Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 58.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Etnotoponimlar

Купить
Mundarija: KIRISH ...............................................................................................................3 I.BOB . ETNOTOPONIMLARNING O’ZLIKNI ANGLASH, TARIXIY XOTIRANI MUSTAHKAMLASHNING NAZARIY METODI…….. .......5 1.1. Toponimika tushunchasi va uning mohiyati ...............................................5 1.2. O zbekiston tarixini o rganishda toponimikaning tutgan o rni...................13ʻ ʻ ʻ II BOB. ETNOTOPONIMLAR NING MILLIY O‘ZLIKNI ANGLASHDAGI AHAMIYATI .....................................................................22 2.1.Etnotoponimlar va ularning toponimik tahlili..............................................22 2.2. Etnotoponimlarning milliy o‘zlikni anglash va tarixiy xotirani tiklashda etnotoponimlarning tutgan o‘rni.........................................................................28 XULOSA ............................................................................................................33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..........................................................34 1 KIRISH Mustaqil Respublikamizda tarixiy xotirani tiklash, milliy o‘zlikni anglash va jamiyatimizda tarixiy ongni yuksaltirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A. Karimov tomonidan ilgari surilgan g‘oyalar xalqimiz tarixini chuqur va haqqoniy o‘rganish, ayniqsa, milliy davlatchiligimiz taraqqiyotiga xizmat qilgan tarixiy voqealar, shaxslar va hududlar haqidagi bilimlarni ommalashtirishga yo‘naltirilgan edi. Shu jumladan, toponimlar, xususan, etnotoponimlar xalqimizning tarixiy taraqqiyoti, etnik tarkibi va madaniy hayotining bevosita aksidir. Har bir inson o‘z ismi bilan taniladi. Ba’zan bir xil ismli kishilar ko‘p bo‘lishi mumkin, bunday holatda ularni farqlash uchun laqab yoki familiyalar qo‘llaniladi. Bu jarayon aslida insoniyatning narsalar va hodisalarni farqlash, tartibga solish ehtiyoji natijasidir. Inson o‘z atrofiga nom bermasdan yashay olmaydi. Dunyo miqyosida mavjud bo‘lgan har bir narsa — o‘simlik, hayvon, yer shakllari, suv havzalari, shahar va qishloqlar — o‘z nomiga ega. Bu nomlar esa nafaqat ularni anglash, balki bir-biridan farqlashga xizmat qiladi. Shunday nomlar sirasiga kiruvchi geografik nomlar — toponimlar va ularni o‘rganadigan fan — toponimika insoniyat tarixiy xotirasi va madaniy merosining ajralmas qismidir. Toponimlar ko‘pincha xalqning tili, tarixi, yashash joyi va ijtimoiy hayoti bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Ayniqsa, etnotoponimlar — ya’ni turli xalq va elat nomlari bilan bog‘liq joy nomlari — bir elatning o‘zligini anglashida, tarixiy xotirasini saqlab qolishida muhim vosita hisoblanadi. Etnotoponimlar millat, urug‘ va elatlar nomlari asosida shakllanadi va ko‘pincha o‘sha joylarda yashagan yoki yashayotgan xalqlarning etnik tarkibi, migratsiya yo‘llari, tarixiy qadriyatlari haqida muhim ma’lumotlarni saqlaydi. 2 Ular zamonlar osha xalqning o‘zligini eslatib turadigan, milliy xotirani uyg‘otadigan, hududiy va madaniy identitetni mustahkamlovchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu bois, etnotoponimlarni o‘rganish nafaqat tilshunoslik yoki geografiya fanlari uchun, balki tarix, madaniyatshunoslik va milliy ongni shakllantirish kabi sohalar uchun ham alohida ilmiy va amaliy ahamiyatga egadir. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, bugungi kunda tarixiy- geografik nomlarning, ayniqsa, etnotoponimlarning kelib chiqishini o‘rganish orqali nafaqat geografik va tarixiy bilimlar boyitiladi, balki milliy ong va yurtparvarlik tuyg‘ulari mustahkamlanadi. Bu esa xalqimizning tarixiy ildizlariga bo‘lgan hurmat va sadoqatni oshiradi. Kurs ishining maqsadi – XVI-XIX asrlar doirasida etnotoponimlarning shakllanishi, ularning mazkur davr tarixiy jarayonlaridagi o‘rni va bugungi kungacha saqlanib qolgan tarixiy xotirani mustahkamlovchi omil sifatida o‘rganishdir. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: -Etnotoponim tushunchasining ilmiy-nazariy asoslarini yoritish hamda ularning toponimik tizimdagi o‘rnini aniqlash; -Etnotoponimlar orqali xalqimizning o‘zlikni anglash jarayoni va tarixiy xotiraning shakllanishiga ta’sirini ochib berish; -Tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va zamonaviy tadqiqotlar asosida etnotoponimlarning ilmiy izohini berish; -Mustaqillik yillarida tarixiy-geografik nomlarni tiklash va milliy qadriyatlarni asrashda etnotoponimlarning ahamiyatini ko‘rsatish. Kurs ishining obyekti – O‘lkamiz tarixiga oid yozma manbalar, tarixiy hujjatlar, etnotoponimik xaritalar hamda zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosida mazkur hududdagi etnotoponimlar tahlili. 3 Kurs ishining predmeti – Etnotoponimlarning tarixiy jarayonlardagi o‘rni, ularning ijtimoiy-madaniy mazmuni va hozirgi davrdagi aks-sadosini tahlil qilish. Kurs ishining tuzilishi – Kirish, ikki bob, to‘rt paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I.BOB . ETNOTOPONIMLARNING O’ZLIKNI ANGLASH, TARIXIY XOTIRANI MUSTAHKAMLASHNING NAZARIY METODI 1.1.Toponimika tushunchasi va uning mohiyati 1917 yilga qadar toponimika mustaqil fan sifatida o rganilmay, uningʻ vazifasini tarixiygeografiya fani bajarib kelardi.Toponimika geografik nomlar, kishi ismlarini o rganadigan fan sifatida maydonga keldi. Toponimikani “zamin ʻ tili”, ya’ni er tili deb ham atashadi. Toponimika atamasi lotin tilidan olingan bo‘lib, “topos” — joy, “onom” yoki “onima” — nom, umuman joy nomini o‘rganadigan fan degan ma’noni bildiradi. Geografik nomlar va zamin qa’rida o‘rganilmayotgan nomlar, insonlarga qo yilgan ismlar toponimikaning ʻ o rganish manbai hisoblanadi. Toponimika ikki ob’ektdan: mikro va makro ʻ toponimlardan iborat bo lib, mikrotoponimika — grammatik jihatdan mayda ʻ ob’ektlarni, ya’ni “turdosh otlarni”, mikroob’ektlarning nomlarini, ʻ makrotoponimika esa atoqli otlar, ya’ni yirik ob’ektlarning nomlarini tadqiq qiladi. 1 Hozirgi vaqtda toponimika faqat katta va yirik ob’ektlarning: tog lar, ʻ o rmonlar, vodiylar, vohalar, shaharlarning nomlarinigina emas, balki kichik ʻ ob’ektlarning — mahallalar, daralar; jarliklar, anhorlar, daryo irmoqlari, ariqlar va ko llarning nomlarini Geografiyaga oid atamalar turdosh otlar toponimika ʻ tarkibiga to lig icha kirmaydi, ammo ular toponimikani o rganishda katta ʻ ʻ ʻ ahamiyatga egadir 4 . 1 Nafasov T. O’zbekiston toponimlarining izoh’li lug oti.T.,1988. ʻ 4 Qorayev.S Toponomika Toshkent,2006. 4 Nomsiz “ob’ekt” — toponim emas. Toponimika geografiyaga oid joylarni emas, balki ularning nomlarini o rganadi.Toponimikaning tilshunoslik,ʻ tarih geografiya, arxeologiya va boshqa fanlarga aloqadorligi uning muhim xususiyatlaridandir. Toponimikaga oid ma’lumotlar tadqiq qilinayotganda tarixiy ma’lumotlarga, ayniqsa arxeologiyaga oid tekshirish natijalariga suyangan holda ish ko rish zarur. Chunki toponimika ko pincha tarixiy ʻ ʻ dalillarga va isbotlarga muhtoj. Masalan, biror yodgorlmkning nomini o rganish uchun, albatta, uning qaysi davrda yaratilganligini va nima sababdan ʻ shu nom berilganligini tarixiy davr sharoiti muhiti nuqtai nazaridan tadqiq qilish talab etiladi. Tadqiqotning yozma manbalarga ko pincha arxeologiyaga ʻ oid ma’lumotlarga suyangan holda ish ko rish usuli nomlarning qo yilgan ʻ ʻ davrini aniqlashga va nomlarning paydo bo lishini o rganishga qo l keladi. Bir ʻ ʻ ʻ nomning o zgarishini kuzatmoq uchun birmuncha vaqt ketadi ʻ Toponimik asoslarga vaqt, manbalar va yo nalishlar bo yicha joylarga ʻ ʻ aholining ko chishi, o rnashishi kiradi. Toponimlar aniq tarixiy jarayon bo lib, ʻ ʻ ʻ u aholining ko chishi, madaniy, iqtisodiy vatil munosabatlari bilan vujudga ʻ keldi, so ng tarqala boshlaydi. Toponimika jamiyatning muomala vositasi ʻ bo lgan tilni, uning iqtisodiyotini, madaniyatini va tarixiy taraqqiyotini ʻ o rganish jarayonida o sib, rivojlanib boradi. Toponimik nomlar manbai va ʻ ʻ ularni o rganishda qo llanilgan uslub va usullarning to g riligini aniqlash ʻ ʻ ʻ ʻ maqsadida yozma va boshqa manbalar qo lyozmalar, akt materiallari, aholi ʻ joylashgan chegaralarni aks ettiruvchi bosh (asosiy) va maxsus xaritalar hamda ilmiy safar xaritalari bilan solishtirib chiqiladi. Toponomikada xam, moddiy va madaniy yodgorliklar o rganilganidek, oddiydan murakkabga, ya’ni bugungi ʻ kundan asrlar ichkarisiga kirib borish zarur. Bilish murakkab dialektik jarayondir, chunki bu usul bilan madaniy qatlamlarning eng qadimiysidan boshlab, to navqironigacha momlarning manbai asta-sekinlik bilan ochiladi nomlarning “yoshi” aniqlanadi. O z navbatida toponimik nomlar tarix uchun ʻ ham bebaho manbadir. Geografik nomlar uzoq muddatli bo lib, ma’lum ʻ 5 hududdagi u yoki bu xalqning tili haqida guvoxlik beradi. Nomlar ma’lum bir aholining hamjihatligi yoki tarqoqligiga hambog liqdir.ʻ Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida nomlar juda kam bo lgan, keyinchalik aholi ʻ paydo bo lib, qo yilgan nomlar xam ko p vaqtlar o tishi bilan boshqa nomlarga ʻ ʻ ʻ ʻ o zgartirilib yuborilgan yoki butunlay yo q bo lib qetgan. Ezma manbalardagi ʻ ʻ ʻ toponimikaga oid ma’lumotlar tahlil qilinganda buni yaqqol ko rish mumkin. ʻ Bu noqeani hozirgi vaqtda xam aniq ko rishimiz mumkin. Ayrim shahar va ʻ qishloqlarning eski nomlari o rniga yangi nomlar qo yiladi, bu eski nom nima ʻ ʻ uchun yo qotildi-yu, nima uchun yangi nom qo yildi, buning sabablarini ham ʻ ʻ aniqlashmumkin. O tmishda esa yangi zamindor (er egasi) paydo bo lishi bilan ʻ ʻ ko pincha aholi eski geografik nomlar o rniga shu zamindorning nomini ʻ ʻ qo yishgan. Dialektologiyadan farqli o laroq toponimikaga oid ma’lumot ʻ ʻ to plashda, joylarning nomlarini o rganishda aholidan yoppasiga so rash uslubi ʻ ʻ ʻ qo‘llaniladi. Faqat shunday uslub bilangina turli daralar, kichik soy va anhorlar, jarliklar, ko llar va boshqa shunga aloqador bo lgan nomlarning miqdorini ʻ ʻ aniqlash mumkin, xolos. SHunday joylarning hammasi aholi yashaydigan joylarning kartasiga yoki aholi joylari ro yxatiga kiritilmagan, ehtimol ʻ kiritilmasa ham kerak. Toponimikaning eng katta xizmati shundaki, u hujjatxona hujjatlarini sinchiklab o rganish, xalq og zaki ijodi asosidagi ayrim ʻ ʻ tomonlar va nihoyat hech qanday manbalarda aks ettirilgan noma’lum joylarni bizga ma’lum qiladi. Toponimikaga oid ma’lumotlar yig ishda va joy ʻ nomlarining kelib chiqishini o rganishda etnografiya ham katta rol o ynaydi. ʻ ʻ 2 Toponimikaning ayrim toifalari va tizimlari o rtasidagi o zaro aloqalarni ʻ ʻ o rganish yo li bilan toponimlarni tavsiflash toponimik tadqiqotlarning asosini ʻ ʻ tashkil etadi. Ko pgina mutaxassis toponimistlar mahalliy toponimlarni har ʻ tomonlama regional tadqiq qilishga katta e’tibor beradilar. Bunda, albatta, mikro va makro toponimikani o zaro taqqoslash zarur. Toponimika vazifalarini ʻ aniqlar ekanmiz, ma’lum joyning geografik nomi tarixi to laroq, shu o lkada ʻ ʻ 2 Nikonov V.A. Vvedenie v toponimku. M., 1965. 6 yashagan xalqlar tarixi bilan bog liq xolda aniqlanishini uning asosiy maqsadiʻ qilib olishimiz zarur. Bundan tashqari, toponimikaga oid tadqiqog ma’lumotlaridan foydalanilayotganda o sha o lka xalqlarining tilini o rganish, ʻ ʻ ʻ arxeologiya va etnografiyaga oid ma’lumotlarni hisobga olish maqsadga muvofiqdir. 3 Toponimikaga oid tadqiqot olib borilayotgan rayonning tabiiy geografiyasini, o tmish tarixini, til tarixini yaxshi bilish shart. Toponimikani ʻ o rganishda yuqoridagilarga amal qilingan taqdirdagina tadqiqotchi o z ʻ ʻ maqsadiga erishishi mumkin. Tadqiqotni toponimikaga oid ma’lumotning yaratilgan davri va tarixini aniqlashdan boshlash kerak .Hozirgi vaqtda toponimistlar joy nomlarini faqat etimologik va semantik jihatdangina emas, balki so z yasalishi jihatidan ham tahlil qilmoqdalar. Antrotoponim kishining ʻ ismi, familiyasi, laqabini (masalan, Mahmud Koshg ariy, Munis Xorazmiy), ʻ antrotoponimika kishi ismi, shahar, qishloq, ovul va shu kabi joylarning nomidan olingan toponimlarni (masalan, Toshkentboy, Qo qonboy, Xo jaqul, ʻ ʻ etnotoponim esa qabila, urug -aymoq nomiga qo yilgan nomlarni (masalan ʻ ʻ Qozoqboy, Qirg izboy, o zbek)o rganadi.Dalvarzin, Qo ng irot, Nukus, Mitan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ va hokazolarni istisno qilganda, barcha toponimlar ikki va undan ortiq tarkibiy qismdan (komponentdan) iborat. Bunday qaraganda hech qanday qo shimchasiz faqat bir so zdan iboratday tuyuladigan Jizzah Qo qon, ʻ ʻ ʻ Yozyovon, G alcha kabi toponimla raslida ikki komponentdan tuzilgan.Biroq, ʻ Qarshi (saroy, qasr), Hisor (qo rg on), Buxero (bixara — ibodatxona), chim ʻ ʻ (qo rg on) ʻ ʻ ( yon (bekat), yop (kanal) kabi nomlar mustaqil toponimlar shaklida uchraydi. Ba’zan esa qum, zah supa kabi geografik atamalar ham hech qanday qo shimchasiz toponimlar hosyl qilgan. Biroq ana shunday birgina geografik ʻ atamadan tuzilgan nomlar ko pincha shu toponimlarning xalq og zida ʻ ʻ qisqartirilgan shakli bo lib chiqadi. Masalan, Qumqishloq deyish o rniga Qum; ʻ ʻ Zaxariq deyish o rniga Zah Supatepa deyish o rniga Supa deb qo ya qodishadi. ʻ ʻ ʻ Biroq hech qanday qo‘shimchasiz Tol, Pidana (yalpiz), Yantoq, Tulki kabi 3 A.Nabiev. “Tarixiy o lkashunoslik ” T. 1979 yil. ʻ 7 nomlar ma’naviy jihatdan aslida bu o simlik va hayvonlarga hech qandayʻ aloqasi bo lmasligi, ko pincha tamomila boshqa so zlarning fonetik jihatdai ʻ ʻ ʻ o zgarishi natijasida shu shaklni olgan bo lishi mumkin. ʻ ʻ Toponimikani o rganish ma’lumot to plashdan boshlanadi. Bu ish odatda ʻ ʻ o lkashunoslik bo yicha tadqiqot olib borilayotgan mikrorayon qishloq, ovul, ʻ ʻ kolxoz-sovxoz hududida, keyinchalik ma’muriy rayon xamda viloyat va nihoyat jonajon o lka miqyosida amalga oshiriladi. Toponimik ma’lumot ʻ yig ish ishini boshlashdan avval ma’lumotlarni qanday va qaerlardan to plash ʻ ʻ hamda kimlar bilan qanday mavzuda suhbatlar o tkazishning hech ʻ bo lmaganda taxminiy ish rejasi va dasturi ishlab chiqilishi shart. Mana shu ʻ reja va dastur asosida puxta tayyorgarlik ishlari olib boriladi, so ng dala ʻ tadqiqot ishlariga o quvchi va studentlar jalb qilinadi. Dalada tadqiq ishlarini ʻ amalga oshirish jarayonida aholidan eshitgan hikoya, afsona va o tmish ʻ haqidagi suhbatlarni xamda boshqa materiallarni muntazam yozib boradigan maxsus daftar bo lishi shart. Shundan so ng surishtirish va suhbat natijasida ʻ ʻ olingan ma’lumotlarni tadqiq qilishda toponimik toifalar bo yicha maxsus ʻ kartotekalar tuziladi. Keyin shu asosda lug atlar tuziladi. Keyinchalik ʻ tadqiqotchilarning fikrini hisobga olgan holda bir tipdagi ommaviy toponimlarni sinchiklab o rganish katta ahamiyatga ega. Tadqiq qilingan va ʻ to plangan toponimik ma’lumotlar o lkashunoslik muzeylarida aniqlanadi. ʻ ʻ 4 Toponimlardan nom olgan buyumlar, o simlik, hayvonlar shu qadar ʻ ko pki, ba’zan hattoularning etimologiyasi to g risida o ylab ham o tirmaymiz. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Qo qon arava, buxori qovun, chust pichog i kabi so zlarda o sha joy nomlari ʻ ʻ ʻ ʻ hamon esga kelishi mumkin. Biroq akademiya (Afina yaqinidagi changalzor), vulkan (Tirren dengizidagi Vulkano oroli nomidan), jersi (Normandiyadagi shahar), kofe (Afrikadagi Kaffa o lkasi nomidan), olimpiada (Gretsiyadagi eng ʻ baland Olimp tog i nomidan), roman (Rim shahri nomidan olingan) kabi ʻ 4 Qorayev.S Toponomika Toshkent,2006. 8 so zlarning ham aslida toponimlar ekanini ko pincha xayolimizga hamʻ ʻ keltirmaymiz. quyida toponim nomlarga bir qancha maqollar keltiramiz. 5 Kimyoviy elementlar. Ko pgina kimyoviy elementlar joy nomlari bilan ʻ atalgan: ameritsiy (Amerika), galliy (Frantsiyaning lotincha nomi — Galliya), germaniy (Germaniya), gol’miy (SHvetsiyaning poytaxti Stokgol’mning lotincha nomi — Gol’miya), evropiy (Yevropa), indiy (Hindiston), lyutetsiy (Parijning lotincha nomi — Lyutetsiya), poloniy (Pol’sha), ruteniy (Rossiya), ittriy (Shvetsiyadagi Itterbo qishlog i) va hokazolar. ʻ Qit’alar (materiklar) va dengizlar nomlaridan hosil bo lgan toponimlar. ʻ Avstraliya — grekcha “Janubiya quruqlik” degan so z. Antik dunyo ʻ olimlarining faraz qilishicha, janubiy yarim sharda noma’lum quruqlik Terra australis inkognito bo lishi kerak edi. XVII asr o rtalarida bu quruqlik kashf ʻ ʻ etilgach, inkognito (noma’lum) so zi tushib qoladi va janubiy erni Terra ʻ Australis deya boshlaydilar. Bir vaqtlar uni “Yangi Gollandiya” deb ham ataganlar. XIX asrdan e’tiboran qisqacha Avstraliya (Janubiya) shakli qaror topdi. Yevropa — osuri tilida ereb — “kun botish”, “qorong ulik”, “g arb” ʻ ʻ demakdir. Osiyo — ruscha Aziya, xitoycha Yasiya, yaponcha Adziya. Bu nom dastlab Gomer dostonlarida tilga olingan. Miloddan oldingi V asrda Gerodot asarlarida Osiyo deb hozirgi Turkiyaning g arbiy qismi anglashilgan. Xullas, Osiyo nomi ʻ o rta dengiz sohillariga xos atoqli otdir. Bora-bora bu nom sharqiy erlarga ham ʻ yoyilib, umumlashib ketadi va avvali quyi Osiyo, so ngra Buyuk Osiyo ʻ nomlari, XVIII — XIX asrlarda Kichik Osiyo, O rta Osiyo, Markaziy Osiyo ʻ singari ayrim qismlarni anglatuvchi nomlar paydo bo ladi. Osiyo nomining ʻ ma’nosi turlicha manba va adabiyotlarda turlicha izohlangan: Aziya shahri nomidan, filosof Aziya ismidan, Aziya vodiysi nomidan kelib chiqqan deb 5 B. Ahmedov “Tarixdan qisqacha izohli lug at”, 1977 Toshkent ʻ 9 faraz qilinadi, osuri tilida asu “kun chiqish tomon”. “Sharq” ma’nosida qo llanilgan.