Fe’llarning vazifadosh shakllari - Лингвистика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	486.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Ноябрь 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Fe’llarning vazifadosh shakllari

Купить

FE’LLARNING VAZIFADOSH SHAKLLARI

REJA: 1. Fe`lning sifatdosh shakli haqida 2. Ravishdosh va shakilining turlari 3. Harakat nomi shakili haqida

Fe'lning vazifadosh shakllari deganda fe'lning gapda ma'lum sintaktik vazifani bajarishga xoslangan shakllari tushuniladi. Fe'lning vazifadosh shakllari 3 xil: Sifatdosh . Ravishd osh . Harakat nomi .

Bu shakllarning mavjudligi uchun fe'llar gapda ega, to’ldiruvchi, aniqlovchi bo’lib kela oladi.

SIFATDOSH Sifatdosh predmetning belgisini bildiradigan fe'l shakli hisoblanadi. Ular gapda, asosan, sifatlovchi aniqlovchi bo’lib keladi. Sifatdosh fe'lning sifatga yaqin shakli bo’lib, xuddi sifatlar kabi otga bog’lanadi va uning belgisini aniqlab keladi.

Sifatdoshlar quyidagi qo’shimchalar yordamida hosil - qilinadi:gan (-kan, -qan) . O’qigan bola, cho’kkan kema, oqqan daryo. - digan, -yotgan. keladigan mehmon, yugurayotgan kishi.

-r, -ar (bo’lishsizi -mas). qaytar dunyo, uchar уigit, so’nmas hayot. -ajak. Bo’lajak kuyov, qurilajak bino. -asi. kelasi киn, kelasi zamon. -vchi, -uvchi. azon aytuvchi, kechira oluvchi. Tarixiy asarlarda sifatdoshning -mish (kelmish mehmon), -g’lik (yasatig’lik uy, chirog’i yoqig’lik xonadon), -rlik (qorin to’ydirarlik bir kasb) kabi affikslar bilan yasalgan shakllari ham uchraydi.

Sifatdoshlar ham barcha fe'llar singari o’timli-o’timsiz, bo’lishli- bo’lishsiz va zamon ma'nosini ifodalash xususiyatiga ega: rasm chizgan qiz -o’timli, rasm chizilgan daftar - o’timsiz, o’qigan - bo’lishli, o’qimagan – bo’lishsiz, kelgan – o’tgan zarnon, kelayotgan - hozirgi zamon, bo’lajak - kelasi zamon.

Sifatdoshlar ifodalagan zamon nisbiy bo’ladi. Harakatning nutq so’zlanib turgan paytga munosabatini bevosita ko’rsatmaydi. Uning qaysi zamonga tegishliligi gapning kesimi orqali anglashilgan vaqtga yoki gapning umumiy inazmuni bildirgan vaqtga nisbatan belgilanadi: Topshiriqni birinchi bajargan (bajaradigan) o’quvchini taqdirlayman. Buning ustiga, mamlakatning har yeridan sen tanimagan (tanimaydigan) odamlardan har xil xatlar, g’alati-g’alati sovg’a kelib turadi (A.Qahhor).

RAVISHDOSH Ish-harakat belgisini bildirgan, uning qay holatda, qachon va nima maqsadda bajarilishini anglatadigan fe`l shakli ravishdosh deyiladi. Ravishdoshlar fe`lga bog`lanadi va gapda asosan hol bo`lib keladi: Sh payt chorbog`dan echki yetaklab Dildor kirib keldi (Said Ahmad). Ravishdoshlar quyidagi qo`shimchalar yordamida hosil bo`ladi: -a, -y: bora- bora unitdi, yig`lay- yig`lay charchadi. Bo`lishsizi -ma qo`shimchasi bilan yasaladi: aytmay, bormay. -b, ib: so`rab ko`r, yig`lab yubordi. Bo`lishsizi –may (-mayin) qo`shimchasi bilan yasaladi:so`ramay kirdi, gapiray o`tirdi. Qanotini qush qoqmayin, uyg`onar el polvonlari (Mirtemir). - gach, -kach, -qach: kelgach, kechikkach, chiqqach. U kelmagach men borishga majbur bo`ldim. Nutqda bunday ravishdoshlar o`rnida kelgandan keyin, chiqqanda

-gani, -kani, -qani, -gali. maslahatlashgani keldi, ko’rgali keldi. Ko’chat ekkani bordik. Ko’chaga chiqqani payt poylaredi. Bu qo’shimcha bilan yasalgan ravishdoshlar maqsad ma'nosini ifodalaydi. Gapda uchun ko’makchisiga sinonim bo’ladi. O’qigani keldi – o’qish uchun keldi. Bu qo’shimcha bilan yasalgan ravishdoshning o’ziga xos xususiyatlaridan yana biri uning bo’lishsiz shaklga ega emasligidir. -gudek. yetgudek, o’tgudek, yig’lagudek, yiqilgudek. -guncha, - kuncha, -quncha. То xo’rda suzilib kelguncha u bir tomonga qiyshayib uxlab qolgan edi (S.Ahmad). Kun oqquncha ulgurishi lozim. Bu ko’chat meva tukkuncha yana qancha qovun pishadi. Aytganini qildirmaguncha qo’ymaydi. Ravishdoshlar ma'nosiga ko’ra quyidagi turlarga bo’linadi: Payt yoki sabab ravishdoshlari. Ular —gach, -kach, -

Holat ravishdoshlari -b, -ib, -а, -y, -gudek qo’shimchalari bilan yasaladi. Maqsad ravishdoshlari -gani, -kani, -qani, -gali qo’shimchalari bilan yasaladi. Ravishdoshlar ham barcha fe'llar kabi bo`lishli-bo`lishsiz, o’timli- o’timsiz, nisbat, zamon ma'nolariga ega. chizgani – o’timli, uxlagani – o’timsiz; borgach – bo’lishli, kelmagach Bo’lishsiz. Masala o’rtaga qo’yilgach hammajim b lib  qoldi. Qo’yilgach majhul nisbat, o’tgan zamon shakli. Tuslanish — tuslanmasligiga ko’ra ikki xil: tuslanadigan ravishdoshlar. kelibman, kelibsan, kelibdi. Tuslanmaydigan ravishdoshlar: -gach, -gina, -gani, -guncha qo’shimchalari bilan yasalib, shaxs-son va zamon qo’shimchalarini olmaydi.

HARAKAT NOMI Ish-harakat yoki holatning nomini bildiruvchi so’zlar harakat nomi deyiladi. Harakat nomlari otga xosgrammatik ko’rsatkichlarni qabul qiladi va gapda otga xos sintaktik vazifalarni bajaradi. Harakat nomi quyidagi qo’shimchalar bilan yasaladi:240F 10 19 07 1D 2A0A

1 .Fe'l negiziga —(i)sh qo’shimchasini qo’shish bilan: o’tirish, chalish, yozish, kulish, so’zlashish. Ba'zan —lik qo’shimchasi bilan qo’llanadi: borishlik, yurishlik. 2.Fe'l negiziga — (u) v qo’shimchasini qo’shish bilan: o’quv, uchrashuv, kelishuv.

E’TIBORINGIZ UCHUN RAXMAT!

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in