Fe’l so’z turkumi 5 - Лингвистика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	130.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Ноябрь 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Fe’l so’z turkumi 5

Купить

CFe’l so’z turkumi Reja: 1. Fe’lning ma’no turlari 2. Fe’llarning tuslanishi. 3. Fe’llarda zamon ko`rsatkichi

Harakat va harakat bilan bog`liq holatni bildirib, nima qilmoq? nima bo`lmoq? so`roqlarini oluvchi so`z turkumi fe’l deyiladi. Masalan: yugurmoq, sakramoq, suyunmoq, uxlamoq, qurimoq, ko`paymoq, tinchimoq va boshqalar.

Fe’l quyidagi grammatik ko`rsatkichlarga ega: 1. Ma’no turlari bilan ifodaladi. 2. Zamon kategoriyasi mavjud. 3. Nisbat va mayl kategoriyasini ko`rsatadi. 4. Bo`lishli va bo`lishsiz shakllariga ega. 5. O`timli va o`timsiz bo`ladi. 6. To`liqsiz fe’l shakllari ham mavjud.

7. Vazifa shakllariga ega. 8. Yetakchi va ko`makchi shakllarida bo`ladi. 9. Yasaladi. 10. Sodda, murakkab tuziladi. 11. Sintaktik vazifa bajaradi. 12. Mustaqil so`z turkumlarining eng asosiysi sanaladi.

Fe’lning ma’no turlari. Fe’l dastlab ikkiga bo`linadi: harakat fe’llari va holat fe’llari. Shaxs, jonivor, narsa va boshqa tushunchalarning harakati asosida yuzaga kelgan fe’llar harakat fe’llari deyiladi: kuldi, tishladi, ushladi, salomlashdi, siljidi. Narsaning bir holatdan ikkinchi holatga o`tishidan yoki insonning his- tuyg`ulari asosida yuzaga kelgan fe’llar holat fe’llari deyiladi.

Masalan: suyundi, terladi, pishdi, o`yladi, yoqdi, uyg`ondi, his qildi. Bundan tashqari, ba’zi manbalarda fe’lning ma’no turlari bir necha guruhlarga bo`lingan: 1. Yumush fe’llari: pishirdi, supurdi, artdi. 2. Yurish fe’llari: ketdi, keldi, tashrif buyurdi. 3. Ko`rish fe’llari: qaradi, boqdi, nigoh tashladi.

4. Jismoniy harakat fe’llari: siladi, qisdi, burdi. 5. Jismoniy holat fe’llari: isitmaladi, uxladi. 6. Tabiiy holat fe’llari: esdi, portlari, eridi. 7. Ruhiy holat fe’llari: suyundi, siqildi, quvondi. 8.Tafakkur fe’llari: o`yladi, fahmladi, angladi. 9. Ishora fe’llari: lab burdi, ko`z qisdi. 10. Sezgi fe’llari: sezdi, his qildi, tuydi. 11. Eshitish fe’llari: tingladi, quloq soldi. 12. Nutqiy fe’llar: gapirdi, so`zladi, so`radi.

Fe’llarda zamon ko`rsatkichi. Harakat- holatning bajarilish payti fe’l zamonlari deyiladi. Zamonlar dastlab 3ga bo`linadi: 1. O`tgan zamon: ishladi. 2. Hozirgi zamon: ishlayapti. 3. Kelasi zamon: ishlaydi.

Fe’l zamonlari hozirgi zamonga nisbatan, ya’ni nutq so`zlanib turgan paytga nisbatan olinadi. Demak,nutq so`zlanib turgan paytda bajarilgan harakat-holat hozirgi zamon; nutq so`zlanib turgan paytdan oldin bajarilgan harakat-holat o`tgan zamon; nutq so`zlanib turgan paytdan keyin bajariladigan harakat-holat kelasi zamon deyiladi.

O`tgan zamon fe`llarini o`z ichida quyidagi ma’no guruhlarini hosil qiladi: 1. Uzoq o`tgan zamon: harakat-holatni ancha ilgari bajarilganligini bildiradi,- gan(edi)qo`shimchasi orqali hosil qilinadi: U Navoiy kitobini o`qigan(edi). 2. Yaqin o`tgan zamon harakat-holatni yaqinda bajarilganligini va so`zlovchining o`zi ko`rib guvoh bo`lganligin bildiradi: U Navoiyning kitobini o`qidi.

3. O`tgan zamon maqsad fe’li: o`z oldiga maqsad qilib qo`yilgan, lekin bajarilmay qolgan harakat-holatni bildiradi,-moqchi qo`shimchasi orqali yasaladi: U “Jaloliddin” filmini ko`rmoqchi edi. 4. O`tgan zamon hikoya fe`li: harakat- holatni birovdan eshitib bilganini yoki oldindan kutilganligini bildiradi,-(i)bdi orqali yuzaga keladi: “Benom” Farg`onaga kelibdi.

Hozirgi zamon quyidagi qo`shimchalar orqali hosil qilinadi: -yap(ti): Men mavzuni tushunyapman. -moqda: Yurtimizda bahor hukm surmoqda. -(a)yotir: Alpomish kelayotir. Bu qo`shimchalardan –yap…uslubiy betaraf bo`lib, qolganlari asosan badiiy nutqda ishlatiladi.

Kelasi zamon quyidagi qo`shimchalar orqali hosil qilinadi: - a… boraman. - -y… o`qiyman. - Badiiy nutqdagi –ajak, -gusi, -g`usi qo`shimchalari ham Kelsi zamon ma’nosini ifodalab keladi: Hali baxtli- baxtli kunlar kelajak.

Fe’llarning tuslanishi Fe’llarning shaxs-son qo`shimchalarini olishi tuslanish deyiladi. Demak, shaxs-son qo`shimchalari tuslovchi qo`shimchalar deyiladi. Shaxs- son qo`shimchalari harakat-holat bajaruvchisini shaxsini va sonini ko`rsatuvchi qo`shimchalardir.

Shaxs-son qo`shimchalari 3 xil shaklga ega. 1-shakl Bu shakl fe`lning shart mayli qo`shimchasi –sa va yaqin o`tgan zamon qo`shimchasi –di affikslaridan keyin keladi: birlik ko`plik I shaxs keldi m keldi k II shaxs keldi ng keldi ngiz III shaxs keldi keldi(-lar)

2-shakl qolgan barcha zamon qo`shimchalaridan keyin keladi: birlik ko`plik I shaxs kelgan man kelgan miz II shaxs kelgan san kelgan siz III shaxs kelgan kelgan (-lar)

3- shakl. Bu shakldan buyruq- istak maylini hosil qilishda ham foydalaniladi. birlik ko`plik I shaxs bor ay bor aylik II shaxs bor( gin ) bor ing(iz) III shaxs bor sin bor ishsin

Xulosa Demak, fe’l so`z turkumi eng katta mavzulardan biri bo`lib, gap hosil qilishda va gapdagi asosiy hukmni berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Fe’lning grammatik ko`rsatkichlari bir nechta bo`lib, ularsiz lingvistika fanini tasavvur qilib bo`lmaydi.

E’tiboringiz uchun rahmat

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in