ʻ Qora dengiz — janubiy xalqlar tomonidan berilgan nom qora so zining ʻ “shimol”, “salqin” degan ma’nosi ham bor. Uning suvi qoramtir bo lgani ʻ uchungina qora dengiz deyiladi deb izoxlash noto g ri. Milodimizdan avvalgi ʻ ʻ IX — VII asrlarda yunonlar qora dengizni yoki mamlakatimizning janubiga joylashgan bu dengizni “uzoq shimol” deb ham ataganlar. Qizil dengiz — arabcha “Bahri axmar, grekcha eritreya. Afsonaga ko ra, ʻ eron shohi eritr (qizil qalpoq) bosib olgan va Nil tomon kanal qazitgan ekan. Boshqacha izohi ham bor: qirg oqlarida qizg ish suv o tlari va chig anoqlar ʻ ʻ ʻ ʻ ko p bo lganidan shunday nom olgan. ʻ ʻ O rta dengiz — Yevropa, Afrika va Osiyo o rtalarida joylashgan dengiz. ʻ ʻ Grekcha Mediterrano — “O rta er” so zlaridan ruschaga aynan tarjima ʻ ʻ qilingan, o zbekcha shakli shundan qisqartirib olingan. Tarixiy sharq ʻ manbalarida ko pincha Rum dengizi, Shom dengizi nomlari bilan ham mashhur ʻ bo lgan. ʻ O lik dengiz — g arbiy Osiyodagi ko l. Suvi juda sho r va unda hayot ʻ ʻ ʻ ʻ yo qligidan “hayotsiz”, “jonivorsiz”, “o lik dengiz” deb atalgan. ʻ ʻ Lotin Amerikasi — Markaziy va Janubiy Amerikada ispan va portugal tillari tarqalgan. Bu tillar lotin yoki roman tillar guruhiga kiradi. Bu erda yashovchi xalqlarning asosiy qismi lotin tilida so zlashganligi uchun shunday ʻ nomni olgan. Bolqon — Yevropadagi yarim orol. Turkiy tillarda balqon, balxan “tog ”, ʻ “tog li er” degan ma’noni anglatadi. Turkmanistondagi Balxan nomini turklar ʻ Yevropaga ko chirgan bo lishi ham mumkin (V. F. Minorskiy). ʻ ʻ Bosfor — Qora dengizdan o rta dengizga o tadigan erda joylashgan ʻ ʻ bo g oz. Turkiyada ko pincha Bo g oz, Istanbul bo g ozi, qora dengiz bo g ozi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ deb ataladi. Bosfor xonancha “buqa” degan so z. Afsonaga ko ra, go yo bu ʻ ʻ ʻ bo g ozdan buqalar sakrab o tgan emish. Ammo yana boshqa haqiqatga ʻ ʻ ʻ 10 yaqinroq izoh ham bor. Qadimda bu bo g ozdan suzib o tadigan kema egalariʻ ʻ ʻ boj haqini qoramol bilan to laganlar, shu-shu “buqa to lanadigan bo g oz” ʻ ʻ ʻ ʻ nomini olgan. Arabiston — G arbiy Osiyodagi yarim orol. “Arab” aslida “cho l” degan ʻ ʻ so z, shundan “cho lliklar”, “ko chmanchilar” arablar so zi hosil bo lgan, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ so ngra “arablar eri” Arabiston paydo bo lgan. ʻ ʻ Avstriya — aslida nemischa Osterreyx: ost — “sharq”, reyx “o lka”, ya’ni ʻ “sharqiy o lka” degan ma’noni bildiradi. ʻ Angliya — G arbiy Yevropadagi Buyuk Britaniya davlatining nomi; V — ʻ VI asrlarda kontinental Yevropadan shu erga suzib o tgan angl qabilalari ʻ nomidan olingan. O simlik va xayvonlardan olingan nomlar. Apel’sin — ʻ gollandcha “xitoy olmasi” demakdir. Yorkshir — cho chqa zoti (Angliyadagi ʻ Yorkshir grafligi nomidan). Kashtan — buklar oilasidan bo lgan daraxt, Kichik Osiyodagi Kastan ʻ shahri nomidan olingan. Maxorka — Gollandiyadagi Amesofront shahri nomidan olingan bo lib, ʻ dastlab amerfor, keyinchaliq amerforka, keyin maforka va nihoyat, maxorka deb atala boshlangan. Yevropada maxorka chekish ayrim kishilarga zararli deb tushuntirilgach, kashandalar chekishini tashlay olmay burunlariga hidlay boshlaganlar va uni nosovoy tabak (burnaki) deb ataganlar. O rta Osiyo ʻ xalqlari esa bu tamakini ishlash texnologiyasini ancha murakkablashtirib, uni endilikda burunga hidlab emas, balki til ostiga tashlaydigan bo lganlar. Uning ʻ nomi tobora o zgarib, hozirgi nos formasini olgan. ʻ Gazlamalar. Boston — AQSHdagi shaharning nomidan, Jersi — Normandiya-Frantsiya qirg og i yaqinidagi orol nomidan, Sarpinka — Saratov ʻ ʻ oblastidagi Saropta degan nomdan kelib chiqAntr Antrotoponimika — Turkiy “Axmet”, arabcha “Ahmad — maqtovli, maqtovga sazovor” degan ma’noni anglatadi, undan Ahmetov degan familiya vujudga kelgan; Baxmet — turkiy “boy” yoki Axmet arabcha Ahmad 11 so zlarining qo shilishidan Baxmetov familiyasi vujudga kelgan. Saburʻ ʻ (Saburov) — turkiy “sabr”, arabcha “sobir” (chidamli) so zlaridan olingan. ʻ Mamon — turkiy mo min (qobil, beozor, yuvvosh ma’nolarida) so zidan ʻ ʻ olingan Mamonov familiyasi shundan kelib chiqqan. Polvonov — turkiy tillarda “polvon”, forscha — “pahlavon” (botir, qahramon ma’nosida) so zlaridan olingan, keyinchalik ruscha “ov” qo shimchasi qo shilib Polvonov ʻ ʻ ʻ familiyasi kelib chiqqan. Saymon turkiy “saymon” (abjir, chaqqon, dadil ma’nolarida) — Saymonov familiyasi shundan olingan. Dashikturkiy “dashuk” — “tashuk” (dimog dor, kekkaygan ma’nolarida) so zlaridan “Dashkov” ʻ ʻ familiyasi, kurdyuk — turkiy “kuduruk” — “kuzuruk” — “quyruq” so zlaridan ʻ ruscha “Kurdyukov” familiyasi kelib chiqqan. 1.2.O zbekiston tarixini o rganishda toponimikaning tutgan o rni. ʻ ʻ ʻ Mavzuni o rganishda I.Nabiyev ’’Tarixiy o lkashunoslik”ka oid qator ʻ ʻ ilmiy tadqiqotlari diqqatga sazovordir. Ayniqsa Ibratning ’’Farg ona tarixi’’ asari ʻ o lkamiz xalqlarini moddiy va ma’naviy madaniyatini ochib berishda asosiy ʻ manba desak xato bo lmaydi. Bundan tashqari bu manba xalqamiz shu jumladan ʻ tariximizni shahar qishloqlarning joylashuvi, o lka toponimikasiga oid ʻ qimmatligi bilan ajralib turadi*. Biz hozirda katta tantanalar bilan nishonlab kelayotgan shahar, joy nomlari nechog lik navqiron ekanligini bu asar orqali ʻ bilib anglab olishimiz mumkin.Ana shunday o lkamiz tarixini xolisona yoritib ʻ berishda XX asrning o rtalarida yashab ijod etgan buyuk olim tarixnavis ʻ Hokimxon To radir. Uning “Muntaxabut tovorix (“Tanlangan tarix”) asari ʻ o lkamiz tarixini XIX asr boshlaridan to Rossiyaga qo shilguncha va undan ʻ ʻ keyingi davrlarda yuz bergan tarixiy voqeylikni yoritib berishga xizmat qiluvchi manbadir. 6 Demak, yuqorida ta’kidlab o tgan davrda yozilgan adabiyotlar, manbalar ʻ vatanimiz tarixini shu bilan birga o rganilayotgan davrdagi xonliklar, Chor ʻ 6 Topildiyev.O Tarixy o lkashunoslik va turizm fani bo yicha o quv uslubiy majmua Namangan ,2008. ʻ ʻ ʻ 12 Rossiya hukumati o rtasidagi, ijtimoiy – siyosiy, iqtisodiy – madaniy aloqalarniʻ o rganishda tahlil qilishda asos bo lib xizmat qiladi.Yurtimizga turli ʻ ʻ maqsadlarda kelgan sayyohatchi va olimlar ham o lka tarixini, xo jaligini boy ʻ ʻ madaniy merosni o rganish bo yicha umumiy tarzda bo lsada bir qator ishlarni ʻ ʻ ʻ amalga oshirdilar. Ayniqsa Rus tabiatshunosi va sayyohi A.P.Fedchenko, geograf I.V.Mushketov, sharqshunos va arxeologik olimlardan N.I.Veselovskiy, A.L.Kun, V.V.Bartoldning xizmatlari katta bo ldi. ʻ 7 Bu mavzuni atroflicha yoritish maqsadida, to plangan ma’lumotlarni to ldirish maqsadida “Imom ʻ ʻ AlBuxoriy saboqlari” jurnali va turli gazetallarda chop qilingan tarixiy ma’lumotlardan ham foydalanildi.Ushbu tatqiqot o lkamiz tarixini o rganish, ʻ ʻ mahalliy olimlarimiz tomonidan yozilgan asarlarni tahlili qilishdan iborat. Shu orqali yosh barkamol avlodni har tomonlama yetuk komil inson o z ʻ vatani tarixiga befarq bo lmaydigan kadir bo lib yetishtirib chiqarish. ʻ ʻ maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni hal etishga harakat qildi:O lkamiz ʻ tarixini yoritishda, o rganishda arxeologik, etnografik, topografik hamda ʻ muzey ekspanatlari orqali o ziga xos xususiyatlarni oydinlashtirish.Jonajon ʻ vatanimiz tarixini ilmiy tahlili qilib bergan vatandoshlarimiz asarlarini ahamiyatini ko rsatib berish.Mahaliy o lkashunoslar asarlaridagi asosiy ʻ ʻ tushuncha va g oyalarini mazmun – mohiyatini ochib berish.Rus ziyolilar ʻ hamda mahalliy tarixnavis olimlarimiz o rtasidagi o zaro munosabatlar va ʻ ʻ ularning samarasi haqida ma’lumot berish.Mustaqillik yillarda o lka tarixini ʻ o rganishda yuqorida sanab o tgan asarlarni qimmatliligi, foydali taraflarini ʻ ʻ bayon qilish. Toponimika (yun. topos — joy va onyma — ism, nom) — onomastikattt joy nomlari (geografik atoqli nomlar)ni, ularning paydo bo lishi ʻ yoki yaratilish qonuniyatlarini, rivojlanish va o zgarishini, ʻ tarixiy etimologik manbalari va grammatik xususiyatlarini, ularning tuzilishini, tarqalish hududlari hamda atalish sabablarini o rganuvchi bo limi. Muayyan bir ʻ ʻ hududdagi joy nomlari majmui — toponimiya, alohida olingan joy nomi esa 7 www.google.uz 13 toponim deb ataladi. Toponimlar ham, til leksikasining bir qismi sifatida boshqa hamma so zlar singari til qonuniyatlariga bo ysunadi, lekin o ziningʻ ʻ ʻ paydo bo‘lishi va ba zi ichki xususiyatlari jihatidan jamiyatning kundalik ʼ moddiy va ma naviy holati, iqtisodiy turmushi, orzu va intilishlariga aloqador ʼ bo lib, ma lum darajada boshqa guruh so zlardan farq qiladi. Shu bilan birga, ʻ ʼ ʻ toponimlarda milliy tilimizga xos bo lgan qadimiy fonetik, leksik va ʻ morfologik elementlar ko proq saklangan bo ladi. Joyning tabiiy geografik ʻ ʻ sharoiti (relyef), aholining etnik tarkibi, kishilarning kasbi va mashg uloti, ʻ qazilma. boyliklar, tarixiy shaxslar va voqealar toponimlar vujudga kelishining asosiy manbalari hisoblanadi. O lkani o rganish, tahlil qilish har bir fuqaroning ʻ ʻ insoniylik burchlaridan biridir. Shu bois shu o lkada yashayotgan har bir fuqaro ʻ vatanini sеvish, o rganish, diliga jo etishdan ham muqaddasroq burch bo lmasa ʻ ʻ kеrak. Zеro, yurtboshimiz aytganlaridеk, tarixni bilmasdan turib, kеlajak poydеvorini mustahkam qura olmaymiz. 1 Shunday ekan o z vatanimiz, o z ʻ ʻ xalqimizning tarixini bilish biz yoshlar uchun mas’uliyatli burchdir.Toponomika, jonajon vatanimizning tarixini, manaviy, madaniy mеrosimizni anglab еtishda o lkashunoslikning ahamiyati kattadir. ʻ Toponomika mahalliy aholi tomonidan o z ona yurti hisoblangan ʻ muayyan o lka, shahar yoki qishloq va boshqa tеrritoriyalarni har tomonlama ʻ o rganish, o z o lkasining tabiatini, aholini, xo jaligini va madaniyatini ʻ ʻ ʻ ʻ o‘rganishga xizmat qiladi. Toponomika bu masalalarning hammasini bir-biri bilan bog liq holda ʻ soha o lkashunosligi gеografiyaga, tarixga, etnografiyaga, arxеologiya ʻ toponimika muzeyoga oid masalalarni tahlil qiladi va shular asosida o rganadi. ʻ Toponomikaning asosiy usuli o z o lkasi haqidagi bilimlarni oshiradigan ʻ ʻ ma’lumotlar va moddiy madaniyat buyumlari va qazilmalarning namunalari va boshqa ma’lumotlar to plashdan iborat. Bundan tashqari o lka tarixini ʻ ʻ o rganishda toponimik ma’lumotlardan foydalansak, o lkamizning tarixini ʻ ʻ o rganishga yanada chuqurroq zamin yaratgan bo lar edi. Toponimika ʻ ʻ 14 gеografik nomlar, kishilar ismini o rganish, "zamin tili" dеb atashadilar.ʻ Aniqrog i toponimika yunoncha ikki so zdan, ya’ni topos joy va onoma (yoki ʻ ʻ onima) nom so zlaridan tarkib topgan. ʻ Toponimlar aniq tarixiy jarayon bo lib u aholining ko chishi, madaniy, ʻ ʻ iqtisodiy munosabatlari vujudga kеladi, so ng taqala boshlaydi. Toponimika ʻ jamiyatning muomala vositasi bo lgan tilni, uning iqtisodiyotini, madaniyatini, ʻ urf-odatlarini va tarixiy taraqqiyotini o rganish jarayonida o sib, ʻ ʻ rivojlanavеradi. Toponimikada ham, moddiy va ma’naviy yodgorliklar o rganilganidеk, oddiydan murakkabga, ya’ni o lka tarixini bugungi kundan ʻ ʻ asrlar ichkarisiga kirib o rganish zarur. O z navbatida toponimik nomlar tarix ʻ ʻ uchun ham bеbaho manbadir.Bunday tadqiqotlar qilishning qiyinchiliklari ham bor. Toponimik matеriallarni to plashda o sha joyda yashagan xalq ichidan ʻ ʻ topish muhimdir. Bunday toponimik nomlarni qariya ota-bobolarning bеrgan ma’lumotlari asosida o rganish qimmatlidir. Ammo bunday tadqiqotlarni bir ʻ muncha orqaga kеtishiga sabab bu qariyalarimizni hayotdan ko z ʻ yumganliklaridadir.Har bir ma’lumotni asl manbadan o qigan afzal ʻ bo lganidеk, toponimik, etnografik ma’lumotlarni ham o sha joyda yashagan, ʻ ʻ ko rgan, eshitgan kishilardan bilib olish afzaldir. ʻ Toponimikada joy nomlari ibtidoiy jamoa tuzumi davrida kam bo lib, ʻ kеyinchalik aholi ko payishi bilan qo yilgan nomlar ham o z navbatida boshqa ʻ ʻ ʻ nomlarga o zgartirilib yuborilgan yoki vaqt o tishi bilan butunlay yo qolib ʻ ʻ ʻ kеtgan. 7 Bu jarayonni hozirgi vaqtda ham ko rimiz mumkin. Savol tug iladi ʻ ʻ nima sababdan joy nomlari, ismlar, ya’ni eski gеografik joy nomlari egalladi? O tmishda yangi zamindor (еr egasi) paydo bo lishi bilan ko pgina aholi eski ʻ ʻ ʻ nomlar o rniga o sha zamonda atalib kеlgan nomlarni to ldirib, aholi orasiga ʻ ʻ ʻ tarqalgan. Bu eski joy nomlarining takrorlanmasligi bilan unutilib yo qolib ʻ borgan. Toponimikaning ayrim toifalalari va tizimlari o rtasidagi o zaro aloqalarni ʻ ʻ o rganish yo li bilan toponimlarni tavsiflash toponimik tadqiqotlarning asosini ʻ ʻ 15 tashkil etadi.Har bir mutaxassis toponimistlar o lkaning tarixini har tomonlamaʻ yoritishda qismlarga (rеgional) tadqiq qilishga katta e’tibor bеradilar. Bunda albatta mikro va makro toponimikani o zaro taqqoslash zarur.Bunday ʻ ma’lumotlarni yoritishda, qolipga solishda yuqorida aytganimizdеk etnografiyaning xizmatlari kattadir. Chunki bu joy nomlarini o sha joyda ʻ yashab istiqomat qilib kеlgan xalqlar o z turmush tarzlaridan kеlib chiqib ʻ aytganlar. Toponimik tadqiqotlarni arxеologiya, etnografiya yordamisiz, to liq ʻ va bеxato yoritish qiyin. Bular sohalar bir-birining o rnini to ldirib boradi. ʻ ʻ Toponimika vazifalarini aniqlar ekanmiz, ma’lum joyning gеografik nomi, tarixi to laroq, shu o lkada yashagan xalqlar tarixi bilan bog liq holda ʻ ʻ ʻ aniqlanishi uning asosiy maqsadi qilib olishimiz zarur. 8 Bundan tashqari toponimikaga oid tadqiqot ma’lumotlaridan foydalanayotganda o sha o lka ʻ ʻ xalqlar tarixini tilini o rganish, arxеologiya va etnografiyaga oid ma’lumotlarni ʻ hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Buning uchun har bir toponimik o z ʻ o‘lkasini sеvadigan, tarixini chuqur biladigan etnografiya va arxеologiyadan xabardor bo lishi kеrak. ʻ Gеografik nomlarni, ularning kеlib chiqishi va bularning tarixi bilan bog liq holda o rganishtaqqoslash yaqin vaqtlarda boshlangan XIX asr oxiri ʻ ʻ XX asr boshlarida bir nеcha olimlar toponimika sohasida samarali ishlar olib borganlar. Takidlab aytganimizdеk, XIX asr oxirida toponimik tadqiqotlar ancha kеng quloch yoydi. V.G.Shostokovich toponimika sohasida ayniqsa samarali ishlar qildilar.Tadqiqotlarda bir nеcha o nlab yosh olimlar ham ʻ toponimika sohasida samarali ishlar olib bordilar. Chunonchi, G.Nafasov "Qashqadaryo toponimikasi", SH.Qodirova "Toshkеnt mikrotoponimikasi" kabi bir qancha ilmiy ishlar qilganlar. Bu olimlar o lkamiz tarixini nеchog li ʻ ʻ navqiron ekanligini yana bir bor e’tirof etishdi.Turkiston, jumladan O zbеkiston toponimikalarini o rganish ham uzoq tarixga ega. Rеspublika joy ʻ ʻ nomlarining kеlib chiqishi tarixini va millat, elat, urug -aymog ellarining kеlib ʻ ʻ chiqish tarixini (etnogеnеzеni) hamda gеografiyaga doir atamalarni o rganishda ʻ 16 Ya.G .G ulomov, R.N.Nabiеv, S.Ibrohimov singari olimlar o lkamizningʻ ʻ ʻ toponimikasini, tarixni o rganishda samarali ishlar qilganlar.Toponimikani ʻ o rganish ma’lumot to plashdan boshlanadi. Bu ish odatda tadqiqotlar, ʻ ʻ mikroray, qishloq, ovul hududida, kеyinchalik ma’muriy rayon hamda viloyat va jonajon o lka miqyosida amalga oshiriladi. Toponimik ma’lumot yig ish ʻ ʻ ishini boshlashdan avval ma’lumotlarni qanday va qaеrdan topish hamda kimlar bilan qanday mavzuda suhbatlar o‘tkazishning hеch bo lmaganda ʻ taxminiy ish rеjasi va dasturi ishlab chiqilishi shart. Mana shu rеja va dastur asosida puxta tayyorgarlik ishlari olib boriladi. dala ishlarini tadqiq qilish mobaynida o sha еrda yashaydigan aholidan eshitgan hikoya, afsona va o tmish ʻ ʻ haqidagi suhbatlarni hamda boshqa matеriallarni muntazam yozib borishdan iborat bo ladi.Masalan: Qo qon toponimikasi bu joyning nomi haqida turli- ʻ ʻ tuman ma’lumotlar bor. O sha еrda yashagan aholining aytishlaricha, shahar ʻ joylashgan hudud botqoqlik va qamishzorlardan iborat bo lgan. U еrlarda ʻ ho kiz (yovvoyi cho chqa) lar juda ko p bo lgan. SHuning uchun u еrni ʻ ʻ ʻ ʻ cho chqalar ya’ni to ng izlar makoni - Ho kkan dеb ataganlar. Akadеmik ʻ ʻ ʻ ʻ A.N.Kеnikov Qo qon (Ho kand) "Shmoliy shahar", "sеrshamol shahar" ʻ ʻ ma’nosida bo lishi mumkin dеb ta’kidlaydi. ʻ "Boburnoma"da Xo qon viloyati dеb tilga olingan. V.V.Bartol’d shahar ʻ nomining adabiy jihatdan to g ri shakli Xo jand bo lib, Qo qon jonli tilda ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ talaffuz etilishidir, dеb hisoblaydi. 9 Sh asnoda toponimik ma’lumotlar to planadi. Bunday toponimik ma’lumotlarga har bir shaxs o z Vatani, ʻ ʻ o lkasining tarixini yoritishda, o rganishda muhim ahamiyat kasb etuvchi ʻ ʻ manba sifatida qaraydi.O lkamiz tarixini izchil yoritishda toponimik ʻ ma’lumotlar bilan birga arxеologik qazilmalarda topilgan moddiy nе’matlarga to xtalib o tmaslikning iloji yo q. shu jonajon Vatanda yashayotgan har bir ʻ ʻ ʻ inson o z ota-bobolari kimlarning ajdodlari, ular qanday hayot kеchirganlar, ʻ mashg uloti nima bo lgan dеgan mavhum savollarga javob izlaydi. Qisqacha ʻ ʻ qilib aytganda, qadimgi davrni o rganishga intiladi. Bularni yoritishda, ilmiy ʻ 17 xulosaga kеlishda albatta arxеologiyaga murojaat qiladilar*.Arxеologiya o lkani o rganish va tarixni yoritishda yordamchi fanlar qatoriga kiradi. Dunyoʻ ʻ xalqlarining bir nеcha yuz ming yillardan bеri davom etib kеlgan va kеlayotgan tarixi, o tmishi bor.Lеkin shu uzoq tarixiy taraqqiyotning eng kеyingi 5-6 ʻ minginchi yillaridan boshlab yozuv va asarlar paydo bo lib, undan avval ʻ xalqlarda yozuv va yozma tarix bo‘lmagan. Yozuv paydo bo lgandan kеyin ʻ ham ko pgina voqеalar yozilmay qolgan, podsholarning buyruqlari, ʻ ruhoniylarning diniy ma’lumotlari, xazinalarning hisob-kitoblari hamda turli urushdagi yozma manbalar va asarlar o z zamonavsining ishlab chiqarish ʻ usullari va vositalarini, xalqning zahmatli mashaqqatlarini, o y-fikrlarini ʻ еtarlicha aks ettirmaganlar.Chunonchi o sha davr sharoiti yoki hukmdorlari ʻ bunga yo l qo ymaganlar. Dеmak, qadimgi shahar va qishloqlar qazib ʻ ʻ ko rilganda, u еrlardan qadim xalqlarning uy-joy qoldiqlari, uyro zg or ʻ ʻ ʻ asboblari, zеb-ziynat buyumlari, e’tiqod yodgorliklari topiladi. Bu narsalar esa yozma tarixdagi ma’lumotlarga qaraganda o sha davr turmushini har ʻ taraflamava aniqroq yoritishga yanada imkoniyat yaratadi.Yozma tarix paydo bo lguncha o tgan bir nеcha yuz ming yillik davr tarixini hamda undan kеyingi ʻ ʻ o lka tarixini to la o rganish zaruriyati o sha davr xalqlaridan qolgan ʻ ʻ ʻ ʻ buyumlarni tеkshirib, moddiy va ma’naviy hayotimiz nеchog lik boy ekanligini ʻ yana bir bor bilib olamiz. 8 Bunda arxеologiyaning xizmati bеqiyosdir.Arxеologlar qazishma usuli bilan ish ko radilar. Ayniqsa, yozuvlar paydo bo lgandan burungi davr tarixini ʻ ʻ arxеologik qazishmalardan topilgan buyumlar to ldiradi. Tarixiy ma’lumotlarga ʻ qaraganda, tarixnavislik Turkistonda juda qadimdan boshlanadi. Bu tarixnavislik arablar istеlochilari mahalliy olimlarni yo qotibgina qolmay, ʻ mahalliy til va mahalliy yozuvdagi asarlarni ham yo q qilib, yondirib ʻ yuborganlar. Bunday manbalarning yo q qilib yuborilishi arxеologiyaga ʻ murojaat qilishni taqozo qilmay qolmaydi.XIX asrning ikkinchi yarmida 8 www.ziyonet.uz 18 turkiston Rossiya tomonidan bosib olingandan kеyin bu o lkaga kеlgan har birʻ mutaxassis va savodli kishi qal’alar xarobasini sun’iy tеpaliklari, shahar xarobalarini ko rib, ularning tarixini surishtira boshladilar.Bunday xarobalarni ʻ tеkshirish jarayonida, hatto “xazina” izlab ba’zi tеpaliklarni buzib yuborishgacha ham bordilar. Bular haqida Toshkеntga chiqa boshlagan gazеta va jurnallarga 1870 yillardagi shunga o xshash talon-torojlarni ko rimiz ʻ ʻ mumkin.Bir guruh taraqqiyparvar rus ziyolilariarxеologiya havaskorlari hozirgi tarix muzеyni tashkil etib, har joyda topilgan arxеologiyaga oid yodgorliklarni bu еrga to plashga kirishdilar. Bu borada ayniqsa, arxеologik olim ʻ V.L.Vyatkinning xizmatlari alohida tahsinga loyiqdir. 9 Rus ziyolilari buzib tashlangan Ulug bеk rasadxonasining izlarini topish ʻ uchun ko p urindilar, nihoyat Samarqandda yashagan V.L.Vyatkin qadimgi ʻ voqеalarni o rganish asosida rasadxonaning o rnini aniqladilar.Arxеologik ʻ ʻ tеkshirishda bu rasadxonaning g ildirak shakldagi binosining kursisi, binoning ʻ buzilgan g isht va naqshlari hamda rasadxonaning sakkizdan bir qismi ʻ topildi.Bu qimmatli ma’lumotlar jonajon o lkamizni, tarixini yoritishda ʻ qimmatli manba bo lib sanaladi. Shu bilan birga arxеologiya havaskorlari ʻ qadimgi Samarqanddagi “Afrosiyob” tеpaligida birmuncha qazishmalar o tkazdilar. Havaskor o lkashunoslar arxеologik, etnografik, toponomik, muzеy ʻ ʻ eksponantlarini to plab ilmiy yangiliklarga qo l urdilar.Shu jumladan, Mirzo ʻ ʻ Buxoriy, mirzo Abdullo, mullo Qosimov, Akrompolvon Asqarov va boshqa havaskor olimlar yodgorliklarini tarixshunoslik nuqtai-nazaridan o rganish ʻ ishida tashabbuschi bo ladilar. Bu haqda kеyingi rеjalarda to xtalib o tishni joiz ʻ ʻ ʻ dеb bildik 1 .O zbеk xalqining tarixiy, madaniy va mе’morchilik yodgorliklri ʻ jahon madaniy mеrosining tarkibiy qismi bo lib, jahon taraqqiyotiga qo shilgan ʻ ʻ g oyatda katta ulushidir. Mana shunday muhim nеdir qimmatli ahamiyatga ʻ molik bo lgan moddiy va ma’naviy yodgorliklarning asori antiqalarni har ʻ tomonlama ilmiy va amaliy jihatdan o rganishda va tahlil qilishda arxеologiya, ʻ 9 www.history.ru 19 etnografik, toponomik dalillarga asoslanib o rganish, o lka tarixining yanadaʻ ʻ chuqurroq tahlil qilishda olib kеlishi muqarrardir.Xullas o lkamizning tarixini ʻ yoritishda arxеologik, toponimik matеriallari bilan birga arxiv hujjatlari va muzеy eksponantlarining ham salmog i kattadir. Bunday tadqiqotlar ʻ o lkamizning xo jaligi, iqtisodiy munosabat, sinfiy kurash, xalq harakatlari, ʻ ʻ tarixmizning ildizlarini ochib bеrishda asosiy o ringa ega.Bunday to plangan ʻ ʻ o lka matеriallaridan o quv-tarbiyaviy, ilmiy yangiliklar, tadqiqotlar olib ʻ ʻ borishda o rinli va samarali foydalanib, yosh avlodning vatanparvarlik ruhida ʻ tarbiyalash kеlgusi avlodga mеros qoldirishni ko zda tutadi. ʻ Toponomikaning bеsh аsоsiy mаnbаgа etnоgrаfiya tоpоnimikа, аrхiv hujjаtlаri, аrхеоlоgiya hаmdа muzеy mаtеriаllаrigа tаyanib ish ko rаdi.Qishlоq, ʻ rаyоn, shаhаr yoki vilоyat hududining tаriхini o rgаnishdа shu mаnbаlаrdаn ʻ birоrtаsi hаm diqqаt – e’tibоrdаn chеtdа qоlmаsligi lоzim, bu siz o lkа tаriхini ʻ mukаmmаl o rgаnib bo lmаydi.O shа bеsh mаnbаdаn biri bo lgаn аrхiv ʻ ʻ ʻ ʻ hujjаtlаri to g risidа gаp bоrgаndа, аrхivlаrdа tаshkilоtlаr, хulоsаlаr, ʻ ʻ kоrхоnаlаr, jаmоа vа dаvlаt хo jаliklаrining, аyrim shахslаrning ko p yillik ʻ ʻ fаоliyati hаqidа mа’lumоtlаr, hujjаtlаr sаqlаnаdi. O lkа tаriхini o rgаnishdа bu ʻ ʻ hujjаtlаrning аhаmiyati kаttаdir. Аrхiv hujjаtlаrining qidirib tоpish, ulаr ustidа ishlаsh vа оlingаn mа’lumоtlаrni o rgаnib, hаyotgа tаtbiq qilish unumli ʻ fоydаlаnish, biz yosh tаriхchilаr zimmаsidаdir.Аrхiv hujjаtlаri yozmа vа оg zаki shаklidа bo lishi mumkin. Оg zаki tаriхiy hаr хil tехnikа vоsitаlаri ʻ ʻ ʻ bilаn yozib yoki tаsvirlаb оlinаdi. Hujjаtlаr mахsus jоylаrdа, ya’ni аrхivlаrdа sоhаlаrgа аjrаtilgаn хrоnоlоgik sаnаlаrgа, qimmаti vа аhаmiyatigа qаrаb tаrtibgа sоlingаn hоldа sаqlаnаdi.Tоshkеnt O zbеkistоn Rеspublikаsi mаrkаziy ʻ dаvlаt аrхivi sаqlаnаyotgаn qimmаtbаhо hujjаtlаrning sоni vа mоhiyati jihаtidаn O rtа Оsiyo rеspublikаlаri Mаrkаziy dаvlаt аrхivlаri ichidа eng ʻ yirigidir. Undа XIX аsrning ikkinchi yarmidаn bоshlаb tо hоzirgi kunimizgаchа bo lgаn judа ko p sоnli hujjаtlаr sаqlаnmоqda. Turkistоn gеnеrаl ʻ ʻ – gubеrnаtоrligigа qаrаshli hоzirgi O zbеkistоn, Turkmаnistоn, Tоjikistоn, ʻ 20 Qirg izistоn vа qismаn Qоzоg istоn Rеspublikаlаri huzuridаgi vilоyatlаrʻ ʻ u’еzdlаr vа lоstlаr, muаssаsа vа kоrхоnа hаmdа tаshkilоtlаrning tаriхiy fаоliyatigа dоir bаrchа hujjаtlаr mаnа shu Mаrkаziy аrхivdа mujаssаmlаshtirilgаn.Bu hujjаtlаrdаgi Turkistоndа chоr hukumаtining оlib bоrgаn mustаmlаkаchilik siyosаti rus хаlqi bilаn O rtа Оsiyo shu jumlаdаn ʻ o zbеk хаlqining mаdаniy аlоqаlаri, chоr Rоssiyasining bоshqаruv tizimi ʻ tаshkilоtlаrning fаоliyatlаri vа bоshqа хilmа – хil vа bоy mаtеriаllаr Turkistоn аhоlisi tаriхini hаr tоmоnlаmа, chuqur o rgаnishdа bеbаhо durdоnа bo lib ʻ ʻ хizmаt qilаdi. Аrхivdа Turkistоn o lkаsidаgi chоr hukumаtining mа’muriy ʻ tаshkilоtlаri fаоliyatigа dоir hujjаtlаr to lig ichа sаqlаngаn. Bu hujjаtlаrning ʻ ʻ ko pchiligi аhоlini turmush tаrzi аgrаr mаsаlаlаr аmаldоrlаrning bоshqаruvi vа ʻ shu bilаn bаrchа chоr hukumаtining mа’muriy tаshkilоtlаri fаоliyatigа dоir hujjаtlаr to lig ichа sаqlаngаn. ʻ ʻ O rtа Оsiyo хоnliklаri bеkliklаri diniy bоshqаrmаlаri fаоliyatigа dоir ʻ hujjаtlаr dеyarli yo q bo lib kеtgаn. Buning аsоsiy sаbаblаri nоtinchlik, urush ʻ ʻ jаnjаllаr hisоblаnаdi. Аyrim mаvjud mаtеriаllаr esа o lkаmizni Rоssiyaning ʻ bоsqinchilik yurishlаri jаrаyonidаgi hаrbiy to qnаshuvlаr dаvridа yo q qilib ʻ ʻ yubоrilgаn.Shu jumlаdаn аkаdеmik V.V.Bаrtоl’dning so zlаrigа qаrаgаndа, ʻ bоsib оlingаn jоylаrdаgi хоnliklаrning kutubхоnаlаri vа аrхiv hujjаtlаrining sаqlаb qоlish uchun hеch qаndаy chоrа – tаdbir ko rilmаgаn. Umumаn ulаr ʻ O‘rtа Оsiyo хаlqlаrining mаdаniyati vа tаriхiy yodgоrliklаrining sаqlаb qоlishgа еtаrli аhаmiyat bеrmаgаnlаr. Chunki mаnfааtdоrlik bu аrхivlаrdаn kuzаtilmаgаn . Tаriхchi А.I Dоbrоsmislovning yozishichа, turli аrхiv ishlаri nаzоrаtsiz qоlgаn. Fаqаt birginа gеnеrаl – gubеrnаtоr kоnsеlyarаsi аrхivi ko ngildаgidеk оlib bоrilgаn хоlоs. ʻ Hоzirdа sаqlаnаyotgаn Mаrkаziy dаvlаt аrхividа sаqlаnаyotgаn bu bеbаhо hujjаtlаr XIX аsrning ikkinchi yarmidаn tо ХХ аsrning bоshlаrigаchа bo lgаn O rtа Оsiyo shu jumlаdаn o zbеk хаlqlаri ʻ ʻ ʻ tаriхini, аyniqsа jоnаjоn o lkа tаriхini o rgаnishdа kаttа mаnbа bo lib хizmаt ʻ ʻ ʻ qilаdi.Аrхiv ishlаri uni tаrtibgа sоlish vа rivоjlаntirish ХХ аsrning birinchi 21 yarmidаn bоshlаb to liq, аmаlgа оshirilа bоshlаndi. Mаrkаziy dаvlаt аrхiviʻ fondlаrida hаm tаtqiqоtchilаrning qo li tеgmаgаn mа’muriyatlаr bоr. ʻ II BOB. ETNOTOPONIMLARNING MILLIY O‘ZLIKNI ANGLASHDAGI AHAMIYATI. 2.1.Etnotoponimlar va ularning toponimik tahlili. Etnotoponimlar – bu muayyan etnik guruh yoki qabila nomi bilan bog‘liq joy nomlaridir. Ular orqali qadimiy qabila va urug‘larning joylashuvi, ko‘chish yo‘nalishlari, ijtimoiy-siyosiy mavqei va tarixiy voqeliklar haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lish mumkin. Ayni paytda ular milliy o‘zlikni anglash, tarixiy merosni qadrlash va uni yosh avlod ongiga singdirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. 10 Toponimlarning turli guruhlari orasida etnonimik geografik nomlar, ya’ni etnotoponimlar alohida o‘rin tutadi. Ular qadimgi qabila, elat va boshqa etnik birliklarning nomlarini bugungi kungacha saqlab kelgan tirik guvohlardir. Ko‘pincha unutilgan va yo‘q bo‘lib ketgan xalqlarning mavjudligi haqidagi faktlarni toponimikadagi dalillar bilan topish mumkin. Ushbu geografik nomlarni o‘rganar ekan, tadqiqotchi muqarrar ravishda etnografiya va etnik tarix sohalariga kirib boradi. Qadimiy xaritalarga e’tibor berib qaralsa, asosiy toponimik yukni qabila va xalqlar nomlari, ya’ni etnonimlar tashkil etadi. Buni sababi shundaki, kishilik jamiyatining dastlabki bosqichlaridan buyon aholining etnik tarkibi hududni belgilash uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. Etnik belgi bilan nomlashda ijtimoiy voqelik bosh me’yor, mezon vazifasini o‘tagan. Masalan, Sug‘diyona, Baktriya, Iberiya, Parfiya kabi nomlarni eslash kifoya, chunki ularning barchasida etnik nom mujassam. Chunki, xalqning eng ibtidoiy etnomadaniy belgisi va eng muhim qadriyatlaridan biri uning nomi bo‘lgan. Boshqacha aytganda, har qanday etnik birlik qadimda hududiy, iqtisodiy, lisoniy va kelib chiqishi jihatidan nasl nasabidan tashqari, maxsus nomga ega bo‘lishi shart bo‘lgan. SHuning uchun, 10 K.M.Xakimov Toponimika Jizzax-2024 163-165 b. 22 muayyan sharoitda tabiiy-tarixiy taraqqiyot jarayonda vujudga kelgan etnik birlikning nomi ular yashaydigan hududga ham nom bo‘lib o‘tgan. Har qanday etnik birlikni nomi etnonim (yunoncha, etnos - “xalq”, onim - “nom”) deb ataladi. Juda ko‘p joy nomlari etnonimlar bilan bog‘liq holda paydo bo‘lgan. Etnonimlardan nom olgan har qanday geografik obyekt etnotoponim deyiladi. Etnotoponimlarning aksariyat qismi oykonimlar, ular har qanday mintaqa aholisining tarixiy shakllanishi, taraqqiyoti, xalqlarning qadimiy munosabati, integratsiyasi va migratsiyasini ko‘rsatuvchi muhim manba hisoblanadi. Suv bo‘ylari, dehqonchilik va chorvachilik uchun qulay joylarda, yirik aholi punktlarida, turli etnik guruh vakillari aralash yoki yonma-yon yashagan joylarda etnotoponimlar zichroq tarqalgan. Ba’zan, yo‘qolib ketgan xalqlar va tillarni tarqalish hududlarini aniqlashda etnotoponimik ma’lumotlar qo‘l keladi. Etnonimlar juda qadimiy so‘zlar, ular yordamida xalqlar etnogenezini o‘rganish mumkin. Masalan, Xorazm etnografiyasini o‘rgangan S.P.Tolstov bu haqda shunday ma’lumot yozib qoldirgan: “Avestoda yozishicha, jamiyat asosini urug‘ tashkil qilgan. Urug‘lar “vis” deb atalgan. U ma’lum bir qishloq aholisidan tashkil topgan bo‘lib, qishloqning o‘zi ham “vis” deb yuritilgan. Bu so‘zning keyingi davrlardagi shakli “diz” dir. Bir necha urug‘ birlashib zantuni tashkil qilgan. Nihoyat qabilalar ittifoqi yoki viloyat daxu yoki daxyu deb yuritilgan”. Joy nomlarida aks etgan etnonimlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, ko‘pincha qabila yoki urug‘ nomi, ba’zan ularning atrofdagi aholidan etnografik jihatlari bilan farqi etnonimning toponimga aylanishiga sabab bo‘lgan. Nomlashni o‘ziga xos qoidalaridan biri shuki, aksariyat hollarda aholi maskanlariga nom o‘zgalar tomonidan berilgan. Aholi maskanini yaratuvchi bilan nomlovchi jamoa munosabati bu jarayonda muhim omil sanalgan. 11 V.A.Nikonovning yozishicha, etnotoponimlar etnik guruh yaxlit yashaydigan hududda emas, balki uning chekka qismida, ya’ni boshqa bir etnik birlik bilan chegaradosh hududlarda paydo bo‘lgan. Masalan, qo‘ng‘irot yoki 11 M.T.Mirakmalov Xalq tabiiy geografik terminlari TOSHKENT-2009 111-114 b. 23 qang‘lilar yaxlit yashagan hududlarda qo‘ng‘irot, qang‘li kabi toponimlar uchramaydi. SHu narsa muhimki, boshqa etnik birliklar miqdoriy ko‘pchilikni tashkil qilgan hududlarda emas, ozchilikni tashkil qilgan hududlarda etnik belgi nomlanish uchun mezon, asos, belgi vazifasini o‘tagan. Etnonim va toponim orasida uzviy bog‘liqlik mavjudligini S.S.Gubaeva o‘z ilmiy ishlarida Farg‘ona vodiysi misolida ko‘rsatib bergan. Olimaning yozishicha, o‘tmishda aholisi ko‘chmanchi yoki yarim o‘troq hayot kechirgan hududlardagi joy nomlarida etnonimlar soni ko‘p, aksincha aholisi qadimdan o‘troq bo‘lgan hududlardagi joy nomlarida etnotoponimlar kam. Bu qonuniyatni, ko‘chmanchi yoki yarim o‘troq tarzda hayot kechirgan aholini hududiy tarqalishida etnik mansublik muhim rol o‘ynaganligi bilan izohlash mumkin. Etnotoponimlar tarixan faol kategoriya sanaladi. Bu turdagi geografik nomlarga hududiylik, takroriylik xos va u tarixiy - geografik sabablar, ya’ni etnosni tarqalishi, etnik aloqalar hamda xo‘jalik faoliyatini xususiyatlari bilan bog‘liq. Nomning takroriyligi nom asosidagi so‘zning boshqa ijtimoiy, etnik, ruhiy, falsafiy xususiyati borligini ko‘rsatadi. Nomshunoslikning asosiy qonuniyatlaridan biri takroriylik. Uning turi ham xilma-xil. Asosiy sababi xalq tafakkuridagi umumiylik, tabiat hodisalarini bir xil idrok qilinishidir. Inson tafakkuridagi, ma’naviyatidagi bu holat joy nomlariga ko‘chgan. Etnotoponimlarning ma’lum hududda qayta takrorlanishiga etnik guruh vakillarini ijtimoiy hayot tarzi ham ta’sir ko‘rsatgan. Boshqacha aytganda, bir joyda yoki birbiriga yaqin masofalarda aynan bir etnotoponimning takrorlanishi tasodifiy hol emas. Gap shundaki, yarim o‘troq va ko‘chmanchi tarzda hayot kechirgan aholining o‘troq hayotga o‘tishida muayyan tafovutlar bo‘lgan. SHu sababdan, ayrim hududlar toponimiyasi tarkibida bitta etnik birlik nomi etnotoponim sifatida bir necha bor takrorlanadi. Mutaxassislar bitta etnotoponimning bir necha bor takrorlanishini etnik guruh vakillari butun urug‘i bilan emas, balki nisbatan kichikroq bo‘laklarga bo‘linib o‘troqlikka o‘tganligi sabab bo‘lgan deyishadi. Etnonimlarning joy nomlari shaklida qayta-qayta takrorlanishida ijtimoiy 24 voqelik ham muhim rol o‘ynagan. S.Qoraev ma’lumotlariga ko‘ra respublika toponimiyasi tarkibida ayronchi, arg‘in, achamayli, bag‘anali, beshbola, burqut, galabotir, kenagas, tama, ming, mitan, oytamg‘ali, uyas, qutchi kabi etnonimlar shahar va qishloqlar nomlari tarkibida 5 dan 10 martagacha; bolg‘ali, bolta, bahrin, qang‘li, qiyot, qirq, mirishkor, mo‘g‘ul kabi etnonimlar 11-20 martagacha; beshkapa, do‘rmon, jaloyir, qo‘ng‘irot, mang‘it kabi etnonimlar 21-30 martagacha; qipchoq, saroy etnonimlari 31-40 martagacha takrorlanadi. Xorazm toponimiyasini tadqiq qilgan Z.Do‘simovni yozishicha, Xorazm etnotoponimlarining xarakterli xususiyatlaridan biri shuki, ayrim etnik nomlar bir necha hatto o‘nlab etnotoponim sifatida uchraydi. Bu fakt mazkur hududda urug‘ qabilaga bo‘linish, urug‘chilik xususiyati uzoq davom etganligidan dalolat beradi. Etnotoponimlar SHimoliy Xorazmda juda sermahsul. Urug‘- qabila nomi bilan ataluvchi toponimlarning ko‘plab takrorlanishi bu yerdagi xalqlarning keyin ko‘chib kelganligini ko‘rsatadi. Etnotoponimlar Janubiy Xorazmda shimolga nisbatan ancha barqarordir. Janubda etnotoponimlar deyarli uchramaydi. Masalan, Nukus etnotoponimi Shimoliy Xorazmda o‘n ikki marta, janubda esa atigi bir marta uchraydi. Xorazm etnotoponimlarining diqqatga sazovor joyi shundaki, ular respublikadagi aksariyat mintaqalardagi kabi kichik aholi maskanlarini nomini emas, balki ancha katta shaharlar (Qo‘ng‘irot, Mang‘it, Qipchoq, Nukus) nomini tashkil etadi. Buni Xiva xonligida urug‘chilik boshqa hududlarga nisbatan kuchliroq bo‘lganligi va har qaysi urug‘ o‘troqlikka o‘tganda o‘zini yaxlit turkum deb his qilganligi hamda mayda qishloqlarga sochilib ketmaganligi bilan izohlash mumkin. SHahar va qishloqlar nomini tashkil etgan etnotoponimlarga qarab qadimda ushbu hududda qanday etnik guruhlar istiqomat qilganligini bemalol bashorat qilish mumkin. CHunonchi, Nukus, Qarluq, Boyovut, Olot, Do‘rmon, Qurama kabi mashhur nomlar ham etnonimlar asosida paydo bo‘lgan. Ma’lumki, har bir etnonimning o‘ziga xos kelib chiqishi tarixi bor. Ularni bilmasdan turib O‘zbekiston toponimikasi bilan shug‘ullanish ancha qiyin, chunki urug‘, qabila 25 nomlari ham muayyan ma’noni anglatadi. Masalan, urug‘ nomlarini bilmagan kishi Bolg‘ali, O‘roqli, Oytamg‘ali kabi etnonimlarni “-li” affiksli toponimlarga kiritishi mumkin. Qirq, yuz, ming qabilalari nomlari toponimlar tarkibida kelganda sonni bildirmaydi. Samarqand viloyati oykonimlarining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri tarkibida etnonimlarning ko‘pligidir. Chunonchi, viloyat tumanlari kesimida etnooykonimlarning ulushi: Go‘zalkentda - 20 %, Payariqda - 25 %, Ishtixonda - 33 %, Bulung‘urda - 40 %, Jomboyda - 45 %, Qo‘shrabotda - 35%, Kattaqo‘rg‘onda - 30%, Narpayda 32%, Nurobodda - 23%, Oqdaryoda - 24%, Pastdarg‘omda - 31%, Paxtachida - 34%, Toyloqda 30%, Urgutda -28% ni tashkil qiladi. Mutaxassislarning hisob- kitoblariga ko‘ra, o‘tmishda mintaqada etnooykonimlar soni bundan ham ko‘p bo‘lgan. XIX asr oxirida Zarafshon vodiysiga kelgan rus tadqiqotchisi N.F.Sitnyakovskiy 2800 dan ko‘proq qishloqlarni ro‘yxatga olgan va ularning 1/3 qismi etnik guruh nomlari bilan atalgan. Etnooykonimlar soni jihatidan Samarqand viloyati respublikada Janubiy O‘zbekiston viloyatlaridan keyin turadi. O‘zbekiston etnotoponimlari orasida jonivorlar, xususan, uy hayvonlari nomi bilan atalgan etnonimlar eng qadimiydir, chunki odamlar birinchi bo‘lib ana shu hayvonlarni xonakilashtirgan. Qadimda urug‘larning muqaddas hayvonlari (totemi) bo‘lgan. Majusiylar davridan qolgan totemistik qarash insoniyatning tabiatga, tabiiy hodisalarga, turli mavjudotlarga munosabati majmui sanaladi. Ko‘pgina etnonimlar urug‘ - aymoq tamg‘asi nomi bilan atalgan. Har bir urug‘ning o‘z tamg‘asi bo‘lgan. Tamg‘alar dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi aholi O‘rtasida emas, chorvador aholi uchun muhim belgi vazifasini o‘tagan. CHorvachilik bilan shug‘ullangan har bir etnik guruhning o‘z tamg‘asi bo‘lgan. Tamg‘alar shakli, tuzilishi, tasviri, anglatgan ijtimoiy mazmuni va mohiyati bilan bir-biridan farqlangan. Tamg‘a ramziy nishon, belgi vazifasini o‘tagan. Asosan chorvadorlar boshqalardan farq qilishi uchun o‘zlariga tegishli chorvani turli shaklda tamg‘alab qo‘yishgan. Jizzax viloyati toponimiyasini o‘rgangan A.Zokirovning yozishicha, viloyat hududidagi 26 etnotoponimlar tarkibida uchraydigan taroqli, cho‘michli, qirg‘ili, bolg‘ali kabi urug‘larning tamg‘alari shaklan ana shu uy-ro‘zg‘or anjomlariga o‘xshash bo‘lgan. Bulardan tashqari, kishi ismlari, joy nomlaridan kelib chiqqan, kasb- hunar nomi, jamiyatdagi ijtimoiy mavqesi, urug‘-ajdodlarni laqabi bilan bog‘liq etnonimlar ham mavjud. 12 Dunyo xaritasiga e’tibor bilan qarasangiz ko‘plab etnotoponimlarga ko‘zingiz tushadi. CHunki, ko‘pchilik mamlakatlarning nomlari xalq nomidan olingan, xalq nomiga “-iya”, “-iston” qo‘shimchalari qo‘shilib, mamlakat nomi hosil qilingan. Bu hodisa davlatlarni nomlashda asosiy qonuniyatlardan biri sanaladi. Masalan, alban - Albaniya, portugal - Portugaliya, rumin Ruminiya, bolgar - Bolgariya, turk - Turkiya, turkman - Turkmaniston, qirg‘iz - Qirg‘iziston, tatar - Tatariston, tojik - Tojikiston va hokazo. Etnonimlar negizida paydo bo‘lgan davlatlar nomini barcha qit’alarda uchratish mumkin. Xususan, qadimiy davlatlari bilan mashhur bo‘lgan Yevrosiyoda bunday nomlar ko‘plab topiladi. Yevropada - Belgiya, Bolgariya, Gretsiya, Italiya, Ruminiya, SHvetsiya; Osiyoda - Bangladesh, Laos, Tailand, Mug‘uliston, Turkiya; Afrikada Botsvana, Burundi, Mavritaniya, Malavi kabi davlatlar nomiga etnonimlar asos bo‘lgan. Birgina davlatlar nomi emas, balki etnonimlardan asos bo‘lgan boshqa geografik obyektlar nomlari ham ko‘p uchraydi, Masalan, Malik cho‘li (malik - urug‘i nomi), Baraba dashti (baraba - urug‘i nomi), Parij (parizi - qabila nomi), Eri, Guron ko‘llari (hindu qabilalari nomi), Appalachi tog‘lari (appalachi - hindu qabilasi), Dakota, Yuta, Ayova, Delaver, Oklaxoma kabi shtatlar nomlari ham hindu qabilalari nomlari bilan bog‘liq. Etnonimlar toponimlar tarkibida uzoq muddat saqlanib qolsa ham, ammo vaqt o‘tishi bilan, ular tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin. Mutaxassislarning fikricha, etnonimlar tarkibidagi “odam, inson, kishilar” kabi ma’nolarni anglatadigan so‘zlar eng qadimgi etnonimlar hisoblanadi. Etnotoponimlarning paydo bo‘lishi, shakllanishi va rivojlanishi uzoq va 12 H.Hasanov Geografik nomlar siri “O‘ZBEKISTON”-1985 29-30 b. 27 murakkab tarixiy jarayon bo‘lib, turli-tuman ijtimoiy, tarixiy, lingvistik omillar bilan bog‘liq. Aholining etnik tarkibi, ularning qaysi urug‘, qabila, xalq, millatga mansubligini ifodalovchi geografik nomlar har qanday hududiy toponimiya orasida katta bir guruhni tashkil etadi. 2.2. Etnotoponimlarning milliy o‘zlikni anglash va tarixiy xotirani tiklashda etnotoponimlarning tutgan o‘rni. Etnotoponimlar – bu xalq yoki elat nomlari bilan bog‘liq joy nomlaridir. Ular muayyan hududda yashagan yoki yashab kelayotgan etnoslarning tarixiy, madaniy izlarini aks ettiruvchi til birliklaridir. Bu nomlar orqali biz nafaqat geografik joyni anglaymiz, balki u joyda yashagan xalqlarning tarixini, hayot tarzini, madaniyatini, urf-odatlarini ham tasavvur qilamiz. Masalan, “Qo‘ng‘irot”, “Karluk”, “Sartqo‘rg‘on”, “Qipchoq”, “Buxoro” kabi nomlar o‘z ichida tarixiy-etnik ma’lumotlarni mujassam etadi. 13 Etnotoponimlar asosan xalqning ko‘chishi, tarixiy joylashuvi, siyosiy- ijtimoiy holati bilan bog‘liq holda shakllanadi. Bu jarayonda mahalliy aholi, ularning tili, e’tiqodi, o‘zaro munosabatlari, voqealar va tarixiy shaxslar muhim rol o‘ynaydi. Masalan, turkiy xalqlar tarixida ko‘plab etnik birliklar o‘z nomlarini joy nomlariga qoldirgan. Bu nomlar nafaqat o‘tmish haqida ma’lumot beradi, balki bugungi kun madaniy xotirasining asosiy qatlamini tashkil qiladi. Etnotoponimlar xalqning o‘zligini anglashda muhim omil sanaladi. O‘zlikni anglash bu – shaxs yoki jamiyat o‘z tarixini, ildizini, ajdodlarini, madaniyatini, tili va an’analarini chuqur anglash, uni qadrlashdir. Aynan etnotoponimlar bu anglash jarayonida “til kaliti” sifatida xizmat qiladi. Qaysi bir hududda yashayotgan xalq o‘z atrofidagi joy nomlarining ma’nosini, kelib chiqishini bilsa, bu orqali u o‘zining kimligini, qayerdan kelganini, tarixiy taraqqiyoti qanday kechganini anglaydi. Jumladan, O‘zbekiston hududida mavjud “To‘raqo‘rg‘on”, “Qo‘qon”, “O‘rta Osiyo”, “Surxondaryo” kabi nomlar 13 S.Qorayev Geografik nomlar ma’nosi TOSHKENT “O‘ZBEKISTON”-1978 28 o‘z ichida qadimiy etnoslar, tarixiy voqealar bilan bog‘liq izlarni yashirib yotadi. Bugungi globallashuv davrida ko‘plab milliy qadriyatlar yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lmoqda. Aynan shunday paytda etnotoponimlar xalqni o‘z tarixiga qaytaruvchi, uni o‘z ildizlariga bog‘lovchi ko‘prik vazifasini o‘taydi. Ular orqaligina biz tarixiy xotirani tiklay olamiz. Tarixiy xotira – bu ajdodlar merosi, milliy g‘urur, o‘zlikning tarixiy negizidir. Agar xalq o‘z yurtidagi joy nomlarini anglamasa, u tarixini ham to‘liq anglay olmaydi. Chunki har bir toponim – bu tarixiy xotiraning bir parchasi. Hozirgi kunda, xalqning etnik guruhlarga taqsimlash faqat ilmiy-tadqiqot ishlari va tarixiy qiziqishlar bilan bog‘liq bo‘lib qoldi. SHuning uchun, tobora unitilib borayotgan etnonimlarni to‘plash, tahlil va tadqiq qilish, etnonimlarning hududiy joylashuvi sabablari, tarqalish areali, etnonim va toponimning o‘zaro aloqadorligi, etnonimlar xaritasini yaratish kabi muammolar soha tadqiqotchilari oldida turgan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shu bois etnotoponimlarni saqlash, o‘rganish va ularni yosh avlodga to‘g‘ri yetkazish – bu nafaqat tilshunoslarning, balki butun jamiyatning muhim vazifasidir. Maktab darsliklarida, ommaviy axborot vositalarida, tarixiy-hujjatli filmlarda joy nomlarining tarixiy-etnik ildizlari yoritilishi lozim. Shu orqali biz faqatgina tarixni o‘rganmaymiz, balki uni yashatamiz, kelajak avlod uchun mustahkam ma’naviy poydevor yaratamiz. Etnotoponimlar xalqning tarixiy xotirasi va o‘zligini anglashning beqiyos manbai hisoblanadi. Ularni chuqur o‘rganish va targ‘ib qilish orqali biz o‘z tariximizga, milliy ruhimizga va madaniyatimizga hurmat ruhini mustahkamlashimiz mumkin. Milliy o‘zlikni anglash — bu inson yoki butun bir xalqning o‘z tarixiy ildizlari, tili, madaniyati, urf-odatlari, qadriyatlari bilan bog‘lanish, o‘zini shu jamiyatning bir bo‘lagi sifatida his etishidir. Bu jarayon turli madaniy-tarixiy omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ulardan biri sifatida etnotoponimlar alohida o‘rin 29 tutadi. Etnotoponimlar orqali xalq o‘z tarixiy taraqqiyoti, ko‘chish va joylashuv yo‘nalishlari, etnik tarkibi hamda madaniy merosi haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘ladi. 14 Birinchidan, etnotoponimlar xalqning etnik xotirasini saqlab qoladi. Har bir joy nomi o‘ziga xos ma’no va tarixga ega bo‘lib, u orqali shu hududda yashagan yoki yashayotgan elat, qabila yoki millat nomi abadiylashtirilgan bo‘ladi. Masalan, “Qo‘ng‘irot”, “Qang‘li”, “Qipchoq”, “Karluk” kabi toponimlar nafaqat geografik joylarni, balki shu yerda yashagan xalqlarning o‘zligini eslatib turadi. Ikkinchidan, etnotoponimlar tarixiy uzviylik va davomiylikni anglatadi. Biror hududdagi etnik nomlarning saqlanib qolishi — bu xalqning o‘z yurtiga egalik qilganini, u yerdagi madaniy taraqqiyotda ishtirok etganini anglatadi. Bu esa milliy o‘zlikni anglash uchun kuchli dalildir. Masalan, O‘zbekistonning turli hududlarida uchraydigan qadimiy toponimlar bizga o‘z tarixiy ildizlarimizni eslatadi va milliy faxr tuyg‘usini uyg‘otadi. Uchinchidan, etnotoponimlar til va madaniyatning saqlovchisidir. Har bir joy nomi muayyan til asosida shakllanadi va u tilning tarixiy qatlami sifatida saqlanib qoladi. Bu nomlar orqali qadimgi til shakllari, so‘z yasash uslublari, xalqona ifodalar, diniy va urf-odatlar bilan bog‘liq ma’lumotlar aniqlanadi. Shu jihatdan, etnotoponimlarni o‘rganish nafaqat geografik, balki lingvistik va madaniy tadqiqotlar uchun ham muhimdir. To‘rtinchidan, etnotoponimlar milliy identitetni shakllantirish va mustahkamlashda ruhiy-madaniy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bugungi globallashuv davrida ko‘plab xalqlar o‘z milliy xususiyatlarini yo‘qotish xavfi ostida turibdi. Shunday sharoitda tarixiy joy nomlarining ildizlarini anglash, ularni saqlab qolish va e’tirof etish orqali xalq o‘z milliyligini yanada chuqurroq anglaydi va uni qadrlaydi. Nihoyat, etnotoponimlar yosh avlodda vatanparvarlik, tarixga hurmat, milliy iftixor tuyg‘ularini shakllantirishda 14 A.Nizomov, G.Rahimova, N.Rasulova Toponimika TOSHKENT-2012 19-26 b. 30 beqiyos tarbiyaviy ahamiyatga ega. O‘quvchilar o‘z yurtidagi joy nomlarining qanday ma’noga ega ekanini bilib, ularni tarixiy shuur bilan qabul qilsa, bu ularning milliy ongini kuchaytiradi. Bu orqali har bir inson o‘z yurtini nafaqat geografik hudud sifatida, balki ma’naviy qadriyatlar tizimi sifatida idrok etadi. Tarixiy xotira — bu xalqning o‘z o‘tmishi, madaniy merosi, tarixiy tajribasi va ajdodlardan qolgan qadriyatlarni eslab yashashi, ularni avloddan- avlodga yetkazib borishidir. Bu xotira nafaqat tarixiy manbalar, yozma hujjatlar orqali, balki xalq og‘zaki ijodi, urf-odatlar, til va ayniqsa, joy nomlari — etnotoponimlar orqali ham avlodlarga yetkaziladi. Aynan etnotoponimlar tarixiy xotirani saqlovchi va tiklovchi tiliy yodgorliklar sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Etnotoponimlar xalq hayotida yuz bergan muhim tarixiy voqealarni, migratsiya jarayonlarini, muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy bosqichlarni o‘zida aks ettirgan bo‘ladi. Masalan, biror joyda yashagan yoki hukmronlik qilgan qabila, urug‘ yoki elat nomining joy nomi sifatida saqlanib qolishi — bu hududning tarixiy-etnik xaritasini tiklashga xizmat qiladi. Shu jihatdan, tarixiy xotirani tiklashda etnotoponimlar muhim iz qoldiruvchi belgidir. Masalan, “Qipchoq”, “Qo‘ng‘irot”, “Chig‘atoy”, “Nayman” kabi joy nomlari orqali biz nafaqat joyning nomini bilamiz, balki o‘sha hududda tarixan yashagan elatlar haqida ham xulosa chiqara olamiz. Bu esa tarixiy joylashuv, ijtimoiy tuzum, siyosiy birlashmalar haqidagi tasavvurlarni aniqlashtiradi va tarixiy xotirani tiklaydi. Shuningdek, tarixiy xotira faqat o‘tmishni eslash emas, balki o‘tmish bilan hozirgi kun o‘rtasida uzviylikni ta’minlash vositasi hamdir. Etnotoponimlar ana shu uzviylikni mustahkamlovchi tiliy vositalardan biridir. Har bir etnotoponim xalqni o‘z tarixiga bog‘lab turadi: agar biror joy nomi saqlansa, u bilan bog‘liq tarixiy voqealar, madaniy an’analar va urf-odatlar ham xalq xotirasida yashab qoladi. Bugungi kunda, ayniqsa, globallashuv, modernizatsiya jarayonlari kuchaygan bir davrda milliy xotirani yo‘qotish xavfi ham ortib bormoqda. Shu 31 sababli, tarixiy xotirani tiklashda etnotoponimlarni o‘rganish, ularni ilmiy asosda tahlil qilish va tarixiy manbalarga bog‘lash nihoyatda dolzarb masalaga aylanmoqda. Etnotoponimlar tarixiy adabiyotlar, arxeologik topilmalar, yozma manbalar bilan solishtirilib, xalqning tarixiy manzarasi qayta tiklanadi. Etnotoponimlarning tarixiy xotirani mustahkamlashdagi yana bir muhim vazifasi — milliy birligini va vatanparvarlik ruhini uyg‘otishdir. O‘z tarixiy yurtida yashayotgan xalq, agar u joy nomlarining ma’nosini va tarixini chuqur anglay olsa, bu unga o‘zligini, ajdodlariga bo‘lgan hurmatni yanada mustahkam his qilish imkonini beradi. Bu esa jamiyatda tarixiy ong, milliy birlik va birdamlik tuyg‘ularini kuchaytiradi. Tarixiy xotirani tiklash va saqlash uchun, bir tomondan, mavjud etnotoponimlarni ilmiy o‘rganish, izohlash, hujjatlashtirish kerak bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ularni ta’lim, ommaviy axborot vositalari, ilmiy-tarixiy asarlar orqali keng ommaga yetkazish muhimdir. Ayniqsa, maktab darsliklarida joy nomlarining tarixiy-etnik ildizlarini o‘rgatish, o‘quvchilarda tarixga qiziqish va vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirishda beqiyos rol o‘ynaydi. Xulosa qilib aytganda, etnotoponimlar — bu tarixiy xotiraning tirik izlari bo‘lib, ular orqali xalq o‘z o‘tmishini eslaydi, uni qadrlaydi va kelajak avlodlarga yetkazadi. Ularni o‘rganish va asrash — bu xalqning o‘z tarixiga bo‘lgan hurmatini ifodalovchi muhim ilmiy va ma’naviy jarayondir. Etnotoponimlar xalqning tarixiy tafakkuri, madaniy o‘zligi va til boyligining ajralmas qismidir. Ushbu kurs ishida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, har bir etnotoponim o‘zida muayyan tarixiy voqealar, etnik jarayonlar, ijtimoiy hayot tafsilotlarini mujassam etgan bo‘lib, ular orqali xalqning o‘z tarixiga, ajdodlariga bo‘lgan hurmat va bog‘liqligi aks etadi. Etnotoponimlar o‘zbek xalqi shakllanishida qatnashgan qadimgi urug‘ va qabilalarning izlarini saqlagan tirik yodgorliklardir. Bugungi kunda milliy o‘zlik va tarixiy xotira masalasi global madaniyatlar to‘qnashuvi, tildagi buzilishlar, tarixiy ongning so‘nishi xavfi 32 fonida yanada dolzarb tus olmoqda. Shunday sharoitda etnotoponimlarning ilmiy o‘rganilishi va keng jamoatchilikka yetkazilishi, avvalo, tarixiy haqiqatni tiklashga, qolaversa, milliy birlik va yuksak vatanparvarlik tuyg‘ularini qaror toptirishga xizmat qiladi. Etnotoponimlar yordamida o‘tmishdagi joylashuvlar, elatlararo munosabatlar, qadimiy ijtimoiy tuzilmalar, tillararo ta’sirlar va madaniy almashinuvlar haqida chuqur xulosalar chiqarish mumkin. Ular orqali faqat joy nomini emas, balki o‘sha joyda hukmron bo‘lgan xalqning o‘ziga xos urf- odatlari, hayot tarzini ham bilish mumkin. Bu esa tarixni jonlantirish, o‘tmishni hozirgi avlodga yaqinlashtirishning samarali vositalaridan biridir. XULOSA Mazkur kurs ishida etnotoponimlar xalqning tarixiy, madaniy va etnik xotirasini saqlovchi muhim til birliklari sifatida tahlil qilindi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, etnotoponimlar oddiy geografik nomlar emas, balki xalqning o‘zligini anglash, tarixiy ildizlarini tushunish va ma’naviy yodini saqlashda alohida ahamiyatga ega bo‘lgan lingvistik-huquqiy va madaniy manbalardir. Etnotoponimlar orqali xalq o‘zining ajdodlari, ularning tarixiy joylashuvi, qabila va elatlar bilan bog‘liq voqealar haqida muhim ma’lumotlarga ega bo‘ladi. Bu nomlar xalqning o‘ziga xosligini, tarixiy uzviyligini anglashiga, milliy ong va g‘urur tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qiladi. Har bir etnotoponim — bu xalq tarixining bir parchasidir; u orqali biz o‘tmishni eslaymiz, bugungi kunni anglaymiz va kelajak avlodga ma’naviy meros qoldiramiz. Kurs ishida shuningdek, etnotoponimlarning tarixiy xotirani tiklashdagi o‘rni ham keng yoritildi. Joy nomlari orqali xalqning tarixiy xotirasi saqlanib qoladi, bu esa millatning madaniy, etnik va tarixiy birligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Xalq o‘z atrofidagi toponimlarning ma’nosini chuqur anglab, o‘z 33 tarixiy mavjudligini, madaniy merosini, kimligi va ajdodlari bilan bog‘liqligini yanada chuqurroq his etadi. Bugungi kunda etnotoponimlarni o‘rganish va ularni yosh avlodga to‘g‘ri, ilmiy asosda yetkazish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu borada ta’lim tizimi, ommaviy axborot vositalari, tarixchi va tilshunos olimlarning hamkorlikda ishlashi muhimdir. Ayniqsa, darsliklarda etnotoponimlarning kelib chiqishi va tarixiy mazmunini o‘rgatish — o‘quvchilarda vatanparvarlik, milliy iftixor va tarixga hurmat ruhini shakllantiradi. Shu bilan birga, etnotoponimlarni asrash va yangilarini yaratishda ehtiyotkorlik zarur. Tarixiy ildizlardan uzilgan, sun’iy, ma’nosiz yoki begonalashtirilgan toponimlar milliy xotira va o‘zlikni zaiflashtiradi. Shu bois, etnotoponimlarga boy hududlar — tarixiy va madaniy meros sifatida baholanishi, ular ilmiy manbalar asosida hujjatlashtirilishi lozim. Bu, ayniqsa, geosiyosiy jarayonlar kuchaygan hozirgi zamonda o‘ziga xos ma’naviy va siyosiy himoya vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Yosh avlodga etnotoponimlar orqali milliy qadriyatlar va tarixni singdirish esa uzoq muddatli tarbiyaviy maqsadlarga xizmat qiladi. Har bir joy nomining ma’nosini bilgan, o‘sha nom ortidagi tarixiy haqiqatni anglagan yoshlar Vatanga muhabbat, ajdodlarga hurmat va millatga sadoqat ruhida voyaga yetadilar. Umuman olganda, etnotoponimlarni chuqur o‘rganish va ularni saqlash — bu nafaqat tilshunoslar yoki tarixchilarning vazifasi, balki butun jamiyat uchun muhim bo‘lgan madaniy-ma’naviy jarayondir. Ular orqali biz o‘zligimizni topamiz, tarixiy xotiramizni mustahkamlaymiz va kelajak avlodga g‘urur bilan topshira oladigan ma’naviy meros yarata olamiz Xulosa qilib aytganda, etnotoponimlar — bu xalq tarixining jonli izlari, milliy o‘zlik va tarixiy xotiraning muhim poydevoridir. Ularni o‘rganish, tahlil qilish va saqlash har bir xalq uchun muqaddas burch bo‘lib, bu orqali biz 34 nafaqat o‘z tariximizni asraymiz, balki ma’naviy kelajagimizni ham mustahkamlaymiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari 1.Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon demokratik O zbekiston davlatini ʻ birgalikda barpo etamiz.- Toshkent:O zbekiston, 2016.-. 64-bet ʻ 2.Mirziyoev. SH. M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent: O zbekiston, 2017.26b. ʻ 3.Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz.Toshkent:O zbekiston, 2017.-488 b. ʻ 4.Karimov I.A O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida-Toshkent.:2010-y ʻ 5. Karimov I.A “ Yuksak ma`naviyat- yengilmas kuch” Toshkent 2008. 6. Karimov I. A. O zbekiston XXI asrga intilmoqda. ʻ II. Asosiy adabiyotlar 1. K.M.Xakimov Toponimika Jizzax-2024 163-165 b. 2. M.T.Mirakmalov Xalq tabiiy geografik terminlari.TOSHKENT-2009 111- b. 3. S.Qorayev Geografik nomlar ma’nosi TOSHKENT “O‘ZBEKISTON”-1978 4. A.Nizomov, G.Rahimova, N.Rasulova Toponimika TOSHKENT-2012.19-26 b. 5. H.Hasanov Geografik nomlar siri “O‘ZBEKISTON”-1985 29-30 b. 6. S.Qorayev Toponimika Toshkent -2006 74-82 b. 7. S.Qorayev O‘zbekiston viloyatlari toponimlari. –T.: 2005 8. Murzaev E.M. “Ocherk toponimiki”. M., 1974. 9. Nafasov T. O’zbekiston toponimlarining izoh’li lug oti.T.,1988. ʻ 10. Abdimuratov K. “Nege usılay atalg an”.N. 1965 ʻ 11. Nafasov T. O’zbekiston toponimlarining izoh’li lig oti. Toshkent, 1988. ʻ 12. Nikonov V.A. Vvedenie v toponimku. M., 1965. 35 13. Hakimov Z. Buxoro yaqinidagi Chorbakr majmuosi. “Moziydan sado” №1- 2 (5-6). 2000. 70-73 betlar. 14. A.Nabiev. “Tarixiy o lkashunoslik ” T. 1979 yil.ʻ 15.B. Ahmedov “Tarixdan qisqacha izohli lug at”, 1977 Toshkent ʻ 16.O. I. Smirnova “Katalog monet s gorodisha Pendjikent” 17.S. P. Tolstov “Qadimgi Xorazm tsivilizatsiyasi izidan” (Moskva 1948) 18.S. P. Tolstov Qadimgi Xorazm( Moskva, 1948) 19.Madraximov .Z Tarixiy toponomika T., Navro z 2017 ʻ 20.Qorayev.S Toponomika Toshkent,2006. 21.Topildiyev.O Tarixy o lkashunoslik va turizm fani bo yicha o quv uslubiy ʻ ʻ ʻ majmua Namangan ,2008. 22.Y.G ulomov”Xorazmning sug orilishi tarixi” ʻ ʻ III. Elektron ta’lim resurslari 1. www.google.uz 2. www.ziyonet.uz 3. www.wikipediya.uz 4. www.history.ru 5. Yandex.uz 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. ETNOTOPONIMLARNING O’ZLIKNI ANGLASH, TARIXIY XOTIRANI MUSTAHKAMLASHNING NAZARIY METODI

1.1. Toponimika tushunchasi va uning mohiyati

1.2. Oʻzbekiston tarixini oʻrganishda toponimikaning tutgan oʻrni

II BOB. ETNOTOPONIMLARNING MILLIY O‘ZLIKNI ANGLASHDAGI AHAMIYATI

2.1.Etnotoponimlar va ularning toponimik tahlili

2.2. Etnotoponimlarning milliy o‘zlikni anglash va tarixiy xotirani tiklashda etnotoponimlarning tutgan o‘rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить