Fe’llarda grammatik kategoriyalar tahlili

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	116.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Fe’llarda grammatik kategoriyalar tahlili

Купить

O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM,ʻ
FAN VA INNOVATSIY A LAR VAZIRLIGI
АLISHER NАVOIY NOMIDАGI
TOSHKENT DАVLАT O ZBEK TILI VА АDАBIYOTI UNIVERSITETI
ʻ
O ZBEK TILI VА АDАBIYOTI
ʻ KAFEDRASI
Ona tili va adabiyot ta’limi fakulteti
“Hozırgı o zbek adabıy tili” fanidan
ʻ
“Fe’llarda grammatik kategoriyalar tahlili” mavzusidagi
KURS ISHI
Ilmiy rahba r:__________________
Toshkent – 2024
1

M U N D A R I J A
KIRISH...................................................................................................................3I BOB
FE’L SO Z TURKUMI VA UNING GRAMMATIK ʻ
KATEGORIYALARI
1.1 Fe’l so z turkumi nazariyasi...........................................................................5
ʻ
1.2 Fe’llarning grammatik kategoriyalari nazariy qarashlar............................12
II BOB. HOZİRGİ O ZBEK ADABİY TİLİDA FE’LGA XOS
ʻ
GRAMMATİK KATEGORİYALAR TASNIFI.
2.1 Nisbat kategoriyasi . .........................................................................................17
2.2 . Mayl kategoriyasi . ……………………………………………….……………….24
2.3. Zamon kategoriyasi …………………………………………….…..……………….26
2.4. Shaxs-son kategoriyasi……………………………………………..………..30
XULOSA...............................................................................................................35
FOYDALANILGAN ADABIYODAR RO YXATI.........................................36
ʻ
2

KIRISH
Mavzuni o rganilganlikʻ darajasi . Lisoniy birliklarni uslubiy xosligiga ko ra ʻ
razmetkalash annotatsiyalashning lingvistik tavsiflovchi turiga mansub bo lib,
ʻ
quyida fe l grammatik shakllarini uslubiy xosligiga ko ra teglash masalalari
ʻ ʻ
xususida fikr yuritamiz. Mayl shakllarining uslubiy xoslanishini ifodalash
xususida.
Fe l mayllari o ziga xos shakllarga ega bo lib, turli xil modal ma nolarni
ʻ ʻ ʻ ʻ
ifodalaydi. Shunga qaramay, fe l mayllarining biri o rnida ikkinchisini qo llash
ʻ ʻ ʻ
mumkin. Ana shu holat ulardagi keng uslubiy imkoniyatlarni ro yobga chiqaradi.
ʻ
Fe lning ijro maylida modallik, ta sirchanlik deyarli bo lmaydi. Bunda faqat
ʻ ʻ ʻ
harakatning bajarilishbajarilmasligi haqida xabar berish ma nosi anglashiladi.
ʻ
Ammo bu mayl ba zan buyruq yoki shart mayllari o rnida kelib, ular anglatgan
ʻ ʻ
ma nolarni ifodalashi mumkin: uylarni yig ishtirasan, oshxonani tozalaysan,
ʻ ʻ
so ngra kinoga borasan (yig ishtir, tozala, bor buyruq fe llari o rnida kelgan)
ʻ ʻ ʻ ʻ
Bunday holatda mayl shaklini bildiruvchi qo shimchani uslubiy xoslanishini
ʻ
hozircha ko rsatib bo lmaydi. Chunki uslubiy xoslanganlik haqidagi ma lumot
ʻ ʻ ʻ
bilan teglashtirishda faqat lisoniy birlikning shakliga asoslanamiz. Yuqorida
ko rsatilgan holatni ham teglash mumkin, ammo buning uchun korpusda semantik
ʻ
analizator ishlashi kerak: ya ni morfologik shakl bilan aniqlanmaydigan birliklar
ʻ
semantik analizator funksiyasi ishga tushganda avtomatik tahlil qilinishi mumkin.
Fe lning buyruq-istak mayli buyurish, so rash, qistash, iltimos kabi
ʻ ʻ
ma nolarni bildiradi. Bu ma nolar ikkinchi va uchinchi shaxslarga qaratilgan
ʻ ʻ
bo ladi. Ammo buyruq maylining birinchi shaxs ko rinishi mavjud emas. Chunki
ʻ ʻ
so zlovchi o ziga o zi buyurishining imkoni yo q. Shunga qaramay, badiiy
ʻ ʻ ʻ ʻ
asarlarda personajlar nutqida ma lum uslubiy talab bilan o ziga o zi undash
ʻ ʻ ʻ
uchraydi. Bunda so zlovchi o zini ikkinchi shaxs o rniga qo yib gapiradi. Buning
ʻ ʻ ʻ ʻ
o ziga xos semantik-uslubiy xususiyatlari bor. Jumladan, buyruq bevosita
ʻ
so zlovchining o ziga tegishli bo ladi: Rajabboy, bu ishni qiling (“men bu ishni
ʻ ʻ ʻ
3

qilay” ma nosida, so zlovchi birinchi shaxs). Bu tarzdagi qo llanish so zlashuvʻ ʻ ʻ ʻ
uslubiga xos bo lib, o zini ovsarlikka olish yoki g ururlanish ma nosida keladi
ʻ ʻ ʻ ʻ
[Qilichev 1992, 62]. Bu kabi holatlar haqida ham aynan yuqoridagi muammoni
aytish mumkin. E.Qilichevning ta kidlashicha, fe lning buyruq-istak mayl shakllari
ʻ ʻ
badiiy uslubda, publitsistikada keng qo llanadi. Shart mayli fe l o zaklariga -sa
ʻ ʻ ʻ
affiksini qo shish bilan hosil qilinadi. -sa shaklli fe llarda modallik, hissiy-
ʻ ʻ
ta sirchanlik ma nolari kuchli seziladi. -sa shakli orqali nafaqat shart ma nosi,
ʻ ʻ ʻ
balki orzu, xohish, iltimos, sabab ma nolari ham ifodalanadi: ishlasa, borsam,
ʻ
borib kelsang. Menga so z bersangiz edi kabi [Qilichev 1992, 62].
ʻ
Ko rinyaptiki, fe lning mayl shakllari ichida so zlashuv, badiiy, publitsistik
ʻ ʻ ʻ
uslubga xoslanish ilmiy jihatdan asoslangan, ammo bunday xoslanish fe lning
ʻ
ma lum bir uslubida maxsus morfologik shakl bilan farqlanmaydi, ya ni bir
ʻ ʻ
morfologik shakl ma lum kontekstda uslubiy xoslanishni ifodalasa, boshqa
ʻ
kontekstda uslubiy betaraf bo ladi. Bunday holatlarni avtomatik tahlil qilishning
ʻ
hozircha imkoni yo q. O zbek kompyuter lingvistikasining keyingi bosqichlarida
ʻ ʻ
ushbu tahlilni amalga oshiruvchi analizatorlar yaratilsa, kontekstga qarab uslubiy
xoslanishni aniqlash imkoni paydo bo ladi. Fe l zamon shakllarining uslubiy
ʻ ʻ
xususiyatini avtomatik aniqlash. Fe lning zamon kategoriyasi obyektiv
ʻ ‒
voqelikning tilda aks etishining bir ko rinishi.
ʻ
4

I BOB FE’L SO Z TURKUMI VA UNING GRAMMATIK ʻ
KATEGORIYALARI
1.2 Fe’l so z turkumi nazariyasi
ʻ
O zbek tili grammatikasida so z turkumlari 3ta guruhga ajratiladi. Bular
ʻ ʻ
mustaqil so z turkumlari, yordamchi so z turkumlari, alohida olingan so z
ʻ ʻ ʻ
turkumlari.Fe’l so z turkumi shulardan mustaqil so z turkumlariga
ʻ ʻ
kiradi.Predmetning ish- harakatini ifodalaydigan mustaqil so zlar fe’l so z
ʻ ʻ
turkumi hisoblanadi. Masalan:Dars boshlandi, hashar bo lib o tdi .Bu yerda
ʻ ʻ
boshlandi , bo lib o tdi so zlari fe’l so z turkumiga oid va gapd a kesim vazifasida
ʻ ʻ ʻ ʻ
kelgan.Fe’l holat, belgining yuzaga kelishi, o zgarish kabi jarayonlarini ham
ʻ
harakat sifatida ifodalaydi. Holat ifodalash boshqa so zturkumiga ham xos. Biroq
ʻ
fe’lda u bir tusdan boshqasiga o tish tarzida. Masalan, Daraxtlar yam-yashil
ʻ
gapida sifat-kesim (yam-yashil) turg'un holatni ifodalamoqda. Daraxtlar ko 'kardi
gapida esa holat jarayon sifatida, bir tusdan ikkinchisiga o tish tarzida yuz
ʻ
bermoqda.
O zbek tilidagi fe’lIar leksik-grammatik xususiyatiga ko ra ikki asosiy guruhga
ʻ ʻ
ega:
a) mustaqil fe’l;
b) nomustaqil fe’l.
MustaqiI fe’lga quyidagi xususiyat xos:
1) lug'aviy ma'no asosidagi harakatni ifodalaydi va shu boisdan gapda biror
bo lak vazifasida keladi;
ʻ
2) biror so zni boshqarib (kitobni o qidi) yoki biror so z tomonidan boshqarilib
ʻ ʻ ʻ
(o 'qilgan kitob) keladi;
3) harakatning obyektga munosabatiga ko ra ikkiga bo linadi:
ʻ ʻ
a) o timli fe’l;
ʻ
5

b) o timsiz fe’l ʻ
O timli fe’l bildirilgan harakat obyekt tushunchasi bilan bog'lanadi va bunda
ʻ
obyektni ifodalovchi birlik tushum kelishigidagi so z bo ladi: Ol, o qi
ʻ ʻ ʻ
boshqar.O timsiz fe’Ibunday xususiyatga ega bo Imaydi: yig’la, uxla, sevin. Fe’l
ʻ ʻ
orqali ifodalangan ish – harakat va holat bilan shaxs orasidagi munosabat
turlicha bo lishi mumkin. Masalan, yozdim, keldi kabi fe’llar o zida ishlovchi
ʻ ʻ
shaxsni ko rsatib turibdi. Agar qaror qilindi, mashq bajarildi desak, ish –
ʻ
harakatning o zida habar bor lekin uni bajaruvchi shaxsni mazkur fe’llar
ʻ
anglatmaydi. Ish-harakatning bajaruvchisibilan predmeti orasidagi yoki bir necha
bajaruvchi subyejktlar orasidagi munosabatlarning ifodalanishi fe’l nisbati
deyiladi. Masalan, Rayxona ko ylak sotib oldi; gapida sotib oldi-harakatning
ʻ
bajaruvchisi Rayxona bo lib, u ega orqali harakatning predmeti, ko ylak esa
ʻ ʻ
vositasiz to ldiruvchi orqali ifodalangan. Nomustaqil fe’l mohiyat e’tibori bilan
ʻ
uchga bo linadi:
ʻ
a) yordamchi fe’l;
b) ko makchi fe’l;
ʻ
d) to liqsiz fe’l.
ʻ
Yordamchi fe’l yangi lug'aviy birlik hosil qiladi - so z yasaydi, ko makchi fe’l
ʻ ʻ
harakat tarzi shaklining bir qismi bo lib, fe’llug'aviy ma'nosini nutqqa xoslaydi -
ʻ
modifikatsiya qiladi, to liqsiz fe’l esa fe’l va fe’l bo lmagan so zning zamonini
ʻ ʻ ʻ
ko rsatadi. Fe’llar anglatgan qator ma'nolariga ko ra turli mazmuniy guruhlarga
ʻ
bo linadi. Bulardan xarakterlilarini ko rib o tamiz.
ʻ ʻ ʻ
Harakat fe’li jonli va jonsiz predmetga xos harakatni ifodalaydi. Ular yurish,
ta'sir etish, zarb bcrish kabi ko rinishda bo lishi mumkin. Qo l, oyoq, yuz, og'iz,
ʻ ʻ ʻ
gavda bilan bog'liq harakatda harakatlanuvchi obyekt yaqqol ko rinib turadi. Oyoq
ʻ
bilan bog'liq harakatni ifodalovchi fe’l: yugurmoq, sakramoq, yo rg'alamoq,
ʻ
gandiraklamoq, tentiramo], tepkilamoq, tepmoq, tisaerilmoq; qo l bilan bog'liq
ʻ
harakatni ifodalovchi fe’l: urmoq, solmoq, trnamoq, uqalamoq, qitiqlamoq ,
changallamoq, chapak chalmoq ; Yuz, gavda, og'iz, lab, quloq, burun va h. bilan
bog'liq harakat ham mavjud. Holat fe’llari. Inson tabiatiga xos jismoniy va ruhiy
6

holat turli xususiyatga ega. Holatni to rtga bo lish mumkin:ʻ ʻ
a) ichki holat (ruhiy kechinmalar bilan bog'liq):tubanlashmoq, yod olish,
unitish;
b) tashqi holat (ichki holatning namoyon bo lishi bilan
ʻ
bog'liq): g’azablanmoq, xursand bo lmoq, xafa bo lmoq;
ʻ ʻ
d) jismoniy holat (inson tanasi bilan bog'liq: zaiflashmoq , holsizlanmoq,
kuymoq;
e) ijtimoiy holat ( jamiyat bilan bog'liq):boyimoq, ko tarilmoq, urilmoq.
ʻ
Natijali faoliyat fe’llar tizimi yasamoq, qurmoq, bunyod etmoq, arralamoq,
parchalamoq,sayqal bermoq, randalamoq, sindirmoq kabi birliklarni o z ichiga
ʻ
oladi.
Tafakkur fe’llari sirasiga insonning fikrlash qobiliyati bilan bog'liq o 'ylamoq,
fikrlamoq, xayol surmoq, tafakkur qilmoq, o 'yga botmoq, ko 'z oldiga keltirmoq,
bir qarorga kelmoq, xulosaga kelmoq kabilar kiradi.
Munosabat fe’lIari qatori erkalamoq, yaxshi ko rmoq, rahmi kelmoq, yon
ʻ
bosmoq, maftun bo lmoq, beti qursin, xudo olsin, baloga giriftor bo lsin kabi
ʻ ʻ
fe’llar misol bo ladi.
ʻ
Fe’lning tasnitlovcbi kategoriyalari baqida umumiy ma'lumot. Fe’lning
tasniflovchi kategoriyalari faqat shu turkumga xos grammatik shakllar sistemasi.
Ular nisbat, o zgalovchi, harakattarzi, bo lishli-bo lishsizlik kategoriyalari. Fe’l
ʻ ʻ ʻ
kesimlik yoki nokesimlik vazifasida bo lishidan qat'i nazar, ushbu shakldan birida
ʻ
bo lishi shart. Ular fe’l leksemaning lug'aviy ma'nosini modifikatsiya qilish
ʻ
vazifasini bajaradi. Tasniflovchi shakllar orasida nisbat fe’l leksemani
modifikatsiya qilish darajasi jihatidan boshqalaridan ustuvor. Shu boisdan nisbat
fe’lni boshqa so z turkumidan ajratib turuvchi asosiy morfologik belgi.
ʻ
O zgalovchi, nisbatdan farqli o laroq, fe’lning nokesimlik vazifasi uchun
ʻ ʻ
xoslangan. O zgalovchi kategoriyasining umumlashgan grammatik ma'nosi - fe’lni
ʻ
kesim vazifasidan tashqarida boshqa, ya'ni hokim so z bilan bog'lash vazifasini
ʻ
bajarishi.
Tarz ma'nosi fe’lda ifodalanishi ham, ifodalanmasligi ham mumkin. Masalan,
7

(0 'qidi) fe’lida u nol darajada bo lsa, (0 'qib chiqdli) so zshaklida namoyonʻ ʻ
bo lgan. Bo lishli-bo lishsizlik shakli haqida ham shunday fikrni aytish mumkin.
ʻ ʻ ʻ
Biroq bo lishlibo lishsizlik shakli bilan kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismi
ʻ ʻ
bo lgan tasdiq-inkor kategoriyasini farqlash lozim. Tasdiq-inkor kesim vazifasida
ʻ
keluvchi barcha so z uchun xos bo lsa, bo lishlibo lishsizlik kesimdan boshqa
ʻ ʻ ʻ ʻ
vazifadagi fe’lning barchasi uchun xos bo lgan grammatik hodisa. Boshqacha
ʻ
aytganda, bo lishlibo lishsizlik fe’lning nokesimlik, tasdiq-inkor esa barcha
ʻ ʻ
mustaqil so zning kesimlik shaklidan biri. Quyida ularning har biri alohida-alohida
ʻ
ko rib o tiladi.
ʻ ʻ
Nisbat kategoriyasi haqida umumiy tushuncha.
Nisbat kategoriyasi harakatning subyekt (bajaruvchi)ga munosabatini
ifodalaydi. Bu munosabat maxsus grammatik shakl bilan yuzaga chiqadi. Masalan,
Shoir she’r yozdi gapida ega bevosita ishharakatning bajaruvchisi bo lib,
ʻ
bajaruvchi va harakat munosabati nol shaklli aniq nisbat bilan ifodalangan; 0
'qituvchi bolaga kitobni o 'qitdi gapida harakatning bevosita va bilvosita
bajaruvchisi (o qituvchi bilvosita, bola esa bevosita bajamvchi) farqlangan.
ʻ
Dovul chalindi gapida harakat bajaruvchisi noaniq, majhul. Demak, nisbati
o zgarishi bilan fe’lning bajaruvchisida ham o zgarish yuz beradi. Nisbat
ʻ ʻ
kategoriyasi fe’lning bo sh subyekt valentligini to ldirib, muayyanlashtirib uni
ʻ ʻ
nutqqa moslaydi.
Hozirgi o zbek tilida fe’l nisbatining beshta ko rinishi ajratiladi:
ʻ ʻ
-aniq nisbat,
-o 'zlik nisbati,
-orttirma nisbat,
-birgalik nisbati,
-majhu nisbat.
Aniq nisbat. Bu nisbatda subyektga munosabat nol shakl orqali Ifodalanadi.
bildi , ko rdi, so radi , aytdi, qaytdi kabi. Su nisbatdagi fe’l o timli (oldl) yoki
ʻ ʻ ʻ
o timsiz (uxladl) bo lishi mumkin.
ʻ ʻ
O zlik nisbati. Ayrim holda grammatik shakl o zlik nisbatiniki bo lsa-da, bu
ʻ ʻ ʻ
8

shakl harakatning bajaruvchiga qaytishini, bajaruvchi ham harakat obyekti ekanini
bildirmaydi: Bir mahal G'ulomjon tuynukdan erinib chiqayotgan tutunga qarab
so zlandi. (M.lsm.) Soing uzun doinglik ortiga 0 ifib, ko rinmay ketdi. (P.Qod.)ʻ ʻ
Yigit ko 'zini yashirishga joy topolmay qiynaldi. (S.Ahm.) Davlafbekovning
tUg'ilgan qishlogii Bodomzor bu yerdan o 'n bir chaqirim pastda. (p.Qod.) O zlik
ʻ
nisbati shakli o timli fe’lni o timsiz fe’lga aylantiradi.
ʻ ʻ
O zlik nisbati shakli har qanday o timli fe’ldan ham yasalavermaydi. Masalan,
ʻ ʻ
o qi, (hayda), (kes) , (ek) , (min), (tik) , (sug'or) kabi fe’ldan o zlik nisbati hosH
ʻ ʻ
qilinmaydi. Shuningdek, orttirma nisbatdagi o timli fe’ldan ham o zlik nisbati hasil
ʻ ʻ
qilinmaydi.
Semantikasida ma'noviy siljish ro y berayotgan o zlik nisbati shakliga ega
ʻ ʻ
fe’lIar bu nisbatdan xoli qaralishi lozim: Yuzlari emizlikdan tirsillagan Arabboy
kerilgan bir holda so radi.
ʻ
Xulosa sifatida aytish mumkinki, o zlik nisbatida harakat subyekti «subyekt-
ʻ
obyekt» qiyofasiga kirib, avvalgi obyekt yo qoladi. Qiyoslang: Halim kiyimini
ʻ
kiydi - Halim kiyindi.
Birinchi gapda Halim subyekt, kiyim obyekt, ikkinchi gapda obyekt yo q, Halim
ʻ
esa «subyekt-obyekt»dir. 1
Orttirma nisbat. Orttirma nisbat shakli quyidagilar:
[-dir (-tir)]: (chizdir), (yondir), (urintir);
[-gaz (-giZ,- g'az, -g'iZ, -kaz, -kiz, -qaz, -qiz)]: (ko rgaz),
ʻ
(kirgiz), (turg'iz), (yutqiz), (0 'tqaz), (ketkiz), (yurg'az);
[-(I)t]: (0 'qit) , (ish/at), (fugat), (bosh/at), (yurit), (kirit);
[-iz]: (oqiz), (tomiz), (emiz);
[ -ir]: (bitir), (uch ir), (pishir), (qoch ir), (ochir), (shoshir),
(oshir), (botir), (qotir);
[-ar]: (chiqar), (qaytar);
1
Ne'matov H., Bozorov O. Til va nutq. "O‘qituvchi", T.: 1993.
9

[-Orttirma nisbat shakli fe’lga birdan ortiq qo shilishi mumkin.ʻ
Bunda avvalgi bevosita subyekt biIvosita subyektga aylanib ketaverndi:
Ha/bn to ladi. Halim ukasiga to latdi. Halim ukasiga to 'lattirdi. lumla g'alizligi
ʻ ʻ
kelib chiqmasligi uchun keyingi gapdagi bevosita subyekt tushirib qoldiriIgan.
Orttirma nisbat shaklli fe’l semantikasida ma'noviy siljish ro y be rib , unga
ʻ
xos morfema ajralmaydigan holga kelib qolishi ham mumkin: [tuzatmoq]
[surishtirmoq], [solishtirmoq], [yaratmoq], [uyg(on], [yupan], [erkalatmoq],
[(dalil,misol) keltirmoq] tipidagi fe’l ham shular jumlasidan. Orttirma nisbat
shakli o timsiz fe’lni o timliga aylantiradi.
ʻ ʻ
Majhul nisbat. Majhul nisbat [-i)] va [-i)n] shakllari yordamida hosil qilinadi:
(yuvildi), (tozalandi), (aytildi), (gapirildi), (olindi) kabi. Bu nisbatli fe’l
«subyektsizlashadi», aniqrog'i, obyekt ustuvorlashib, ega vazifasiga o tadi,
ʻ
mantiqiy obyekt grammatik ega maqomini oladi: Bu yerda chetan bilan o ralgan
ʻ
mol qo (rasi bor edi. (P.Qod.) Boboxo Ja domla ishdan bo shatildi. (P.Tur.)
ʻ
O zlik va majhul nisbat omonimik munosabatda. Masalan, (osildi),
ʻ
(tashlandi), (to kildi) fe’llarining o zlik yoki majhul nisbatda ekanligi qurshovda
ʻ ʻ
ma'lum bo ladi.
ʻ
Birgalik nisbati. Birgalik nisbat shaklida «birgalik yordamlashishl!) va
«birgalik-ko plik» oraliq grammatik ma'nosi farqlanadi. «Birgalik-ko plik»
ʻ ʻ
ma'nosi uchun fe’llarning o timli-o timsizligi ahamiyatsiz: Kattalar o (sha yerda.
ʻ ʻ
Arz qil, yordam berishadi, yo (l-yo (riq ko rsatishadi. (P.Tur.) «Birgalik-
ʻ
yordamiashish» ma'nosi voqeianishi uchun esa shakl o timli fe’llarni tanlaydi:
ʻ
Bola dadasiga yer haydashdi, ekin ekishdi.
Zamon kategoriyasi:
1Voqelikning nutq momentiga munosabatiga qarab uch xiI zamon farqlanadi:
a) nutq momentigacha bo lgan voqelik – o tgan zamon;
ʻ ʻ
b) nutq momentidagi voqelik - hoZirgi zamon;
d) nutq momentidan keyin bo ladigan voqelik - ke/asi zamon.
ʻ
Shu boisdan zamon UGMsining uchta xususiy ko rinishi farqlanadi:
ʻ
1) o tgan zamon;
ʻ
10

2) hozirgi zamon;
3) kelasi zamon.
Ularni ifodalovchi shakllar ham shunga muvofiq uch guruhga ajratiladi. O tganʻ
zamon. Hozirgi o zbek tilida o tgan zamon fe’li bir necha shakl yordamida
ʻ ʻ
ifodalanadi: 2
[-dll (o qidim, o qiding, o qidi);
ʻ ʻ ʻ
[-gan] (o qiganman, o qigansan, o qigan);
ʻ ʻ ʻ
[-(i)b-] (o qibman, o qibsan, o qibdi);
ʻ ʻ ʻ
(-edi/ekan/emish] (yozgan edim, ishlayotgan edi, ish lagan eding, ishlar edilar,
ishlamoqchi edim).
Mazkur shakllarni qabul qilgan fe’l turli ma'no ifodalaydi.
Bu zamon ma'nosi:
[ -yap]; [-yotlb]; [-yotir]; r-moqda] affikslari bilan ifodalanadi.
Shakllar orasidagi farq sof uslubiy asosda. Aniqrog'i, [-yap-] umumuslubiy va keng
iste’molliligi, [-yotib-] va [-yotir] dialektal va poetik xususiyati bilan, [-moqda]
shakli kitobiy uslubga xosligi hilan xarakterlanadi. Ularda zamonni ifodalashda
farq sezilmaydi.
Qiyoslang: (o qiyapman), (o qiyotirman), (o qiyotibman), (o qimoqdaman).
ʻ ʻ ʻ ʻ
[Yot], [tur], Lyur], [0 'tlr] birliklari ko makchi fe’l vazifasida kelib, hozirgi zamon
ʻ
shaklining analitik ko rinishini hosil qiladi: Hali dushmanlarimiz tinchigani yo 'q,
ʻ
hushyorliknl qo '!dan berding, kallangga solaman deb poylab turibdi. «<Qashq.»)
Hali kelishgani yo q, o zim ham xavotir olib o tiribman. (A.Qah.). Quyoshki
ʻ ʻ ʻ
falakda kezib yuribdi, umrimiz boqiydir, umrimiz boqiy.(G'.G'ul.)
«Kelasi zamon. Mavjud darsliklarda grammatik illuziya natijasida kelasi
zamonning ikki ko rinishi farqlanadi:
ʻ
a) kelasi zamon anlqlik shakli; Kelasi zamon fe’lining [ekan], [emish] to liqsiz
ʻ
fe’li bilan yasalgan eshitilganlik, keyin bilganlik rna'nosini ifodalovchi shakli
2
G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. 3 nashri, T.: 1987 45-77.b
11

gumon ma'nosini ifodalamasligi ta'kidlanadi: (ishlar ekan), (kelar ekan); (ishlar
emish), (kelar em ish) kabi. Bunda to liqsiz fe’I1arda zamon ma•nosi yo q. Zamonʻ ʻ
shaklning [-ar] qisrni orqali ifodalanadi.

1.2. Fe’llarning tuslanishi va grammatik kategoriyalari
Umuman olganda, to liqsiz fe’Ilar fe’ldan boshqa so zlar kesirn vazifasida
ʻ ʻ
kelganda ularga zamon va modal ma'nolarni birgalikda beradi. Fe’lIarni
shakIlantirganda esa sintetik-analitik shaklning affiks qismi zamon ifodalab,
to liqsiz fe’l zimmasiga modal munosabat ifodalashgina yuklatiladi. Qiyoslang:
ʻ
ishchi ekan - ishchi bo lgan ekan, o qigan em ish. Keyingi ikki misolda [-gan]
ʻ ʻ
shakli zamon, to Jiqsiz fe’lIar modal rnunosabat ifodalagan.
ʻ 3
Kelasi zamon shakllari kesimning payt valentligini kelasi zamon ma'noli hol
vazifasidagi sO zshakllar bilan to ldiradi: ertaga, kelasi yil, kelajakda kabi.
ʻ ʻ
b) kelasl zamon gumon shakli.tayyorman» degandek ko pchib yotibdi.
ʻ
O tgan zamon fe li. Bu zamon ma nosi -di, -gan, -gan edi, -(i) b edi, -(a)r edi
ʻ ʻ ʻ
shakllari vositasida yuzaga chiqadi. Bu shakllar nutqda harakatning o tgan
ʻ
zamonda amalga oshganligini ifodalash ma nosida o zaro sinonim bo lib kelsa-da,
ʻ ʻ ʻ
yana har biri o ziga xos modal ottenkalariga ega. Jumladan, -di shaklli fe llarda
ʻ ʻ
harakatning o tgan zamonda aniq bajarilganligi ifodalansa, -(i)b edi shaklli
ʻ
fe llarda o tgan zamonda bajarilgan harakat hikoya qilish, eslash orqali bayon
ʻ ʻ
qilinadi.
O tgan zamon shakllari nutq uslublariga munosabati jihatidan ham farqlanadi.
ʻ
Masalan, -(i)b edi, -guvchi edi shakllari so zlashuv nutqiga, -moqda edi shakli esa
ʻ
rasmiy uslubga xos. Nutqni jonli qilish, u yoki bu harakatni tinglovchining ko z
ʻ
o ngida yoki yaqin vaqt ichida aniq bajarilganligini ifodalash uchun -di shaklli
ʻ
o tgan zamon fe li kelasi zamon ma nosi uchun ishlatiladi: Qani ketdik. Ertaga boy
ʻ ʻ ʻ
meni qoziga chaqirtiradi, yorimni tortib oladi, endi men nima qilaman? (Ertakdan).
3
Ne'matov H., Sayfullayeva R., Qurbonova M. O‘zbek tili struktural sintaksisi asoslari. "O‘qituvchi", T.: 1999.114-
116
12

Yuqoridagi ma lumotlardan kelib chiqib, so zlashuv va rasmiy uslubga xosligiʻ ʻ
ko rsatilgan shakllarga shunday axborotni beruvchi teglar biriktiramiz.
ʻ
Hozirgi zamon fe li. Bu zamon ma nosi -yap, -yotir, -moqda shakllari
ʻ ʻ
vositasida yuzaga chiqadi. Bu formalar o zaro sinonimlik hosil qiladi: boryapman /
ʻ
borayotirman / bormoqdaman; ishlayapman / ishlayotirman / ishlamoqdaman kabi.
Hozirgi zamon ma nosini yot, tur, o tir, yur fe llari yordamida analitik yo l bilan
ʻ ʻ ʻ ʻ
ham hosil qilish mumkin. Hozirgi zamon fe’li shakllaridan -yap nutqiy betaraf
bo lib, faol qo llanadi; -yotir shakli she riy nutqda ko proq uchraydi; -moqda
ʻ ʻ ʻ ʻ
shakli kitobiy uslubga xos bo lib, obrazli ifodalarda, tantanali publitsistik nutqlarda
ʻ
ko p ishlatiladi. Shuningdek, manbalarda hozirgi zamon shakllari ma lum uslubga
ʻ ʻ
xoslangani bilan o zaro farqlanishi ko rsatiladi: -yapti uslubiy betaraf (neytral)
ʻ ʻ
shakl bo lsa, -moqda, -yotir yozma nutq uslubiga xos .Hozirgi zamon shakllari
ʻ
boshqa zamon ma nosida ham ishlatilishi mumkin. Jumladan, hozirgi zamon
ʻ
shakllari o tgan zamon ma nosida qo llanganda, badiiylik oshiriladi, ta sirchanlik
ʻ ʻ ʻ ʻ
kuchaytiriladi.
So zlovchi harakatning bevosita kuzatuvchisi sifatida o tgan zamon
ʻ ʻ
voqealarini hozirgi zamon holat fe llari orqali tasvirlaydi. Bo lib o tgan voqealarni
ʻ ʻ ʻ
o quvchi ko zi oldida yangidan gavdalantiradi: Birpasdan keyin Farmonqul, uning
ʻ ʻ
ketidan xotini qizini yetaklab kirdi. U mehmondan qochmadi. Hammamiz
o tirmoqdamiz, qani endi birontamizdan sado chiqsa. (A.Q.) E.Qilichevning
ʻ
ko rsatishicha, agar o tirmoqdamiz fe li kontekstdagi boshqa o tgan zamon fe llari
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
bilan bir xil shaklda berilsa, ma noda o zgarish bo lmaydi. Lekin matndagi
ʻ ʻ ʻ
tasviriylik yo qolib, voqea oddiy xabarga aylanib qoladi. Hozirgi zamon fe l
ʻ ʻ
shakllari kelasi zamon o rnida ham qo llanadi. Bunda ma no ta sirchanligi
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo rttiriladi: Ertaga dam olishga ketyapmap.
ʻ
Fe l zamon shakllarining bu kabi uslubiy ottenka hosil qilish imkoniyatlari
ʻ
shaklga emas, ma noga xoslangani sababli ularni avtomatik tahlilga tortib
ʻ
bo lmaydi. Ko rsatilgan qo shimchalarning uslubiy xoslanishi nazariy asosga ega.
ʻ ʻ ʻ
Kelasi zamon fe’li. Kelasi zamon shakllari nutq so zlanayotgan paytdan
ʻ
keyin bajariladigan harakatni bildiradi. Bu zamon -ajak(- yajak), -moqchi, -digan
13

affikslari yordamida yasaladi. Kelasi zamon yasovchi bunday affikslar o zaroʻ
sinonimlik munosabatni tashkil qiladi; borajakman bormoqchiman
‒ ‒
boradiganman; yozajaksan yozmoqchisan yozadigansan. Kelasi zamon
‒ ‒
shakllari ham o rni bilan boshqa zamon ma’nolarini ifodalash uchun ishlatiladi.
ʻ
Kelasi zamon shakllarining uslubiy xoslanishi fe’lning -a ravishdosh shakliga
-di, -jak; fe’l asoslariga -ar, -ur, -gusi qo shimchalarini qo shish orqali hosil
ʻ ʻ
bo ladi. Masalan, keladi, kelajak, kelar (ur), kelgusi kabi. Bulardan -adi, -ar
ʻ
uslubiy betaraf shakllar bo lsa, -jak, -gay, -ur, -gusi shakllari badiiy va publitsistik
ʻ
uslubga xos. Uslubiy betaraflik belgisiga ko ra -adi va -ar shakllari bir guruhni
ʻ
tashkil qilsa ham, ular ifodalanayotgan harakatga gumon-taxmin ma’nosini
bildirish-bildirmasligiga ko ra bir-biridan farq qiladi. Birinchisi bunday ma’noga
ʻ
betaraf bo lsa, ikkinchi shakl gumon-taxmin ma’nosiga ega .
ʻ
Fe’l nisbat shakllarining uslubiy xoslanishini ko rsatuvchi teglar. Hozirgi
ʻ
o zbek tilida fe’lning besh xil daraja shakli mavjud bo lib, ular barcha nutq
ʻ ʻ
uslublarida uchraydi. Ayrim daraja shakllari ma’lum bir nutq uslubiga xoslangan
ham bo ladi. Orttirma daraja shakllari semantik-grammatik planda bitta vazifani
ʻ
bajarsa ham, nutqda ishlatilishi jihatidan farqlanadi. -t affiksi -giz (-g‘iz, -qiz)
shakllari bilan sinonimlik hosil qiladi: kirit kirgiz, yurit yurgiz, to lat to lg‘az
‒ ‒ ʻ ‒ ʻ
kabi.
Xuddi shuningdek, turli shakldagi orttirma daraja yasovchi quyidagi
affikslar ham o zaro o rin almashtira oladi: -giz, -dir (kiygiz, kiydir), -iz, -dir,
ʻ ʻ
(emiz, emdir), -t, -tir, -g‘iz (to lat, to ldir, to lg‘az) va h.k. Bir leksemaga orttirma
ʻ ʻ ʻ
daraja yasovchi bir morfemaning turli fonetik variantlari qo shilishi mumkin:
ʻ
ko rgaz ko rgaz, ko rg‘az, turgiz turg‘iz turg‘az kabi. Bunday fonetik
ʻ ‒ ʻ ʻ ‒ ‒
variantlar qisman dialektal (sheva) xususiyatlari bilan bog‘liq bo lib, emotsional-
ʻ
ta’sirchanlikni kuchaytirish, personajni nutqiy tavsiflash kabi uslubiy vazifalarni
bajaradi. Ko rinib turibdiki, fe’l nisbat shakllari uslubiy vazifa bajarsa-da, shakliy
ʻ
jihatdan uslubiy xoslanganligini ajratib bo lmaydi. Bunday holatda avtomatik
ʻ
14

ishlov berish hozircha imkonsiz. 4
Fe’lning orttirma darajasini hosil qiluvchi shakllar faolnofaolligiga ko raʻ
ham farqlanadi. -tir (-dir), -gaz (-qaz, -kaz, -giz, -g‘iz, -qiz) affikslari
sinonimiyasida -giz (-kiz, -qiz) forma yasovchilar faol emas. -gaz, -g‘az, -g‘iz
affikslari esa ko proq dialektal yoki individual nutqqa xos. -kaz, -qaz fonetik
ʻ
variantlari ba’zan ma’no farqlash uchun ham ishlatiladi. Chog‘ishtiring: o tkaz
ʻ ‒
biror voqeani boshdan kechirmoq; o tqaz ko chat o tqazish (qurish) ma’nosida.
ʻ ‒ ʻ ʻ
Bu leksik ma’noni farqlamaslik uslubiy nuqsonga olib keladi [Qilichev 1992, 56].
Ba’zan bir nisbat ma’nosi o rnida boshqa nisbat shakllaridan foydalaniladi.
ʻ
Xususan, bosh nisbat ma’nosida birgalik nisbat shakllari ishlatilishi mumkin.
Masalan, keldi kelishdi, kelyapti kelishyapti. Shuningdek, bosh nisbat
‒ ‒
ma’nosida majhul nisbat shakllaridan foydalaniladi: qildim o rniga qilindi,
ʻ
bajardim o rniga bajarildi, kiring o rniga kirilsin kabi. Bunday holat ma’lum
ʻ ʻ
uslubiy emotsional ma’no talabi bilan ro y beradi. Ko pincha keyingi holat hurmat,
ʻ ʻ
kamtarlik ma’nolarini ifodalaydi. Ko rib o tilganidek, fe’l nisbat shakllari shakl
ʻ ʻ
jihatdan uslubiy betaraf. Boshqa uslubiy ma’nolar esa faqat kontekstda
anglashiladi.
Fe’lning funksional shakllarining uslubiy xususiyatini avtomatik aniqlash
imkoniyati. Fe’lning funksional shakllari asosiy xususiyatlariga ko ra ikki turga
ʻ
bo linadi: 1) fe’lning ma’lum bir vazifa uchun xoslangan shakllari; 2) harakatning
ʻ
turli tavsifini ko rsatuvchi va modal ma’no ifodalovchi shakllar. Fe’lning ma’lum
ʻ
bir vazifa uchun xoslangan shakllariga harakat nomi, sifatdosh va ravishdosh
kiradi.
Harakat nomi. Fe’lning bu shakli -(i) sh, -(u)v, -moq, -maslik, -ganlik
affikslari yordamida yasaladi. Bu shakllar ma’no jihatidan bir-biriga yaqin turadi.
Ammo ular nutq uslublarida qo llanishi, faol-nofaolligiga ko ra o zaro farqlanadi.
ʻ ʻ ʻ
Jumladan, -(i)sh affiksi bilan harakat nomi yasalishi faol bo lsa, -(u)v shakli bilan
ʻ
4
Qurbonova M.M. Hozirgi zamon o‘zbek tili (sodda gap sintaksisi uchun materiallar). O‘zMU, T.: 2002.56 b
15

harakat nomi yasalishi nofaol. Toshkentga o qishga keldim deyish mumkin.ʻ
Ammo Toshkentga o quvga keldim deb bo lmaydi. Chunki -(u)v affiksi bilan
ʻ ʻ
yasaluvchi shakl ko proq ot ma’nosida qo llanadi. -moq affiksi bilan harakat nomi
ʻ ʻ
yasash ham nisbatan chegaralangandir. Uning -mak varianti she’riy nutqqa xos.
Klassik adabiyotda -mak shakli faol qo llangan. Jonli so zlashuv nutqida harakat
ʻ ʻ
nomi gapda ega vazifasida ko proq qo llanadi. Egasi harakat nomi bilan
ʻ ʻ
ifodalangan gaplar ta’sirchanlik xususiyatga ega bo ladi. Chog‘ishtiring: chekish
ʻ
zararli. Yugurish foydali. Ayb emasdir sevmoq, sevilmoq.
Sifatdosh. Fe’lning bu shakli -gan (-kan, -qan), -ar, -r, -gusi (-g‘usi, -qusi), -
jak, -mish affikslari yordamida yasaladi. -gusi (-g‘usi), -jak affikslari kammahsul, -
mish shakli esa arxaiklashgan. Bu shakllar she’riy nutqda ishlatiladi. -gan, -ar
sifatdosh shakllari aniq zamonni ifodalamaganda harakat nomi shakllari -ish, -moq
bilan sinonim bo lib kela oladi: toza havoda dam olganga nima yetsin (olishga).
ʻ
Keldi ochilur chog‘ing, o zliging namoyon qil (H. H.) (ochilish). Adashgan
ʻ
ayb emas. - Adashish ayb emas kabi. -gan shakli aniq zamon ifodalab, aniqlovchi
bo lib kelganda hamda -gan shaklli so z otlashganda -ish shaklli so zlar bilan o rin
ʻ ʻ ʻ ʻ
almashtira olmaydi: O qiyotgan bola keldi: Qo rqqanga qo sh ko rinar (maqol.)
ʻ ʻ ʻ ʻ
kabi.
Ravishdosh. Fe’lning bu shakli -(i)b, -a, -y, -gali, -guncha (-kuncha, -
quncha), -gach, -gani (-kani, -qani) affikslari yordamida hosil qilinadi. -(i)b va -a, -
y ravishdosh yasovchilari ma’no jihatdan bir-biridan ancha farqlansa ham, ayrim
o rinlarda sinonim bo lib keladi: o qib biladi o qiy biladi; yozib oladi yoza
ʻ ʻ ʻ ‒ ʻ ‒
oladi kabi. Ravishdoshning -may shakli she’riyatda -mayin shaklida ham uchraydi.
Bilmayin bosdim tikanni, tortadurman dardini. -gani, -gali shakllari hozirgi nutqda
ko p ishlatilmaydi, ko proq she’riy nutqqa xosdir: Shiypon oldi gul hovuz, Gul
ʻ ʻ
tergani kelganmiz. Gulni bahona qilib, Yor ko rgani kelganmiz. (Xalq og‘zaki
ʻ
ijodi) Nozu istig‘no bilan ko rsatur ming g‘amza jon qilgali shaydo meni (U.)
ʻ
Harakatning bajarilish holatini ifodalashda -gan - cha, -guncha shakllari -gan, -g‘an
holda konstruksiyalari bilan ham sinonimik qator hosil qiladi: Anvar eshik
kesagasigidan ushlagancha goh Alimardonga, goh Muqaddamga qarab turar edi.
16

(U.H.) (Ushlagan holda,) Ko rinadiki, ravishdosh yasovchi shakllarda uslubiyʻ
imkoniyat katta. Ulardan maqsadga muvofiq foydalanish nutqni ko rkamlashtiradi.
ʻ
Harakatning turli tavsifini ko rsatuvchi va modal ma’no ifodalovchi
ʻ
shakllar. Bu shakllar ko rinishiga ko ra ikkiga bo linadi: 1) sintetik shakllar, 2)
ʻ ʻ ʻ
analitik shakllar. Sintetik shakllar harakatning davomiyligi, takroriyligini
ifodalaydi. Bu -a, -la, -kila (-gila, -qila, -g‘ila) shakllari orqali yuzaga chiqadi: bur-
bura, sava-savala, turt-turtkila, cho z-cho zg‘ila, teptepkila, qashi - qashila kabi.
ʻ ʻ
Harakatning kuchsiz darajasi esa -(i) nqira, -(i)msira shakllari vositasida yuzaga
keladi: qo rqinqira, kulimsira, yig‘lamsira kabi. Ushbu shakllar, asosan, badiiy
ʻ
uslubda ishlatilib, personajlarning ruhiy holati, ichki kechinmalarini yaqqol
gavdalantirish uchun xizmat qiladi: Uning yanog‘i pir-pir uchar, qovog‘i
shishinqiraganday ko rinar edi (A.Q.). Zohid ishqin desaki, qilgay fosh,
ʻ
yig‘lamsiraru ko ziga kelmas yosh (N.). Anglashiladiki, harakatning turli tavsifini
ʻ
ko rsatuvchi va modal ma’no ifodalovchi sintetik shakllar badiiy uslubga xos.
ʻ
II BOB. HOZİRGİ O ZBEK ADABİY TİLİDA FE’LGA XOS
ʻ
GRAMMATİK KATEGORİYALAR TASNIFI.
2.1 Nisbat kategoriyasi
Nisbat kategoriyasi harakatning subyekt (bajaruvchi)ga munosabatini
ifodalaydi. Bu munosabat maxsus grammatik shakl bilan yuzaga chiqadi. Masalan,
Shoir sher yozdi gapida ega bevosita ish-harakatning bajaruvchisi bolib, bajaruvchi
va harakat munosabati nol shaklli aniq nisbat bilan ifodalangan; o qituvchi bolaga
ʻ
kitobni oqitdi gapida harakatning bevosita va bilvosita bajaruvchisi (o qituvchi
ʻ
bilvosita, bola esa bevosita bajaruvchi) farqlangan. Dovul chalindi gapida harakat
bajaruvchisi noaniq, majhul. Demak, nisbati o zgarishi bilan felning bajaruvchisida
ʻ
ham ozgarish yuz beradi. Nisbat kategoriyasi fe’lning bosh subyekt valentligini
to ldirib, muayyanlashtirib uni nutqqa moslaydi.
ʻ
Hozirgi ozbek tilida fel nisbatining beshta ko rinishi ajratiladi:
ʻ aniq nisbat,
17

o zlik nisbati, orttirma nisbat, birgalik nisbati, majhul nisbat.ʻ
Aniq nisbat. Bu nisbatda subyektga munosabat nol shakl orqali ifodalanadi
va shakl UGMsi «harakatning ega bilan ifodalangan shaxs yoki predmet
tomonidan bajarilishi yoki bajarilmasligini bildirish»dir: bildi, kordi, soradi, aytdi,
( qaytdi ) kabi. Bu nisbatdagi fe’l o timli (
ʻ oldi ) yoki o timsiz ( ʻ uxladi ) bo lishi ʻ
mumkin.
Nol shakl UGMsida o zi mansub kategoriyaning mohiyatini boshqalariga
ʻ
nisbatan to laroq aks ettiradi. Malumki, fe’lning barcha shakllarini ikkiga —
ʻ
kategoriya ichidagi shakllarning o zaro ziddiyatida aniq bir belgiga ega bo lgan
ʻ ʻ
belgili shakllarga (masalan, aniq nisbatdan boshqa nisbat shakllari) va bu
ziddiyatda aniq belgiga ega bolmagan shakllarga (masalan, aniq nisbat shakli)
ajratish mumkin. Birinchi guruh shakllar o zlari mansub kategoriyaning
ʻ
UGMsidan aniq bir korinishni «xususiylashtirib» oladi. Ikkinchi guruh shakllarida
xususiylashma noaniq boladi. Ikkinchi guruh shakllari (bizningcha, aniq nisbat)
o zi mansub kategoriyaning umumiy namoyandasi boladi. Shuning uchun ular
ʻ
matn va sharoit talabi bilan boshqa shakllar manosini ifodalashi, aniq nisbat ham
belgisiz shakl sifatida boshqa nisbat shakllari o rnida bemalol qo llanaverishi
ʻ ʻ
mumkin. Yuqorida bunga aniq nisbatdagi fe’l (masalan, hayajonlanmoq )dan o zlik
ʻ
nisbati manosi uqilib turishi misolida amin bo lgan edik.
ʻ 5
O ’zlik nisbati.
ʻ O zlik nisbati asosan ʻ -(i)n, bazan -(i)l ko rsatkichi yordamida ʻ
o timli fe’ldan hosil boladi.
ʻ -(i)sh affiksi o zlik nisbati hosil qilishda kammahsuldir: ʻ
kerishdi, joylashdi, qorishdi kabi so z shakllardagina buni kuzatish mumkin. Ozlik
ʻ
nisbati UGMsi — «harakatning subyekti va obyektini birlashtirish, o timli fe’lni
ʻ
o timsiz felga aylantirish».
ʻ
Ayrim holda grammatik shakl o zlik nisbatiniki bo lsa-da, bu shakl
ʻ ʻ
harakatning bajaruvchiga qaytishini, bajaruvchi ham harakat obyekti ekanini
bildirmaydi: 1. Bir mahal Gulomjon tuynukdan erinib chiqayotgan tutunga qarab
sozlandi. (M.Ism.)2. Song uzun donglik ortiga otib, korinmay ketdi. (P.Qod.) 3 .
Yigit kozini yashirishga joy topolmay qiynaldi . (S.Ahm.) 4. Davlatbekovning
5
Mirtojiyev M.M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I jild. O‘zMU, T.: 2004.66-88 b
18

tugilgan qishlogi Bodomzor bu yerdan on bir chaqirim pastda . (P.Qod.) O zlikʻ
nisbati shakli otimli fe’lni o timsiz felga aylantiradi.
ʻ
O zlik nisbati shakli har qanday o timli fe’ldan ham yasalavermaydi. Masalan,
ʻ ʻ
oqi, hayda, kes, ek, min, tik, sugor kabi fe’ldan o zlik nisbati hosil qilinmaydi.
ʻ
Shuningdek, orttirma nisbatdagi o timli fe’ldan ham o zlik nisbati hosil
ʻ ʻ
qilinmaydi.
Semantikasida ma’noviy siljish roy berayotgan o zlik nisbati shakliga ega
ʻ
fe’llar bu nisbatdan xoli qaralishi lozim:1 . Yuzlari semizlikdan tirsillagan Arabboy
kerilgan bir holda soradi. (P.Tur.) 2. Bu qishloqda Avazning eng ochilib
gaplashadigan tengdoshi shu Zamonali edi. (P.Qod.) Bunday hol ayrim
mualliflarning bazan nisbatni so z yasalishi sifatida qarashiga, ba’zan izohli
ʻ
lug’atlarda bosh so z (leksema) sifatida berishlariga sabab boladi.
ʻ
Shaklning to laqonli o zlik nisbati ekanligi yoki emasligini aniqlashda
ʻ ʻ
boshqariladigan so z yordam beradi. Aslida ozlik nisbatdagi fe’l o timsiz
ʻ ʻ
bo lganligi sababli tushum kelishigidagi fe’l bilan bog’lanmaydi. Ayrim hollarda
ʻ
bu shakldagi fe’l bilan boshqacha hol kuzatiladi. Masalan, choponini yopindi
birikuvida o zlik nisbat shaklidagi fe’l tushum kelishigidagi fe’lni boshqarmoqda.
ʻ
Demak, bunda nisbat shakli bo lsa-da, mazkur nisbatga tegishli mano mavjud
ʻ
emas. Mano va shakl yaxlit emas ekan, bu birikuvda o zlik nisbatini qidirish maqul
ʻ
emas.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, o zlik nisbatida harakat subyekti «subyekt-
ʻ
obyekt» qiyofasiga kirib, avvalgi obyekt yo qoladi. Qiyoslang:
ʻ Halim kiyimini
kiydi — Halim kiyindi . Birinchi gapda Halim subyekt, kiyim obyekt, ikkinchi gapda
obyekt yoq, Halim esa «subyekt-obyekt»dir.
Orttirma nisbat. Orttirma nisbat shakli quyidagilar:
-dir ( -tir) : chizdir, yondir, urintir;
-gaz ( -giz,- gaz, -giz, -kaz, -kiz, -qaz, -qiz ) : korgaz, kirgiz, turgiz, yutqiz,
otqaz, ketkiz, yurgaz;
- ( i ) t : oqit, ishlat, tugat, boshlat, yurit, kirit;
-iz : oqiz, tomiz, emiz;
19

-ir: bitir, uchir, pishir, qochir, ochir, shoshir, oshir, botir, qotir;
-ar : chiqar, qaytar;
- sat : korsat.
Orttirma nisbat UGMsi«harakat bajaruvchisini orttirish, jarayonga «ortiqcha»
bajaruvchini kiritish va o timsiz felni otimli fe’lga aylantirish». Orttirma nisbatdaʻ
ish-harakatning subyekti ortib, ular bevosita va bilvosita subyektga ajraladi: Halim
oqidi. Halim ukasini oqitdi. Birinchi gapda subyekt bitta. Ikkinchi gapda esa ikkita
bolib, Halim bilvosita, ukasi bevosita bajaruvchilar. Bevosita subyekt unchalik
ahamiyatli bo lmaydi, shuning uchun u ko ’p holda ifodalanmay qolaveradi.
ʻ ʻ
Orttirma nisbat shakli fe’lga birdan ortiq qo shilishi mumkin. Bunda avvalgi
ʻ
bevosita subyekt bilvosita subyektga aylanib ketaveradi: Halim toladi. Halim
ukasiga tolatdi. Halim ukasiga tolattirdi. Jumla galizligi kelib chiqmasligi uchun
keyingi gapdagi bevosita subyekt tushirib qoldirilgan.
Orttirma nisbat shaklli fe’l semantikasida manoviy siljish ro y berib, unga xos
ʻ
morfema ajralmaydigan holga kelib qolishi ham mumkin: tuzatmoq, surishtirmoq,
solishtirmoq, yaratmoq , uygon, yupan, erkalatmoq, (dalil,misol) keltirmoq tipidagi
fe’l ham shular jumlasidan.
Orttirma nisbat shakli o timsiz felni o timliga aylantiradi.
ʻ ʻ
Majhul nisbat. Majhul nisbat (-i)l va (-i)n shakllari yordamida hosil qilinadi:
yuvildi, tozalandi, aytildi, gapirildi, olindi kabi. Bu nisbatli fe’l
«subyektsizlashadi», aniqrogi, obyekt ustuvorlashib, ega vazifasiga o tadi,
ʻ
mantiqiy obyekt grammatik ega maqomini oladi: 1. Bu yerda chetan bilan
o ralgan
ʻ mol qorasi bor edi. (P.Qod.) 2. Boboxoja domla ishdan boshatildi.
(P.Tur.)
Majhul nisbat asosan o timli (
ʻ oralgan, yigilgan, sochilgan, ( terilgan ), qisman
otimsiz ( boshatilgan, tushilgan, borilgan ) fe’ldan hosil qilinadi. Otimsiz feldan
yasalganda egasiz gap (shaxssiz fe’’l) hosil boladi: 1. Bu kocha bilan ikki-uch yuz
odim yurilgach , qishloq guzariga yetiladi . (H.Shar.) 2. Rasmi, yomon xotindan
qochiladi , zamona shum bolsa, yaxshi xotindan ham qochar ekan kishi. (A.Qah.)
Bazan majhul nisbatda qo llanishi lozim bo lgan fe’l aniq nisbatda bolsa ham,
ʻ ʻ
20

majhul nisbat manosi ifodalanadi: Anchagina yurgach , ong tomonda paxsa uy
kozga tashlanadi. (S.Nur.) Bunda shakl va ma’’no muvofiqligi yoq. Shuning uchun
nisbatni aniqlashda «Qaysi nisbat shakli yoki qaysi nisbat manosi bor?» tarzidagi
muqobil savoldan biri qoyilishi kerak. Bir-biriga boglangan kontakt holatdagi ikki
fe’ldan ikkinchisigina majhul nisbatda boladi: Bu dori spirtda ivitilib, qiyom qilib
ichiladi . (N.Saf.) Eshakka teskari mindirib sazoyi qilindi. ( M.Ism.)
O zlik va majhul nisbat omonimik munosabatda. Masalan, ʻ osildi, tashlandi,
tokildi fellarining ozlik yoki majhul nisbatda ekanligi qurshovda malum boladi.
Birgalik nisbati. Birgalik nisbat -(i)sh affiksi yordamida hosil qilinib, uning
UGMsi «harakatni bajarishda bajaruvchining birgalashuvi»dir.
Birgalik nisbati asos fe’l boshqaruviga oddiy vositali to ldiruvchini
ʻ
ko makchili vositali to ldiruvchiga aylantirish darajasida o zgarish berishi
ʻ ʻ ʻ
mumkin.
Birgalik nisbat shaklida «birgalik yordamlashish» va «birgalik-koplik» oraliq
grammatik ma’nosi farqlanadi. «Birgalik-koplik» manosi uchun fe’llarning otimli-
o ’timsizligi ahamiyatsiz:
ʻ К attalar osha yerda. Arz qil, yordam berishadi , yol-
yoriq ko rsatishadi
ʻ . (P.Tur.) «Birgalik-yordamlashish» manosi voqelanishi uchun
esa shakl o timli fellarni tanlaydi:
ʻ Bola dadasiga yer haydashdi , ekin ekishdi.
(S.Nur.)
Ba’zan koplik shakli ham nutqiy ortiqchalik sifatida birgalik nisbat shakli
ustiga «qavatlanadi»:1. Sharofat xolaning sozlariga zavqlanib kulishdilar. (N.Saf.)
2. Ona-bola uzoq yiglashdilar , koz yoshlari bitguncha bozlashdilar . (A.Qod.)
Xulosa sifatida aytish mumkinki, nisbat kategoriyasi UGMsi «harakatning
bajaruvchiga munosabatini ifodalash» bolib, bu kategorial manoga «otimli-
otimsizlikka munosabat» manosi yondosh mano sifatida qorishadi.
Demak, nisbat kategoriyasi lugaviy shakl hosil qiluvchi kategoriya sifatida
fe’l leksema sememasini subyekt valentligi va o ’timli-otimsizlik nuqtayi
ʻ
nazaridan modifikatsiya qiladi.
Bo lishli-bo lishsizlik kategoriyasi.
ʻ ʻ Bo lishli-bo lishsizlik — fe’lning asosiy ʻ ʻ
belgisidan biri. Chunki fe’’l nutqda yo bolishli, yo bo lishsiz shaklda boladi.
ʻ
21

Bolishli shakl yuz bergan/berayotgan/beradigan, bolishsiz shakl esa yuz
bermagan/bermayotgan/bermaydigan harakatni ifodalaydi. Bo lishli-bo lishsizlikʻ ʻ
manosini ifodalashda geterogen (har xil) tabiatli, yani turli sathga mansub lisoniy
birliklar ishtirok etadi. -ma, -may, -maslik morfologik ko rsatkichidan tashqari,
ʻ
na nomustaqil so zi ham ishtirok etadi. Ayrim adabiyotda
ʻ yoq, emas inkor
ifodalovchi ham shu siraga kiritadilar. Bu fikrga qo shilib bo lmaydi. Chunki zikr
ʻ ʻ
etilgan so zlar fe’l kesim vazifasida kelgandagina inkor ifodalaydi va bu ma’noni
ʻ
ifodalash uchun fe’l bilangina cheklanmaydi. To g’ri, nutqimizda
ʻ kelgani yoqligini
bilmayman tipidagi qurilmalarda yo q
ʻ so zi ishtirok etadi. Biroq bu qurilma ʻ
К elgani yoq predikativ sintagmasining transformatsiyasi. Demak, baribir, yo q
ʻ
so zi kesimlikning inkor shakli bo lib qolaveradi.
ʻ ʻ
Emas inkor shakli haqida ham shunga o xshash fikrni aytish mumkin. Ba’zan
ʻ
undan qiyoslanayotgan ikki harakatdan sifatdosh, ravishdosh yoki harakat nomi
bilan ifodalangan harakatning inkorini ifodalash uchun foydalanilishi aytiladi:
К ulib emas, jiddiy gapirdi. Qarashi emas, kulishi chiroyli . Bunday qurilmalar ham
predikativ sintagmaning qisqaruvi natijasi: К ulib gapirdi emas, jiddiy gapirdi.
Qarashi chiroyli emas, kulishi chiroyli .
Bo lishli-bo lishsizlik kategoriyasining UGMsi «harakatning sodir
ʻ ʻ
bo lish/bo lmasligini ko rsatish»dir. Bu kategoriyaning semantik qiymati bo lib,
ʻ ʻ ʻ ʻ
uning sintaktik tomoni kuchsiz. Chunki u o zi birikayotgan so zning birikish
ʻ ʻ
imkoniyatiga juda oz tasir qiladi (yani uning hech, hech qachon birliklari bilan
birikuviga olib keladi, xolos).
Bo lishlilik nol shakl orqali ifodalanadi. Bu nol shakl ham boshqa
ʻ
kategoriyalar nol shakli kabi xususiyatga ega bolib, bo lishsizlikni ham ifodalashi
ʻ
mumkin. Masalan, Yozadi-ya, yozadi («yozmaydi» manosida).
-ma affiksi fe’lning tuslangan va sifatdosh shaklida bo lishsizlikni ifodalash
ʻ
uchun ishlatiladi: 1. Sevgi menga boylama , Mehring bilan siylama . (M.Yusuf.) 2.
Bu yerlarga nega keldim men, qiziqmasam unut chiroyga . (A.Orip.)3. Oqimagan
odam, yurmagan mashina .
Bo lishsizlik felning harakat tarzi shakllarida uch xil qollanadi:
ʻ
22

1) yetakchi felga qoshiladi: yozmay tur ;
2) ko makchi felga qoshiladi: ʻ yoza korma ;
3) har ikkalasiga qoshiladi: yozmay qoyma .
Uchinchi ko rinishda shakliy-manoviy nomuvofiqlik yuz berib, bo lishsiz
ʻ ʻ
shakl bo lishlilikni ifodalaydi.
ʻ
-may/masdan bolishsizlik korsatkichi felning ravishdosh shakliga xos. Uni
ravishdosh shakli sifatida ajratishning bir nechta asosi bor. Masalaga tarixiylik
nuqtayi nazaridan yondashilsa, uning —ma+y tarkibli emasligi oydinlashadi.
Turkiy tilda Orxun-Yenisey yodgorliklaridan tortib XV asrgacha bo lishsiz
ʻ
ravishdosh shakli -mazib, -madin, -mayin va h. korinishida bolgan. O zbek tilidagi
ʻ
-may qoshimchasidagi y mana shu qadimiy -mazib, -madin, -mayin qo shimchasi
ʻ
tarkibidagi ikki tish oraligida talaffuz etiluvchi z va uning boshqa turkiy tillardagi
muqobili bo lgan
ʻ d, t ga nisbat beriladi. Demak, -may qo shimchasi ʻ -mazib,-
madin, -mayin qo shimchasi tarkibidagi
ʻ -ib, -in qismlarining tushib qolishi
natijasida hosil bolgan. Tadqiqotchilar fikriga kora, - may bo lishsizlik shaklidagi
ʻ -
y tovushi bilan oqiy so zidagi
ʻ -y boshqa-boshqa manbalardan kelib chiqadi: oqi-ya
— oqiy, bar-mazib — bor-may . К orinadiki, bormaydi, oqimaydigan fel
shakllaridagi ( -ma ) va ( -y ) qoshimchalari alohida-alohida grammatik ko rsatkich.
ʻ
Bunda ( -ma ) bo lishsizlik, (
ʻ -y )esa kelasi zamon shakli.
Fe’lning harakat nomi uchun bo lishsiz shakl
ʻ -maslik ko rsatkichi: ʻ ketish —
ketmaslik, aytish — aytmaslik, korinmoq — ko rinmaslik
ʻ kabi.
Demak, bo lishli-bo lishsizlik kategoriyasining UGMsi «harakatning sodir
ʻ ʻ
bo lish/bo lmasligini fe’l birikuvchanligiga kuchsiz ta’sir ko rsatish asosida
ʻ ʻ ʻ
ifodalash» bo lib, bu UGM0,
ʻ -ma, -may/masdan, -maslik korsatkichlari orqali
ifodalanadi.
Bo lishli-bo lishsizlik felga nisbatlik mutlaq va doimiy belgi emas. Chunki
ʻ ʻ
nisbatini yo qotgan fe’llar (
ʻ ko ra, osha ʻ ) fellikdan chiqib ketadi. Lekin felning
ayrim shakllari, xususan, maqsad ravishdoshi ( oqigani, borgani ), ayrim harakat
tarzi shakllari ( yiqilayozdi, tugatayozdi ) tolaqonli fe’l bo lsa-da, bo lishsiz shaklda
ʻ ʻ
yuzaga chiqmaydi. Bu bo lishli-bo lishsizlik kategoriyasi fel tasniflovchi
ʻ ʻ
23

kategoriyalari sirasida nisbat kategoriyasidan keyin turishini bildiradi.
II BOB. HOZİRGİ O ZBEK ADABİY TİLİDA FE’LGA XOS GRAMMATİKʻ
KATEGORİYALAR TASNIFI.
2.2 . Mayl kategoriyasi .
Mayl kategoriyasi (qisq. M К ) «kesimdan anglashilgan voqelikning borliqqa
munosabatini ifodalash va gap kesimini shakllantirishda ishtirok etish» UGMsiga
ega. Mayl kategoriyasi . UGMsida mayl kategorial manosiga har doim zamon
kategoriyasi manosi yondosh.
24

Mayl kategoriyasi . ifodalayotgan munosabat rang-barang bolishi mumkin. Shuning
uchun uning quyidagi turi ajratiladi:
a) xabar mayli ;
b) shart mayli ;
d) buyruq-istakmayli;
e) maqsad mayli .
Xabar mayli harakat/holat yoki hodisani uning bajarilish vaqti bilan
ifodalaydi. Unda bajarilish haqida xabar mavjud. Shuning uchun bu mayldagi fel,
albatta, biror zamon shaklida boladi: keldi, kelyapti, keladi . 6
Xabar mayli biror korsatkichga ega emas. U felning zamon korsatkichi orqali
yuzaga chiqadi. Xabar mayli va zamon manosi yigiq ifodalanishga ega.
Shart mayli -sa, -sa edi, -ganda edi, -gan ekan shakllari orqali hosil qilinadi:
borsam, borsang, borsa, borsangiz, borsalaringiz, borsangizlar, borsalar;
borganda edi va h. Misollar: 1. Mana bu kanal bitsa , yangi yer ochilsa , paxta
ham kopayadi . (A.Qah.) 2. Ertoyev bir nimani sezmasa , bunchalik talvasaga
tushmas edi. (O.Yoqub.) 3. Bizning bunday ulug kunga erishganimizni otamiz ham
ko rgandaʻ , qanday quvonar edi. (Iboxon.) 4. Men ham doim qishloqda
turganimda , mashinani organib olardim. (H.Naz.) 5. Tuzalsa edi , odamlardek
yura olsa , boshiga kotarardi . (S.Ahm.) 6. Qayerdaki manaviy-marifiy ishlar
yaxshi yo lga qo yilgan ekan,
ʻ ʻ u yerda muvaffaqiyat qolga kiritiladi. («Ozb.ov.» )
7. Ishlab chiqqan mebellarimiz uylaringizni qanchalik yaxshi bezatar ekan , biz
shunchalik xursand bolamiz . («Qarshi univers.») 8. Istiqlol mendan fermer
bolishni talab qilgan ekan , men bu vazifani alo darajada uddalashga va’da
beraman. («Qashq.»)
-sa shaklining «shart» manosidan tashqari ifodalaydigan yana qator manolari
(«payt», «istak», «iltimos», «sabab», «tosiqsizlik» kabi) mavjud, ular shart mayli
doirasida qaralmaydi.
6
Musulmanova N. Grammatik shaklda kategorial, yondosh va hamroh ma’no (zamon va mayl kategoriyasi
misolida): filol.fan. nomz. …diss. – T., 2007.
25

Buyruq-istak mayli shakllarining asosiy xususiyati — so zlovʻ - chining istagi
bilan bog’liq holdagi harakatga undash, shu harakatga davat etish, qo zg’atishni
ʻ
ifodalash. U -ay, -gin, -sin, -aylik, -ing shakllari orqali yuzaga chiqadi:( boray ) ,
( borgin ) , ( borsin ) , ( boraylik ) , ( boring ( izlar )) kabi . Ifodalovchilar birlik va
ko plikda, shaxs va sonda farqlanadi.
ʻ
Buyruq-istak maylida:
a) sof buyruq, davat, iltimos;
b) istak manolari qorishadi.
Birinchi ma’no ikkinchi (( yoqoling ) , ( yondiring ) , ( kuldirmagin )) va uchinchi
shaxsga ( borsin, borsinlar ), ikkinchi mano esa so zlovchining o ziga qarata
ʻ ʻ
( boray, aytay ) ifodalanadi.
Buyruq-istak mayli ifodalovchilari bundan boshqa manolarni («to siqsizlik»,
ʻ
mano kuchaytirish va h.) ifodalashi ham mumkin. Ammo unda mayl UGMsi
tajallisi bo lmaganda mayl ma’nosi doirasida o rganilmaydi.
ʻ ʻ
Maqsad mayli subyektning kesimdan anglashilgan harakatni bajarish
maqsadini, niyatini, mo ljalini bildiradi: (
ʻ bormoqchiman ) , ( bormoqchisan ) ,
( bormoqchi ) ; ( bormoqchimiz ) , ( bormoqchisiz ) , ( bormoqchilar ).
Maqsad mayli ma’nosi -moqchi, -moqchi edi ko rsatkichlari yordamida
ʻ
ifodalanadi: 1. U hozir hammaning kallasini govlatgan shum xabarni yo hech
oylamayapti, yoki bu gapning menga sira daxli yoq, deb ko rsatmoqchi
ʻ . (A.Mux.)
2. Domlaning yer olgani rost, buni Saidiyga bildirmoqchi emas edi . (A.Qah.)
II BOB. HOZİRGİ O ZBEK ADABİY TİLİDA FE’LGA XOS
ʻ
GRAMMATİK KATEGORİYALAR TASNIFI .
2 .3. Zamon kategoriyasi
26

Zamon kategoriyasi . «Payt valentligiga ta’sir etish orqali kesimni shakllantirishda
ishtirok etish va undan anglashilgan voqelikning nutq momentiga munosabatini
ifodalash» — zamon kategoriyasi (qisq. ZК)ning UGMsi. Felda bu UGMdagi
voqelik uzvi harakat tarzi korinishida xususiylashadi.
Voqelikning nutq momentiga munosabatiga qarab uch xil zamon farqlanadi:
a) nutq momentigacha bo lgan voqelik — ʻ o tgan zamon ʻ ;
b) nutq momentidagi voqelik — hozirgi zamon ;
d) nutq momentidan keyin boladigan voqelik — kelasi zamon .
Shu boisdan zamon UGMsining uchta xususiy korinishi farqlanadi:
1) otgan zamon ;
2) hozirgi zamon ;
3) kelasi zamon .
Ularni ifodalovchi shakllar ham shunga muvofiq uch guruhga ajratiladi.
O tgan zamon
ʻ . Hozirgi ozbek tilida otgan zamon feli bir necha shakl yordamida
ifodalanadi:
-di (oqidim, oqiding, oqidi);
-gan (oqiganman, oqigansan, oqigan);
-(i)b- (oqibman, oqibsan, oqibdi);
-edi/ekan/emish (yozgan edim, ishlayotgan edi, ishlagan eding, ishlar
edilar,ishlamoqchi edim).
Mazkur shakllarni qabul qilgan fe’l turli mano ifodalaydi. Masalan:
a) -di: «so zlovchi korgan, bilgan harakatning nutq momentigacha bajarilganini
ʻ
aniq, qatiy tarzda ifodalash»: Barno yoq ekan, biroz kutdi , kelavermagach,
o tirishga sabri chidamay, idoradan
ʻ chiqdi . (O. Yoq.);
b) -gan : «sozlovchi va tinglovchi o zaro suhbatlashib turgan paytda bolmagan
ʻ
harakatni ifodalash»: К apalagini uchirib yuborgan . (H.Naz.); «harakatning
bajarilganligi va uning hozir ham mavjudligi»: Orinda ham gaplashaveramiz, sen
juda charchagansan. (I.Rah.);
d) -(i)b- : «harakatni bevosita kuzatmaganlik, undan keyin xabardor bolganlik»:
O zim kordim, tosh chap yelkasiga
ʻ tushibdi ; «tosiqsizlik»: Ustidan oshirib oq
27

otibman-u, kiprik qoqmaydi-ya! (A.Qah.)
e) edi : «harakat holatning hozir emas, balki otgan, avvalgi vaqtga oidligi»: Suv
endi yerga singmay, muzlab qolgan edi. (A.Qah.)
Bunday manolar qatorini yana ancha davom ettirish mumkin. Biroq keltirilgan
qo shtirnoq ichidagi manolarga diqqat qilinsa, ulardagi umumiylik «harakatningʻ
otgan zamonga oidligi» bo lib, qolgan farqlarning birortasi zamon UGMsiga
ʻ
daxldor emas. Masalan, «tosiqsizlik», «bevosita kuzatmaganlik», «o zaro
ʻ
suhbatlashib turgan paytda bolmaganlik» kabilarning zamon manosiga mutlaqo
tegishli joyi yoq. Demak, ularni zamon doirasida tahlil etish ortiqcha. Shu boisdan
otgan zamon hikoya feli, o tgan zamon davom feli
ʻ atamalaridagi « hikoya»,
«davom» unsurlarini zamonga daxlsiz hodisalarning Z К ni murakkablashtiruvchi
hodisa sifatida qarash maqsadga muvofiq.
Zamon manosiga boshqa manoning qorishuvini ham grammatik illuziyaning
bir korinishi sifatida baholash mumkin.
O tgan zamon shakli kesimning payt valentligini hol vazifasidagi otgan
ʻ
zamon manoli so z shakllar bilan to ldiradi:
ʻ ʻ kecha kel di , otgan yili oqi gan , bultur
bajar gan edim kabi.
Hozirgi zamon. Zamonning bu turi Z К UGMsini «harakatning nutq
momentida yuz berayotganligini ifodalash» tarzida xususiylashtiradi. Manolardagi
«davomiylik», «tugamaganlik» unsurlari undagi boshqa kategoriya tajallisi bolib,
zamonning substansial manosiga daxli yoq. «Davomiylik», «tugallanmaganlik»
UGMdagi kategorial mano bilan zich holatdagi yondosh mano.
Bu zamon ma’nosi:
-yap;
-yotib;
-yotir;
-moqda
affikslari bilan ifodalanadi.
Shakllar orasidagi farq sof uslubiy asosda. Aniqrog’i, -yap- umumuslubiy va
keng iste’molliligi, -yotib- va -yotir dialektal va poetik xususiyati bilan, -moqda
28

shakli kitobiy uslubga xosligi bilan xarakterlanadi. Ularda zamonni ifodalashda
farq sezilmaydi. Qiyoslang: ( oqiyapman ) , ( oqiyotirman ) , ( oqiyotibman ) ,
( oqimoqdaman ). 7
Yot, tur, yur, otir birliklari komakchi fe’l vazifasida kelib, hozirgi zamon
shaklining analitik korinishini hosil qiladi: Hali dushmanlarimiz tinchigani yoq,
hushyorlikni qoldan berding, kallangga solaman deb poylab turibdi . («Qashq.»)
Hali kelishgani yoq, ozim ham xavotir olib otiribman. (A.Qah.). Quyoshki falakda
kezib yuribdi , umrimiz boqiydir, umrimiz boqiy. (G.Gul.) Boliq yer «tayyorman»
degandek kopchib yotibdi . («Qashq.»)
Hozirgi zamon shakllari kesimning payt valentligini hozirgi zamon ma’noli
so z shakl bilan to ldiradi: ʻ ʻ bugun, hozir kabi. Bu so zshakllar gapda hol bolib ʻ
keladi.
К elasi zamon. Mavjuddarsliklarda grammatik illuziya natijasida kelasi
zamonning ikki ko rinishi farqlanadi:
ʻ
a) kelasi zamon aniqlik shakli ;
b) kelasi zamon gumon shakli .
Yuqorida aytilgani kabi mano turlaridagi «aniqlik» va «gumon» unsurlarining
zamon substansial mohiyatiga tegishli joyi yoq. Bu ham boshqa kategoriya
substansial mohiyatining kelasi zamon UGMsidagi tajallisi.
К elasi zamon Z К UGMsini «nutq momentidan keyin yuz beruvchi harakatni
ifodalash» tarzida xususiylashtiradi. Bu zamon:
a) -a, -y ( Ozbek qizlari sevgisini aytmaydi , bir umr pinhon tutadi . (Sayyor)
Bolang uch-tort qiynaladi , keyin organib ketadi. (A.Qah.);
b) -(a)r/mas ( Balki zavod qurish uchun ovora bolishga togri kelmas . (Oyb.)
Shu atrofda yurgandir, kelib qolar. (S.An.)) affikslari orqali ifodalanadi. (Shu
orinda aytib otish lozimki, darsliklarda zamon shakllari sanalganda, undan keyin,
albatta, shaxs-son shakllari kelishi takidlanadi. Bu orinda Z К kesimlikning
dialektik bog’langan bir tarkibiy qismi bo lganligi uchun hadeb zamon shaklidan
ʻ
7
Muhamedova S. X. O‘zbek tilida harakat fe’lining semantik va valentlik xususiyati: filol.fan. dokt. …diss. – T.,
2007.
29

keyin shaxs-son shakli bo lishini takidlab otirishni ortiqcha deb bildik. Chunki ularʻ
ajralmas).
К elasi zamon felining ekan, emish to liqsiz feli bilan yasalgan eshitilganlik,
ʻ
keyin bilganlik ma’nosini ifodalovchi shakli gumon manosini ifodalamasligi
takidlanadi: ( ishlar ekan ) , ( kelar ekan ) ; ( ishlar emish ) , ( kelar emish )kabi. Bunda
to liqsiz fellarda zamon manosi yoq. Zamon shaklning -
ʻ ar qismi orqali ifodalanadi.
Umuman olganda, to liqsiz fe’llar fe’ldan boshqa so zlar kesim vazifasida
ʻ ʻ
kelganda ularga zamon va modal manolarni birgalikda beradi. Fellarni
shakllantirganda esa sintetik-analitik shaklning affiks qismi zamon ifodalab,
to liqsiz fel zimmasiga modal munosabat ifodalashgina yuklatiladi. Qiyoslang:
ʻ
ishchi ekan — ishchi bolgan ekan, oqigan emish . К eyingi ikki misolda -gan shakli
zamon, to liqsiz fellar modal munosabat ifodalagan.
ʻ
К elasi zamon shakllari kesimning payt valentligini kelasi zamon manoli hol
vazifasidagi so z shakllar bilan to ldiradi:
ʻ ʻ ertaga, kelasi yil, kelajakda kabi.
Affikslar ko chma manolarda ishlatilishi ham mumkin.
ʻ Hozir qorongida
qayoqqa bordig-u , nimayam qildik (kelasi zamon). (P.Tur.) Shundan song,
bilmadim , qancha vaqt shirin xayollar osmonida qanot qoqib yurdim (hozirgi
zamon) (Sayyor.) К echa dalada chunonam chekanka qilyaptiki , bamisoli usta
sartarosh gozani tarashlayapti deysiz (otgan zamon)(S.Ahm.) Bularni boshqa
qismga yuboryapmiz (kelasi zamon). (A.Ubay.)
Bunday ma’no ko chishi nutqiy tabiatli.
ʻ
30

II BOB. HOZİRGİ O ZBEK ADABİY TİLİDA FE’LGA XOSʻ
GRAMMATİK KATEGORİYALAR TASNIFI
2.4. Shaxs-son kategoriyasi
Shaxs-son kategoriyasi kesimlik kategoriyasi UGMsini «ega valentligini
muayyanlashtirish orqali gap kesimini shakllantirishda ishtirok etish» tarzida
xususiylashtiradi. Hozirgi o zbek tilida shaxs-son korsatkichlarining quyidagi
ʻ
turlari mavjud:
1. a)
s
haxs birli
k kopl
ik birli
k kopli
k
I bor
gan+ ma
n bor
gan+ miz bori
b+ man borib
+ miz
I
I bor
gan+ san bor
gan+ siz borg
an+ san borib
+ siz
I
II bor
gan+ 0 bor
gan+
(lar) borg
an+di+ 0 borg
an+di (lar
)
b)
s
haxs birlik kopli
k birl
ik kopli
k
I bory
ap+ man bory
ap+ miz bor
a+ man bora
+ miz
I
I bory
ap+ san bory
ap+ siz bor
a+ san bora
+ siz
I
II bory
apti+ 0 bory
apti+ lar bor
adi+ 0 bora
di+( lar)
31

d )
sh
axs birlik koplik
I bormoqch
i+ man bormoqch
i+ miz
II bormoqch
i+ san bormoqch
i+ siz
II
I bormoqch
i+ 0 bormoqch
i+ (lar)
2. a )
s
haxs birli
k koplik bir
lik ko
plik
I bord
i+ m bordi
+ k bo
rgan
edi+ m bo
rgan
edi+ k
II bord
i + ng bordi
+ ngiz bo
rgan
edi+ ng bo
rgan
edi+ ng
iz
II
I bord
i + 0 bordi
+ (lar) bo
rgan
edi+ 0 bo
rgan
edi+
(lar)
b)
sha
xs birlik koplik
I borsa
+ m borsa+ k
32

$II borsa + ng borsa+ ngiz III borsa + 0 borsa+ (lar) 3. a) Shax s birlik koplik I borgan+ i m yoq borgan+ imizyoq II borgan+ in g yoq borgan+ ingizyo q III borgan+ i yoq borgan+ (lar)iyoq b ) sha xs birlik koplik I borayotgan + im yoq borayotgan+ imi zyoq II borayotgan + ing yoq borayotgan+ ingi zyoq III borayotgan + i yoq borayotgan+ (lar)iyoq 4. Shaxs birlik koplik I bor+ ay bor+ aylik II bor+ 0 \ bor+ gin bor+ ing(giz) III bor+ sin \ bor+ sin(lar) bor+ ishsin 33$