchun uning tarjimasiga qo‘l urildi. Ammo bu degani – “Faust” o‘zbek tilida beqiyos jaranglaydi degani emas. Ehtimol, bu asar hali bir necha bor tarjima qilinar. Chunki tarjima nusxalari ko‘paygan sayin buyuk ijodkorlar dahosining yangi-yangi qirralari ham ochilib borishi shubhasizdir. Gyote shunos O.Mendel’shtam « Gyote xaqida suhbat» kitobida shunday yozadi: « Gyote poemasi zamonaviy ilmu-irfon ma’lumi bo‘lgan barcha fanning quvvatlarini o‘zida mujassamlashtirgan. Gyote

Azbaroi tarjima asl nushadan kam bo‘lmasligi uchun tilimiz boyligidan imkon boricha to‘liq foydalanish uchun izlandim, til xazinasidan so‘zlar axtardim. Shoh asarlar tarjimasi adabiy til uchun sinovdir. Chunki bunday vaqtda ona tilining ishlanganligi va imkoniyatlari qay darajada ekanligi ayon bo‘lib qoladi. Ochig‘ini aytganda, «Faust» singari yozma adabiyot obidalari tarjimasini har qanday til ham ko‘tara olmaydi. O‘zbek tili tarakkiyoti va she’riyatining hozirgi mavqei eng murakkab asarlarni tarjima etishga to‘la imkon berishini Erkin Vohidov yana bir marta isbotladi. Darhaqiqat, o‘ziga xos ramziy uslubda yozilgan «Faust» tarjimasida til masalasi dolzarb masala hisoblanadi. Zamonaviy adabiy til - bu hozirgi so‘zlashuv normalariga rioya qilgan xalqning ko‘p asrlik tilidir. Badiiy tarjima

O’zbek adabiyoti namoyandalarining kecha va bugunda qilgan ulkan mehnatlari xalqimizning she’r xazinasiga kishilik zexni va dahosining g’oyatda barkamol asarlarini qo’sha oldi. Iste’dodli shoir Erkin Vohidov asliyat she’riyati bilangina emas, jahon xalqlari adabiyotidan qilgan qator tarjimalari ham mashhur. Uning mehnati tufayli bugungi o’zbek kitobxoniga Yesenin, F.SHeller, Iqbol, Ulfat, R.Hamzatov, L.Ukrainka, A.Bilok singari barkamol rus shoirlarining asarlari qadrdon va yaqin bo’lib qolgan, ijod maktabiga aylangan. O’zbek shoirining iqtidori va qalami Navoiylar asos solgan gulshanga nemis shoiri Yohann Volfgang Gyoteni ham olib kirdi. Gyotening jahon adabiyotida yuksak qadrlanib kelgan asari “Faust” she’riyatimiz uchun o’lmas mulkka aylandi. Erkin Vohidovning “Faust”i ijodiy erkinligi

Tarjima qilingan asarlarda izohlar berish, oddiy kitobxonga qorong’i bo’lgan ilmiy, falsafiy, diniy, afsonaviy tushunchalarni sharhlash, birinchidan, asar mazmunini o’quvchiga to’la yetkazishga xizmat qilisa, ikkinchidan, bu o’sha asar muallifining bilim darajasini namoyish qiladi. Gyote “Faust”dek shoh asarni yaratishda juda ko’p tarixiy manbalardan, yunon, rim, yahudiy, ba’zan hatto fors afsonalaridan ham mo’l-ko’l foydalangan. Ayrim hollarda Pasternak matnining mazmunini oqizmay-tomizmay o’girishga berilib ketganda Erkin Vohidov Gyotedan uzoqlashgan. Tarjimada asliga monand muqobil so’z topish, uni o’z o’rnida qo’llay bilish tarjimondan mahorat va did talab qiladi. “Teatr muqaddimasi” qismidan shoir tilidan aytilgan quyidagi misrani olish mumkin: Б. Пастернак: Пусть мысль твоя, когда он

Inson zakosi-la yaralgan san’at. Joziba oniydir, chin san’at xalos Avlodlar nazdida topadi ixlos 3 . Gyote das Echte (“haqiqiy narsa”) deganda haqiqiy san’atni nazarda tutadi. Pasternak uni mavhum “ правда ” tushunchasi bilan bersa, E.Vohidov “haqiqiy san’at” deb ma’noni konkretlashtiradi – bu asl nusxaga to’la muvofiq bo’lib, P. Usmon bu so’zni “chin san’at” tarzida tarjima qiladi. Shuningdek, E. Vohidov “ мысль ” so’zini aynan “o’y” yoki “fikr” deb qo’ya qolmaydi, balki obrazli qilib, o’ylar toshqini degan ibora bilan o’giradi. P. Usmon esa asliyatga yaqin borib, badiiylashtirgan holda, “necha yillar o’tib topadi qaror ” deb beradi. Xuddi shunga o’xshash – Пастернак: Кропанье пошлостей – большое зло, Вы этого совсем не сознаете. Бездарных и проходимцев ремесло, Как вижу я, у нас в большо

P.Usmon: Unday asarning g’alizligin sezmaysiz nahot, Chin san’atkorni etmaydi u o’ziga asir! Noshud janoblar ijod etgan har bir naqorat Dono bir hikmat misol etar sizlarga ta’sir. 6 Birinchi misra – “ Кропанье пошлостей – большое зло ” (bo’lmag’ur narsalarni yozish g’irt bema’nilikdir) so’zlarini birma-bir aynan o’ziday ag’darish uchun hech qanqay mahorat hojat emas, ammo bundan “San’atda kosiblik – koziblikka teng” degan hikmat chiqarish uchun Erkin Vohidovning tadbiri kerak. Olmonshunos olim va tarjimon Posho Ali Usmonda esa to’g’ridan-to’g’ri tarjima orqali ma’no jihatdan juda yaqin borganligini ko’ramiz. “Teatr muqaddimasi” tarjimasida ba’zi saktaliklar (kamchilik, me’yordan chetga chiqish) ham uchraydi. Пастернак: Я вам сказал, что нам во благо. Вы и варите вашу брагу. Без разговоров

E . Vohidov : Bizga nima kerak sizlarga ayon , Sizdan shinni qilish – bizlardan qozon . Tezgina kirishing , fursat kutmaydi . 8 P . Usmon : Ma ’ lumingizkim , orzuimiz ayni shu tob Sipqormoq o ’ tkir , safoli bodai nob ; Paysalga solmay , kirishing ishga darhol ! 9 Asl nusxadagi stark Getr ä nke (“ o ’ tkir ichimlik ”) Pasternak tarjimasida “брага” (“ bo ’ za , xonaki pivo ”) ga ; E . Vohidovda “ shinni ” ga ; P . Usmonda “ o ’ tkir , safoli boda ” ga aylanaga . Kontekstdan ma ’ lum bo ’ ladiki , “ o ’ tkir ichimlik ” deganda direktor tomoshabinni maftun qiladigan asarni nazarda tutadi . Брага asl nusxaga sal yaqinlashsa - da , “ shinni ” direktorning tiliga sira yopishmaydi . Posho Ali Usmon tarjimasigina asliga monand . Umuman , “ Teatr muqaddimasi ”, ba ’ zi bir kamchiliklarga qaramasda

“ Arshi a ’ lodagi debocha ” sahnasida tangri , farishtalarning mutasaddilari Rafoil , Jabroil va Mikoil hamda Mefistofel ishtirok etadi . Uch maloika har doim harakatda va rivojlanishda bo ’ lgan koinotga hamdu sanolar o ’ qiydi . o ’ z - o ’ zidan ma ’ lumki , afsonaviy maloikalar koinotni emas , balki uning “ yaratuvchisi ” bo ’ lga tangrini madh etishlari zarur edi . Bu yerda esa , aksincha , Gyote ularning madhiyasi orqali o ’ zining koinot haqidagi fikrini izhor etadi . Bizningcha , tangri deganda tabiatni nazarda tutadi . Lekin buni muallif ochiq ayta olmaydi , u yashagan sharoit majoziy tarzda fikr yurutishni taqoza etardi . Maloikan rafoil tilidan barcha jonli mavjudotga hayot baxsh etuvchi quyosh madh etiladi . Rafoil monologining keyingi to ’ rt misrasi shunday : Пастернак: Дивя

Hech kim bilmas qayda uning asrori; Nechuk topmish esa azaldan qaror Hozir ham o’shanday cheksiz, purviqor. 12 Asl nusxaning mazmuni shunday: “Uning (Quyoshning) nigohi farishtalarga kuch baxsh etadi, vaholanki, ularning hech qaysisi buning mohiyatiga tushunmaydi; bu bepoyon ulug’ ishlar (borliq) azaldagidek purviqor (yani dunyo avvaldan qanday mavjud bo’lsa, hozir ham shunday)”, demoqchi Gyote. Lekin Pasternak ham, Erkin Vohidov ham shoirning fikrini chetlab o’tishgan. Darvoqe, Gyotening bu ajib misralari Posho Ali Usmon tarjimasida ancha tuzuk berilgan. Asl nusxada bepoyon koinotning purviqorligi kuylansa, B. Pasternakda va E. Vohidovda tangrining “musharrafligi” tarannum etiladi. Bunday deyish buyuk Gyotening dahriyligini inkor qilish bo’lardi. Muallif Rafoil, Jabroil va Mikoil kabi afs

U balki tuzukroq yashardi bukun, Sen solmagan bo’lsang ko’ngliga uchqun. O’sha uchqunni u aql deb atar, Kuni u tufayli hayvondan battar… 13 Mafistofel: Quyoshu koinot menga qorong’u, valek u. Kishilik dunyoning – kichik xudosi, Lek o’zgarmas holi, ohu nidosi, Bermasayding unga yog’du samoviy Yahsardi boyaqish inson binoyi; Sen bergan yog’duni der ruh, zakovat, Shu bois hayvondek kechirar hayot. 14 Tangri: Arzing shumi? Yana o’sha eski gap! Bir ishkal topursan har ishda, ajab! Ro’zi olamdin sen, demak, norizo? 15 Tangri: 13 Gyote . Faust . Erkin Vohidov tarjimasi . G ’ afur G ’ ulom nomidagi Adabiyot va san ’ at nashriyoti , Toshkent , 1972, 24- bet . 14 Gyote . Faust . Posho Ali Usmon tarjimasi . Alisher Navoiy nomidagi O ’ zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti , Toshkent , 2007, 20- bet

Boshqa aytar gaping yo’q erur nahot? Topganing shikoyat, nuqul shaytonzot. Hech ne bo’lmay maqbul, noliysan chunon. 16 Mefistofel: Tangrim, olamingda ish juda rasvo! Shu uqubatda yasharki odam – Rahmim kelar unga hatto mening ham. 17 Mefistofel: Ha, Tangrim! G’amxona ekan bu jahon. Aftoda, xor-zordir inson bolasi; Dilimni ezadi uning nolasi. 18 Nemischa asliyatning ruscha tarjimasidan Erkin Vohidov o’zbek tiliga o’girganda, yana bir karra erkinlikka yuz tutush monologning ma’nosini birmuncha o’zgartirishga sabab bo’lgan. E. Vohidov: Men-ku avlo ulamolardan, Tabiblardan, fuzalolardan, Bular ichra jin urmagan kam, 16 O ’ sha kitob . 20- bet . 17 Gyote . Faust . Erkin Vohidov tarjimasi . G ’ afur G ’ ulom nomidagi Adabiyot va san ’ at nashriyoti , Toshkent , 1972, 25- bet . 18 Gyote . Faust .

Menda-chi, dars olur jinlar ham. 19 Erkin Vohidov tarjimasi mazmunan asl nusxadan ancha-muncha uzoqlashgani satriy tarjimadan ko’rinib turibdi. Bunda matnni tarjima qilishdan ko’ra uni talqin etish, asarni o’zimizning tushuncha va tasavvurlarimizga moslashtirishga o’xshab ketadi. Tarjimada yevropacha kolorit saqlanmagan: yurist va magistrlar “ulamayu fuzalolar” deb olingan. Ma’lumki, ulamo–olimlar, bilimdonlar; fuzalo–fazl egalari, olimlar degan so’z–bularning hech qaysisis ham magistr (ilmiy darajaga ega bo’lgan gumanitar fanlar muallimi) va yurist (huquqshunos), so’zlariga ekvivalent bo’la olmaydi. Bundan tashqari, mazkur so’zlarni qo’llash, chamasi, sal me’yordan oshgan ko’rinadi. Bu esa Gyote asarining kontekstiga sharqiy tus beradi. Holbuki, yevropalik shoirning asari o’zining yevropa

Erkin Vohidov: Goh ilhom zabt etsa ko ’ ngillar kunjin , Uchurmiz chulg ’ anib moviy tumanga . Lekin yelkamizga osilgan xurjun , Darhol olib tushar bizni tubanga. Safsata vijdonga po’shida bo’lar. O’zimiz tanbalmiz, bo’shangmiz xarob. Shafqat, nomus deymiz, aslida bular, Ojizlik yuziga tortilagan niqob. Turfa xil sababu uzr yagona Ko’ngilni aldamoq uchun bahona. Bola-chaqa deymiz, uy-joy va xotin… Goh o’tdan qo’rqamiz, gohida suvdan. Yo’q, bular ojizlik slogan qo’rquvdan, Zohir hadik esa, tubanlik botin. 21 Har qanday asarning mazmunini turlicha aks ettirish mumkin, ba’zan bir misra nari tursin, hatto bitta so’z ham she’rning mazmunini o’zgartirib yuboradi. Mazkur asarning o’zbekcha tarjimasida tarjimon P.Usmon asliyatga og’ishmay rioya qilib, muallifning fikri, muddaosini haqqoniyat taroz

Ishonch-la boshlar bizni mangulik sari. Orzuga o’rin qolmas qalbda nihoyat, Bo’lmasa kishi hayotida barori. G’am, tashvish o’rin olgach yurak to’rida, Ezilar kishi maxfiy g’am-anduhidan. Beshumor g’avg’o bermay osoyish bir on, Yangi niqobda mudom bo’lar namoyan: Gohida o’t, suv, xanjar, goh bo’lib zahar, Goh uy, goh xotin bo’lib etadi zohir. Titraymiz hech ne solmay tahdid har safar, Hech ne yo’qotmay tushar tashvish, gangir bosh. 22 Yuqoridagi parchani rus va o’zbek tillaridagi B.Pasternak hamda E. Vohidovlar tarjimasida asl nusxaga muvofiq keladigan misralar matnda umuman uchramasligini kuzatish mumkin. Tarjimonlar bergan misralar asliyatga ta’sir qilmasa-da, asarga biroz ortiqchalik qilgan. Lirik sahnalar tarjimasi favqulodda jozibali chiqqan. “Ko’cha” sahnasidagi Faust monologlari bung

Я в жизни не видал подобной. Как неиспорченно – чиста И как насмешливо – беззлобна! Багрян1 губ, румян1 щек,- Я их вовеки не забуду! Несмело покосилась вбок, Потупив взор, - какое чудо! Я как ответила впопад! Нет, это прелесть это клад! 23 E . Vohidov : O , qanday latofat ! Ichurman qasam, Bundayin umrimda ko’rmadim also. Naqadar pokiza, ma’sum bu sanam, Andak tikoni ham yo’q emas ammo. Qip-qizil lablaru qontalash yuzlar, Yerga qarab turgan uyatchan ko’zlar. Ko’zlarimdan nari ketmaydi also, Bir umr yodimda qolgay bu siymo. Qanday ohang berdi u qisqa so’zga, 23 Гете. Фауст. Перевод Б.Пастернака. ГИХЛ, М., 1955, стр. 164.

Iloj yo’q qoyilman demakdan o’zga. 24 Asliyatga mos yani Posho Ali Usmonning bevosita tarjimasini solishtiradigan bo’lsak: Ont ichamanki, suluv ekan chunon! Bunday go’zalni ko’rmaganman, inon. Odob-tavoze’, nazokatli, ma’sum, Aqlimni oldi u shirin takallum. La’li lab, yuzlar qirmiz, guyo alvon. Toki tirikman, unutmam hech qachon. Ko’zi ko’zimga tushganda banogoh, Bag’rimni tildi otashin u nigoh. Muxtasar javob aylab ul jilvakor, Asiru maftun etdi meni takror! 25 Darhaqiqat, ba’zi jiddiy va nojiddiy kam-ko’stlarni nazardan soqit qilganda, shubhasiz, asarning Erkin Vohidov tarjimasi bugungi kunda ulkan adabiy yutuqlar darajasidadir. Unga Gyotega xos nozik lirizm ko’p jihatdan o’z aksini topgan. Zotan, Boris Pasternak singari talantli lirik shoir-tarjimon bilan Erkin Vohidovdek mohir, zabarda

malakaviy ishimizda “Faust” tarjimasi haqida fikr yuritar ekanmiz, Erkin Vohidov (B.Pasternak tarjimasi bilan birgalikdagi) va Posho Ali Usmon tarjimalarining afzalliklari hamda mukammalliklari qiyosiy o’rganildi. II BOB. ERKIN VOHIDOV TARJIMASINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATI 2 .1. “ Faust ” tarjimasida shakl va mazmun mutanosibligi O’zbekiston Yozuvchilar uyushmasida “Faust” tarjimasiga bag’ishlab o’tkazilgan muhokamada shoir Erkin Vohidov asarni o’zbekchalashtirish jarayonida buyuk Gyotedan ilhomlanib yaratgan o’zining asliyat she’rlarini mazkur tarjimaning hoshiyalariga yo’l-yo’lakay bitganligini eslatgan edi. Biz Gyotening “G’arbu Sharq devoni” ajoyib hofizona ruh bilan sug’orilaganini yaxshi bilamiz. Xuddi shuningdek, atoqli shoirimiz Erkin Vohidovning ham “Tirik sayyoralar” to’plamidagi a

mashhur bo’lgan va kam tushunilagan kitob bo’lmasa kerak“. Darhaqiqat, „Faust“ni asl nusxasida o’qigan kishi bunga to’la imon keltirishi mumkin. Asarni ham o’qigan sayin kitobxon yangi-yangi va teran mazmunli fikrlarga duch kelaveradi, undagi oddiy bir personaj monologida ham olam-olam ma’no borligiga ishonch hosil qilaveradi. „Faust“ning birinchi qismi to’rt ming olti yuz o’n ikki misradan iborat bo’lib, unda ikki yuzdan ko’proq izohtalab ibora va tushuncha bor. Mazkur maqolamiz „Faust“ tragediyasida Gyote tomonidan qo’llanilgan ba’zi bir istiloh, diniy tushuncha va nomlar, xos so’zlar (realiya) hamda ba’zi bir mifologik tushunchalarning izohi va tarjimasiga bag’ishlanadi. Tarjimaning keyingi nashrlarida bu fikrlarni e’tiborga olish o’zbek o’quvchisini „Faust“day ulkan asar bilan yanada y

E . Vohidov : Kimdir ul , zabt aylab Olimp masnadin , Tanggrilar posboni bo ’ lolgan qodir ? Uldir odamzotning buyuk qudratin Qalbida mujassam aylagan shoir . 28 Asliyatga mos tarjimani tarjimon P . Usmon tarjimasida ko ’ rish mumkin : Olimp tog ’ ini kim aylamish obod ? Bu shoirdagi nazm va e’tiqod, Bu shoirdagi insonga xos qudrat! 29 Asliyatdagi shoir monologida o’nta savol bor, javob esa bitta. Daekvat tarjima taqozasi bilan asl nusxadagi ikki misra to’rt misraga aylangan, zotan, bunday usul tarjima nazariyasiga xilof emas. Ammo asliyatdagi “Olimp” so’zini izohlashga to’gri keladi. Olimp – yunon asotirlariga ko’ra, Zevs mutassadi bo’lgan ma’bud va ma’budalar maskani sanalmish tog’ tizmasi bo’lib, uning atrofi bulut bilan qoplangan, tepasi esa doimo ravshan emish, unda hech qachon qish b

Isrofilga muvofiq keladi. Bular Qur’onda “al-muqarrabun” (yaqinlar, yaqinlashtirilganlar) deb atalgan”. Demak, xristianlardagi Rafael nomining arabcha transkripsiyasi – Isrofil, Gavriilniki – Jabroil, Mixailniki – Mikoil (yoki Mikol), Izrailniki Azroildir. “Fauatda” Rafael, Gabriel va Mixail shaklida berilgan nomlar rus tiliga Rafail, Gavriil va Mixail shaklida o’tgan, o’zbek tiliga esa Rafoil, Jabroil va Mikoil shaklida transkripsiya qoidasiga ko’ra, tarjimon Erkin Vohidov “Faust” tarjimasida Rafailni Rafoil deb emas, Isrofil deb berish kerak edi. “Samo qo’riqchilari” tuchunchalariga izoh berilmagan. Tarjimon olim Posho Ali Usmon tarjimasida esa Rafailni Isrofil tarzida ko’rish mumkin va “Osmondagi prolog” tushunchasiga izohlarni tushunarli tarzda ilova qilgan. Xristianlar tasavvuricha, q

Ma’lumki, shoir qaysi millatga mansub bo’lsa, o’z asarini o’sha millat urf- odat, rasmu rusumi va taomil- udumlari asosida yaratadi. Unda o’z xalqiga xos so’zlar va istilohlar ba’zan so’zma-so’z tarjima qilinsa, ba’zan esa, transliteratsiya qilinadi va izohlanadi. Gyote tomonidan „Faust“ tragediyasida keltirilgan magistr, doktor kabi so’zlar o’zbek kitobxoniga tamoman tushunarli deb bo’lmaydi. Zeroki magistr (o’rta asrlar universitetlarining quyi darajali gumanitar fanlar muallimi) bo’lsa, doktor (o’rta asr universitetlarida eng yuqori ilmiy daraja bo’lib faqat teologiya (ilohiyat ilmi), huquqshunoslik, ilmi tabobat (meditsina) fanlaridan dars beruvchilarga berilgan) so’zlari oddiy kitobxonga asl nusxa mazmunini anglashga halal beradi. Asarda o’limni qumsagan Faustning ko’ziga uni “yangi m

Asl nusxadagi “Feuerwagen” (“o’tli arava”) rus tiliga “ колесница ”, Erkin Vohidov tarjimasida «o’tli arg’umoq”, Posho Ali Usmon tarjimasida esa, “mahoda” deb berilgan. Rivoyatga ko’ra, колесница Iso minib yuradigan o’tli arava , lekin “o’tli arava” emas, chunki nemischa “Feuerwagen” so’zining ma’nosi ham zotan “o’tli arava”dir, bir so’z bilan aytganda, колесница o’zbek tilidagi mahoda 33 so’ziga muqobil bo’lar ekan. Tarjimashunos G’. Salomov yozganidek, “Har bir so’z qo’llanilgan o’rnida qanday ma’no bersa, tarjimada xuddi ana shunga yopishib tushadigan kalima topishga to’g’ri keladi. Bundan tashqari, har bir tilda so’z bilan ma’no dialektikasi o’ziga xos ko’rinishda bo’ladiki, tarjimada buni hisobga olmasdan iloj yo’q”. Faust o’z monologida cherkovda jaranglagan kuy va jom “pasxaning ilk

ifodalilikni kuchaytiruvchi uslubiy vositalardan biridir. Monologdagi “Osterfest” (“pasxa bayrami”) rus tiliga “ Христова пасха ” deb to’g’ri o’girilgan. Erkin Vohidov uni negadir “qutlug’ ayom soati” deb bergan. Yuzaki qaraganda, shunday deb o’girsa ham bo’ladigandek, chunki har qanday bayram qutlug’ sanalishi tabiiy hol. Biroq asliyatda keltirilgan bayram ma’lum bir voqeaga bog’liq bo’ganligi uchun uni “qutlug’ ayom” deb o’girib bo’lmaydi, zero pasxa, bu xristianlarning Iso payg’ambar sharafiga o’tkaziladigan bayramidir. “ Начало братству нового завета ” misrasi “Olam uqdi hadis hikmatin” deb tarjima qilingan. Ma’lumki, “ новый завет ” – xristianlarga mansub bo’lgan Injil va boshqa kitoblarning majmuasi bo’lib, unda Iso haqidagi rivoyatlar bayon qilinadi. U xristianlarda “Isoning iztirob

Ahdul jadidning ilk fasli? 36 Shoir tomonidan keltirilgan har bir realiy (xos so’zlar) asarning uzviy bir bo’lagini tashkil etadi, tasvirlanayotgan voqeani reallashtiradi, asar yozilgan davr dunyoqarashlarini aks ettiribgina qolmay, personajlarning davriga bo’lgan munosabatlarini ham belgilaydi. Badiiy tarjima qilinar ekan, undagi lirik momentlarni tarjimon o’z tilidagi so’zlar vositasi bilan bayon etadi, ammo badiiy asar yozilgan til egasining diniy qarashlari hamisha ham mos kelavermaydi, bunday holda diniy tushuncha yoki obrazni sharhlashdan boshqa iloj yo’q, ammo o’sha diniy tushuncha yoki obrazni mensimay tashlab ketish tarjima nazariyasiga tamoman xilofdir. Mana bir misol: E. Vohidov: Agata! Kampirdan nari yur bir oz, U bag’oyat ayor, dog’ulli juda. Lekin o’sha kampir u kun ko’zguda

qaysi qiz uning (avliyo Andreyning) sha’niga ibodat qilsa, tushuga o’zining bo’lajak qaylig’i kirar emish. Avliyo Andrey haqidagi tushunchanining Erkin Vohidov tarjimasida aks etmaganining boisi – rus tarjimonining o’sha tushunchani „ в новолунье “ shaklida ifodalashidir. „Faust“ qomusiy bir asardir, unda Faust haqidagi xalq kitobida keltirilgan ko’pgina xos so’zlar o’rin olganki, ularni tarjimada aks ettirmaslik Gyotedek buyuk bir siymoning dahosiga soya tashlashdek nuqsonga yo’l qo’yishdir deb o’ylaymiz. O’sha diniy tushunchani tarjimon Posho Ali Usmon „Andrey tuni“ deb berib asl nusxa mazmunini to’g’ri ifodalagan: P. Usmon: Yur, ketdik, Agata! Bunday jodugar – Bilan gaplashishdan qilaman hazar. O’sha kampir, bilsang, Andrey tunida Ko’rsatdi bo’lajak yorim tushimda. 38 Faust doimo intili

muvofiq bo’lur edi, zotan, asl nusxadagi ma’nosi shunday. „Duo“ (mazmuni: xudoga iltijo qilib, undan xayru ehson tilash) so’zini ishlatish bilan tarjimon tabiat kuchlaridan madad umid qilgan Faustni xudojo’y, taqvodor bir kishiga aylantirgan. Asl nusxaga bunday yondashish asar mazmuniga putur yetkazmay qolmaydi, albatta. Akademik I. Yu. Krachkovskiy Sulaymon al-Bo’stoniyning “Iliada”ni arab tiliga tarjima qilish tajribasi haqida shunday deb yozgan edi. ”Tarjima o’rtamiyona arab kitobxoniga tushunarli bo’lsin deb al-Bo’stoniy uni izohlashga kirishadi, lekin izohlash arab adabiyoti va hayoti yordamida, boshqacha qilib aytganda, klassik Gomer davrini islom va islomgacha bo’lgan arab adabiyoti va hayoti bilan qiyoslash orqali amalgam oshirilmog’i kerak edi. U arab adabiyotidan har bir fakt, ha

adabiyotdagi konkret xususiyat bo’lib, asarlarda har xil berilishi mumkin. ”Faust”da bu hol ko’proq realiya so’zlar orqali amalga oshirilgan. Ayniqsa, muallifning notanish so’zlar: Furiya, Asmodiy, gnomlar, nimfalar, favn, sakid, lamiya, peney, pallada, dioskur, boread, geba, geya, yazon kabi so’zlarni izoh bilan tushuntirilishi birmuncha yengillik tug’diradi. Lekin Erkin Vohidov tarjimasidagi “Faust”ning birinchi qismi kerakli izohlar bilan kam ta’minlanganligi tufayli, unda tushunilishi murakkab terminlar mavjuddir. Ayniqsa, Undina, Frosh, Brander, Altmayer,”runda”, Sivilla, “mater dolorosa”, mammon, purist, flyuger, skeptik kabi so’zlar izoh talab edi. Bular juziy xarakterdagi kamchiliklar bo’lib, asarning keyingi nashrida ya’ni tarjimon Posho Ali Usmon e’tiborini tortdi. Mazkur so’zlar

“Mammon” – mashhur ingliz shoiri Djon Miltonning “Yo’qolgan jannat” dostoni (uni Gyote 1797 yilning iyul-avgust oylarida o’qib chiqqan)da tasvirlanishicha, shaytonlar boshlig’i – Mammon shaytonlar uchun o’tdek lovullab turadigan oltin qasr qurgan emish. Mammon haqidagi fikrni Gyote o’sha asardan olgan bo’lishi ehtimoldan holi emas. Purist – bu bilan Gyote milliy tildagi chetdan kirgan so’zlarni chiqarib tashlab va ularni o’z tilidagi so’zlar bilan almashtirishga urinuvchi publtsist va tilshunoslarni nazarda tutadi. Flyuger – Gyote kompozitor va publitsist Yohann Reyxardtni riyokorligi va subutsizligi uchun shunday deb ataydi. U Gyote bilan do’stona munosabatda bo’lishiga qaramasdan, payt poylab, Gyotega qarshi anonym xarlar yozgan. 1796 yilning 30 yanvarida Shillerga yozgan xatida Gyote un

“Faust”ni tarjima qilish men uchun orzu bo’lib, jur’at bilan qalam ololmay yurgan kezlarimda, - deb hikoya qiladi E.Vohidov biz bilan suhbatda, - Alisher Navoiy nomli kutubxonaning nodir kitoblar bo’limida A. L. Sokolovskiyning nasriy tarjimasi (Peterburg, 1902) mavjudligidan vofiq bo’lib qoldim. Kitob bilan tanishib, har bir satrga, so’zga berilgan sharh, izohlar bilan oshno bo’lganim menga dalda bo’ldi. N. Xolodkovskiy va B. Pasternak o’z tarjimalari bilan menga ko’mak berayotganday bo’laverdilar. Faustning dunyosi meni tamomila o’z qa’riga tortgan, boshqa ishga esa qo’lim bormay qolgan edi. Nihoyat Gyote bilan bo’lgan besh yillik muloqot natijasida o’zbekcha “Faust” yaratildi. “Erkin Vohidov “Faust”ni san’atkor sifatida shakllanib, balog’otga yetgan chog’ida tarjima qildi, - deb yozadil

Quyidagi falsafiy satrlar fikrimizga dalil bo’la oladi: Shoir Erkin Vohidov va tarjimon Posho Ali Usmon tomonidan qilingan Gyotening “Faust” tarjimalari buyuk nemis shoirining bir shoh asari shunchaki o’zbekchalashtirilganida emas, balki o’zbek kitobxonlari jahon adabiyoti durdonalaridan bahramand bo’lishidir. Asar o’ziga xos bir nazmiy tarannum bilan o’zbek she’riyati zaminiga o’tkazildi. Biz “Faust” tarjimasi bilan faxrlanamiz, uni o’qiymiz, yutuq va kamchiliklarini ikki tarjima orqali qiyosiy ravishda o’rganishga harakat qilamiz. Hozir bizdagi o’zbek tarjimachiligini tilni asos qilib olganda, shartli ravishda, bevosita tarjimalar deb ikki guruhga bo’lish mumkin. Bevosita tarjima deganda bir tildagi asarning ikkinchi tilga to’g’ridan-to’g’ri asliyatdan o’girilishi tushuniladi. Masalan, A

Juda ko’p san’atkorlar – so’z ustalari tarixiy shaxs bo’lgan Faust haqida asar yozish ishtiyoqida yonganlar, lekin ularning hech qaysi biri Gyotedek “Faust”ni rus tiliga tarjima qilish uchun ham bir talay qalamkashlar zahmat chekkan, ammo ularning hech biri tragediyani Boris Pastrenakchalik yuksak mahorat bilan o’gira olmagan. Marhum akademik V.M.Jirmunskiy o’zining “Gyote rus adabiyotida” nomli asarning xotimasida yozgandi: “Ruscha “Faust” masalasi hamon ilgarigidek hal bo’lmasdan qolmoqda. Buni na Xolodkovskiy, na simvolizm an’analari qiynog’ida qolgan Bryusov uddalay oldi. Vaholanki, ruscha “Faust”ning yaratilishi klassiklar merosini o’rganishda g’oyat muhim vazifalardan biridir; bu jumboq, ehtimol,sovet (sobiq) adabiyoti tomonidan yechilar”. V.M.Jirmunskiyning bu orzusini B.Pasternak r

Ushbu tarjimaning mashaqqatli mehnat, ijodiy salohiyat, sabr va bardosh mevasi sifatida o’zbek kitobxoniga taqdim etilishining o’zi katta tuhfadir, desa bo’ladi. Garchand tarjima jarayonida poeziya qoidalaridan chekinishlar ro’y bergan bo’lsa-da, har bir so’z tarjimasini tanlashda va uni poetik obrazlar yaratish uchun qo’llashda keng imkoniyat yaratgan, natijada kitobxon bilan asar o’rtasida favqulodda jonli muloqot yuzaga kelgan. Mohirona talqin etilgan voqealar o’quvchini o’ylashga, yovuzlik va ezgulikni ilg’ashga, idrok etishga undaydi. Asarda Gyote ilgari surgan falsafiy fikrlar, mushohadaga boy bo’lib, uning dunyoqarashi tarjimon Posho Ali Usmon tomonidan to’g’ri idrok qilingan. Tarjimada sharhlash, ya’ni kommentariya yo’li bilan maqsadga erishilgan. “Faust” bir zarb bilan tarjima qil

UMUMIY XULOSA Xulosa qilib aytganda , jahon adabiyoti xazinasining abadiy barhayot durdonasi “ Faust ” ning tilimizda butun salobati va salohiyati bilan namoyon bo ’ lishini ilmiy va adabiy jamoatchilik qizg ’ in kutib olishdi . O‘zbek adiblarining ijodiy yutuqlari, o‘z vatani, xalqi oldidagi xizmati haqida gapirganda, nafaqat ularning ori ginal asarlari, balki boshqa xalqlar adabiyotidan qilgan tarjimalarini ham nazarda t utamiz. Chunki dunyo adabiyotining benazir namunalari qanchalik ko‘p tarjima qilinsa, san’atkor adibning iste’dodi tufayli ona tilida yangidan hayot topsa, kitobxon qalbidan joy olsa, u ham ma’naviyatimizni boyitadi va ham umumbashariy yagonaligimiz binosiga bir ustun bo‘lib xizmat qiladi, do‘stlik va birodarlik iplarini mustahkamlaydi. Gomer va Sofokl, Dante va SHekspir

o‘zbekcha kuylayotganday, “1001 kecha"ni o‘qib, Shahrizodaga, afsonaviy Shohinaga oshiqi beqaror bo‘lib, Sa’diy g‘azallari ruhida rubob chertib qo‘shiq aytayotganday. Keyin Erkin aka Mirzo G‘olib, Mirzo Bedildan ayrim g‘azallarni tarjima qildi. Biroq uning tarjimachilikdagi eng katta yutug‘i nemis shoi ri I.V.Gyotening “Faust” nomli muazzam she’riy asaridir. “Faust” nafaqat Gyote ijodining, balki dunyo adabiyotining shoh asarlaridan hisoblanadi. Xuddi shu ma’noda bemalol ayta olamizki, bu asar tarjimasi ham o‘z salohiyati, qimmati va badiiy yuksakligiga ko‘ra o‘zbek tarjima adabiyotining shohona namunalari qatoridan joy oldi. Agar Gyote o‘z asar lari ustida umr bo‘yi ishlagan, uni o‘z tafakkuri, ijodiy kashfiyotlari hosilasi deb baholagan bo‘lsa, E.Vohidov ham tarjima ustida o‘n yildan

ilmiy kashfiyotlar (chunonchi, Vagner ixtiro etgan shishadagi mitti Hamunkulus) birga qo‘shilib, aralashib, o‘zaro suhbatda, harakat-faoliyatda namoyon bo‘ladilar. Muallif bu bilan inson fikriy va badiiy tafakkuri rivojini ko‘zdan kechirmoqchi bo‘ladi, tarixni jonlantirib so‘zlatish bilan Faust talpingan haqiqatlarni oydinlashtirish, uning qalb kechinmalari, orzularini qabartirib berish niyatida bo‘ladi va ayni paytda inson umri, uning tarixiy bosqichlari fojialar zanjiridan iboratligini ko‘rsatib beradi. Asarning asosiy mazmuni - inson ruhi uchun Rahmon va Shayton orasidagi kurashdan iborat, ammo ana shu azaliy ziddiyat aslnda hayot ziddiyati, turfa - odamlar xislati, niyatlari, intilishi, faoliyatidagi ziddiyatlar majmuidan ibo rat. Voqealar doktor Faust va shayton Mefistofel qiyofalarid

Mana shunday voqealar, qahramonlar xilma-xilligi, zaminu zamonni so‘zlatish asar qurilishida ham ifodalangan. Chuqur falsafiy, hikmatona mushohadalar qatorida oddiy xalq tiliga xos xususiyatlar, mumtoz she’riyat namunalari yonida xalqona ohang - maromlarda bitilgan qo‘shiq, laparlar keltiriladi. Insoniyat manzaralari ko‘z oldingizdan o‘taveradi. Iste’dodli shoirimiz Erkin Vohidov ana shunday murakkab asarni barcha jozibasi, xilma-xil ohangiyu biroz arxa- iklashgan til uslubini ham ona tilimizda qayta yaratgan. E.Vohidov asl olmoncha nusxani emas, balki B.Pasternakning ruscha tarjimasini asos qilib oladi. Tarjimon Gyote haqidagi o‘nlab adabiyotlarni o‘rgandi, boshqa ruscha Tarjimalarni ham nazardan o‘tkazdi, kerakli paytda olmon tilidagi asl nusxaga ham murojaat qildi. Shu bois o‘zbekcha ta

Ba’zi misollar keltiramiz. Bag‘ishlovdan: Borligim band etgan aldoq soyalar, Yana bo‘ldingizmi qarshimda paydo? Shoyadki, nazmingiz bo‘lsa muyassar, Yeshligim shavqlari so‘nganmi va yo? Yo‘q, siz tuman kabi bosib sarbasar Uylarim chulgandi dudingiz aro. Siz bilan tin olsam to‘lar ko‘kragim. B. Pasternak tarjimasi: Vi snova zdes izmenchiviye teni, Menya trevojivshix s davnix por, Naydetsya l vam nakonets voploshenye. Ili ostil moy molodoy zador? No vi, kak dim, nadvinulis, videnya Tumanom mne zastlavshi krugozor. Lovlyu dixanye vashe grudyu vseyu I vozle vas dushoyu molodeyu.2 “Faust” o‘ziga xos salobatli, muhtasham fojeiy asar. Shunga muvofiq ohang vazmin, marom hazin va o‘ychan. SHe’ riy tuzilish, vazn, qofiya, boringki, so‘z va

iboralar qatori ilm shunga muvofiq. Bag‘ishlovdan boshlab bu xususiyat aniq sschilib turadi. Ammo umumiy fondagi ana shu vazmin, salo batli ohang ichida turli darajadagi yengil she’riy parchalar, xalqona ruxdagi lapar va qo‘shiqlar, hattoki hazil-mutoyiba ham bor. Ammo bu hakda keyinroq gapiramiz. Hozir shuni aytmoqchimizki, Erkin Vohidov asar boshidan boshlab ana shu muazzam nazmiy koshona ruhiga kirib, uning betakror hazin, o‘ychan falsafiy ma’nolari, she’riy salobatini ona tilida yangidan ijod qila olgan. Tanlangan so‘z va iboralar tizimi, o‘n bir bo‘g‘inli she’riy quyma satrlar daf’atan o‘quvchiga ta’sir etib, uni tafakkur va badiiyatning mahzun, biroq goyat jozibali olamiga yetaklaydi. “Bag‘ishlov” yozishdan maqsad o‘quvchi yoki tamoshabinni asar ruhiga olib kirishdir, uning diqqati,

qurbon qilishga tayyor odam. Qiziqchi fikran shoir tarafida, ammo hayot tarzi uni direktorga bog‘lab qo‘ygan. Shu “Muqaddima”ning o‘zidanoq Gyote insoniyat hayotining tub zidsiyatini bayon etgan, hayotning o‘zi, insoniyat tarixi, turfa qarashlar, tiynat va fitratlar olishuvi - o‘zi bir teatr. Hayot, tabiat, ehtiroslar, nafs va u bilan bog‘liq ama- liyotchilik - Mefistofelda, yuksak ideallar, tafakkur, qalb, ruhiy parvoz - Faust timsolida jam. Kropanye poshlostey - bolshoye zlo. Vi etogo sovsem ne soznayete. Bezdarnix proxodimiyev remeslo. Kak viju ya, u vas v bolshom pochete. deydi shoir teatr direktoriga qarab. Bu parchaning so‘zma- so‘z tarjimasi mana bunday: “Tubanliklarni kavlashtirish - katta falokat. Siz buni hecham tushunmayapsiz. Iste’dodsiz to‘dalarning hunari sizda qadrlanarkan,

Vohidov qadimiy “sharqona” adabiyotimiz xazinasi, til boyligidan unumli foydalangan. Chunonchi, sabo, sermung, u spin, xiradmand, mehrob, bid’at, gilmon, komil tartib, xisravi gardun, mir’ot, analhaq, avliyo, sallamno, dahri jabbor va hokazo. Bu so‘zlar asarga ko‘tarinki ruh bag‘ishlagan va Gyote uslubini aks ettirishga ko‘mak bergan. Mana bu so‘z o‘yini tarjimasi ham ana shu topqirlikning nishonalaridan: Grif (gnusavo): Ne grivacham, a grifam! Ochen stranno Nam udrujil, zachisliv strarikani! Zvuchaniyem korney jivut slova. V nix slishni grammaticheskiye svoystva. “Grust”. “grija”. “grob” privodyat nas v rasstroystvo. Mi ne jelayem etogo rodstva. Tarjimasi: Grif (bo‘gsh): Ajab shndots gurux? Griflarmiz biz, Keksa guruxga hech yo‘s aloqamiz. Kari deb nom olish kimga ham yoqur, Har bir so‘z

Bizning nomimizga bo‘libdi ushash Giryayu girixu girdlig. giriftor. Bu so‘zlarning bari grifga o‘xshash, Bo‘lmoq istamaymiz biz ularga yor! Griflar - afsonaviy maxlukdar, afsonalarda ular yer osti xazinalarini qo‘rikdaydilar. Biroq “Faust”da barcha afsonaviy qahramonlar kabi griflar ham muayyan toifa odam lar timsoli bo‘lib kelgan. Mefistofel ularning keksyalmgn ustidan kuladi. Tarjimon grif, gryuze (qarilik) so‘zlariga hamohang ravishda giribon, girya (yig‘i), girih (tugun), giriftor so‘zlari bilan so‘z o‘yini yasagan. Ayni vaqtda bu so‘zlar ruscha so‘zlarga ham ohangdosh. Ammo keltirgan misollarimizga diqqat qilgan kishi ruscha matndan o‘zbekcha matn biroz ko‘proq ekanini sezadi: ruschada 6 misra, o‘zbekchada 9 misra. Bunday holni asarning boshqa qismlarida ham ko‘ramiz. Buni tarjima usu

Olomon nutqi 5 bo‘g‘inli: Bunda yo‘s gumon: Hamma gap yolgon. Biz bilamiz, kim – Dono munajjim. Eshitdik yuz bor, Hammasi bekor. Aldab o‘tdi boz Bizni lo‘ttiboz. Sharobxo‘r nutqi 7 bo‘g‘inli: Shodligimga yo‘s to‘ssh, Xamma dustu ulfatim. Mening boyligim qo‘shiq, Erkinlikdir odatim... Shu tariqa, asarda yuzdan ortiq personaj nutqi ohangi, leksikasi, ifoda tarzi bilan jaranglab turadi va shunga ko‘ra, shuncha odamning yashash tarzi, xarakteri namoyon bo‘ladi. Xullas, “Faust” tarjimasi ulkan ijodiy mehnat, chuqur tafakkur va shoirona jasoratning mahsuli va shu bois u adabiyotimiz tarixida voqea bo‘ldi, ma’naviy boyligimizni yana boyitdi. Bu asar tarjimalari bilan o‘rganilib kelinmoqda. Ammo u hali yana chuqurroq, maydalab tahlil qilinishi kerak, toki tarjimon mehnati,

noyob mahorati munosib bahosini olein. Zero, “Faust” tarjimasi Erkin Vohidov nomini yuksaklarga ko‘targan ijodiy yutuqlardan biri bo‘lib turibdi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsyasi. Toshkent, “O’zbekiston“ nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2005. 2. Verfassung der Republik Usbekistan. Taschkent, „Usbekistan“, 1992. 3. I. Karimov. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. Toshkent, „O’zbekiston“ 2010. 4. I. Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, „Ma’naviyat“, 2009. 5. Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. Тошкент, «Ўзбекистон» , 2001. 6. “ O ’ zbekiston ovozi ” gazetasi . 12-son, 28-yanvar 2010 yil. 7. K. K. Martens. Deutsche Literatur. Verlag “Proswestschenie”, Moskau, 1971

8. Н . А . Жирмунская . Хрестоматия по нем1кой литературе XVIII века. « Просвещение », Ленинград , 1976 9. J. W. Goethe. Faust. Verlag Berlin und Weimar, 1971 10. Иоганн Вольфганг Гёте. Фауст. Часть первая. Издательство «Просвещение», Ленинград, 1971 11. Гете. Фауст. Перевод Б.Пастернака. ГИХЛ, М., 1955 12. Gyote . Faust . Erkin Vohidov tarjimasi . G ’ afur G ’ ulom nomidagi Adabiyot va san ’ at nashriyoti , Toshkent , 1972 13. Gyote . Faust . Posho Ali Usmon tarjimasi . Alisher Navoiy nomidagi O ’ zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti , Toshkent , 2007 14. G ’. Salomov va boshqalar . Tarjimon mahorati . “ Fan ” nashriyoti , Toshkent , 1979 15. K . Jo ’ rayev . Tarjima san ’ ati . “ Fan ” nashriyoti , Toshkent , 1982 16. G ’. Salomov . Tarjima nazariyasi asoslari , “ O ’ qituvchi ” nashr

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar