Fe’l nisbatlari - Лингвистика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	51.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	19 Март 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Fe’l nisbatlari

Купить

Fe’l nisbatlari

Fe`l nisbatlari: 5ta  Bajaruvchining fe`lda ifodalangan harakat-holat jarayonida qay darajada ishtirok etishini ko`rsatuvchi shakllar fe`lning nisbat shakllari deyiladi. Ular 5xil.  Kiy - 0 shakl. Bajaruvchi aniq. (sen).  Kiy in di - o`z ustida bajardi.  Kiy il di - bajaruvchi noma`lum.  Kiy giz di – bajaruvchining ta`sirida boshqa bir bajaruvchi tomonidan amalga oshiriladi. Ya`ni bajaruvchi harakat- holatni boshqa bir bajaruvchiga o`tkazadi.  Kiy ish di – bajaruvchi boshqalar bilan birgalikda bajardi.

Fe`l nisbatlari: 5ta Nisba t O`zlikAniq Orttirm a Birgali k Majhul0D 0B 02 08 02 0E 0F 07 11

1.Aniq nisbat.  Aniq nisbat – bajaruvchi aniq ko`rinib turgan harakat-holatni ifodalab, tarkibida hech qanday nisbat qo`shimchasi bo`lmaydi. Ya`ni 0 shaklda bo`ladi. Masalan: yozdim, ko`rgan, bilgan, zavqlandi, birlashdi, yordamlashdi, ko`maklashdi

2.O`zlik nisbat  O`zlik nisbat – fe`lga – (i)n, -(i)l, qo`shimchalarini qo`shish orqali hosil qilinadi va bajaruvchining o`zi ustida amalga oshirilayotgan harakat-holatni ifodalaydi. Masalan: ko`r- in -di, beza- n -di, tug`- il -moq, qiyna- l -di. O`zlik nisbatda emas zavq-lan-moq, faxr- lan-moq.

3.Majhul nisbat  Majhul nisbat – bu nisbat ham fe`l asoslariga – (i)n, -(i)l, qo`shimchalarini qo`shish orqali hosil qilinadi. Ammo bunda harakat bajaruvchisi noma`lum bo`ladi. Masalan: kiy- il -di, yum- il -di, qil- in -di, beza- l -di. O`zlik va majhul nisbatlar bir xil fe`l asoslariga – (i)n, -(i)l, qo`shimchalarini qo`shish orqali hosil qilinadi. Lekin ular bajaruvchining ifodalinishi nuqtayi nazaridan farqlanadi. O`zlik nisbatda harakat-holat bajaruvchining o`zi ustida amalga oshadi. Majhul nisbatda esa bajaruvchi noma`lum bo`ladi. Qiyoslang: Tarandi ( o`zlik ) – taraldi ( majhul ) Kiyindi ( o`zlik ) – kiyildi ( majhul )

Eslatma!!! Ayrim fe`llar ham o`zlik, ham majhul nisbatda bo`la oladi. Buni gap mazmunida farqlaymiz. Qiyoslang: Lag`mon cho`zildi. (majhul) Karimjon ko`rpachaga cho`zildi . (o`zlik) Sovg`a berildi. (majhul) Orzularga berildi . (o`zlik) Mix qoqildi. (majhul) Karimjon qoqildi . (o`zlik)

4.Orttirma nisbat  Orttirma nisbat - fe`lga maxsus qo`shimchalar qo`shish orqali hosil qilinadi va bajaruvchining ta`sirida boshqa bir bajaruvchi tomonidan amalga oshirlgan harakat-holatni ifodalaydi. Maxsus qo`shimchalar: -t – unli bilan tugagan ko`p bo`g`inli fe`llarga qo`shiladi: sana- t , gulla- t , o`qi- t , ishla- t , to`qi- t . -sat – faqat “ko`rmoq” fe`liga qo`shiladi.: ko`r- sat. -ir, -ar, -iz, -az, -it – undosh bilan tugagan bir bo`g`inli fe`llarga qo`shiladi: bit- ir , chiq- ar , oq- iz , chiq- az , kir- it . -dir, -giz, -gaz, -g`iz, -g`az – jarangli undosh bilan tugagn fe`llarga qo`shiladi: yoz- dir , yur- giz , tur- gaz , tur- g`iz , tur- g`az . -tir, -kiz, -kaz, -qiz, -qaz – jarangsiz undosh bilan tugagan fe`llarga qo`shiladi: kel- tir , ket- kiz , yet- kaz , yut- qiz , o`t-

Eslatma!!! Ba`zan fe`l asosiga orttirma nisbat hosil qiluvchi birdan ortiq qo`shimchalar qo`shilishi mumkin. Masalan: o`qi- t o`qi- t-tir , to`l- dir to`l- dir-giz, yoz- dir yoz- dir-tir. Bunday holatda orttirma nisbat ma`nosi kuchayadi!

5.Birgalik nisbat  Birgalik nisbat – fe`lga -sh, -ish, qo`shimchasini qo`shish orqali hosil qilinadi va bir necha bajaruvchilar tomonidan birgalikda amalga oshirilgan harakat-holatni ifodalaydi. Masalan: kel- ish -di, yoz- ish -di, bor- ish -ma-di, o`yla- sh -di. Birgalik nisbatda emas yordam- lash -di, ko`mak- lash -di, bir- lash -di. Bolalar onasiga yordam lash di (aniq nisbat) Bolalar onasiga yordam lash ish d (birgalik)

Eslatma!!! Fe`l asosiga bir necha nisbat qo`shimchalari ketma- ket qo`shilishi mumkin. Bunday holda bu fe`lning qaysi nisbatda ekanligini eng oxirgi nisbat qo`shimchasiga qarab aniqlaymiz. Masalan: ort ort mjh yoz-dir-tir- il -di (majhul) ort ort brg tozala-t-tir- ish -di (birgalik) Xoliqova Mashhuraxon

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in