Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 62.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ernest Heminguey «Chol va dengiz» asarida realizmning o‘ziga xos xususiyatlari

Купить
Mundarija KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. ADABIYOTDA ADABIY YO‘NALISH VA OQIMLARNING NAZARIY JIHATLARI …………………………………………………………5 II BOB. ERNEST HEMINGUEY “CHOL VA DENGIZ” ASARIDA REALIZMNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.……..………………….15 XULOSA…………………………………………………………………………24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………………..27 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Adabiy yo‘nalish va oqimlarning nazariy jihatlarini tadqiq etish zamonaviy adabiyotshunoslikning eng ustuvor va dolzarb masalalaridan biri bo‘lib, bu jarayon badiiy tafakkur taraqqiyotidagi qonuniyatlarni tizimli ravishda anglash hamda adabiy jarayonning tarixiy davomiyligini ilmiy asoslash zarurati bilan belgilanadi. Mazkur mavzuning dolzarbligi, avvalo, adabiy davrlashtirishda metodologik aniqlikka erishish ehtiyoji bilan bog‘liqdir, zero har bir davr adabiyoti ma’lum bir ijodiy metod va yo‘nalish, xususan, klassitsizm, romantizm, realizm yoki modernizm kabi estetik tizimlar doirasida rivojlanadi. Adabiyotshunoslikda an’anaviy metodlar bilan bir qatorda postmodernizm va simvolizm kabi murakkab oqimlarning nazariy asoslarini o‘rganish badiiy asar qatlamlaridagi yashirin ma’nolarni, muallifning estetik niyatini va asarning falsafiy-estetik ildizlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Milliy adabiyotning jahon adabiy jarayoniga integratsiyalashuvi sharoitida jahon adabiyotidagi oqimlarning nazariy asoslarini tadqiq etish o‘zbek adabiyotshunosligi uchun qiyosiy-tipologik tahlillarni amalga oshirishda muhim poydevor bo‘ladi. Adabiy yo‘nalish va oqimlarning nazariy asoslarini tadqiq etish adabiyotshunoslik ilmining konseptual bazasini boyitish bilan birga, ijodkor mahoratini xolis baholash, adabiy an’ana va novatorlik muammosini hal etish hamda badiiy asarning ijtimoiy-madaniy kontekstdagi o‘rnini belgilashda dolzarb ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishi obyektining mavzusi: Ernest Hemingey “Chol va dengiz” asari. Kurs ishi mavzusining predmeti: Ernest Heminguey “Chol va dengiz” asarida realism xususiyatlarini aniqlash. Kurs ishining maqsadi: Adabiyotda adabiy oqim va yo‘nalishlarning nazariy jihatlarini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: - Adabiyotda adabiy oqim va yo‘nalishlar nazariy tahlil qilish: 3 - Ernest Heminguey “Chol va dengiz” asarida realizm xususiyatlarini aniqlash. - Kurs ishining tarkibiy tuzlishi: Kirish, ikki bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar, 27 bet. Kurs ishida qo‘llanilgan uslublar tavsifi: Kurs ishi mavzusini yoritishda tasniflash, badiiy tahlil qilish metodlaridan foydalanildi. 4 I BOB. ADABIYOTDA ADABIY YO‘NALISH VA OQIMLARNING NAZARIY JIHATLARI Adabiy yo‘nalish va oqimlarning nazariy jihatlarini tadqiq etish, badiiy tafakkur taraqqiyotidagi qonuniyatlarni ochib berish bilan birga, har bir davrning estetik idealini va ijodiy metodini belgilovchi fundamental tushunchalarni o‘z ichiga oladi. Ushbu mavzuning dolzarbligini kengaytirilgan holda ko‘rib chiqsak, adabiy oqimlar nafaqat ijodiy uslublar yig‘indisi, balki muayyan bir tarixiy davrning ma’naviy-intellektual qiyofasini aks ettiruvchi murakkab tizim ekanligi namoyon bo‘ladi. Masalan, klassitsizmning qat’iy qonuniyatlaridan romantizmning erkin hissiyotlar olamiga o‘tilishi yoki realizmning hayotni boricha aks ettirish tamoyillaridan modernizmning ramz va majozlarga asoslangan ichki dunyo tasviriga ko‘chishi insoniyatning borliqni anglashdagi evolyutsion yo‘lini ko‘rsatadi. Ushbu jarayonlarni nazariy jihatdan o‘rganish badiiy asar qurilmasidagi janrlar tizimi, qahramon konsepsiyasi va muallif pozitsiyasining o‘zgarib borishini ilmiy asoslash imkonini beradi. Bugungi globallashuv davrida turli adabiy oqimlarning o‘zaro ta’siri va sintezi natijasida vujudga kelayotgan yangi badiiy hodisalarni, xususan, magik realizm yoki meta-modernizm kabi yo‘nalishlarni to‘g‘ri talqin qilish uchun ham aynan ushbu sohadagi nazariy bazaning mustahkamligi talab etiladi. Milliy adabiyotshunosligimiz nuqtayi nazaridan qaraganda, adabiy oqimlar nazariyasini keng tadqiq etish jadid adabiyoti vakillarining ijodiy metodini aniqlash, sho‘ro davri adabiyotidagi turg‘unlik va yangilanish tamoyillarini xolis baholash hamda mustaqillik davri o‘zbek she’riyati va prozasidagi uslubiy rang- baranglikni jahon adabiyoti kontekstida tahlil qilish uchun o‘ta muhimdir 1 . Adabiy oqim va yo‘nalishlar o‘rtasidagi nozik farqlarni, ularning shakllanishiga turtki bo‘lgan falsafiy va estetik omillarni o‘rganish badiiy asarni shunchaki matn sifatida emas, balki davrning madaniy kodi sifatida o‘qishga yordam beradi. Shu bois, adabiy yo‘nalishlarning nazariy jihatlarini tadqiq etish adabiyotshunoslikning metodologik qurolini charxlash bilan birga, yosh tadqiqotchilar uchun badiiy asarning ichki qatlamlariga kirib borishda, uning g‘oyaviy-badiiy qimmatini obektiv belgilashda 1 O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. Davlat ilmiy nashriyoti, 2000. –15 5 kalit vazifasini o‘taydi. Bu kabi ilmiy izlanishlar adabiyot tarixini shunchaki xronologik tartibda emas, balki jonli va doimiy rivojlanishdagi g‘oyalar kurashi sifatida ko‘rsatib berishi bilan ham yuksak ahamiyat kasb etadi 2 . Adabiyotshunoslik fanida adabiy oqimlar va yo‘nalishlar tushunchalari adabiy jarayonni ilmiy tahlil qilishda markaziy o‘rinni egallaydi. Bu tushunchalar nafaqat muayyan davrning estetik qarashlari va ijodiy metodlarini belgilashga xizmat qiladi, balki adabiy evolyutsiyaning ichki qonuniyatlarini ham ochib beradi. Adabiy oqimlar keng ko‘lamli, umumdavr estetik tamoyillarini mujassamlashtirsa, yo‘nalishlar ko‘proq ayrim ijodkorlar yoki ijodiy maktablar faoliyatida namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, oqim va yo‘nalishlarning farqli hamda umumiy jihatlarini o‘rganish adabiyot tarixini nazariy jihatdan anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiy oqimlarning yuzaga kelishi tarixiy-madaniy sharoit, falsafiy tafakkur va ijtimoiy ongning taraqqiyoti bilan bevosita bog‘liq. Masalan, Uyg‘onish davri gumanizmi inson shaxsini adabiyot markaziga olib chiqib, yangi estetik tamoyillarning shakllanishiga zamin yaratdi. Klassitsizm esa XVII–XVIII asrlarda jamiyatda hukmron bo‘lgan mutlaq monarxiya mafkurasining ifodasi sifatida vujudga keldi. XIX asrda romantizmning paydo bo‘lishi esa shaxs erkinligiga intilish va jamiyatdagi qarama-qarshiliklarga estetik munosabat sifatida shakllandi. Shu tariqa, har bir oqim jamiyat hayotining muayyan bosqichida yuzaga kelib, ijtimoiy ehtiyoj va falsafiy g‘oyalarning badiiy in’ikosi bo‘lib xizmat qilgan. Har bir adabiy oqim o‘zining estetik tamoyillari, poetik vositalari, qahramonlar tipologiyasi va mavzu doirasi bilan ajralib turadi. Klassitsizmda qat’iy janr qoidalari va ideal qahramonlar tipiklashgan bo‘lsa, romantizmda orzular, his- tuyg‘ular va cheksizlikka intilish ustuvorlik qiladi. Realizmda voqelikning haqqoniy, tipik holatlarda tasviri yetakchi metod sifatida namoyon bo‘ladi. XX asr modernizmida esa inson ruhiyatining ichki olami, onirizm, ong oqimi va individualizmga urg‘u beriladi. 3 Postmodernizm esa o‘ziga xos intertekstual o‘yinlar, parodiya va 2 Vohidov E., Qurbon Sh. O‘zimizning “Faust” (O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidov bilan shoir Shukur Qurbon suhbati) // “Jahon adabiyoti” jurnali, 9-son. 3 Сартр Ж. П. Объяснение “Постороннего” // “Назвать вещи своими именами”. – Москва, 1986. –9 6 ironiyaga asoslanadi. Shunday qilib, oqimlar adabiyotning nafaqat shakl, balki mazmun jihatidan ham o‘ziga xos yo‘nalishini belgilaydi. Adabiy jarayonni ilmiy tasnif qilishda adabiy oqimlar quyidagicha ajratiladi: • Klassitsizm – qat’iy me’yorlar, “uch birlik” qoidasi va didaktik ruh. • Romantizm – idealizm, shaxsiy erkinlik va ichki dunyo dramatizmi. • Realizm – voqelikni haqqoniy tasvirlash, tipik sharoit va tipik xarakterlar. • Naturalizm – hayotiy jarayonlarning biologik, ijtimoiy determinizm nuqtayi nazaridan tasviri. • Modernizm – inson ongi va ruhiyatining murakkab qatlamlarini badiiy tadqiq qilish. • Postmodernizm – matnlararo aloqadorlik, parodiya, kollaj va ko‘pma’nolilik. Bundan tashqari, mahalliy va milliy adabiyotlarda shakllangan oqimlar ham alohida o‘ringa ega. Masalan, rus adabiyotida XIX asr realizmi (Gogol, Tolstoy, Chexov) jahon adabiy jarayoniga beqiyos hissa qo‘shgan bo‘lsa, o‘zbek adabiyotida jadidchilik oqimi millat uyg‘onishi va ijtimoiy ong rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Adabiy yo‘nalish tushunchasi oqimdan torroq bo‘lib, ko‘pincha muayyan adabiy maktab yoki ijodiy guruh faoliyatini ifodalayd 4 i. Masalan, XIX asr rus adabiyotidagi “tabiiy maktab” realizmning shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Fransuz adabiyotidagi “simvolizm maktabi” esa yangi poetik vositalar, ramziy obrazlar orqali modernizm oqimiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Shu bilan birga, ayrim adabiy shaxslar o‘z ijodi bilan butun yo‘nalishlarni shakllantirishga sababchi bo‘lgan. Masalan, A. S. Pushkin rus romantizmi va realizmi o‘rtasidagi o‘ziga xos ko‘prik bo‘lsa, A. P. Chexov realizmning yangi bosqichini belgilab berdi. O‘zbek adabiyotida Abdulla Qahhor o‘zining psixologik realizmi bilan milliy adabiyot yo‘nalishlariga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Adabiy jarayon doimiy rivojlanish va yangilanish holatida bo‘ladi. Oqimlar o‘zaro sintezga kirishib, yangi badiiy shakllarni yaratadi. Masalan, XIX asr o‘rtalarida romantizm va realizm 4 Alimuhamedov I. Antik adabiyot tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1975. –B. 34 7 elementlarining uyg‘unlashuvi natijasida “psixologik realizm” shakllandi. XX asrda modernizm o‘z navbatida klassik realizmga qarshi turuvchi oqim sifatida yuzaga keldi, biroq ko‘plab modernist asarlarda realizm unsurlari ham mavjud. Postmodernizm esa modernizmni inkor etgandek ko‘rinsa-da, aslida uni o‘ziga xos tarzda davom ettirdi. Bunday dialog va transformatsiyalar adabiy tafakkurning dinamik va murakkab tabiatini ko‘rsatadi. Adabiy oqim va yo‘nalishlar adabiyot taraqqiyotining asosiy tarkibiy qismlaridan hisoblanadi. Ular jamiyatdagi ijtimoiy, siyosiy va falsafiy o‘zgarishlarning badiiy in’ikosi sifatida shakllanib, adabiy- estetik tafakkurni boyitadi. Oqimlarning tahlili adabiyotshunoslik uchun nafaqat tarixiy faktlarni yoritishda, balki estetik ideal va badiiy metodlarning o‘zgarishini anglashda ham muhimdir. Adabiy yo‘nalishlar esa adabiyotning turli maktablar va ijodkorlar faoliyatida konkretlashgan shakli sifatida adabiy jarayonni yanada chuqurroq o‘rganishga imkon beradi. Shu sababli, adabiy oqim va yo‘nalishlarning o‘zaro bog‘liqligi, farqlari va ularning adabiyot rivojiga qo‘shgan hissasini tadqiq etish adabiyotshunoslikning dolzarb vazifalaridan biridir. Sentimentalizmning mustaqil adabiy oqim o‘laroq maydonga kelishi XVIII asrning 50-60-yillariga to‘g‘ri keladi. Ushbu adabiy oqimning ilk vatani Angliya bo‘lib, keyinchalik boshqa millatlari adabiyoti tarkibiga kirib borgan. Sentimentalizm istilohining kelib chiqishi inglizcha “sentiment” so‘zi bilan bog‘liq. Lug‘aviy jihatdan “sezgi, his-tuyg‘u” degan ma’noni bildiradi 5 . Ayni ma’nosiga ko‘ra, sentimentalizm asosida inson sezgisi, his-tuyg‘ulari turishini anglashimiz mumkin. Sentimentaliz mning paydo bo‘lishi adabiy- tarixiy jihatidan klassitsizmdan keyingi bosqichni tashkil etadi. Bir tomondan voqelikni hissiy idroklash va badiiy talqinlashga bo‘lgan ehtiyoj, ikkinchi tomondan klassitsizmning qat’iylashtirilgan qoliplaridan ozod bo‘lish ehtiyoji sentimentalizm adabiy oqimini maydonga keltirdi XVIII asr ingliz adabiy muhitida paydo bo‘lgan “Sentimental sayohat” romani mutaxassislar tomonidan sentimental adabiyotning ilk namunasi sifatida qabul qilingan. Roman angliyalik yozuvchi Lorens Stern bo‘lib, ushbu 5 Теория литературы. Том IV. Литературный процесс. – М.: ИМЛИ РАН, Наследие, 2001. 8 asarida inson sezgisini “kult” darajasiga ko‘targan.“Sentimental sayohat” romani adabiy, ijtimoiy, psixologik qoliplarga nafrat izhori yetakchilik qiladi. Shu bilan bir qatorda romanning bosh badiiy konsepsiyasi hissiyotlari erki bilan hayot kechirayotgan odam obrazida aks etgan 6 . Sentimentalizmning badiiy asosini Stern poetik konsepsiyalari tashkil etgan bo‘lsa, ayni oqimning falsafiy asoslari ikki faylasuf nomi va falsafiy qarashlari bilan bog‘liq. Berkli falsafasiga ko‘ra “sezgi – yagona reallik”. Borliqni idrok etishning yagona quroli sezgi va uni bashariyatga Xudo bergan. Mana shu ilohiy sezgi vositasida anglangan hamma narsa- hodisalarning asosi ham Udir. Berkli falsafasi o‘sha davrlarga kelib Yevropada kuchaygan materializm, ateizmdan dinni himoya qilish yo‘lidagi fikrlarning natijasidir. Byerkli qarashlari Yevropa falsafasi tarixchilari tomonidan subyektiv idealizm nomi bilan ataladi. Sentimentalizmning J.J.Russo (Fransiya), I.V.Gyote (Germaniya), F.M.Dostoye vskiy (Rossiya) kabi mashhur namoyandal ari sentimental adabiyot imkoniyatlarini namoyish etarlik darajadagi buyuk asarlar yozdilar 7 . Romantizm adabiyoti ham o‘z xarakteriga ko‘ra Sharqu G arbga birdekʻ tegishlidir. Bunday o‘xshashlikning bosh sababi har qanday inson uchun romantik kayfiyat, orzu va xayolotning xosligi bo‘lsa, yana bir sababi odamizot hayot yo‘lida uchratishi muqarrar bo‘lgan shaxsiy, maishiy, ijtimoiy vaziyatlarning mavjudligidir. Inson o‘z orzularini real hayotda amalga oshira olmagan holatda xayolotga, romantikaga beriladi. O‘zidagi botiniy iztirob va ziddiyatlarni shu yo‘l bilan yengadi. Orzu-istaklarini xayolotida amalga oshiradi. Romantizm psixologiyasining yana bir jihati “barbod bo‘lgan ideallar” bilan bog‘liq 8 . Odam bolasi bu hayotda o‘z idealini topa olmaydi. Ayni paytda, ideal haqida orzu qilishdan ham o‘zini to‘xtatishga qodir emas. Ideallar har safar real hayot qoidalari, ijtimoiy talablar tufayli yo‘qqa chiqaveradi. Haqiqiy romantik mana shunday inkorlar, yengilishlar oldida taslim bo‘lmaydigan odamdir. Ammo insonning real turmush tashvishlari 6 Ортега-и-Гассет Х. Дегуманизация искусства. – Москва: Радуга, 1991. 7 Краткая литературная энциклопедия в 9 томах. – Москва, 1962–1978. 8 . Brod M. Verzweiflung und Erlösung im Werk F. Kafkas. – Frankfurt-am-Main, 1959. –b. 4 9 oldida yengilishga mahkumligi romantizmga xos fojiaviylikni keltirib chiqaradi. Zotan, har qanday yengilmas odam ham o‘lim qismatiga bo‘ysunishga majbur. Bashariy tabiatga xos romantikaning romantizmga aylanishi ijtimoiy, falsafiy, psixologik, badiiy vaziyatlar bilan bog‘liq. XIX asrga kelib, Yevropa madaniy muhitida shunday ehtiyoj maydonga keldi. Natijada romantizm degan ijtimoiy- falsafiy, badiiy- estetik hodisa shakllandi. Bu davrda Yevropa jamiyatining eng muhim ijtimoiy dardi shaxs va shaxs erki masalasiga aylandi. Romantizm faqat falsafiy, ijtimoiy yoki badiiy hodisa emas. XIX asrda maydonga kelgan romantizm falsafasi va ijtimoiy harakatchiligi madaniyatning barcha sohalari, va ko‘plab xalqlar madaniy hayotiga o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Xususan, badiiy adabiyotda Ernst Goggman (Germaniya), J.Bayron, Valter Skott (Angliya), R.Shatobrian, V.Gyugo, J.Sand (Fransiya), F.Kuper (AQSh) Pushkin (Rossiya) singari qator vakillari bor. 9 Naturalizm ham realizm kabi konkret hayot voqeligiga tayanadi. Ammo bu ikki adabiy metod o‘rtasidagi jiddiy farq shuki, realizm voqelik va real odam obrazini tipiklashtirib tasvirlasa, naturalizm maksimal darajada individuallashtiradi. Har ikki adabiy metod o‘z poetik tamoyillarini mana shu kategoriyalar ustiga quradi. Naturalistik unsurlarni biz mif, epos, ertaklar, xalq qissa va hikoyalari, yozma adabiyotga doir barcha janrlarda uchratishimiz mumkin. Ayni holatning yuzaga kelishi bevosita inson tabiati bilan bog‘liq. Qayerdaki ijodkor inson o‘z badiiy obyektini borligicha, tabiiy holatida, aniq va detallashtirib tasvirlashga ehtiyoj sezsa, shu joyda naturalistik unsurlar maydonga kelgan. Bundan keyin ham bu jarayon to‘xtamaydi. Naturalizm istilohi ostida lotincha “natura” – tabiat degan so‘z turadi. Naturalistik tafakkurning sistemalashuvi, mustaqil ijtimoiy-falsafiy qarashga aylanishi XIX asrning 70-yillariga to‘g‘ri keladi. Bu davrda Yevropada kuzatiladigan tabiiy bilimlar taraqqiyoti, ayniqsa, Ch.Darvin nazariyasining revolyutsion tarzda yuzaga qalqib chiqishi naturalizm fasafasi va adabyotining maydonga kelishiga zamin bo‘ldiFaylasuf Ippolit Tenning “Ingliz adabiyoi tarixi”(1863) kitobiga yozgan so‘zboshisi naturalizm adabiyotiga estetik 9 Vanspalkeren K. Amerika adabiyotining asoslari. – T.: 1994. –63 B. 10 asos bo‘lib xizmat qildi. O.Kont, G.Sperser, K.Bernarlar pozitivistik falsafasiga xos ilmiy tadqiqot va tabiiy fanlar yutuqlarini gumanitar soha bilan sintezlash g‘oyasi naturalizm adabiyotining yetakchi prinsipiga aylandi. Zolyaning talqinicha, inson va u mansub tarixiy voqelikni naturalistik tasvir etish uchun odamni fiziologik individ o‘laroq tadqiq etish, genetik asoslariga yetib borish muhimdir. Insonning ijtimoiy voqelik doirasidagi faoliyati – xarakteri, dunyoqarashi, psixologik holatlari – uning fiziologik, genetik asosi va holatlari bilan bog‘liq.naturalizm tabiiylik, amaliy tadqiqotlar va tajribaviylik, voqea-hodisalarga intellektual munosabat tamoyilini ilgari surishi bilan muayyan yutuqlarga erishdi. Mazkur falsafa va adabiyot vositasida odamning fiziologik imkoniyatlari, harakat va holatlariga xos biologik omillar, genetik sabab va oqibatlar kashf etildi. Inson fiziologik holatining sira ham jo‘n emasligi, murakkab bir sistema ekani ma’lum bo‘ldiTo‘g‘ri, inson fiziologiyasi, tabiatning asl qiyofasi o‘ta murakkab, takrorlab bo‘lmaydigan mukammal tizim. Chunki bularning barchasi olamlar ijodkori – Haq Taoloning san’atidir. Ilm-fan, falsafa, adabiyot qanday yuqori cho‘qqiga ko‘tarilmasin, uning ayniyatini yarata olmaydi. Zotan, inson yaratilmish, illo, yaratguvchi emas. Shu sababdan inson faqat bu san’atga taqlid qilishi, aks ettirishga urinishi mumkin, xolos. Naturalizm falsafasini va adabiyotining bora- bora boshi berk ko‘chaga kirib qolgani, fan va adabiyot yo‘llarida adashib ketganining universal sababi, aslida, shu.Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, naturalizm unsurlari har qanday millat, har qanday davr adabiyotida uchrashi tabiiy. Jumladan, Qadim, mumtoz va zamonaviy Sharq adabiyoti ham naturalistik unsurlardan holi emas. Biz uni istalgan Sharq ijodkori asarlarida uchratishimiz mumkin. Biroq shuni qayd etish joizki, naturalizm Sharq-islom muhitida mustaqil adabiy metod yoki falsafiy qarash o‘laroq shakllangan, faoliyat ko‘rsatgan emas. Modernist o‘zlaridan oldingi falsafani narsalar lalsafasi bo‘lgani uchun tanqid qiladilar, falsafa diqqat markazida inson turishi lozim, degan fikrini ilgari suradilar, insonning asl hayoti real voqelikdagi emas, ko‘ngildagi, ongdan tashqari, aql 11 idrokka bo‘ysunmaydigan hayoti deb biladilar. 10 Ayni paytda ular an’anaviy shakldan ham qoniqmaydilar; XIX asr realizmi va romantizmi uchun xos bo‘lgan qolip tusini olgan shakl va usullarni takrorlash, naturalizmning voqelikdan passiv nusxa ko‘chirishi, badiiy ijodda akademizmga qarashi tarafdorlari isyon ko‘tardilar. U shbu yo'nalish tarafdorlari an’anaviy shakl hozirgi zamon voqeligini ko‘rsatishga ojizlik qilib qolgan, deb hisoblaydilar 11 . Ruh qalb hayotini alohida qadrlovchi modernistlar, endi realistik usul va vositalar inson qalbining yashirin tublariga kirish, uni bor bo‘yicha, ro‘y-rost tasvirlash uchun ojizlik qilib qolgan, deb hisoblaydilar. XX asr adabiyotida modernistlarning shakl bobidagi izlanishlarini aks ettiruvchi ko‘plab oqimlarni ko‘rsatish mumkin. Futurizm –lotincha (futurum) so‘z bo‘lib, “kelajak” m a’nosini anglatadi. Bu oqimning maqsadi kelajak san’atini yaratishdan iborat edi. Futuristlar san’at tamomila erkin bo‘lishi kerak, deb hisoblardilar, o‘tmish san’atini inkor qilardilar. Futuristlar yozish texnikasiga alohida e’tibor beradilar, poetik qonuniyatlarni buzadilar. O‘zining bir qancha ziddiyatli jihatlariga qaramasdan futurizm V. Xlebnikov, P asternak kabi shoirlar ijodiy yo‘nalishlarining shakllanishida katta rol o‘ynadi, shakl bobidagi dadil tajribalariga asos bo‘ldi. Ekzistensializm (existence - mavjudlik) – XX asrdagi ana shu nomdagi falsafa asosida vujudga kelgan modemistik oqim. Ushbu falsafa markazida inson hayotining ma’nosi, shaxs erki va mas’uliyati muammolari turadi. Adabiy oqim sifatida ekzistensializm borliq va insonning g‘aroyib sirli-sehrli jihatlari xususida bahs yuritadi. Ushbu adabiyot namunalarida insonning jamiyatga begonaligi, yolg'izligi, mahkumligi muammosi ko‘tariladi. Ekspressionizm (fransuzcha – expression – ifoda so‘zidan) – Birinchi jahon urushi va inqilobiy to'ntarishlar davrida san’at va adabiyotda vujudga kelgan oqim. Ushbu oqim vakillari hissiyotga, tuyg‘uga alohida e’tibor beradilar, qahramonning tasaw urlari, taassurotlari ifodasi yetakchilik qiladi, hissiyotga, kechinmaga urg'u 10 Мартинсон Х. Модернизм. – Москва, 1986. –21 11 Jo‘rayev T. Jeyms Joys. – Toshkent: Navro‘z, 1993 . – b. 5 12 beriladi. Ekspressionizm ko‘proq she’riyat (Pol Elyuar) va dramada namoyon bo‘lgan. Impressionizm (fransuzcha impression–taassurot) –XIX asr oxiri –XX asr boshlarida Fransiyada vujudga kelib, tasviriy san’at, adabiyot, musiqada o‘zini namoyish qilgan oqim. Impressionistlar insonning biron hodisa ta ’sirida tug'ilgan taassuroti, hissiyoti, hayajoni, ruhiy holati san’atning diqqat markazida turishi kerak deb hisoblaganlar. Ular insonning asl hayotini g‘ayrishuuriy hissiyotlar, o'zgalardan yashirin tuyg‘u larda ko‘rganlar, ushbu olamni bor bo‘yicha ko‘rsatishga harakat qilganlar. Impressionizm atamasi Monening “Taassurot. Quyosh chiqishi» nomli kartinasi ko‘rgazmada namoyish etilgandan so‘ng paydo bo‘lgan. Rassomlar o'zlarining sevimli janrlari bo‘lgan peyzaj, portret, ko‘p shaxslar tasvirlangan kompozitsiyalarda ularni qurshagan dunyodan olgan lahzalik taassurotlarini ifodalaganlar. Adabiyotda impressionizm yo‘nalishlari naturalizmdan simvolizmga o‘tish jarayonida shakllaadi. J. va E. Gonkurlar, J.Gyuismans, Gi de Mopassan ushbu yo'nalishga moyillik bildiradilar, asarlarida oniylahzada insonning rang-barang tuyg‘ularini so‘z yordamida iloji boricha to‘liqroq tasvixlashga intilganlar. Impressionizm alohida maktab tusini olmagan bo‘lsa-da, bu yo‘nalish vakillarining ko‘plab kashfiyotlari zamonaviy san’at va adabiyotda iz qoldirdi. 12 Syurrealizm (fransuzcha surrealizme) – Fransiyada XX asming M odernist 20- yillarida vujudga kelgan oqim. Syurrealizm intuitivizm falsafasi, sharq diniy falsafasi, freydizm ta’limotiga tayanadi. Syurrealizm estetikasi A. Bretonning “Syurrealizm manifesti” asarida o‘zining ifodasini topgan. Ular insonning“men” iga erkinlik berishga, uni moddiyunchilik, insonning ijodiy im koniyatlarini cheklovchi an’anaviy estetika zanjirlaridan xalos qilishga chaqiradilar. Hayotning asl mohiyati insonning ongdan tashqari g‘ayrishuuriy olamida berkingan deb hisoblaydilar, adabiyot tartibotlarga, ko‘nikma, axloqiy tushunchalar va mantiqqa bo‘ysunuvchi hayotni emas, uning botindagi pinhon tuyg‘ularini tasvirlashi lozim. Shu sababli inson ruhining g‘ayrishuuriy holatini namoyish etuvchi usul sifatida tush holati, 12 Sharafiddinova M. XX asr adabiyotida absurd hayot ruhi // “Jahon adabiyoti” jurnali, 1-son. 13 go‘daklik kechinm alari, gallyusinatsiya kabilardan foydalanganlar. Syurrealistik asarlar syujeti majoziylikka, paradoksga, kutilmaganlikka asoslanadl Adabiyotda Appoliner, tasviriy san’atda S.Dali, X.M iro, I.Tangi, G.Arp, A.Masson, R.M agritt, kinematogiafiyada L.Bunyuel, absurd teatrida E.Inoyekso, S.Bekket ushbu oqim namoyandalaridir. Modernizmga tushkunlik mafkurasini ifodalovchi hodisa sifatida salbiy baho berib kelindi. Biroq uning buyuk namoyandalari bu fikraing biryoqlamaligi, adolatsizligini isbotladi. Frans Kafka, Jeyms Joys, Alber Kamyu asarlarida chirigan jamiyatning inson shaxsiga ta’siri, uni mahv etishi o‘zining yorqin ifodasini topsa- da, insonga, uning kelajagiga ishonch tuyg‘usi ham ufurib turadi. Modemistik ijod mahsullarida fojiaviy taqdirga mahkum inson fojiaviylik zamirida ham baxtga intiladi, najot axtaradi. Modernchi adiblarning qahram onlari ko‘p hollarda favqulodda vaziyatga tushib qoladilar, ana shunday hollarda ularning qalbida ro‘y berayotgan jarayonlar muallif diqqat markazida turadi. Ularning qahramonlari odatda halol, sofdil, beozor odamlar. Ruh hayoti bilan yashash, ko‘ngil buyurganini qilish, soxtalik, sun’iylikni inkor qilish, qalbidagini yashirmaslik F.Kafka, A.Kamyu kabi ijodkorlar asarlarining qahram onlarida ana shu jihatlar yetakchilik qiladi. 13 Adabiy yo‘nalish va oqimlarning nazariy jihatlarini o‘rganish bo‘yicha umumiy ilmiy xulosa shuni ko‘rsatadiki, adabiyot taraqqiyoti shunchaki asarlar to‘plami emas, balki muayyan estetik tizimlar va badiiy metodlarning almashinuvidan iborat jonli jarayondir. Har bir adabiy yo‘nalish xoh u klassitsizmning qat’iy mantiqi bo‘lsin, xoh realizmning hayotiy haqiqati yoki modernizmning ruhiy tahlillari insoniyatning dunyoqarashi va davrning ijtimoiy- psixologik iqlimini o‘zida mujassam etadi. Ushbu oqimlarning nazariy asoslarini tadqiq etish adabiyotshunoslikka badiiy asarni shunchaki syujet darajasida emas, balki chuqur falsafiy va shakliy yaxlitlikda tahlil qilish imkonini beradi. Zero, adabiy 13 David C. Franz Kafka. – Paris: Pléiade, 1976–1989 . –6 14 oqimlar matnning janr xususiyatlarini, lirik qahramon tabiatini va tasviriy vositalar tizimini belgilab beruvchi asosiy konseptual poydevordir. Zamonaviy ijodkorlar asarlari misolida ko‘rinadiki, milliy adabiyotdagi an’anaviylik va novatorlik muammosini hal etishda ham adabiy oqimlar nazariyasiga tayanish ob’yektiv ilmiy natijalarni kafolatlaydi. Jahon adabiy jarayonidag i global oqimlar (masalan, simvolizm, ekzistensiali zm yoki postmodernizm) milliy zamin bilan to‘qnashganda o‘ziga xos sintezni yuzaga keltiradi va bu hodisalarni nazariy jihatdan oydinlashtirish zamonaviy adabiyotshunoslikning eng dolzarb vazifasi bo‘lib qolaveradi. Xulosa qilib aytganda, adabiy yo‘nalish va oqimlarning nazariy bazasini mukammal bilish — badiiy asarning tarixiy qimmatini belgilash, ijodkor uslubining o‘ziga xosligini asoslash va umumiy adabiy tafakkur evolyutsiyasini tizimli tushunishning yagona ilmiy yo‘lidir. 15 II BOB. ERNEST HEMINGUEY “CHOL VA DENGIZ” ASARIDA REALIZMNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Realizm adabiy oqim sifatidagi eng muhim xususiyati voqelikni barcha murakkabligi, ziddiyatlari va hayotiy tafsilotlari bilan ob’yektiv ravishda aks ettirishga intilishidir. Ushbu yo‘nalishning nazariy poydevori inson xarakterini u yashayotgan ijtimoiy muhit bilan uzviy bog‘liqlikda tasvirlash tamoyiliga tayanadi. Realistik asarda inson shunchaki sub’yektiv his-tuyg‘ular egasi emas, balki muayyan tarixiy sharoit, ijtimoiy tabaqa va iqtisodiy muhitning mahsuli sifatida namoyon bo‘ladi. Bu oqim uchun “tipik sharoitda tipik xarakter” tamoyili bosh mezon bo‘lib, unda qahramonning xatti-harakatlari uning o‘tmishi, tarbiyasi va jamiyatdagi o‘rni bilan mantiqiy asoslanadi. Romantizmdan farqli o‘laroq, realizm hayotni ideallashtirmaydi, balki uning nuqsonlarini, kundalik tashvishlarini va insoniy munosabatlarning real manzarasini chizib beradi. Realizmning yana bir o‘ziga xos jihati psixologizmning chuqurligi bo‘lib, unda qahramonning ichki dunyosi uning tashqi faoliyati va ijtimoiy hayoti bilan parallel ravishda ochib beriladi. Mazkur oqim adabiyotga oddiy inson obrazini, uning kundalik tilini va hayotiy muammolarini olib kirdi, bu esa badiiy matnning xalqchilligini va hayotiyligini oshirdi. Realistik uslubda detallarning aniqligi, voqealarning sabab-oqibat bog‘lanishi va muallifning xolis kuzatuvchi sifatidagi pozitsiyasi ustuvorlik qiladi. Bu yo‘nalish taraqqiyoti davomida ma’rifatparvarlik realizmi, tanqidiy realizm va sotsialistik realizm kabi turli bosqichlarni bosib o‘tib, jahon adabiyotining janrlar tizimini, ayniqsa, roman va qissa janrlarini yangi sifat bosqichiga ko‘tardi. Realizm borliqni badiiy tadqiq etishning eng samarali usuli sifatida, inson va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni ilmiy-badiiy aniqlikda ko‘rsatib berishi bilan adabiyot tarixida markaziy o‘rin tutadi. Adabiyotshunoslikda adabiy yo‘nalish va adabiy oqimlar xususida yanglishliklar bo‘ladi. Adabiyotshunoslikda adabiy yo‘nalish va adabiy oqim tushunchalari ko‘pincha bir-biriga yaqin ma’noda ishlatilsa-da, ular o‘rtasida 16 miqyos va mazmun jihatidan muhim farqlar mavjud. Ushbu farqlarni yaxlit matn ko‘rinishida quyidagicha izohlash mumkin. Adabiy yo‘nalish– bu kengroq va fundamental tushuncha bo‘lib, u muayyan bir tarixiy davrdagi ijodkorlarning dunyoqarashi, hayotni aks ettirish metodi va estetik ideallaridagi umumiylikni ifodalaydi. Yo‘nalish uzoq davom etadigan tarixiy jarayon bo‘lib, u butun bir davr adabiyotining qiyofasini belgilaydi. Masalan, klassitsizm, romantizm yoki realizm –bular adabiy yo‘nalishlardir. Ular nafaqat adabiyotda, balki san’atning boshqa turlarida (rangtasvir, musiqa, me’morchilik) ham namoyon bo‘ladi va o‘ziga xos qat’iy qoidalari, janrlar tizimi hamda qahramon konsepsiyasiga ega bo‘ladi.Adabiy oqim esa adabiy yo‘nalishning ichidagi nisbatan kichikroq, xususiyroq ko‘rinishdir. Oqim ko‘pincha bir yo‘nalish doirasida shakllangan, bir-biriga g‘oyaviy va badiiy jihatdan yaqin bo‘lgan ijodkorlar guruhini anglatadi. Agar yo‘nalishni katta bir daryoga o‘xshatsak, oqim o‘sha daryoning ichidagi turli tarmoqlardir. Masalan, modernizm –bu katta adabiy yo‘nalish bo‘lsa, uning ichidagi simvolizm, futurizm, akmeizm yoki ekzistensializm kabi ko‘rinishlar adabiy oqimlar hisoblanadi. Oqimlar yo‘nalishlarga qaraganda qisqaroq vaqt davom etishi va tez-tez almashib turishi mumkin. Asosiy farq shundaki, yo‘nalish umumdavlat yoki umumjahon miqyosidagi katta badiiy tizimni anglatadi va u ko‘proq obyektiv tarixiy zaruriyat natijasida yuzaga keladi. Oqim esa ko‘proq ijodkorlarning subyektiv qarashlari, manifestlari va muayyan bir g‘oya atrofida birlashishlari natijasida hosil bo‘ladi. Yo‘nalish adabiyotning “strategik” yo‘lini belgilasa, oqim o‘sha yo‘l ichidagi uslubiy va g‘oyaviy rang-baranglikni, turli “taktik” izlanishlarni ta’minlaydi. Shuning uchun ham bitta adabiy yo‘nalish (masalan, realizm) ichida bir nechta oqimlar (masalan, tanqidiy realizm, ma’rifatparvarlik realizmi) mavjud bo‘lishi mumkin. Realizmning o‘zi mustaqil va asosiy adabiy yo‘nalish hisoblanadi. U biron bir boshqa yo‘nalishning tarkibiy qismi emas, balki klassitsizm, romantizm va 17 modernizm bilan bir qatorda turuvchi, jahon adabiyoti tarixidagi eng yirik to‘rt yo‘nalishdan biridir 14 . Nazariy jihatdan realizm “Hayotni o‘zidek aks ettirish”(mimesis) tamoyiliga asoslangan badiiy tizimga kiradi. Bu tizim antik davrdan boshlanib, Uyg‘onish davrida shakllangan va XIX asrda mukammal yo‘nalish sifatida shakllangan. U o‘zidan oldingi “Romantizm” yo‘nalishiga qarshi o‘laroq, hayoliy va ideal qahramonlardan voz kechib, ijtimoiy hayotni obektiv tahlil qilish yo‘lini tanlagan. Realizm yo‘nalishi o‘z taraqqiyoti davomida bir necha oqimlarga va bosqichlarga bo‘lingan: Ma’rifatparvarlik realizmi: (XVIII asr) Adabiyot orqali jamiyatni tarbiyalash va aqlni ulug‘lashga intilgan oqim (masalan, Daniel Defo, Jonatan Svift). Tanqidiy realizm: (XIX asr) Jamiyatdagi ijtimoiy illatlarni, tabaqalanishni va inson taqdirining muhitga bog‘liqligini chuqur fosh etgan klassik oqim (masalan, Balzak, Stendal, Tolstoy, Abdulla Qodiriy). Sotsialistik realizm: (XX asr) G‘oyaviy jihatdan sho‘ro tuzumi manfaatlariga xizmat qilgan, voqelikni faqat ijobiy va inqilobiy ruhda tasvirlagan oqim. Magic realizm: (XX asr ikkinchi yarmi) Real hayot tasviriga afsonaviy, mifologik va fantastik unsurlarni aralashtirib yuboruvchi oqim. Masalan, Gabriel Garsia Markes “Yolg‘izlikning yuz yili”. Ba’zi nazariyalarda realizm modernizmdan oldingi “klassik yo‘nalish” deb qaralsa, ba’zida realizmning so‘nggi ko‘rinishlari modernistik oqimlar bilan qorishib ketadi. Masalan, psixologik realizm inson ruhining shunday chuqur qatlamlarini ochadiki, bu keyinchalik modernizmdagi “ong oqimi” uslubiga poydevor bo‘ladi. Realizm o‘zi katta bir yo‘nalish, uning ichidagi tanqidiy, ma’rifatparvarlik yoki magik ko‘rinishlar esa uning oqimlari hisoblanadi . Ernest Xemingueyning “Chol va dengiz 15 ” qissasi adabiyotshunoslikda asosan “Realizm” yo‘nalishiga mansub asar deb tan olinadi. Biroq, bu asar 14 Зарубежная литература. Под ред. С. В. Тураева. – Москва, 1884. 15 E. hemenguey. Chol va dengiz. O‘zbekiston milliy ensklopediyasi, 2018. –b. 19 . 18 shunchaki an’anaviy realizm emas, balki “psixologik realizm” va ma’lum darajada “ekzistensializm” kabi falsafiy oqim unsurlari bilan boyitilgan o‘ziga xos uslubiy namunadir. Realizmning bosh belgisi – voqelikni qanday bo‘lsa, shunday aks ettirishdir. Xeminguey asarda baliqchi Santyagoning og‘ir mehnatini, uning qadoq qo‘llarini, dengizdagi azobli kunlarini, akulalar bilan jangi va oxir-oqibat faqat baliq skeleti bilan qaytib kelishini o‘ta aniqlik va “shafqatsiz” reallik bilan tasvirlaydi. Bu yerda hech qanday romantik bo‘yoq yoki mo‘jiza yo‘q. Xeminguey realizmning yangi bir qirrasini –“muztog‘ nazariyasi”ni yaratgan. Bunda matnning yuzasida faqat faktlar (cholning harakatlari) ko‘rinsa-da, matn ostida ulkan ruhiy va falsafiy qatlam yashirin bo‘ladi. Cholning ichki monologlari, uning o‘z-o‘zi bilan gaplashishi, baliq bilan “muloqoti” orqali inson ruhining eng chuqur, realistik kechinmalari ochib beriladi. Bu esa “psixologik realizm”ning yorqin belgisidir. Realizmda qahramon muayyan sharoitda o‘z xarakterini namoyon etadi. Santyago –real hayotiy qiyofa. Uning “Inson mag‘lub bo‘lish uchun yaratilmagan. Insonni yo‘q qilish mumkin, lekin uni yengib bo‘lmaydi” degan g‘oyasi romantik xayol emas, balki insonning yashash uchun kurashdagi real irodasidir. Uning akulalar bilan jangi mag‘lubiyat bilan tugasa-da, bu mag‘lubiyat hayotning haqiqiy qonuniyatidir. Asar realizm doirasida bo‘lsa-da, unda ekzistensializm oqimining ta’siri seziladi. Insonning borliq bilan yakkama-yakka qolishi, yolg‘izlikdagi kurashi, hayotning mazmunini faqat kurashda deb bilishi ekzistensialistik qarashlardir. Santyago o‘z taqdiri bilan yuzma-yuz kelgan real shaxsdir. “Chol va dengiz” asari voqelikni obektiv, detallarga boy va hayotiy mantiq asosida tasvirlagani uchun Realizm (xususan, XX asr Amerika realizmi) yo‘nalishiga kiradi. U an’anaviy realizmdan o‘zining lakonizmi (qisqaligi) va chuqur ramziyligi bilan ajralib tursa-da, asosi baribir hayotiy haqiqatga tayanadi. “Odamzodni yanchib tashlash mumkin, lekin uni yengib bo‘lmaydi“ ushbu mashhur jumla ko‘pchilikka tanish. Ernest Hemingueyning “Chol va dengiz“ 19 asaridan olingan parcha asarning butun bir ma’no va g‘oyasini qamrab oladi. Odamni yanchib tashlash deganda jismi nazarda tutilgan. Uni bir lahzada yanchish, tilka-pora qilish mumkin, ammo ruhini, irodasini yengish oson emas, deyarli imkonsiz. Chunki inson zoti yengilishni qabul qilolmaydi. Harakatdan, yengish sari odimlashdan to‘xtamaydi? To‘xtolmaydi. Yozuvchi “Chol va dengiz” 16 asarini 51 yoshida 2 oy davomida yozgan. Demak, u bu paytda qirchillama yoshlik davridan o‘tib, keksalik bilan yuzlashayotgan bo‘ladi. Ko‘ngil to‘la orzu-umidlar saragi sarakka, puchagi puchakka ajralayotgan palla adib bor mahoratini ishga solgan holda o‘ziga ikki oy davomida “dalda” yaratadi. Asar voqea va qahramonlari judayam oddiy. Ammo shu bilan birga hayotning azaliy haqiqatlarini o‘zida jamlagan. Insonga o‘zgacha ruh, olg‘a borishga chorlovchi, imkon beruvchi durdona qissa. Syujyet: Asarning syujyetiga biroz to‘xtalsak. Santyago ismli chol Kubadagi kichik qishloqda yashaydi. U baliqchilik bilan shug‘ullanardi. Cholning to‘riga 84 kundan buyon baliq ilinmaydi. Ammo u bundan sirayam umidsizlikka tushmaydi. Manolin – chol bilan birga baliq ovlagan bola. Ota-onasi cholni omadsiz sanagani uchun unga boshqa qayiqqa chiqishni buyurgan edi. Ammo bola Santyagoni juda yaxshi ko‘rardi. O‘zi uchun ideal ustoz deb biladi cholni. Xullas, bu gal chol omadiga ishonib dengizga yo‘l oladi. Dastlab, qahramonimiz kichkina tunets balig‘ini ushlaydi. So‘ng esa juda katta baliq qarmoqqa ilinadi. Ulkan baliq qayiqni uzoqqa tortib keta boshlaydi. Chol uning yonida Manolin yo‘qligidan xafa bo‘ladi, bunday paytlarda bolaning yordami juda asqatardi. Shunday qilib, chol baliq bilan uzoq «jang» qiladi. Umid va ishonch uni bir zumga bo‘lsa-da tark etmaydi. Santyagoga tashqi muvaffaqiyat yetishmasa ham, uning ishonch, umidi uni oldinga boshlayveradi. 16 E. hemenguey. Chol va dengiz. O‘zbekiston milliy ensklopediyasi, 2018. –192 b. 20 Misli ko‘rilmagan kattalikdagi baliqni o‘ldirishga muvaffaq bo‘ladi. O‘lgan baliqni qayig‘iga mahkamlab, ortga qaytadi. Ammo u ancha olislab ketgan edi. Baliqdan oqayotgan qon akulalarni boshlab keladi. Chol bir necha bor akulalar bilan kurashib, anchasini yer tishlatadi. So‘nggi kuchi qolguncha kurashib, baliqni himoya qildi. Lekin uyiga yetib kelgunga qadar baliqning faqat bosh qismi va suyaklari qolgandi xolos. Chol shunchalar katta baliq tutgandiki, ilgari unga ishonchsizlik bilan qaragan ko‘zlar, endi hayrat bilan boqardi. Garchi chol butun baliq bilan qaytmagan bo‘lsa-da, hammasini uddalagandi. Bu muvaffaqiyatiga esa uning umidi, sinmas irodasi sabab bo‘ldi. Asarda chol va bola tili orqali beysbol chempioni Di Majo haqida gap boradi. Bu chempionga chol o‘zini ko‘p taqqoslaydi. Bu ham bejiz emas. Di Majo minglab insonlar qarshisida o‘zining nimalarga qodir ekanini isbotlay olgandi. Bizning Santyago esa yolg‘iz o‘zi, dengizda, atrofida baliqlar va qushlardan boshqa jonzot yo‘q. Bu holatda chol o‘ziga o‘zini isbotlashi kerak. Hayotda eng muhimi ham, eng qiyini ham aslida shudir. Chunki inson biladi o‘zining nimalarga qodir ekanini. Nimalar qilishini, nimalar qila olishini, qachon va qay tarzda amalga oshira olishi o‘ziga yaxshi ayon bo‘ladi. Shunday ekan, odam o‘ziga o‘zini isbotlab, katta narsalarga qodir ekanini ko‘rsatolsa, undagi o‘ziga ishonch yuksaladi. Bu esa irodani mustahkamlab, orzularni kattalashtiradi. Santyago buni uddaladi. O‘zining kuchliligini o‘ziga amalda isbotladi. Asarda har bir buyum, har bir narsa ramziydir. Dengiz bu – hayot. Qayiq – umr. Baliq – orzu. Akulalar – dushmanlarimiz. Dengiz qayiqni chayqatganidek, ba’zan dovul bilan hamla qilsa, ba’zan sokin bo‘lganidek, umrimiz davomida hayot bizga turli sinovlar, og‘irlig-u yengillik, xursandchiliklar beradi. Chol baliqni tutgach uni asrab qolish uchun jon olib, jon berganidek biz ham yetishgan orzularimizni akula bo‘lmish dushmanlarimizdan himoya qilishga tirishamiz. Kurashib daf qilishga urinamiz. Orzularimizga chang soluvchi akulalar esa har doim topiladi… 21 Lekin siz o‘zingizni kuchli va irodali hisoblasangiz, orzungizni mahkam ushlang va u akulalarning iflos tishlari orasida nimtalanishiga jim qarab turmang. Santyago chol singari qo‘lingizda nimaiki bor hammasini ishga solgan holda mardonavor kurashing. Chunki siz bu orzuni chol singari uzoq vaqt, 87 kun kutgansiz. 17 Ernest Xemingueyning “Chol va dengiz” qissasi kompozitsion qurilishi jihatidan “klassik uchlik“ (tugun, rivojlanish, yechim) tamoyillariga to‘liq javob bersa-da, uning ichki strukturasi. Asar kompozitsiyasini yaxlit matn ko‘rinishida quyidagicha tahlil qilish mumkin: Asar boshida biz Santyagoning ijtimoiy va ruhiy holati bilan tanishamiz. Sakkizdan to‘rt kun davomida baliq tutolmagan chol “salao” (omadsiz) tamg‘asini olgan. Tugun cholning qirg‘oqdan uzoqlashib, ochiq dengizga, “omadli hudud”ga yolg‘iz chiqishi bilan boshlanadi. Bu yerda kompozitsion ziddiyat (konflikt) ikki yo‘nalishda: inson va tabiat (baliq) hamda inson va uning o‘z jismoniy imkoniyatlari o‘rtasida qo‘yiladi. Asar syujetining rivojlanishi cholning ulkan Marlin (qilich-baliq) bilan bo‘lgan uch kunlik jangi ustiga qurilgan. Bu qismda emotsional dinamika cholning jismoniy og‘rig‘i va ruhiy bardoshi bilan baravar yuksalib boradi. Santyagoning baliq bilan bo‘lgan “muloqotlari”, o‘tmishdagi kuch-qudratini eslashi (afrikalik sherlar, bilak kuchi sinovi) kompozitsiyaga retrospektiv (o‘tmishga qaytish) xarakter beradi. Asarning kulminatsiyasi cholning nihoyat baliqni yengib, uni qayiqqa bog‘lagan va g‘alaba qozongan lahzasidir. Biroq bu cho‘qqi uzoq davom etmaydi, chunki syujetning yangi va yanada shiddatli burilishi – akulalar hujumi boshlanadi. Akulalar bilan jang –cholning jismoniy mag‘lubiyati, ammo ma’naviy g‘alabasining isbotidir. Kompozitsion jihatdan bu qism g‘alabadan keyingi og‘ir yo‘qotishni ifodalaydi. Yechim –Santyagoning qirg‘oqqa faqat baliq skeleti bilan qaytib kelishi. Tashqi qarashda u yutqazgan, ammo uning uyiga kelib, Manolin bilan 17 https://kun.uz/news/2023/07/14/chol-va-dengiz-insonning-yengilmas-irodasi-haqida-asar 22 ko‘rishishi va yana sherlarni tush ko‘rishi asarning g‘oyaviy yechimini beradi: insonni mahv etish mumkin, lekin uni yengib bo‘lmaydi. Asar kompozitsiyasi o‘ta lakonik (lo'nda). Unda ortiqcha personajlar yoki chalg‘ituvchi voqealar yo‘q. Butun e’tibor chol, baliq, dengiz va akulalardan iborat to‘rtlikka qaratilgan. Dengiz bu yerda shunchaki makon emas, balki hayotning ramziy maydoni, baliq inson intiladigan oliy maqsad, akulalar esa o‘sha maqsad yo‘lidagi to‘siqlardir. Xeminguey ushbu kompozitsion unsurlar orqali “oddiy baliqchi sarguzashtini” insoniyatning borliq bilan bo‘lgan abadiy kurashi darajasidagi ulkan epik asarga aylantira olgan. “Chol va dengiz“ kompozitsiyasi shunday qurilganki, undagi har bir detal (cholning jarohatlangan qo‘li, beysbol haqidagi o‘ylari, dengiz qushlari) asar yakunidagi yagona falsafiy xulosaga inson irodasining cheksizlik darsiga xizmat qiladi. Ernest Xemingueyning “Chol va dengiz” qissasi kompozitsion qurilishi jihatidan “klassik uchlik“ (tugun, rivojlanish, yechim) tamoyillariga to‘liq javob bersa-da, uning ichki strukturasi. Asar kompozitsiyasini yaxlit matn ko‘rinishida quyidagicha tahlil qilish mumkin: Asar boshida biz Santyagoning ijtimoiy va ruhiy holati bilan tanishamiz. Sakkizdan to‘rt kun davomida baliq tutolmagan chol “salao” (omadsiz) tamg‘asini olgan. Tugun cholning qirg‘oqdan uzoqlashib, ochiq dengizga, “omadli hudud”ga yolg‘iz chiqishi bilan boshlanadi. Bu yerda kompozitsion ziddiyat (konflikt) ikki yo‘nalishda: inson va tabiat (baliq) hamda inson va uning o‘z jismoniy imkoniyatlari o‘rtasida qo‘yiladi. Asar syujetining rivojlanishi cholning ulkan Marlin (qilich-baliq) bilan bo‘lgan uch kunlik jangi ustiga qurilgan. Bu qismda emotsional dinamika cholning jismoniy og‘rig‘i va ruhiy bardoshi bilan baravar yuksalib boradi. Santyagoning baliq bilan bo‘lgan “muloqotlari”, o‘tmishdagi kuch-qudratini eslashi (afrikalik sherlar, bilak kuchi sinovi) kompozitsiyaga retrospektiv (o‘tmishga qaytish) xarakter beradi. Asarning kulminatsiyasi cholning nihoyat baliqni yengib, uni qayiqqa 23 bog‘lagan va g‘alaba qozongan lahzasidir. Biroq bu cho‘qqi uzoq davom etmaydi, chunki syujetning yangi va yanada shiddatli burilishi – akulalar hujumi boshlanadi. Akulalar bilan jang –cholning jismoniy mag‘lubiyati, ammo ma’naviy g‘alabasining isbotidir. Kompozitsion jihatdan bu qism g‘alabadan keyingi og‘ir yo‘qotishni ifodalaydi. Yechim –Santyagoning qirg‘oqqa faqat baliq skeleti bilan qaytib kelishi. Tashqi qarashda u yutqazgan, ammo uning uyiga kelib, Manolin bilan ko‘rishishi va yana sherlarni tush ko‘rishi asarning g‘oyaviy yechimini beradi: insonni mahv etish mumkin, lekin uni yengib bo‘lmaydi. Asar kompozitsiyasi o‘ta lakonik (lo'nda). Unda ortiqcha personajlar yoki chalg‘ituvchi voqealar yo‘q. Butun e’tibor chol, baliq, dengiz va akulalardan iborat to‘rtlikka qaratilgan. Dengiz bu yerda shunchaki makon emas, balki hayotning ramziy maydoni, baliq inson intiladigan oliy maqsad, akulalar esa o‘sha maqsad yo‘lidagi to‘siqlardir. Xeminguey ushbu kompozitsion unsurlar orqali “oddiy baliqchi sarguzashtini” insoniyatning borliq bilan bo‘lgan abadiy kurashi darajasidagi ulkan epik asarga aylantira olgan. “Chol va dengiz“ kompozitsiyasi shunday qurilganki, undagi har bir detal (cholning jarohatlangan qo‘li, beysbol haqidagi o‘ylari, dengiz qushlari) asar yakunidagi yagona falsafiy xulosaga inson irodasining cheksizlik darsiga xizmat qiladi. 24 XULOSA Ernest Xemingueyning “Chol va dengiz” qissasi jahon adabiyoti tarixida realizm yo‘nalishining yangi bosqichi: neo-realizm yoki qat’iy realizm sifatida e’tirof etiladi. Asarda realizmning an’anaviy unsurlari saqlangan holda, unga yangicha uslubiy joziba berilgan. Quyida asardagi realizmga xos xususiyatlarning ilmiy-nazariy tahlili keltiriladi. Realizmning eng birlamchi sharti voqelikni barcha detallari bilan aniq tasvirlashdir. Xeminguey qissada baliq ovlash texnikasini shunday mahorat bilan chizadiki, kitobxon qayiqdagi har bir harakatni, qarmoqning tortilishi-yu, arqonning cholning yelkasini qanday qirqib yuborganini jismonan his qiladi. Baliqning vazni, akulalarning turlari, dengizdagi shamol va oqimlar – barchasi ilmiy aniqlik bilan tasvirlangan. Bu tasvirlar shunchaki bezak emas, balki asarning hayotiy ishonchliligini ta’minlovchi poydevordir. Realizmning fundamental qoidasi bo‘lgan “tipiklik” Santyago obrazida to‘liq namoyon bo‘ladi. Santyago –g‘ayritabiiy kuchga ega qahramon emas, balki Kuba qirg‘oqlarid a yashovchi minglab qashshoq va qariya baliqchilar ning umumlashtirilgan (tipik) qiyofasidir. Uning muammolari (ochlik, yolg‘izlik, keksayish, ijtimoiy chetlanish) o‘sha davr va muhit uchun xosdir. Biroq, Xeminguey bu tipik qahramonni o‘ziga xos individual xususiyatlar bilan boyitib, uning irodasini umuminsoniy miqyosga ko‘taradi. Realizmda qahramonning xatti-harakatlari tashqi muhit va sharoit bilan asoslanishi shart. Santyagoning dengizga yolg‘iz chiqishi uning qashshoqligi va jamiyatdagi o‘z o‘rnini (shon-sharafini) qaytarish istagi bilan izohlanadi. Uning baliq bilan uzoq olishishi esa yashash uchun kurash (biologik determinizm) hamda o‘z kasbiga bo‘lgan sadoqatining mahsulidir. Shoir qahramonni idealashtirmaydi; uning jismoniy charchog‘i, qo‘rquvi va “ko‘ziga ko‘ringan narsalar” real insoniy holatlar sifatida beriladi. Xeminguey realizmga yangi nafas olib kirdi: u qahramonning hissiyotlarini “aytmaydi”, balki “ko‘rsatadi”. Cholning ichki kechinmalari uning tashqi harakatlari va qisqa, go‘yo o‘z-o‘ziga aytilgan gaplari orqali ochiladi. “Iseberg” tamoyiliga 25 ko‘ra, matndagi oddiy voqelik (suv ustidagi qism) ostida ulkan falsafiy-ruhiy qatlam (suv ostidagi qism) yotadi. Cholning baliqni "“birodar” deb atashi yoki beysbol haqidagi xayollari uning yolg‘izligini va ma’naviy olamini realizm qonuniyatlari asosida ochib beradi. Realizmda tabiat qahramonga “yordam beruvchi” mo‘jizaviy kuch emas, balki inson irodasiga bo‘ysunmaydigan, o‘z qonuniyatlariga ega bo‘lgan obyektiv borliqdir. Dengiz Santyago uchun ham ona (La Mar), ham dushman (El Mar). U chiroyli, lekin shafqatsiz. Akulalarning baliqni yeb ketishi – tabiatning real qonuni. Shoir bu yerda adolat yoki rahmdillik qidirmaydi, balki hayotning bor haqiqatini boricha ko‘rsatadi. “Chol va dengiz” asarida realizm falsafiy-ramziy realizm darajasiga ko‘tarilgan. Xeminguey voqelikning har bir zarrasinini o‘ta aniqlikda tasvirlash orqali inson va borliq o‘rtasidagi munosabatlarning real manzarasini yaratgan. Asar nima uchun realizm durdonasi? Chunki u inson irodasini mo‘jizalar bilan emas, balki qonli mehnat, azob va qat’iyat kabi real hayotiy unsurlar orqali ulug‘laydi. 26 FOYDALANGAN ADABIYOT RO‘YXATI. 1.Ilmiy nashrlar 1. Alimuhamedov I. Antik adabiyot tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1975. 2. Jo‘rayev T. Jeyms Joys. – Toshkent: Navro‘z, 1993. 3. Normatov U. Qodiriy bog‘i (Abdulla Qodiriy hayoti va ijodi haqida). – Toshkent: Yozuvchi, 1995. 4. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. Davlat ilmiy nashriyoti, 2000. 5. Sharafiddinova M. XX asr adabiyotida absurd hayot ruhi // “Jahon adabiyoti” jurnali, 1-son. 6. Vanspalkeren K. Amerika adabiyotining asoslari. – Toshkent, 1994. 7. Vohidov E., Qurbon Sh. O‘zimizning “Faust” (O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidov bilan shoir Shukur Qurbon suhbati) // “Jahon adabiyoti” jurnali, 9-son. 8. Зарубежная литература. Под ред. С. В. Тураева. – Москва, 1884. 9. Мартинсон Х. Модернизм. – Москва, 1986. 10. Ортега-и-Гассет Х. Дегуманизация искусства. – Москва: Радуга, 1991. 11. Сартр Ж. П. Объяснение “Постороннего” // “Назвать вещи своими именами”. – Москва, 1986. 12. Теория литературы. Том IV. Литературный процесс. – М.: ИМЛИ РАН, Наследие, 2001. III. Xorijiy tillardagi manbalar 13. Brod M. Verzweiflung und Erlösung im Werk F. Kafkas. – Frankfurt-am-Main, 1959. 14. David C. Franz Kafka. – Paris: Pléiade, 1976–1989. IV. Badiiy adabiyotlar 15. E. hemenguey. Chol va dengiz. O‘zbekiston milliy ensklopediyasi, 2018. –192 b. V. Intenet manbalari 15.https://kun.uz/news/2023/07/14/chol-va-dengiz-insonning-yengilmas-irodasi- haqida-asar 27

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ADABIYOTDA ADABIY YO‘NALISH VA OQIMLARNING NAZARIY JIHATLARI

II BOB. ERNEST HEMINGUEY “CHOL VA DENGIZ” ASARIDA REALIZMNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить