Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	547.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	02 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tilshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi

Sotib olish

MUNDARIJA
Kirish -ishning umumiy tavsifnomasi (mavzuning)dorzarbligi, mavzuning
o`rganishi darajasi, ishinig maqsad va vazifalari, ishning ilmiy yangiligi,
ishning metadologik asosi va tadqiq metodlari, ishning ilmiy va manaviy
ahamiyati. Adib haqida qisqa ma`lumot, ishning tuzilishi va boblarga qisqa
sharhlar.
I bob. O zgalovchi kategoriyasi haqida va o zgalovchi kategoriyasi tadqiqi’ ’
tarixidan.

I.1. O zgalovchi kategoriyasi haqida.’
I.2. O`zgaruvchi kategoriyasi tadqiqi tarixi haqida.
II bob. Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi shakllarining Talvasa da shakllanishi.
“ ”
II.1. Talvasa dagi o`zgalovchi Grammatik kategoriyasining ravishdosh
“ ”
shakllari va ularning o`ziga xos grammatik belgilari.
II. 2. Talvasa dagi o`zgalovchi grammatik kategoriyasining sifatdosh
“ ”
shakllari va ularning o`ziga xos grammatik belgilari.
II. 3. Talvasa da gi o`zgalovchi grammatik kategoriyasining harakat nomi
“ ”
shakllari va ularning o`ziga xos xususiyatlari.
II.4.O`zgalovchi kategoriyaning o`zgalovchi paradigmasi.
Umumiy xulosalar
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

3
Kirish ishning umumiy tavsifnomasi Muhtaram Prezidentimiz Islom–
Karimov Yusak ma naviyat-yengilmas kuch (2008) asarida yoshlar,
“ ” ’
ziyolilar oldida ma naviy taraqqiyot uchun tinmay ishlash to g risida
’ ’ ’
to xtalib, ma naviyatday noyob va bebaho boylikni har tomonlama chuqur
’ ’
o rganish, uning ma no-mazmunini farzandlarimizga yetkazish masalasi
’ ’
barchamiz birinchi galda, ziyolilarimiz, butun jamoatchiligimiz uchun ham
qarz, ham farz bo lishi shart, deb hisoblayman. nega deganda o zimiz shu
’ ’ –
yurtda yashayotgan vatanparvar insonlar bu vazifani o z zimmamizga
’
olmasak, refdan kelib hech kim hech qachon bu ishni qilib bermaydi
” 1
, deb
biz yoshlar oldiga ham o zbekona ma naviyat taraqqiyotiga hissa qo shish
’ ’ ’
vazifasini qo ygandilar.
’
Darhaqiqat, milliy ma naviyatimizning ajralmas qismi til
’
ma navuyati sanaladi. vatandoshlarimiz qadimdanoq tilimizning fonetik,
’
leksikm so z yasalishi, girammatikasiga oid noyob asarlar yozib
’
qoldirganlaridan xabardormiz. bugungi kunda olimlarimiz tilimizning yangi-
yangi qirralarini, tilimizning o zga sifatlaridan kelib chiqqan holda,
’
yoritmoqdalar.
Biz yoshlar ham tilimiz ma naviyati taraqqiyoti uchun hissa
’
qo shish yuksak burchimiz ekanligini yaxshi anglab yetayapmiz. Shuning
’
uchun ham tilimiz grammatikasida muhim o rin tutgan fe l, aniqrog i
’ ’ ’
uning garammatik kategoriyalaridan biri bo lgan o zgalovchi kategoriyasi
’ ’
shakllarining badiiy matndagi o ziga xos jihatlari, shakl yasovchilarining
’
aniq bir asarda qo llanilishdagi faolligi va nofaolligi, bu shakllarning badiiy
’
matnda tutgan o rni kabi masalalarni yoritishni maqsad qildik.
’
Demak, bitiruv malakaviy ishimiz uchun tanlangan mavzumiz til
ma naviyati taraqqiyoti uchun hissa qo shadigan dolzarb mavzulardan biri
’ ’
hisoblanadi.

Mavzuning o rganilish darajasi.’
Tilimiz garammatikasi, aniqrog i morfologiyasi haqida fikr
’
yuritilgan darslik, qo llanma, monografiya va akademik grammatikalarda
’
fe lning funksional shakllari kabi atamalar bilan yuritib, ularga xos
’
garammatik xususiyatlar nazariy va amaliy jihatdan yoritib kelinardi.
Mustaqillik yillarida tadqiqotchi-tilshunoslardan bir qismi bu mavzuni
Fe lning o zgalovchi kategoriyasi degan nom ostida tadqiq etishib, uni
“ ” ’ ’
alohida garammatik kategoriya ekanligini isbotladilar. Darhaqiqat, bu ishlar
o zbek adabiy tili doirasida olib borildi. Ammo bu mavzu aniq bir badiiy
’
matn asosidalisoniy tadqiq etilgan emas. Shuning uchun biz o z mavzumizni
’
Fe lning o zgalovchi kategoriyasi (Tohir Malikning Talvasa romani
“ “ ” ’ ’
asosida) deb nomlab, o zgalovchi kategoriya tushunchasi, tadqiqi tarixi,
” ’
ravishdosh, sifatdosh, harakat nomlari shakllari ko rsatgichlari, ifodalagan
’
grammatik ma nolari, shakl yasovchi ko rsatgichlarning faol va nofaol
’ ’
turlarini belgilash, Grammatik kategoriya bo lish jihatlarini matn asosida
’
ochish kabilarni, imkoniyatimiz doirasida, lisoniy tahlil qilishni niyat etdik.
4
Demak, bizning mavzumiz badiiy matn asosida o’zgalovchi
kategoriyani tahlilga tortish nuqtai nazaridan tadqiq etilmagan yangi
mavzudir.
Ishning maqsad va vazifalari
Ishimizning maqsadi Talvasa matnida qo llangan o zgalovchi
“ ” ’ ’
kategoriya, uning o ziga xos jihatlari, shakl ko rsatgichlari, ularning faollik
’ ’
va nofaollik darajalari, anglatgan grammatik ma nolari gapdagi vazifalari
’
kabilarni tahlil etishdan ibrat deb belgiladik. Mana shu maqsadni yuzaga
chiqarish uchun quyidagi vazifalarni o z oldimizga qo ydik:
’ ’
- Fe l, uning o zgalovchi kategoiyasihaqidagi avvalgi va hozirginazariy
’ ’
ma lumotlar bilan tanishish;
’

- Nazariy ma lumotlar bilan tanishish asosidatadqiqotimiz davomida’
foydalanishimiz zarur deb bilgan ma lumotlarni belgilab berih;
’
- va Grammatik kategoriyani Fe lning funksional formalari va
“ ” ’
o zgalovchi kategoriya deb nomlashlarining nazariy va amaliy
“ ” ’
asoslarini sinchiklab o rganish, asoslarini belgilab olish, qaysilari
’
ma qulligini ko rsatish;
’ ’
- mavzu haqidagi o zimizning qarashlarimizga ham aniqlik kiritib
’
berish;
- Talvasa dagi o zgalovchi kategoriya tarkibiga kiruvchi ravishdosh,
“ ” ’
sifatdosh, harakat nomiga oid shakl yasovchilarni belgilab,
kartochkalarga olib chiqish;
- kartochkalardagi misollar asosida ko rsatgichlar anglatgan ma no va
’ ’
vazifalarni belgilab chiqish;
- ravishdosh, sifatdsh, harakat nomlari Grammatik ko rsatgichlarining
’
faollik va nofaollik darajasini belgilash;
- o zgalovchi kategoriya shakllarining qo llanish tartibi paradigmasini
’ ’
belgilash asoslarini yoritish va aniq paradigmatic tartibini, olimlar
mulohazalariga tayanib, asoslash va boshqalar.
5

Ishning ilmiy yangiligi va farazlari.
Nazariy jihatdan olimlarimizning fikrlariga tayangan holda aniq
bir asar matnida ishlatilgan o zgalovchi Grammatik kategoriya, uning’
tarkibiga kiruvchi ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shakl
ko rsatgichlarini belgilash, ularning qo llanish darajasini aniqlash, o ziga
’ ’ ’
xos Grammatik xususiyatlarni ko rsatish kabilar asosida o z
’ ’
xulosalarimizni bildirish ishimizning ilmiy yangiligi sanaladi. Aniq bir matn
asosida tilning Grammatik kategoriyalarini tadqiq etish ularning matn
nutqidagi holatini, qo llanish nazariy jihatlarini belgilash imkonini beradi
’
degan farazga ham keldik.

Ishning metodologik asosi va metodlari
Tabiiyki, milliy g oyamiz shu yurtda yashayotgan barcha
’
odamlarning oliyjanob niyatlarini, hayotiy manfaatlarini mujassam etadigan
yurt tinchligi, vatan ravnaqi, xalq farovonligi degan yuksak tushunchalarni
o z ichiga oladi. Milliy g oyada mujassam bo lgan buyuk maqsadlarni
’ ’ ’
ruyobga chiarish avvalambor jamiyatimiz vas shu jamiyat a zosi bo lmish
’ ’
har qaysi insonning ma naviy olami va dunyoqarashidagi ijobiy
’
o zgarishlar bilan bevosita bog liq ekanini unutmasligimiz zarur bo ladi.
’ ’ ’
Ma lumki, o zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi,
’ ’
avlodlar o rtasidagi ruhiy-ma naviy bog liqlik til orqali nomoyon bo ladi
’ ’ ’ ’
(1,83). Til ham millatning muhim belgilaridan biri hisoblanadi. Jamiyat
a zolarining milliy- g oyaviy taraqqiyotida tilning o rni beqiyos. Shunday
’ ’ ’
ekan, milliy g oya, umuminsoniylik, millatimiz ma naviy qudratini
’ ’
belgilashda tilning ahamiyatini, albatta, beqiyos. Demak, bitiruv malakaviy
ishimizning metodologik asosi milliy g oya deb hisoblasak, o ylaymizki,
’ ’
adashmagan bo lamiz. Mavzumiz sanalgan O zgalovchi kategoriya
’ “ ’ ”
uning ichki turlari, shakl ko rsatgichlari, qo llanishdagi faolligi va
’ ’
nofaolligi kabi masalalarni yoritish uchun suhbat, tahlil, taqqos, xulosa, sintez
kabi metodlardan foydalandik.
Ishning ilmiy va amaliy ahamiyati.

Mazkur bitiruv malakaviy ishning ilmiy va amaliy jihatdan
ahamiyati ham salmoqli deb o ylaymiz.Ishning ilmiy ahamiyati fikr yuritar’
ekanmiz, albatta, bu ish asar matnida ayrim mavzular grammatik
xususiyatlarini belgilovchi shunga o xshash bitiruv malakaviy ishlari, risola,
’
shunga o xshash mavzlarda ilmiy tadqiqotlar uchun ilmiy yo l-yuriq bera
’ ’
oladigan ilmiy manba bo la oladi. Bu ishimiz amaliy jihatdan maktab
’
o quvchilari uchun ham, bakalavrlar uchun ham aniq matndagi grammatik
’
xususiyat aniqlash rejalashtiilgan amaliy ishlar uchun ham amaliy yordam
ko rsatuvchi manba ham bo la oladi. Bulardan tashqari, ayrim risola,
’ ’
qo llanma, monagirafiyalar uchun ham nazariy, ham amaliy jihatdan
’
yordam ko rsata oladigan manba ham bvo la oladi deb o ylaymiz.
’ ’ ’
6
Tohir Malik va uning ijodi haqida qisqa ma lumot.
’
Tohir Malik 1946-yilda Toshkentda ziyoli oilasida to g ilgan.
’ ’
O rta maktabni tugatgandan so ng kunduzi qurilishda ishlab, kechqurun
’ ’
TOSHDUning jurnalistika fakultetida o qigan. Maktablarda o qituvchilik
’ ’
qildi, nashriyotlarda ishladi. Gazeta, jurnallarda ishladi. O zbekiston
’
Yozuvchilar uyushmasida kotib bo lib ham ishladi.
’
Tohir Malikning birinchi asari 1971-yilda Hikmat afandinin
“
o limi nomi bilan chop etildi. So ngra u Zaharli g ubor (1978),
’ ” ’ “ ’ ”
Somon yo l elchilari (1979), Chorrahada qolgan odamlar (1985),
“ ” “ ” ’
Qaldirg och (1987), Bir ko cha bir kecha (1988), Alvido bolalik (1989),
“ ” “ ” “ ” ’ ’
So nggi o q (1990) kabi o nlab hikoya va qissalar nashr ettirdi.
“ ” ’ ’ ’
Yozuvchi ko pincha fantastic, ilmiy fantastic va sarguzaht
’
janrlarda yozadi. Qaldirg och kabi epik asarlar ham yaratdi. So nggi
“ ” “ ’ ’
o q qissasi asosida 1994 yilda telefelm so ratga olindi.
’ ” ’
Tohir Malik mohir romanchi sifatida adabiy jarayonda o z
’
hissasini qo shib kelmoqda. uning Shaytanat (1-kitob 1992), (2-kitob,
’ “ ”
195), (3-kitob, 1997) romani uchun jamoatchilik e tiborini qozondi. Muallif
’
Yov (1995) nomli qissa ham yaratgan.
“ ”
Tohir Malik Shaytanatning turfa olami turkumiga kiruvchi
“ ”
Murdalar gapirmaydilar , Iblis devori kabi qissalarni ham yozgan. Uning
“ ” “ ”

zulm olamidan hikoya qiluvchi Talvasa romanini 2007-yilda nashr ettirdi. U“ ”
tarjimon sifatida Nomus va ajal qissasi ham shu kitobga kritilgan. Yozuvchi
“ ”
shu kunlarda ham ijod ishi bilan banddir.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va boblarga sharhlar.
Ish kirish ishning umumiy tavsifnomasi, 2-bob, umumiy
–
xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, jami
’ ’ …
sahifadan iborat.
Ishning Kirish qismida ishning umumiy tavsifnomsi
“ ” –
mavzuning dolzarbligi asoslangan, mavzuning o rganilish darajasi,
’
tadqiqotchining maqsad va vazifalari, ilmiy yangiligi va farazlar, metodologik
asos va tahlil metodlari, ishning ilmiy va amaliy ahamiyati, adib va uning ijodi
haqida qisqa ma lumot berilgan.
’
Ishning birinchi bobi O zgalovchi kategoriya haqida tushuncha
“ ’
va tadqiqi tarixidan deb nomlangan. Bu bobda biz bu kategoriyaning keyingi
”
yillargacha Fe lning funksional shakllari yoki fe lning xoslangan shakllari
“ ” ’ ’
deb atalganligi va bunga olimlarimiz ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi
shaklarining fe l shakli bo lsa ham, ularning fe ldan boshqa turkumlarga
’ ’ ’
xos xususiyatlarga, xususan ravishdoshning fe ldan aniqlashilgan harakat
’
belgisini bildiruvchi fe l shakli ekanligini bildirib hl vazufasini vazifasini
’
bajarishini bildirishi ko rsatilar edi. Sifatdoshning otdan anglashilgan
’
harakatning belgisini bildirishi, zamon ko rsatishi, zamon ko rsatgichlariga
’ ’
bog liq ekanligi va otlashishi, gapda aniqlovchi vazifasida kelishi bilan
’
sifatga yaqinligi hisobga olinardi. Harakat nomi
7
esa fe lning ot bajargan vazifalarni bajarishi asos bo lishi ko rsatilar edi.
’ ’ ’
Xulosa, bu shakllar sof fe ldan farqli bo lishi, boshqa turkumlarga xos
’ ’
belgilarga egaligi asos qilinishi kabi tahlil etildi. Shular qatorida bu
shakllarning Grammatik kategoriya bo lishi haqida fikrlar keltirilib,
’
o zgalovchi kategoriya deb nomlanishining olimlar ko rsatgan asoslar
’ ’
keltirib, Grammatik kategoriya bo lishing asoslarini ko rsatdik. Bu
’ ’
Grammatik kategoriyaning tadqiq tarixi haqida ham olimlar fikrlariga
asoslanib, mulohazalarni keltirdik. Bu atama o zgalovchi kategoriya
– ’

atamasini til faniga kiritgan olimlar, ularning mulohazalarini keltirgan,
munosabatimizni ham bildirdik.
Fe l shakllari o zgalovchi kategoriya deyilishiga asosiy sabab’ ’
ravishdosh, sifatdosh, harakat nomining umumiy Grammatik xususiyati
fe ldan boshqa so z turkumlariga o xshash shakllarini anglatib, chki
’ ’ ’
jihatdan ravishdosh, sifatdosh, harakat nomlari taqqoslanganda farqli
grammatik tushunchalarga egaligi asos bo lishi isbotlandi.
’
II bob O zgalovchi kategoriya tasnifi, ularning har birining
“ ’
o ziga xos jihatlari deb nomlangan. Bu bobda dastlab ravishdosh, uning
’ ”
fellik, ravishlik xususiyatlari tahlil etildi. Ularning asarda qo llanish holati,
’
shakl aysovchilarining tarkibi, faol va nofaol holati, anglatgan grammatik
xususiyatlar batafsil tafsil etildi.
Shu bobda sifatdoshning o ziga xususiyatlari, asarda qo llangan
’ ’
shakl yasovchilar, anglatgan Grammatik ma nolari, shakl
’
ko rsatgichlarining faol va nofaoligi asar matni aosida tahlil etildi. Sifatdosh
’
otlashish xususiyatiga ega bo lgan yagona fe l shakligi ekanligi kabilar
’ ’
haqida fikrlar yuritilgan.
Harakat nomi haqida ham shu rejada fikrlar yuritildi. Uning otga
xos jihatlari tahlil asosida ochildi. O rni bilan bu shakllar haqida jadvallar
’
ham berib, har bir shaklning o ziga xos Grammatik xususiyatlari, aks
’
ettirildi.

8
I bob. O zgalovchi kategoriyasi haqida va o zgalovchi kategoriyasi tadqiqi’ ’
tarixidan.
I.1. O zgalovchi kategoriyasi haqida
’ .
Tahlil etilayotgan tasniflovchi, vazifaviy va lug aviy shakl hosil
’
qiluvchi shakl sirasiga ravishdosh, sifatdosh, harakat nomiga nisbatan
–
qo llanishi fe lning bu shakl sirasini yaxlit bir kategoriyaga birlashtirish va
’ ’
shu kategoriyaga mansub shaklni alohida bir paraigma (yunoncha
paradigma
– misol, namuna. Til birliklari, Grammatik shakllarning umumiy
ma nosiga birlashuvchi, xususiy ma nolariga ko ra farqlanuvchi
’ ’ ’
sistemasi)ga 1
tizish imkoniyatini beradi. Mantiq, aniqrog I, so z va
’ ’
tushunha orasidagi murakkab mutanosiblikdan ma lumki, tushuncha so z
’ ’
qobig ida shakllantirilmasa, u yaxlitlik kasb etmaydi.
’ 2
Fe lning ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shaklari ma lum bir atama
’ ’
ostida birlashtirilmasa, bu fe l shakllarining yaxlitligi noaniq va
’
chegaralanmagan bo lib qolaveradi. Ma lumki, tilshunoslikda bir necha
’ ’
yillardan beri nisbatan, bo lishli-bo lishsizlik, kelishik, egalik, zamon
’ ’
kategoriyasining rang-barang shakli ma lum bir paradigmaga (shaklan va
’
mazmunan aniq chegaralangan shakl sirasiga) birlashtiriladi. Biroq
o zgalovchi kategoriyasi atamasi, ostida birlashtirilayotgan shakl sirasi
’
alohida paradigma sifatida kamdan-kam tahlil etilardi. O zbek
’

tilshunosligida H.Nematov va B.Mengliyevdan boshqa tadqiqotchilar
ishlarida bu shaklni bir paradigmaga birlashtirilmagan edi.
O zgalovchi’ murakkab kategoriya. Chunki bu kategoriyani –
tashkil etuvchi harakat nomi, sifatdosh, ravishdosh va fe lning kesimlik
’
shaklidan har biri o z ichiga o ziga xos paradigmani tashkil qiladi-hamda
’ ’
tarkibida uchtadan olti-yettitagacha shaklni birlashtiradi. O zgalovchi
’
kategoriyasining alohida bir kategoriya sifatida ajratilmasligiga asosiy sabab
ham bu kategoriyaning bevosita tashkil etuvchisining murakkab ekanligida.
Bugungi kunda fanda sistema-element munosabatining nisbiy
“ ”
tabiatga ega ekanligini atroflicha tahlil etilmoqda. element yaxlitlik sifatida
faqat sistemaga nisbatan yuaga chiqadi. Vaholanki, elementning o zi
’
murakkab bo lishi va shu elementni tashkil etuvchiga nisbatan sistema
’
sifatida voqealanishi lozim. Bu hodisa til materiali, xususan, leksika materiali
asosida I,Qo chqoroyev, A.Salakalamanidze, R.Raulov,
’
M.Narziyeva,Sh.Iskandarov, G.Ne`matova,R.Safarova, B.Qilichevlar ishida
aniq va ravshan yozilib berilgan. Shuningdek,bu hodisaning sintaksis
sathida kam mavjud ekanligini R.Sayfullayeva qo`shma gapning umumiy
minimal qolipini [WP
m VWP
m ] yaxlitlik sifatida ajralib, uni [WP
m ,WP
m ],
[WP
m ,-WP
m ], [WP
m -WP
m ] kabi tarkibiy qismdan iborat deb talqin etsa, bu
yaxlitlikning tarkibiy qismi bo lgan [WP
’
m , WP
m ], [WP
m -WP
m ], [WP
m -WP
m ]
kabi qo shma gap qurilishi qolipning o zi
’ ’
1.Hojiyev A. Lingvistik terminlarning izohli lug ati. Toshkent,
’
O qituvchi , 1985y. 67-bet.
“ ” ’
2.Haqberdiyev M., Xayrullayev M. Mantiq Toshkent, 1989 yil, 107-108-
–
betlar
9
ham murakkabligi va o z novbatida, ichki paradigma hosil qilishi keyingi
’
ishlarda ko rsatildi
’ 1
.
Demak leksik va sintaktik sathda paradigmoning(sistemoning) tarkibiy
qismi sifatida(elementi) yana paradigma chiqishi isbotlangan, bundan
taxmin qilish mumkinki, morfologik tizimda ham murakkab, ya`nielementi
sifatida paradigma soqolangan sistema (paradigma) bo`lishi mumkin.
Shining uchun o`zgaruvchi kategoriyasi ham fe`lning alohida bir
paradigmasi sifatida bemalol ajratishi mumkin.

Bu paradigmaning bir tomondan boshqa bir paradigma bilan,
ikkinchi tomondan, o`z a`zosi bilan munosabati qanday degan haqli savol
tug`iladi. Tadqiqotchining bu masala yuzasidanbildirgan e`tiroziga to`la izoh
berilmaguncha, o`zgalovchi kategoriyasining o`zbek tilida obyektiv hodisa
ekankigini isbotlash qiyin.Lug`oviy shakl ot,son, olmosh kabi mustaqil
so`zda lug`aviy ma`no bilanaloqador, u nutqda, gap tarkibida aloqa
munosabat shakli vositasida kiritiladi va bu aloqa munosabat shakli-–
egalik,kelishik kategoriyasi-ma`lum bir so`z turkumi bilan chegaralangan
emas.Lekin o`zgalovchi kategoriyasi fe`lni nutqqa olib chiqilishi bilan aloqa-
munosabat shaklidan farq qiladi.
Kesimlik shakli (tasdiq, inkor, mayl-zamon va shaxs-son),odatda
fe`l shakli darajasidao`rganiladi, biroq uning qullanish davrasi faqat fe`l
bilan chegaralanmaydi.Bu haqda ishning oldingi qismida aytilgan
edi.O`zgalovchi kategoriyasi kesimlik kategoriyasini ham o`z tarkibida
biriktiridigandek ko`rinadi, lekin haqiqatda bunday emas. Kelishik
kategoriyasining kelishik shaklini ajratib oladi. Chunki kesimlik
kategoriyasi fe`llikdan keng, ya`ni kesim vazifasida kesish nafaqat fe`lda ,
balki barcha mustaqil so`z turkumiga xos xususiyat. Kesimlik kategoriyasi
fe`lning kesimlik shaklini belgilaydimi, yoki uni fe`lning boshqa
kategoriyasidan farqlaydimi degan savolga hech ikkilanmay kesimlik
kategoriyasi fe`lning kesimlik shaklini boshqasidan ajratadi, deb javob
berish mumkin.Shu sababli sifatdosh, ravishdosh,harakat nomi bir
tomondan sintaktik shaklni eslatsa, faqat fe`l turkumiga oidligi va fe`lning
lug`aviy ma`nosiga ham ta`sir etishi bilan lug`aviy shaklga yaqinligini
ko`rsatadi, shuning uchun o`zgalovchi kategoriyasi fe`l shakli tizimida
lug`aviy va sintaktik shakl orasida oraliq uchinchi shakl sifatida baholanishi
lozim 2
.
1. Sayfullayeva R., Abuzalova M. Gapning eng kichik qurilishi qoliplari
haqida. “O’zbek tili va adabiyoti” jurnali, 1991 yil - №5, 42-47-betlar.
2.Zamonaviy o’zbek tili. I-jild. Morfologiya – Toshkent, “Mumtoz so’z”, 2008
yil, B.279.

TUR
KATEGORIYA
Nisbat bo lishli-’
bo lishsizlik,, harakat
’
tarsi kategoriyasi Shaxs-son, mayl, zamon,
tasdiq-inkor

11
Harakat nomi, sifatdosh,ravishdosh, kesimlik shakli paradigmasidagi
ziddiyatda dastlab,kesim vazifasida kela olish belgisi turadi. Bu belgi
asosida tuziladigan ziddiyat mohiyatan noto`liq,kuchli a`zoni fe`lning
kesimlik shakli tashkil etib,kuchsiz(mo`tadil,neytral)a`zoni qolgan shakl
tashkil etadi.U ziddiyatning yuqorida sanalgan belgisiga nisbatan
betarafligi dastlab shunda namoyon bo`ladiki,harakat nomi,
sifatdosh,ravishdosh gaoda kesim pozitsiyasini emas, balki mavqeni
egallashga ixtisoslashgan, lekin ayrim holatda uning har biri kesim
vazifasida kelishi mimkin. Shunga qaramay,harakat nomi va sifatdosh
kesim vazifasida kelganda ham,agar undan alohida zamon hsakli
rivojlanmagan bo`lsa,o`zining harakat nomi va sifatdoshlik tabiatini saqlab
qoladi.Masalan: hozirgi o`zbek adabiy tilida harakat nomi va
sifatdosh(zamon shakli emas)ning kesim vazifasida kelishida misol keltirish
mumkin: 1.Qilmish-qidirmish.2.Bu bola bo`ladigan.3.Dub daraxtining
egilgani-singani.
Ravishdoshning gap kesimi vazifasida kelishi an`anaviy sintakstida
qo`shma gap uchun me`yoriy holat edi: Bahor kelib, kunlar isib ketdi .
Formalfunktsional tahlilda yuqorida ko`rsatilgan holatda ravishdoshning
kesim vazifasida inkor etilsa-da, uyushgan kesimning lug`oviy asosi yoki
uyushgan gapning kesimi mavqeida kelishi tol`a tukis tanolinadi.–
Demak,harakat nomi, sifatdosh va ravishdoshga o`zligini saqlagan holda
kesim vazifasida kelishi yot emas.Shunday qilib, sinalgan shakl uchki
ziddiyatning birinchi sirasini quyudagi tashkil etadi:
kesim vazifasidagina kelish
“ ”
+ 0
Fe`lning kesim shakli Harakat nomi,sifatdosh,ravishdosh

Harakat nomi, sifatdosh,ravishdosh o`z navbatida fe`l kesim
bilan yoki fe`ldan boshqa so`z turkumi bilan bog`lash belgisi asosida ham,
ziddiyat qatorini tashkil etadi,bunda faqat fe`lni fe`l bilan bog`lashda(bir
fe`lni ikkinchisiga tobelantirishda) xizmat qiluvchi ravishdosh,bu belgiga
nisbatan neytral bo`lgan sifatdosh va harakat nomiga qarama-qarshi turadi
ya`ni:

Fe`lni fe`lga tobelash“ ”
+ 0
ravishdosh Sifatdosh va harakat nomi

Sifatdosh va harakat nomining bu belgiga nisbatan neytralligi
sifatdoshning ham fe`l, ham boshqa so`z turkumi bilan bog`lana olishi va
tarixan ko`p holda hozir ham harakat nomidan farqlanmasligi bilan
bog`liq.
Sifatdosh va harakat nomi shaklining o`zaro qorishuvi tuzniy
tilining qadimgi davridan hoirgacha xos.G`.Abdurahmonov XI asrda
sifatdosh va harakat
12
nomi shaklini farqlash qiyinligini farqlasa 1
, hozirgi o`zbek tilshunosligi
tadqiqotchisi Akasining kelganini eshitib,Dilbar xursand bo`ldi
” ”
kabibirikuvda
. -gan shaklining harakat nomi vazifasida kelayotganini qayt etmoqda 2
.
Sifatdoshni harakat nomidan farqlash tarixan ancha mushkul bo`lsa-
da,hozirgi til uchun o`zaro farqlanishi o`ziga xos grammatik hususiyat
kasb etgan. Sifatdosh boshqa so`z bilan ham birikuv va
moslashuv(aniqrog`i-turkiy izofa)usuli bilan aloqaga kirisha olsa, harakat
nomi boshqa ism bilan faqat moslashuv usuli bilangina birikadi: U jon
beruvchining bunchalik azob ekanini shu paytgacha his qilmagan edi.
Fe`lning lug`aviy shakli tizimida alohida bir paradigma sifatida
ajratilayotgan o`zgalovchi kategoriyasi shaklining kategoriya ichida o`zaro
munosabati yuqorida ko`rib oqtildi.U noma`lum bir sintaktik funktsiyaga
moslashtiradi yoki fe`lni boshqa so`z bilan bog`lashga xizmat qiladi,ya`ni
tom ma`noda sintaktik vazifa bajaradi.Ammo bunday sintaktik mohiyat
bitta so`z turkumi doirasi bilan cheklangan, qolaversa,fe`lning o`zgaruvchi
kategoriyasishakli o`zi qo`shilib kelayotgan o`zakning lug`oviy ma`nosiga

nisbatanham,to`la farqli deb bo`lmaydi. Xususan harakat
nomi,sifatdosh,ravishdosh shaklining fe`llar lug`oviy ma`nosiga ta`siri
shunchalik kuchliki,qator tilshunos, jumladan, I.I. Meshchaninov 3
ravishdosh
va sifatdoshni alohida so`z turkumiga ajratgan bo`lsa,V.V.Vinogradov va
uning davomchisi 4
sifatdosh, ravishdosh va harakat nomini gibrid(ikki so`z
turkumining ma`nosi chatishgan)so`z sifatida baholaydi. Shu sababli
o`zgaruvchi kategoriyasini tom ma`nodagi fe`l kelishigi deb bo`lmaydi.
Chunki kelishik lug`oviy ma`noga ta`sir etmaydi.O`zgaruvchi kategoriyasi
shakli esa lug`oviy ma`noga fe`lni boshqa so`z turkumiga ma`no jihatdan
yaqinlashtirish darajasida ta`sir etadi, shuning uchun uni mohiyatan
kelishik kategoriyasi bilan tenglashtirish mumkin emas.
I.2. O`zgaruvchi kategoriyasi tadqiqi tarixi haqida.
Akademik I.I.Meshchannikov ta`kidlaganidek dunyoning barcha tilida fe`l
gap tarkibida u yoki bu bo`lak tarkibida qolish uchun ma`lum bir shaxsni
qabul qiladi.Qizig`I shundaki fe`lni gap tarkibiga olib,kiruvchibunday
shaklning har biri o`zining turli aforizmiga ega.Masalan:harakat nomi-rus
tilida fe`lning noaniq shakli – infunitiv ,Yevropa tilida gerundiy , arabcha
masdar , sifatdosh-prichastiyi,yevropacha partitsin , arabcha ismi faol yoki
unimasp`ul, ravishdosh-
1. Abdurahmonov G ’. Исследованая по стфротюк с кому синтақсису
( XI bek ) Москва, “Наука”, 1967 г
2. G’ulomov A. O’zbek tili morfologiyasida kirish. Hozirgi zamon o’zbek
tili kursidan materiallar: Hojiyev A. Inkor ifodalovchi vositalar va fe’lning
bo’lishsiz formasi. “O’zbek tili va adabiyoti”, 1970 yil, №4, B. 43-45.
3. Meshchaninov I.I. Члепли предложения и части речи. П., 1978г,
С.286
4. Vinogradov V . V . Русский язь i к. Грамматичиское учепние о слове.
М., 1972г, С.304-317
13
ruscha deeprichastiyi, yevropacha adverbshem , sof fe`l-ruscha fe’lning
tuslangan shakli, yevropacha verbum finitum , arabcha fe’l kabi atama bilan
yoritiladi. Lekin bu to`rt turdagi shakl tizimi (o`zbek tilida) o`zining mazsus

atamasiga ega emas.Rus tilshunosligida bu sira fe`lning funktsional formasi
degan noaniq atama bilan birlashtirilishi va o`zbek tilshunosligiga hambu
kalka asosida ko`rib ketadi.Atamaning noaniqligi va kategoriyasining nomi
bo`la olmasligi haqida ko`pgina tushunchalar fikr bildirgan. Ammo bu
kategoriya uchun umumiy bir lekgemali qulay atamani kamdan-kam
tadqiqotchitaklif etgan.JUmladan H.Ne`matovning yozishicha ,
A.I.Shurnitskiy 1
bu tizim uchun “ reprezentatsiya kategoriyasi atamasini
qullaydi.Tilshunoslikda ham bu atama H.Ne`matov tomonidan ma`qul deb
topildi 2
.O`zbek tilshunosligida mazkur kategoriya uchun bimuncha munosib
nom B.Mendeleyev tomonidan taklif etildi.Umumiy o`rta ta`limda bu
hodisaga nisbatan fe`l turi atamasi qo`llandi 3
. Ammo bu atamani ham
muayyanlashtirish lozim. С hunki turi dogan tushuncha o`ta
mavhum.Atama xilma-xilligiga yo`l qo`yishlik maqsadida boshqa bir yangi
atamani kiritishni “Zamonaviy o1zbek tili, 1-jild,Morfologiya”(2008)
mualliflari lozim ko`rishmaganliklarini aytishgan va tur atamasiga ko`ra
o`zgalovchi atamasini qo`llash haqida mohiyatiga yaqinroq bo`lgani
bois,ishda fe`lning o`zgalovchi katgoriyasi terminidan foydalanish
ma`qulligini ta`kidlashgan 4
. Aytilganidek ,sharo tilshunosligida fe`lning
funktsional shakli alohida marfologik kategoriya sifatida qaralgan emas,
lekinuning ichki bo`linishi (Ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi) ga
nisbatan marfalogik kategoriya atamasi qo`llanilib kelingan 5
.
Haqiqatan ham,bir qarashda fe`l turi kategoriyasi (ravishdosh, sifatdosh,
harakat nomi)ning har bir shakli ma`lum bir umumiylikka ega. Bu
umumiylik alohida shakl ( ravishdosh shakli, sifatdosh shakli,harakat nomi
shakli) xossasidan tugallanganidan kategorial mohiyat tasavvur uyg`otishi
tabiiy. Zero har qanday morfologik kategoriyaning subutiy xossasi bo`lmish
ikki yoki undan ortiq oppozitsiyada turli izlar bir-birini taqozo va o`z
“
navbatida ,inkor etuvchi,bir grammatikmashq tagiga birlashadigan
grammatik shakl tizimi belgisi bu hodisa uchun ham xos.Aytaylik,
”
ravishdosh ko`rsatkichi bo`lmish- a,-g`,-(i)b,-
1. Смирницкий А.И. Морфология англиского язька. – М., 1959г.
2. Нигматов Х.Г. Функциональная морфология тюркоязьчних
памятников XI - XIIbb . – Т.,1989г.
3. Umumiy o’rta ta’limning Davlat ta lim standartlari va o quv dasturi.
’ ’
Ona tili. Adabiot. S.G.95-96.
–

$4. Zamonaviy o zbek tili. 1-jild. Morfologiya. Toshkent. Mumtoz so z ,’ – “ ’ ” 2008 yil. B.282. 5. Mengliyev B.R. Morfologik vositalarning ma naviy xususiyatlari va ’ sintaktik imkoniyatlari:Filologiya fanlar nomzodi, dotsent, Toshakent. 1996 yil, B.82. 14 gach,-guncha,-gani,-ganda, -gancha shakli kategoriyaning yuqorida zikr etilgan qismlar ta`rifiga mubofiq keladi, biroq muammoga tasavvuf dialektikasining zet va tajalli, mumtoz tilshunoslikning kategorial va nokategorial ma`no kabi umumfalsafiy va umumlingvistik metodologik omilidan kelib chiqqan holda yondashish , shuningdek,bu shakl o`zaro ravishdosh mohiyatining xususiylashuvi asosida farqlanadimidegan savolni kundalang qo`yish masala mohiyatiga chuqurroq kirib borish uchun turtki vazifasini o`taydi. Ma`lumki har bir shakl o`zi mavjud kategoriya umumiy grammatik ma`nosini parchalaydi-xususiylashtiradi. Demak, ravishdosh shakli bir butun holda alohida marfologik kategoriyani tashkil etar ekan,unda unung har bir shaklida kategoriya umumiy Grammatik ma`nosini juzviylashmasi va shuningdek,o`zi mansubyiriqroqmohiyatning parchasi bo`lmagan,biroq shunday ko`ringan, aslida o`zigrammatik kategoriya umumiy grammatik ma`nosining o`zidagi tugalligi bilan ajralsa, u yaxlitlik sifatidagi alohida kategorial mohiyatni tashkil eta olmaydi.Ravishdosh shakli bir-biridan ravishdoshlik umumiy Grammatik ma`nosi parchalanishi asosida emas(vaholanki, ravishdoshlik umumiy Grammatik ma`nosi parchalanmadi, balki, har bir shaklida shu hosila takrorlanadi),balki o`zi uchun kategorial bo`lgan lisoniy unsur-zamon, tasdiq,inkor,payt, maqsad, tarz, davomiylik kabi o`zga kategorial ma`nosi tajallusi uchun yuqorida ta`kidlanganidek, yondosh ma`no.Demak ayon bo`ladiki ,-a/y, -(i)b, - gancha ,shaklidagi hoalt , davomiylik ma`nosi tarz kategoriyasining “ “ ” ” ,-gali,- gani shaklidagi maqsad ma`nosi mayl kategoriyasining ravishdosh “ ” shaklidagi inikosi.Ma`lun\mki, hodisada sentizlangan o`zga hodisa tajallisi idrokiy yo`l bilan chetlatilsa,narsaning subchantiial mohiyati oydinlashadi.$

Bu holni sifatdosh va harakat nomi shaklida ham ko`zatish mumkin.
Chunki sifatdosh shakli o`zaro zamon, harakat nomi shakli esa ,qo1llanish
me`yoriy belgisi asosidagina farqlanadi, xolos.
Ayon bo`ladiki fe`l turi sgakli bo`lmish ravishdosh, sifatdosh va harakat
nomi alohida-alohida paradigmani tashkil etadi, biroq bu paradigma
ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi umumiy garammatik ma`noning
xusuiylashmasi emas, balki ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi tabiatini
tashuvchi, uni murakkablashtiruvchi o`zga, ular mohiyatiga daxldor
bo`lmagan hodisa asosida tuziladi.
Birinchi bobda aytilgan fikr va mulohazalarga tayanib quyidagicha
qisqa xulosalarga keldik:
1.Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi vazifaviy va lug`aviy shakl hosil
qiluvchi shakl sirasiga nisbatan o`zgalovchi kategoriya atamasining
qullanishi fe`lning bu shakliga sirasini yaxlit birkategoriyaga birlashtirish
va shu kategoriyaga mansub shaklni alohida bir paradigmaga tizish
imkonini beradi.

15
2. Fe`lning o`zgalovchi shakli sirasi ma`lum bir tama ostida
birlashtirilmas ekan, bu kategoriya sirasining yaxlitligi noaniq va
chegaralanmagan bo`lib qolaveradi.
3.O`zgalovchi kategoriya atamasi H,Ne`matov, B.Mengliyevlar tomonidan
tushunarli holatiga kiritildi. Bungacha fe`lning funktsional shakli atamasi
qo`llanib, uning Grammatik, morfologik kategoriya ekanligini o`zida aks
ettirmas edi.
4. O`zgalovchi kategoriya masalasi ko`pgina olimlar, xususan
I.Meshchaninov,V.Vinogradov, A.Smirnitskiy, B.Megliyev kabi olimlar
tomonidan tadqiq etilishi davomida bu kategoriya garammatik kategoriya
ekanligi isbotlandi.
5.Demak, fe`l turi shakli bo`lmish ravishdosh,sifatdosh va harakat nomi
shakli alohida-alohida paradegmam tashkil etadi,bioq bu paradigma
ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi umumiy grammatik ma`nosining
xususiylashmasi emas, balki ravishdosh, sifadosh, harakat nomi tabiatini

to`suvchi , uni murakkablashtiruvchi o`zga, ular mohiyatiga daxldor
bo`lmagan hodisa asosida tuziladi, yuzaga keladi.
II bob. Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi shakllarining Talvasa da shakllanishi.“ ”
Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi yoki ma`lum br vazifa uchun xoslangan
shakli ravishdosh, sifatdosh, harakat nomidan iborat shakllardan
iborat,bular fe`lning ravish, sufat, otga xos vazifalarida qo`llanish uchun
xoslangan shakllarihisoblanadi, fe`lning ana shu ma`lum grammatik vazifa
uchun xoslangan shakllari ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shakllari
–
Tohir Malikning Talvasa romani matnida qo`llangan.Biz mana shu bobda
“ ”
ravishdosh, sifatdosh, harakat nomlarining shakl yasobchilari , anglatgan
grammatik ma`nolari, qo`llanish darajasi qaysi shakllari mavjuddirki, qaysi
shakllari umumsizligi kabilarni tahlil etishni niyat qilganmiz.
II.1. Talvasa dagi o`zgalovchi Grammatik kategoriyasining ravishdosh shakllari
“ ”
va ularning o`ziga xos grammatik belgilari.
O`zbek adabiy tili an`anaviy tilshunoslik talabiga ko`ra fe`lning ravishdosh
shakli harakatning belgisini bildiradigan, uni biror tomondan
xarakterlaydigan fe`l shakli hisoblanadi. Hozirgi o`zbek tilida
ravishdoshning bir necha shakli bo`lib, ular quyidagi affikslar bilan
yasaladi. Bu holda asar matnida kuzatish mumkin:
-(i)b affiksi. Bu shakl yasovchi bajaradigan vazifasining xilma-xilligi bilan
boshqa ravishdosh shakllaridan alohida ajralib turadi.Uning asardagi
asosiy vazifalari quyidagilar:
16
1.Harakat belgisini bildirib, gap tarkibida hol vazifasida keladi:
A`zoyi badanining qaqshab og`rishi uning ongiga xira parda tortdi(4-bet).

U esa ochiqqan odamday shoshilib, qaltiroq qo`llari bilan soniga shapatilab
urib tomirini topgach, ignani sanchish zarur(5-bet)
-(i)b affiksi yordamida yaraluvchi shaklning ravishdosh deb atalishi , asosan,
uning ana shu xususiyatiga , ya`ni harakat belgisini bildirishiga
ketadir,ravishdosh asar matnida xuddi ravish -roq,-gina , affikslari bilan
bilan ham qo`llanishini ko`zatdik. Sportda champion bo`lib yurgan kezlari
bitta qizni zo`rlabgina qo`ygan ekan, bu gunohdan militsiya ko`z yumishi
mumkin, ammo o`g`rilar olami kechira olmaydi(6-bet)beodobligidan
achchiqlansa-da ,sirboy bermayroq ,mezbonda qaradi(6-bet) Sen esa , -u
mezbonga qaradi:- Akula”man, deb “ keliribroq yurarding(8-bet). Sen ikkita
odam oldi, deb, piqillabgina o`tiribsanmi? Qani ayt-chi, bir jonimizni
garovga qo`yib kirib, u yerdan nima olib chiqdik?(8-bet)
2.Fe`lning ravishdosh shakli terakchi fe`l bilan ko`makchi fe`lni
bog`lashga xizmat qilgan hali ham asarda maxsuldor tarzda
qo`llanganligini aniqladik. Masalan: bir qarasang , xotindan akrab
qolishdan qo`rqib titrab yuradi , yana bir qarasang xotindan qutilolmay
–
qaqshagani- qaqshagan(10-bet). Gapni ko`paytirmay chiqib ketmoqchi
edi,mezbonto`xtadi(11-bet) Voy savil , deb, ko`ziniolib qochishi esa yurak
“ ”
uynog`ini fosh qilib qo`ydi .(14-bet) . Hayajondagi rejissorning keyingi gapi
Qorayevaning vijdoniga o`qdek qadalib, seskantirib yubordi. (18-bet)
3 .-(i)b affiksi bilan yasaluvchi ravishdosh shakli adabiy tilimizda
bog`lovchilik vazifasini ham o`taydi va shu bilan birga fe`lning qandaydir
bir shakli o`rnida ham qo`llanadi.Bu hol biz tadqiq etayotgan asos matnida
ham mavjudligini ham ko`rdik . Masalan:Asror betoqatlanib , tizzasidagi
gitarasini childirma qilib,chertib-chertib qo`ydi-da, xursindi.(13-bet)
Tashqaridan qaragan kishi bir ikki yoshning munosabatini sinfdoshkarga
xos yaqinlik deb o`ylab ,ular orasida muhabbat g`unchasi ochilayotganini
sezishi oson emas.(13-14-betlar). Bu taklif qizga ma`qul kelib ,o`rnidan
qo`zg`alganida zal eshigi ochildi-yu director uning izidan o`rinbosari, keyin
esa rejissyor ko`rindi.(16-bet)
Asror dil izhoriningmavrudi emasligini anglab, gapni boshqa tomonga
burdi.(15-bet). Bu talabdan Asror o`zini to`tib tura olmadi,pastga sakradi-
da, eshik tomon yurdi(14-bet).Misollardagi kelib, anglab shaklidagi (i)b
–
ravishdosh yasalishi -( i)b affiksibiln
– da bog`lovchisiga xos vazifada
qo`llanayapti.Misollardan aniq bo`ladiki, -( i)b shaklidagi ravishdoshshakli
o`rnida
– da shakli bilan almashtirilsa ham b`olishini asar matnidan
keltirilgan misol ham isbotlaydi.

4. Ravishdosh shaklining bu turi shaxs-son bilan tuslanib, o`tgan zamon
fe`li shaklini hosil qilishi adabiy tilda bo`lganidek, badiiy asar matnida han
o`tgan zamon shaklini hosil qilganini belgilay oldik. Masalan:Men seni
sotganim yo`q!-Zoir ham o`rnidan turib,unga yuzma-yuz bo`ldi,-Sa`dulla
akam kelibdilar (22-bet). Senga yaxshilik qiladiganlarning hammasini
yomon ko`radigan bo`lib
17
qolibsan (22-bet). Tarixiy sanalarni yod ol , deyaverib miyasinimiyasini
achitib yuborildi. (22-bet). Boshlig`I bu akaxonongizning yakkayu-yolg`iz
o`g`li, Melisa bo`lishga ishqi toshib qolgan ekan, boshqa o`qishlarga
o`qimabdi . (25-bet). Bu ravishdoshning bo`lishsiz shakli -may,-masdan
affikslari yordamida tasaladi. Masalan: Yigit kutilmaganda berilgan savolga
qanday javob qaytarishini bilmay , qarangchi,(10-bet) shu boisdan gap
orasida sukut saqlamay , davom etdi (10-bet). O`zini Bo`ron deb“ ”
tanishtirgan bu odamning ko`nglida shumlik yotganini sezganday bo`ldiyu,
biroq sir boy bermadi .(11-bet).Gapni ko`pirtirmay chiqib ketmoqchi edi,
mezbon to`xtatdi (11-bet).Yoshi elliklarga borib qolganiga qaramay,
kapitan unvonidan nariga o`tmaganhanuz jinoyatga oid qidiruv bo`limida
yurgan bu odamdan bir nimani o`rganishi mumkinligiga aqli yetmadi
(25-bet). Har narsaga ko nib, indamay ketaveradigan yoshlarni uncha
’
yoqtirmasdan aksincha, o z fikrini ayta olishga jur ati borlarni hurmat
’ ’
qilardi. (27-bet)Ta`kidlashni istardikki, Talvasa matnida ravishdoshning
” ”
– may bo`lishsiz shakli faol ishlatigan bo`lsa,-masdan affiksibilan yasalgan
bo`lishsiz shakli deyarli ishlatilmaganliginiko`rdik.Bu kungacha , bu hol
Tohir Malik ka xos gap qurish holati bilan bog`liq degan fikga keldik.
Yana bir hol haqida to`xtalmay o`tishni lozim ko`rmadik. U ham bo`lsa,
ravishdoshning bo`lishsiz shaklidan biri
– masdan tadqiqot ob`yektimiz
bo`lgan asarda maxsuldor qo`llanishiga egamiz. Bu hol Tohir Malikning -
“
may ga nisbatan
” -masdanni qullashda odatlanmadi degan fikrni aytishga
imkon beradi.
-a, -y affiksi, ravishdoshning bu turi o`zbek adabiy tilida undosh bilan
tugagan fe`llarga
– a , unli bilan tugagan fe`llarga -y affiksining
qo`shilishidan hosil bo`ladi. Mana shu hol Tohir Malikning Talvasa
“ ”
romani matnida ham xos, bu turdagi ravishdoshning quyidagi mazmunda
va vazifadaqo`llanishini ko`rdik. Ular quyidagilar:

1.Harakatning belgisini bildiradi bu vazifada u yakka so`z holida (kula,
ishlay kabi) kam qo`llanadi.Yakka so`z holida qo`llanganda , subyektning
shu shakli bildirgan harakatni bajargan vaqtning o`zida ( tezlik
bilan)boshqa biror harakatni bajarishda ifodaladi. Masalan, bu gapdan
keyin Jasur sapchib turib ketdi (60-bet).Bo`ron uning ahvolini tushunib
indashmadi (60-bet). Uyingga borishdan oldin seni oramgohga qo`yaman, -
dedi.Keyin chigalni bo`shatmay turib so`radi,-Tramvayni ma`nisini
bilasanmi? (60-bet).
Ravishdoshning -a, -y affiksi bilan yasaluvchi turi asarda harakatning
belgisini bildirish vazifasida, asosan, takror, yoki juft so`z holida qo`llanadi.
Masalan: Qarindoshlar maslahat qila-qila amma-xolalar bolalarni bittadan
bag`irlariga oladigan bo`lishadi(72-bet). Ammasi har kelganida
erkaklarning beva holda yashashi mumkin emasligi haqida javrab-javrab“
ketadi (74-bet). Bu vazifadan qo`llangan a, -y
– affiksi yordamida yasaluvchi
ravishdosh gapda hol vazifasidan keladi.Samariddin atrofdagi bolalarni
so`kib urib turishdan qaytmadi. (78-bet).
–
2. Asarda a, -y
– affiksi bilan yasalgan ravishdosh yetakchi fe`l bilan
ko`makchi fe`lni bog`lash uchun xizmat qilganini ham kuzatdik.Masalan:
Uyga
18
begona ayolning kirib kelishi dastlab unga ulug` bir fojia bo`lib ko`ringan
edi.(74-bet). Shuning uchun ham Asror o`zining yaxshi do`sti sifatida
hurmat qila boshlagandi (78-bet).Professor, sen kompyuterchilarning
dodaxo`jasi bo`la olasanmi? -deb so`radi u sigaret tutni orasidan ko`zlarini
qisibroq qarab (79-bet).
3. Shaxs-son shakllari bilan tushunib, hozirgi-kelasi zamon fe`li yasash
uchun xizmat qilishi nafaqat adabiy tilda, Talvasa da ham mavjud.
” ”
Masalan: Seni otang odam qilaolmaydi, men odam qilaman.Misoldagi
Qilolmaydi va odam qilaman fe`llari ravishdoshning
“ ” “ ” – a, va may –
shakllarining shaxs-sonda tuslangan shakllari bo`lib, ularning birinchi shaxs
birlikda b`lsa,bosgqasi uchinchi shaxsbirlikdagi shaxs-son qo`shimchasi
bilan tuslangan ravishdosh shakllaridir.Yana bir misol: Chunki men zo`r
o`qishni tashlaganingni kechira ol may man. Ayb senda emas, bilaman,lekin
baribirsenam jazolanishing kerakedi (80-bet) . Bu misoldagi olmayman ,
“ ”
Bilaman so`zlari(fe`llari) dan birinchisi birinchisi I shaxs birlikda -a
“ ”

shaklnng bo`lishsiz -may shakli bo`lsa,ikkinchisi -a ning birinchi shaxs
birlikdagi tuslangan shaklidir.
Demak, -a, -y shakli ravishdosh orasida -b, -ib“ ga nisbatan kammaxsil ”
bo`lsa-da, anchagina miqdorda qo`llanganini kuzatdik.Shu bilan birga
ravishdoshning bu shakli shaxs-sonda tuslanadigan shakllardan
hisoblanadi.Hozirgi-kelasi zamon shakllari ham hosil qila oladi.Aniq
maylidagi fe`l ham sanaladi( albatta, tuslangan shakli).
- gach( -kach,-gach) affiksi bilan yasaluvchi ravishdoshning bu:
1.Rayt ma`nosinianglatadi va payt ergash gapning kesimi vazifasini
bajarib, bosh gapdagi harakatning o zi bildirgan harakatdan keyin
’
bajarilishini ifodalashi biz tadqiq obyekti qilib tanlagan ,, Talvasa da
’’
ham mavjudligini aniqladik . Masalan: Yig lamsiragan holda ammasi
’
bilan ko rishgach
’ , ,, gaplarni qarang-a - dedida hungrab yubormaslik ’’
uchun tezgina oshxona tomon yurdi.(75-bet). Misoldagi Ko`rishgach ,
“ ”
ravishdosh gach affiksi ko`rsatkichga ega bo`lib, yuqorida aytilganidek ,
–
payt ergash gapning kesimi vazifasini bajargan. Yana bir misol: Asror
do`sti masalasida yana bir necha marta iltimos qilgach Dilfuza ko`ndi (71-
bet). Bu gapda ham
– gach qo`shimchasi, “ iltimos qilfach ravishdoshi payt ”
ergash gap kesimi vazifasini ko`rdik.
Yana :Kecha bu haqiqat yana bir bor tasdiqlangach , xaridorni chuv
tushirish rejasiga o`zgartishlar kiritdi(65-bet). Bu gapda ham gach
–
qo`shomchasi ravishdosh payt ergash gap kesimi vazifasini o`tafganligi aniq
ko`rsatib o`tildi.
2.- Gach qo`shimchasi ravishdosh sabab ma`nosini anglatib,sabab
ergash gapli qo`shma gapnmg ergash gapi kesimi vazifasini bajarish holatini
ham asar matnida uchratdik. Masalan: Jasur tolmovsirab qolgandan keyin
Bo`ron unga savol nazari bilan bir oz tikilgach , o`rnidan turdi-da,deraza
yoniga borib, ko`cha tomon qaradi. Misoldagi tikilgach ravishdoshshakli
“ ”
bosh gapdagiish harakatning yuz berish holatini anglatgan va sabab ergash
gapli qo`shma gap tarkibidagi ergash gapning kesimi vazifasini bajargan.
Yana bir misol: Keldiyor bu sukutga e`tabor bermay, uchinchi marta
19
chefirni xo`rillatib ho`plagach ,yana tilga kirdi, bu safar ovozini bir oz
ko`tarib o`qiy boshladi. Bu gap tarkibidagi Ho`plagach ravishdosh shakli
“ ”

payt ma`nosini anglatgan bo`lsa ham,ma`noning tagiga sababpayt ma`nosi
yaxshigina o`rin olgani sezilib turibdi.
- gach affiksi bilan yasalgan ravishdoshning bo`lishsiz shakli ham sarda
, asosan , sabab ma`nosini ifodalanishini ham aniqladik. Yana bir
misol:Chala qolgan qurulish xorobalarida bir qiz zo`rlanib, sung ikki marta
odam o`ligi chiqqach , ,odamlarning rahbatiyatga arzlari boshlandi (84-bet).
Bu misoldagi chiqqach ravishdosh shakli sabab ergash gapning kesimi
bo`lib, u bosh bosh gapning sababini anglatgani uchun sabab ergash gapning
vazifasida kelgan. Bu misollarimiz -gach affiksi ravishdoshning bo`lishli
shakliga oid bo`lsa, endi uning bo`lishsiz shakliga va uning sabab ma`nosini
anglatishiga oid gaplarni keltiramiz.Keyingi kunlarda uni umuman
topolmagach , o`ylanib qoldi (91-bet). Topol magach , Asrorga qarab
olib,hafsalasi pir bo`lgan holda: sen chekmaysan-a , deb qoldi (88-bet).“ ”
-gach affiksi bilan yasaluvchi ravishdoshga xos ma`no chiqish kelishigidagi
sifatdoshning keyin so`zi bilan birikuvi vositasida ham ifodalanadi: kelgach-
kelgandan keyin, aytavermagach-aytavermagandan keyin . Umuman
– gach
affiksi bilan yasaluvchi ravishdoshning qo`llanishi ko`proq kitobiy uslubga
xos bo`lib,oddiy so`xlashuvda shu vazifada kelgandan keyin-kelmagandan
keyin tipida shaklda qo`llanaveradi.
-gincha (-kincha, -gincha ) affiksi: kelguncha , chekkuncha, chiqquncha . Bu
affiks bilan yasaluvchi ravishdosh ham hozirgi adabiy tilida ko`p
ishlatilishini adabiyotlarda aytilgan 1
.Bu qo`shimcha ravishdosh quyidagi
ma`nolarni bildiradi.
1.O`zi bog`lanib kelgan fe`l bildirgan harakatning bajarilish vaqtini
aniqlaydi.
Bunda:
a)biror harakatning
– gancha affiksi fe`l bildirgan harakatga aloqador
bajarilib, bo`lishi ifodalanadi: Toshqulning huzuriga biror mehmon
ketguncha bolalarni tashqariga chiqarishmas edi (b-37). Biz tadqiq etgan
asarda
– guncha affiksining ganicha varianti ham qo`llanganini ko`zatdik. –
Voqea, yana o`sha gaplarniQizingni ezib nima qilasan?-Amma shunday
deganicha engashdi-da ukasining peshonasidan o`pib qo`ydi (73-bet).
Yana bir narsani qayt etmoqchimizki, u ham bo`lsa - gincha ravishdosh
shakli yasovchilarining
– chunimcha varianti ham asar matnida
qo`llanganligini anglatdik. Bu variant bizningcha, so`zlashuv uslubiga xos

shakl variantlari ham qo`llanishi mumkinligi yorqin misol bo`la oladi: Men
orzumga yetmagunimcha , tinchimayman (b80) . Militsiya birovdan
gumonsiradiki, oxiriga yetkazma gunicha qo`ymaydi (b92). Shunday deb
do`stiga suyan ganicha ,
__________________________________________________________________
1. Shoabdurahmonov SH., Hojiyev A., Asqarova M., Rasulov I., Doniyorov
X., Hozirgi o zbek adabiy tili. 1-qism. Toshkent, O qituvchi , 1980 yil,’ – “ ’ ”
B.379: Tursunov I., Muxtorov J., Raxmatillayev Sh. Hozirgi o zbek adabiy
’
tili. Toshkent, O zbekiston 1992 yil, B.359.
– “ ’ ”
20
oqsoqlanib ko`prik tomon yurdi (b100).
Aytish kerakki, -gincha affiksi va uning variantlari vositasida
yasalgan
ravishdosh shakllari asar matnida juda kam uchrashini ko`zatdik.
Shuningdek adabiy tilda
– gincha affiksi qo`shilganda yuzaga keladigan fe`l
bildirgan harakatga qadar bajarib bo`lish ma`nosiga mos ravishda , uni
ta`kidlash uchun to so`zi va - gincha affiksi fe`l bildirgan harakatning yuzaga
kelmaganini ifodalash uchun bo`lmay fe`li shakl qo`llanish holatini asar
matnida uchratmadik.
-gani,(-kani, -gani) affiksi : olganim, ekkani, yiqqani kabi . BU affiks
yordamida adabiyotlarda aytilishicha maqsad ma`nosini bildiruvchi
ravishdosh yasaladi, bu holda , Talvasa romani matnida ham kuzatdik.
“ ”
Masalan: Uni pishirib yermidik, albatta qo`yib yuborgansiz,lekin, otasidan
ataganini undirib olishimiz kerak(b8). Tom teshib o`g`irlik qiladigan
nodonlarning zamonasi o`tib ketganini sezmayotgan bo`lsalaring ,
umrlaring qamoqda chiriydi(b9). Mashinani yaxshi ko`rgani uchun olib
bergan deb o`ylaysanmi?(b11).Bo`ronni yaxshi tanishmagani uchun bu
tomoshaga befarq edilar (b57).
Singilni sharmanda qil gani uchun,
Beguman, beaql, ma`sum jonlarning,
Qo`lma-qo`l gul kabi yur gani uchun (b58).

Bu affiksning – gali shakli ham ko`proq she`riy asarlarda uchraydi. Ammo
biz ko`zatgan asar matnida bu affiksi tovushdosh shakli uchramaganini
ko`rdik.
Hozirgi o`zbek adabiy tilida maqsad ma`nosini ifodalashda uchun
ko`makchisi keng qo`llaniladi. - gani affiksi yordamida yasaluvchi
ravishdoshning qo`llanishi uchun ko`makchiga nisbatan kam
uchraydi. Ayrim hollarda uchun ko`makchisi konstruktsiyani
” gani – affiksi
ravishdoshiibilan almashtirib bo`lmaydi, almashtirilsa sun`iyligi seziladi.
Chiroyli kiyinib, vijdon haqida chiroyli gapiruvchi janoblar meni o`sha
paytda pulini bilmagani uchun odam qatoriga qo`shmadilar (b59). U
ko`zlarini pirpiratganicha Bo`ronga qarab:
Yonimda yana ming bor,- dedi (b61-62).Ezmaligi bilan Akulaning dam
jig`iga tegib, dam ajab lanayotgani shundan edi(b65).
-Gani ravishdoshshaklning bo`lishsiz shakli adabiy tilda bo`lmagani singari,
Talvasa matnida ham uchramadi.
“ ”
Qisqasi, ravish fe`l shakllaridan biri bo`lib, uning shakl yasovchilari
(i)b, -a,-y, -gach(-kach,-gach), -gani,(-kani, -qani
– ) kabilardan iborat. Bizning
tadqiqot ob`yektimiz bo`lgan Tohir Malikning asarida bu shakllarning eng
mahsuldorlari (i)b, -a, -y, -gach,
– affiksi rvishdoshlardir.Ammo asarda – gani
shakli maqsad ma`nosini anglatish uchun ishlatilishini aniqladik u,
– ammo
bu shakl maxsuldor emas.
Ravishdoshning -guncha shaklli turi asar matnida juda kam
qo`llanganini ko`zatdik. Shuningdek, to so`zi va
– guncha affiksi fe`l
bildirgan harakatning yuzaga kelganini ifodalash bo`lmay fe`li shakli
qo`llanish holatini asar natni shaklida mutlaqo ishlatmadik. Bu, ehtimol ,
Tohir Malik so`z va fe`l shakllari
21
shakl yasovchilaridan qaysilaridan o`z yozma nutqida maxsuldor ishlatish,
qaysilarini qo`llamaslik ko`nikmasi bilan bog`liqdir degan xulosaga keldik.
O`zgalovchi kategoriyasining tarkibiy qismlaridan bo`lganravishdosh
hsakli bir fe`lni ikkinchi fe`lga bog`lash uchun xizmat qiladi 1
.
Ravishdoshning sintaktik mohiyatini ravishdosh hosil qiluvchi boshqa
shakl uchun umumiy va mutlaq bo`lgan oldingi fe`lni keyingi fe`lga tobe
”

a`zo sifatida bog`lash bilan fe`lni nutqqa kiritish vazifasi morfologik”
mohiyatini fe`lga ravishlik belgisini berish ma`nosi tashkil etadi.
“ ”
V.V.Vinogradov ravishdoshni o`zida fe`llik va ravishlikxossasini
mujassamlashtiruvchi o`ziga xos mohiyat sifatida baholagan edi 2
. Hozirgi
o`zbek tilida quyidagi shakl ravishdosh shakl sifatida ajratiladi-( i)b, -a,-y, -
may, -masdan, -gacha,-gach,-gani,-guncha, -ganda kabilar.
Bundan tashqari o`zbek tili grammatikasida
– gudek shakli ham
kiritilgan 3
, bu shaklning ma`noviy va sintaktik mohiyati sanalgan
ravishdosh shaklidan birmuncha farq qiladi.
Ravishdosh shakli uchun mutloq vazifa sifatida fe`lni fe`lga bog`lash ,
“ ”
sifatdosh uchun esa fe`lni fe`lga, fe`lni otfa bog`lash xosdir.Shuningdek,
“ ”
ravishdosh holat, sifatdosh esa harakat va predmet belgisini bildiradi.
Sifatdosh bu xususiyati bilan sifatga yaqinlashadi.
- gudek shakli o`z ma`no va sintaktik xususiyati bilan ko`proq
ravishdoshga emas, balki sifatdoshga yaqin turadi: Maqtanishga arzigudek
husni yo`qadi (b45). Tog`ni ursa tolqon qilgudek kuchi bor(b47).U menga
yeb qo`ygudek turar edi (b51). Shuningdek, bu shaklni qabul qilgan so`zda
xuddi sifatdosh kabi otlashishini ko`zatish mumkin. Masalan: Qamoqxona
mahbuslari ichidan tog`ni ursa tolqon qilgudogi o`rnidan turib, men
tomonga yaqinlasha boshladi (b55).
Sifatdoshning inkor ma`noli gap tarkibida qo`llanuvchi unumsiz
– gulik shakli
– gudek shakli bilan ba`zan sinonimlik qiluvchi shakli asar
matnida ham mavjud.Qiyoslang: arzigulik sabab ,
– arzigudek sabab . Yoki:
Sen meni borgulik qildingmi
Sen meni borgudek qildingmi?
Sen meni boradigan qildingmi?Ko`rinib turibdiki, - gudek
shaklini ravishdosh shakli surasiga kiritish ma`qul emas. Bizningcha , bu
holat fe`lning barcha tuslanmagan shakli tarixan sifatdoshdan kelib
“
chiqqan 4
degan fikr bilan bog`liq. Polyak tilshunosi V.V.Kofvich tomonidan
”
ilgari surilgan bu
1.Ne matov H.G . O zbek tilining tarixiy foneikasi. Toshkent.
’ ’ ’ –
O qituvchi 1993 yil B.63.
“ ” ’

2.Shahobiddinova Sh. O zbek tili morfologiyasi umumiylik xususiylik’
dialektikasi talqinida. 1-qism, Andijon. 1994 yil. B. 308.
3. O zbek tili grammatikasi. 1-tom, - Toshkent, Fan , 1975 yil, B.523-524.
’ “ ”
4. Kotvich V.V. Issledovaniyi no altayskim yazikaum. Moskva, 1962 g. S.221.
22
fikr N.A.Baskakov tomonidan mutlashtirilgan va turkiy tilning umumiy
xususiyati darajasida ko`tarilgan edi.Shu sababli sifatdosh, ravishdosh, va
harakat nomi shakli orasida ba`zan bir-biridan uzilmaslik kabi ham uchrab
turishini asar matni ham tasdiqladi.Ravishdosh shakli, fe`lni fe`lga
“
bog`lovchi vosita ekan, quyida faqat shu vazifada xoslangan shakl xususida
”
to`xtalamiz.
Fe`lni fe`lga bog`lash umumiy vazifasi bilan birlashuvchi shakl tizini
“ ”
haqida gap borar ekan, bu shaklning to`liq sirasi yuqoridagi effi tur bilan
cheklansa , sanalgan shakl ichida berilgan – may , -masdan shakllari bo`lishli ,
bo`lishsizlik kategoriyasi ,- ganda ko`rsatkichi esa zamon kategoriyasi
unsurining ravishdoshda vogolangan shakli sifatida ravishdosh shakli
sirasidan o`ziga xos o`rin egallamaydi.
- ganda qo`shimchasi hosilaning mohiyatan ravishdosh ekanligini
ilk marta turkolog olim S.N.Ivanov o`zining tadqiqotida asolagan
edi 1
.Chunki
– ganda shakli – gach, - ib shakli bilan bir xil ma`no va vazifa
o`taydi.Keyinchalik turkey til morfologiyasini sistemaviy tadqiq qilib,
morfologik shakliga sintaktik va ma`noviy omilni farqlagan N.Ne`matov
Sifatdosh, harakat nomi+kelishik qo`shimchasi qolipli hosibning ma`no va
“ ”
vazifa jihatidan ravishdoshga teng kelishi haqidagi qonuniyatni asoslagan
edi 2
.
- may ,- masdan shakli istalgan mufqiy sharoitda deyarli hech
qanday ma`no buyog`isiz o`rin almasha olganligi sababli,
- masdan shakli ham Sifatdosh , harakat nomi+kelishik qo`shimchasi qolipi
“ ”
hosilasi sifatidaravishdosh sirasiga keltiriladi. Masalan: Topmay
qo`ymayman . Topmasdan qo`ymayman . Ko`rmay chiqib ketdi .
Ko`rmasdan chiqib ketdi . Fe`lni fe`lga bog`lash umumiy vazifasi
“ ”

to`g`risida fikr ketganda , yuqorida sanalgan ravishdosh shakli qatoriga ,
ravishdoshning , sifatdosh, harakat nomi+klishik qo`shimchasi yasalish
qonuniyatidan foydalanganva qo`shimchaning ma`no va vazifasiga ko`ra
kelishik kategoriyasi shakliga yaqinturganligiga asoslangan holda – gandan ,
beri ( buyon , boshlab , so`ng , keyin ), - gan sari ( hamon), - gandan avval kabi
shakli hosilaning ham mohiyatan ravishdosh ekanligini anglab olish qiyin
emas. Fe`lni fe`lga bo`g`lash vazifasini bajaruvchisirasiga kiradigan bu
“ ”
analitik shakl ravishdoshning sintetik shakli bilan ham vazifaviy, ham
ma`noviy jihatdan o`xshashlik va umumiylikka ega.Shaklning umumiy
Grammatik ma`nosi tavsifini berishda bu yondosh shakl munosabatini
e`tiborga olish muhim. Leksema nutqda vogelanar ekan, uning mazmun
rejasi morfologik va sintaktik sath ta`sirida turli o`zgarishlarga uchraydi.
Fe`lning nutqiy yuzaga chiqishida sintaktik sath bilan birgalikda fe`lning
o`ziga xos tasniflovchi kategoriyasi nisbat va fe`l turi kategoriya shakli
muhim rol o`ynaydi.Bu orada
1. Ivanov S.N. Kistal’kovatiyu kategorii prenadyaejnosti. “Sovetiskaya
tyurkologiya”, 1973, №1, S.76-78.
2. Nigmatov X.G. Funksionalnaya morfologiya tyurkoyazichnix pamyatnikov
XI-XII bb. – Toshkent “Fan”, 1989 yil, S.151.
23
o`zgalovchi kategoriyasi tarkibiy qismi bo`lmish ravishdosh shaklining fe`l
lug`oviy ma`nosiga ta`siri ayricha.
Ravishdosh ko`rsatkichining lug`aviy shakllik tabiatining
umumiy sintaktik mohiyati Fe`lni fe`lga bog`lash vazifasi va vazifasiga
“ ”
monand, bu vazifa fe`lga tobe o`zviylik maqomini beradi va shu bilan birga ,
uning mazmunsizlik borasida ham tobelikni ta`minlovchi belgini bo`rttiradi,
ya`ni fe`l tabiatan tobe o`zviylikka ixtisoslashgan turkumi sirasiga kiruvchi
ravish-ma`no va vazifa otfenkasiga ega bo`ladi.
–
Alohida Ta`kidlash mimkinki, ravishdosh shaklining lug`oviy
ma`noga ta`siri nutqiy hodisa , bu ta`sirni leksema ma`nosiga ta`sir qilish,
o`zgartirish tarzida tushunish yaramaydi. Negaki,ta`sir lejsema mazmun
strukturasi senemaning nutqiy ko`rinishiga kiritilgan o`zgarish, bunday
–
hodisa xususiyatiga baho berishda nutqiy hodisa xossasidan kelib chiqmoq
lozim. Masalan: sevinib gapirmoq biriknasidan sevinmoq so`zining ma`no

tarkibida Tarz ma`no oflenkasining lesoniy mohiyatiga ta`sir qilmaydi, u“ ”
o`z holicha qoladi. Zero, lisoniy birlik barqaror, o`zgarmas mohiyatli.
Har bir ravishdosh shakli fe`l leksemani nutqqa Moslar ekan,uning
“ ”
voqelanayotgan tajallisini turli tomondan modifikatsiya qiladi.Biroq bu
o`zgarishning barchasi ham integral xossaga ega, uning tavsifi avvalgi
bo`limda umumiy holda zikr etildi. Quyida har bir shaklning so`z lug`oviy
ma`nosi va sintaktik xususiyatiga ta`siri masalasi birma-bir ko`rib o`tildi.
-a, -y affiksi , -a/y shakli yakka holda qo`llanib ravishdoshli
birikma hosil qilishi kam uchraydigan hodisa . Yakka holda qo`llanganda bu
shaklli ravishdosh fe`lning bir harakatni bajargan holda tezlik bilan ikkinchi
ikkinchi harakatni bajarishiga o`tishini ifodalaydi: Jo`xori tuyayotgan
xotinining qo`lidagi tugunni ko`rib, kelisopni qo`yachopdi 1
. a/y
– ravishdosh
shakli alohida qo`llanar ekan, tobe fe`l ma`nosidagi harakat ma`no
“ ”
bo`lakchasi siqilib, bo`shagan o`rin, tarz ma`nosi bilan , to`ldiriladi va
“ ”
bunday fe`l tarz ma`nosidagi harakat umumiyligiga ega bo`ladi. Ammo
“ ” “ ”
mazkur shakl hosil qilingan ravishdoshning takroriy holda hokim fe`lga
bo`g`lanishi nutqda ko`proq ko`zatiladi.
Shakl takroriy ravishdosh hosil qilar ekan, bunday holda tarz ma`nosi
“ ”
ham harakatni ifodalanuvchanligi ma`nosi ham yuzaga chiqadi. Chunki
“ “
har qanday fe`l takroriy holda qo`llanar ekan, davomiy harakat/heart
anglashiladi. Qiyoslang: Keyin entikib-entikib yig`lab yubordi. Rangi
–
uchgan kuyi labi titrab, yarmigaqarab turdi-turdi-da onamni ko`tarib uyga
kirib ketdi.
Ayon bo`ladiki , -ay shakli takroriy ravishdoshda davomiylik ma`no
“ ”
bo`lakchasi takrorlash ta`sirida tug`lgan ma`noviy urganish, bu ravishdosh
ko`rsatkichining lug`aviy shakl sifatida o`zi qo`shilib kelgan leksema
ma`nosidagi Tarz ma`no affenkasini orttiradi, xolos. 1.So`ray-so`ray
“ ”
makkani topibdi. 2.Toma-toma ko`l bo`lur.
O`zbek tili grammatikasida
“ – a/y qo`shilmaga nisbatan fe`l formasi “
__________________________________________________________________
1. O zbek tili grammatikasi. I tom. Toshkent, Fan 1975 yil, B.519.
’ “ ”
24
takrorlanishi bilan ravish yasaladi. deb quyidagi misol keltiriladi: Boorda
”
qari cholni o`g`ridebtutdi,Ura-sura so`dikni podsho sari eltdi,(H.Olimjon) 1
.

B.Mengliyev fikricha , ura-sura shakli fe`llikdan tamoman xolos bo`lgani
yo`q, u ravish (tarz) va fe`l (harakat)lik ma`nosini o`zida saqlagan
ravishdosh shakli.
- (i)b affiksi ravishdoshning (i)b– shakli keyingi feldan oldin yuz bergan
harakatni yokiboshqa qator ma`nonianglatishi bilan ravishdosh
ravishdosh shakli sirasida alohida o`rin tutadi. Bu shakl -a/y shakli deyarli
hamma vaqt takror holda qo`llanib, u ifodalagan harakat davomiylik
bo`yog`iga ega bo`lsa, (i)b shakli (i)b
– shaklli ravishdosh takror
qo`llanmaganda ham davomiylik yoki davomiylik bo`yog`iga ega bo`lishi
mumkin. Xazinachilar, sipohlar orqasidan ikki otni yetaklashib, hudaychi
yonidga yetdilar . Sezilib turibdiki,bu gapda (i)b
– shakli ravishdosh takror
qo`llanmasa-da , tobe fe`l na`nosidagi harakat davomiylik bo`yog`iga ega
“ ”
bu davomiylik yetaklamoq fe`lining lug`aviy ma`nosi ta`sirida yuzaga
keladi. Keltirilgan misolda ravishdosh ifodalagan harakat nomini fe`ldan
anglashilgan harakat bilan bir vaqtda yuz bermaydi. Bu shakl yuqorida
aytilganidek, davomiylik belgisiga ega bo`lmasligi ham mumkin. Bumda
tobe fe`l hokini fe`l ifpdalagan harakat bilan oldinma-keyin (ketma-ket)
yuz beradi. Masalan: 1.Qushbegi yaroqli yig`ilgan yigitlarni qaytishga
buyurib, gunohlarini yuvoshgina qilib o` oldiga chaqirdi.
2.Oradan uch-to`rt oyni bizning Hamid Mirzakarim akanikiga sovchi
kirgizdi. 3. Xo`rak orasi Otabek zaynabdan sorab Kumushning o`xlab
yotganini bildi. - (i)b shakli takror holda qo`llanish xususiyatiga ham ega,
bunday holatda tobe fe`lda Tarz ma`nosi ham , Harakatning davomiyligi
“ ” ” ”
ma`nosi hamm yuzaga chiqadi. 1.Ikkinchi qarovul muralab-muralab
yo`lga qaqadi .2.Qog`ozni burab-burab tili bilan bu yamlagan edi, paoiros
tayyor bo`ldi-qo`ydi. Ayrim halqda ravishdosh anglatgan harakat
holatning davomiyligi hokin fe`l ifodalagan hatakatning o`zida ham
davomiylik belgisi ma`nosiga ta`sir etadi. Yaqin orada objuvoz
poydevorining poydevorining zarbi yerni silkitib-silkitib to`lqin berardi.
Ko`p hilda raqvishdosh shaklini farqlashda xatolikka yo`l qo`yiladi.Mavjud
darslik va qo`llanmada (i)b
– shakli ravishdoshning quyidagi qo`shilma
tarkibdagi ko`rinishi o`zgartirilmay -orlanib jamlovchi son hosil qilishdi
“
deb qaraladi
– 2
.Aslida bu shakl ikki affiksal morfema fe`l yasovchi,-lash –
va (i)b
– ravishdosh shakldan tarkib topgan: Ikktovlashib bajardik,-
ovlashib shakli jamlovchi son hosil qiluvchi tizimida harakat holat ma`nosiga
egaligi bilan o`rinlashga olmaydi.
Demak, - (i)b shakli fe`lni nutqqa kiritar ekan, lug`aviy shakl sifatida
fe`l atash ma`nosi sirasidagi harakat ma`no bo`lakchasining torayishi va
“ ”

uning o`rniga tarz , payt , Sabab ma`no bo`yog`ining yuzaga kelishiga“ ” ” ” “ ”
olib keladi.
1. O zbek tili grammatikasi. I tom. Toshkent, Fan 1975 yil, B.519.
’ “ ”
2. Hozirgi o zbek adabiy tili. I-qism. G .Abdurahmonov tahriri ostida
’ ’ –
Toshkent, Fan , 1966 yil, B.282
“ ”
25
Ta`kidlash lozimki, asos fe`ldagi harakat belgisining siqilishi kuchsiz,
“ ”
harakat /holat ma`nosibizdek mutanosiblikda bo`ladi.Shaklning fe`l atash
semasiga ta`siri o`z navbatida vazifa semasida hamo`zgarish keltirib
chiqaradi. Asos fe`lga tobelik belgisi kuchayib Hollik: vazifa semasi
“
orttiriladi.1.Fojianing yigirmanchi kunida yana xatni qur`on qilinib ,
butun yurtga osh berildi (b92). 2. Fotiha o`qilib, kuyov qaynonaga uzr aytdi.
3. Ensam qotib burilib ketayotgan edim, birov bilagimdan ushladi.
- gach,(-kach, -gach, -qach ) affiksi, - gach(kach,-gach ) affiksi bilan
shakllanadigan ravishdoshdan anglashiladigan harakatga uning hokim fe`l
ifodalagan harakatga nisbatan tugallanganligi va bu tugallanganlikning
keyingi harakat uchun boshlamish nuqta ekanligi tushuniladi.
- gach shakli fe`lninutqqa olib kirar ekan , lug`aviy shakl sifatida asos
fe`ldagi vazifa va atash semasiga sezilarli ta`sir ko`rsatadi.Bunday shakl
ravishdoshda paytga munosabat belgisi ravshansezilib turadi: 1.Kozi
uyquga borgach , faqat shuni kutib o`tirgan Zaynab qo`lida yelpigich bilan
yostiq yoxiga keldi. 2. Otabek xonim eshitgach , sekingina ko`tarilib qo`ydi.
- gach shakli ravishdosh bilanholni fe`lning forli bitta ham , har biriniki
alohida modifikatsiyalashiga ta`sir qilmaydi. Ayrim nutqda ravishdosh
Sabab affenkasiga ham ega bo`lishi mumkin. 1.
“ ” Sekalatar onasi taltayadi
bolasi .(maqol) 2. Keyin uchhar bir bo`lib olgach,bizga tashvish
orttirmaydimi (b96). Ma`lum bo`ldiki, - gach shakli lug`aviy shakl hosil
qiluvchi sifatida asos fe`ldagi harakat asosi semasiga jiddiy ta`sir
“ “
ko`rsatib, fe`lni payt ayrim holatda sabab ma`no bo`yo g`i bilan nutqda
“ ” “ ”
voqealantiradi. Afash semasidagi o`zgarish vazifa semsiga ham o`z

ta`sirini o`tkazib, fe`l gapda kesim emas, balki hol vazifasida tobe aev
sifatida ishtirok etadi. Ammo takror bo`lsa – da ta`kidlab o`tish lozimki,
ravihdosh fe`lning nutqda voqelanish shakli bo`lganligi sababli, asos fe`l
fe`llikdan tamoman o`zgalanmaydi. Alohida, nuqtadan tashqari holatda
olingan ravisgdosh mutloq zamon ma`nosiga ega emas, u o`zi orqali
ifodalanayotgan harakatning paytini keyingi kesimlik yoki boshqa shakldagi
fe`ldan anglahsayotgan zamonga nisbatan belgilanadi.
- may , -m asdan affiksi -may shakli - a/y shaklining bo`lishsiz
ko`rsatkichi, nuqtai sharoit talabi bilan har ikki shakl o`rnida qo`llana
olishni asar matnidan aniqlanadi. a/y
– shakli ko`p holda takror
qo`llanilgani bois harakatning davomiyluigini bo`rttiradi, - may shakl esa
sodir bo`lmagan harakatni ifodalaganligi sababli, davomli va
davomsizlikka ishora qilinmaydi. Ayrim o`rindagi bu shakllar takror
ishlatilib, bo`lishsizligining davomiyligi bo`yog`iga ega bo`lish mumkin.
Masalan: 1. Indamay-indamay boshiga chiqarib oldi. Bunday holda hokim
fe`l , albatta bo`lishli shaklda bo`ladi. Alohida holda qo`llanganda - may
shaklida ko`proq
– (i)b shakli grammatik ma`nosiga xos xususiyatni
ko`rish mumkin. Qiyoslang : kulib gapirdi-kulmay gapirdi . - may,-masdan
shakli fe`lni nutqqa olib kirar ekan, asosiy fe`lda harakat ma`nosining
“ “
torayishi va tarz ma`nosining kengayishi
“ ” “ ” “ ”
26
ko`zatiladi. Nutqiy qurshov ta`sirida bu shaklni ravishdosh tarz (1) ,
“ ”
sabab (2) , payt (3) kabi ma`no attenkasiga ega bo`lishi mumkin.
“ ” “ ”
1. Imdamay yerga qarab o`tiraverdim . U gapirishga ham qo`may
qo`limdan sudrab ketdi. chiroqni uchirdim-u ,anchagacha uxlamay
yotdim. Orqamga qaramay yugurdim.
2.Qanotini qush qoqmayin, uyg`onar el parvozlari. 3. Qurboshi nihoyat
chiqolmay, o`rnidan turdi . (b.89.)
- masdan shakliga mavjud grammatikada ravish yasovchi sifatida
qaralib, shinday izohlanadi: Bo`lishsiz shakldagi sifatdosh chiqish
“
kelishigidagi ravishga aylanadi: Shoshnasdan , indamasdan, charchamasdan
, qaramasdan
” 1
1.Ko`rinadiki , bu shaklning bo`lishsiz ravishdosh shakli ekanligi
faxmlanmay , so`z shakliga nisbatanbesema sifatida qaralmoqda .

- gach, -gali shakli, bu affiks shakli ravishdosh ma`nosi asosida
hokim fe`ldan anglashilganharakat bilan bir vaqtda sodir bo`luvchi
harakatni ifodalash yetarli. Bunday shaklli ravishdoshva hokim fe`lning
firli har doim katta bo`ladi^ Ra`no kelioyisining onasini ko`rgani boldek,
deb bahona qilardik (b.97). U diskateka yaqindan o`tayotganida bolalar
orasida koptokday topilgan, so`ng o`ligi suvga tashlab yuborilgan bodini
emas, o`z taqdiri nima bo`lishini ko`proq o`ylardi.(b.109)
- gani shakli ravishdoshda boshqa ravishdosh shaklidan farqlanib
payt ma`nosiga ishora qilinmaydi. Ravishdoshning bu shaklida fe`lga“ ”
modal bo`yoq berish ma`nosi emas, u bajarilmagan harakatni ifoda qilish
ma`nosi bilan mustahkamlanadi.
- gani,-gali shakli ravishdosh nuqtada voqelanar ekan, asosiy atash
ma`nosidagi harakat belgisi kuchsizlanadi va uning hisobiga tarz,
“ ” “ ” “
maqsad ma`no bo`yog`I yuzaga chiqadi:
”
1. Sizga o`zimni chaqtirgani kelgan emasman (b.108). Ko`rgani keldingmi
yor, kuydirgani keldingmi yor (qo`shiqdan).
- guncha (-kuncha, -guncha) affiksi ravishdosh hokim fe`li ifodalangan
harakatning tugash chegarasini bildiradi. Bunday shaklli ravishdosh va
hokim fe`lining forli ko`p holda boshqacha bo`ldi: Arava omborga borib
kelguncha lavlagini xirmon qilib tashlaymiz ( b.113). Ba`zan tobe fe`l -
ravishdosh va hokim fe`lning foili bitta bo`lishi ham mimkin: U to
sog`aymaguncha uydan chiqmadi (92-b). Ko`rib turganidek, bunda - guncha
ko`rsatkichi bo`lishsiz shaklda bo`ladi.
-guncha ko`rsatkichi lug`aviy shakli sifatida fe`lni nutqqa olib kirar
ekan, asosiy fe`ldagi atash ma`nosi harakat ma`nosiga so`zlari ta`sir
–“ ”
etib, uni kuchsizlantiradi va payt ma`nosi yuaga chiqaradi. Boshqa
“ ”
ravishdosh shakli singari
- guncha shakli ham nisbiy ma`noga ega , u voqealantirgan payt ma`nosi
“ ”
hokim fe`liga nisbatan belgilanadi.
1. . O zbek tili grammatikasi. I tom. Toshkent, Fan 1975 yil, B.536
’ “ ”
27

-guncha shakli ayrim o`rnida o`zi shakllantirgan so`z shakl ma`nosiga
payt bo`yog`ini berish vazifasida farqli holda , turli nutqiy qurshov“ ”
ta`sirida fe`l o`zagidagi harakat ma`nosini kuchsizlantirib, qiyos ,
“ “ “ ”
o`xshatish ma`no affenkasi ham yuzaga chiqadi. Aniqrog`i, fe`l leksema
“ ”
nuqtada qiyoslash ma`nosi bilan voqealanadi: 1. O`zga yurtda shoh
bo`lguncha, o`z yurtingda gado bo`l. 2. Menga o`rgatguncha,o`zing o`rgan.
Berib yaxsh bo`lguncha, bermay yomon bo`l (maqol).Misolda ko`rinib
turibdiki, mazkur shakli ravishdosh bilan hokim fe`lning ferli -bajaruvchi
bitta ham, boshqa-boshqa ham bo`lish mimkin. – guncha shakli qiyoslash
“ ”
bo`yog`iga ega bo`lganda
– gandan ko`ra analitik ravishdosh shakli bilan
sinonimlik hosil qiladi.
- guncha shakli ravishdoshda davomiyli harakatning so`nggi
38
chegarasi - payt ma`nosi, hokim fe`ldan anglashilgan harakatning amalgam
“ ”
oshirishi uchun bajarilishi shart bo`lgan ma`no,shuningdek, qiyos,
“ ” “
o`xshatish ma`nosiga ham nuqta talabiga ko`ra amalga oshiradi:
” Militsiya
birovdan gumonsiradimi, oxiriga yetkazmaguncha qo`ymaydi (b.92). Men
orzuimga yetmaguncha tinchimayman (b.91). Yomon bilan yurguncha ,
yolg`iz yurgin o`lguncha (b.89).
- ganda affiksi shakli zamon ma`nosiga ega bo`lgan - gacha va
– guncha
shakli ma`nosining qo`shilishidan hosil bo`lgan 1
. 1.Bunday shaklli
ravishdoshda harakatning biror chegarasi emas, balki uning sodir bo`lishi
paytini ifodalaydi, - ganda shakli qurilmada harakatning biror chegarasi
emas, balki uning sodir bo`lishi paytini ifodalaydi.
– ganda shakli
qurilmada ravishdosh va hokim fe`li ifodalagan harakatning davomiyligi
belgisini va uning zmonda bir-biriga to1g`ri kelishi ham o`ziga xos. Agar
ravishdosh davomiyligi harakat fe`li ifodalansa , hokim fe`li ifodalangan
harakatning biror nuqtasiga , zamondagi ma`lum kesma siga to`g`ri
“ ”
keladi. ( Men bog`da yurganda u kelgan edi) . Hokim fe`li davomiyligi
fe`ldan bo`lsa, ravishdosh ifodalagan harakat hokim fe`lidan anglashilgan
harakatning ma`lum bir qismiga to`g`ri keladi.
( Men kelganimda u bog`da yurgan edi ). (b.97)
Ravishdosh ham, hokim fe`l davomiyli harakatni ifodalovchi fe`l bilan
ifodalagan bo`lsa, uning bo`lib o`tish payti bir-biriga to`g`ri keladi ( Men
uxlayotganimda u yurgan edi )(99-b).

Yuqoridagilardan xulosa qilish mumkinki , - ganda shakli lug`aviy shakl
sifatida fe`lni nutqiga olib kirar ekan, asosiy fe`ldagi harakat ma`nosi“ ”
siqilib uning o`rnini payt ma`no bo`lakchasi egallaydi. 1.
“ ” “ ” Ayni o`rik
gullaganda qora sovuq bo`lib hamma yoqni qaqshatib ketadi . (b.102)
2. Biroq arava yaqinroq kelganda paxol shlyapasini bostirib olgan semiz
odamni ilg`adim-u hammasini angladim (b.103).
__________________________________________________________________
1. Zamonaviy o zbek tili. I jild, Morfologiya, - Toshkent /Mumtoz so z ,
’ “ ’ ”
2008 yil B.293.
28
- ganda shakli bo`lishsizlik ko`rsatkichi bilan qo`llanilganda , ya`ni
bo`lishsiz ko`rinishda bo`lganda, asosiy fe`l payt ma`nosiga qaraganda
“ ”
shart ma`nosi bo`yog`I ko`proq voqealanadi: 1.
“ ” Munavar bo`lmaganda
Sherzod bilan urishib qolmasdik .(b.107). Yo`ldoshxon qo`limdan tutib
qolmaganda o`tirardim (b.109 ) .
-ganda shaklidagi sodir bo`lish o`tish payti ma`nosi fe`l bir-biriga taqoza
“ ”
etuvchi harakatni ifodalaganda ham shart ma`nosi bilan qorishadi:
“ ” Avgust
oxirida planni bajarganimizda salom beramiz (b.109).
- gancha affiksi ravishdosh hosil qiluvchi bu shakl ilmiy adabiyotlarda
deyarli qayd etilmaydi 1
. 1.Ko`p hollarda unga
– guncha shaklining varianti sifatida qaraladi. Ammo
– guncha shaklining
ma`muriy hususiyati unga mustaqil ravishdoshdagi fe`l sifatida qarashni
talab etadi. Yuqorida ko`rib turganidek,
- guncha shakli lug`aviy shakl sifatida fe`lga payt , shart , qiyos
“ ” “ ” “ ”
attenkasini bersa , - guncha shakli asosiy fe`lni tarz ma`nosini berish
“ ”
bilangina nutqqa olib keladi. Qiyoslang: Vrach kelguncha oyog`I olti, qo`li
yeti bo`lib yuribdi-ku, ayachasi
“ ” ! Yerda chukkallab o`tirgancha men sening “
onangman deb yig`lagan xotini xayolimdan ketmasdi
” (b.113).
U qirg`oqdagi keksalarni totalagancha emaklab yuqoriga chiqa boshladi
(b.115).
– guncha shakli ravishdoshning o`ziga xos hususiyatlaridan biri
shuki, gapda ravishdosh va hokim fe`lning foili bitta bo`ldi, hamda bu shakl
o`zi shakllantirayotgan so`zdagi harakat ma`nosinui kuchsizlantirib nutqda
“ ”

tarz ma`no buyog`i kabi orttirgan holda voqealantiradi: Jonidek“ ”
chinqirgancha raqibga tashlandi (b.107).
Ravishdosh garchi umumiy barqaror sintaktik mohiyatga ega bo`lsa-da ,
o`zaro o`zga kategoriya tajallisi asosida xilma-xil ma`noviy paradigmatik
munosabatda bo`ladi. Hususan - gani va
– guncha shakli hokim fe`l
ifodalagan harakatdan keyin yuz beruvchi harakatni ifodalaydi .
Ko`rsatkich qatorini hosil qiladi. Shu bilan birga , u o`ziga xos hususiyati
asosida teng qiymatli ziddiyatda bo`ladi. Aniqrog`i - gani shakli o`ziga mayl
kategoriyasi tajallisi kuchliligi hamda bajaruvchining yakkaligi bilan unga
salbiy munosabatda bo`lgan - guncha shakli qarama-qarshi turadi.
- gacha va (i)b
– shakli tobe va hokim fe`l ifodalagan harakatni bajaruvchi
bilan o`zaro zidlangan tobe uzv - (i)b ko`rsatkichi bilan shakllanganda , har
ikkala fe`l sub`yekti bitta bo`ladi : Agar nening odamim shunaqa bo`lganda
qiynab uldirardim (b.89).Tobe uzv
– gacha ko`rsatkichi bilan shakllanganda
tobe va hokim fe`l bajaruvchi bitta ham ( Salim xatni o`qigach o`ylanib
qoldi) (b. 55) bo`lish mumkin. Ko`rinadi-ki , Salim xatni o`qib o`ylab qoldi
gapida o`qimoq va
__________________________________________________________________
1. . O zbek tili grammatikasi. I tom. Toshkent, Fan 1975 yil, B.141.
’ “ ”
Zamonaviy o zbek tili. I jild, Morfologiya, - Toshkent /Mumtoz so z ,
’ “ ’ ”
2008 yil B.294.
29
o`ylamoq fe`lining bajaruvchisi boshqa-boshqa bo`lishi mimkin emas.
– gacha shaklida unga tusiq bo`lish mumkin emas.
Fe`lni fe`lga bog`lash umumiy Grammatik ma`nosi ostida birlashgan
“ “ –
shakl dastavval boshqaruvchi fe`l ifodalagan harakat paytiga munosabat
“ ”
belgisi ostida perivativ ziddiyat hosil qiladi.
- a, -y, -(i)b, -may, -guncha, gali shakllarida paytga munosabat
belgilanmagan, u imkoniyat sifatidagina mavjud bo`ladi: 1 .So`zlay-so`zlay
gapchil bo`larsan, ishlay-ishaly epchil bo`lasan. 2. Toma-toma ko` l bo`lur
(maqol). 3. Loyga belanib ketmon chopgandan ko`ra , tabelchi bo`lsangiz
yomonmi ?...

4. Tergamay-tergamay boshiga chiqarib oldi . 5. Qush qanotini qoqmayin,
uyg`onar el polvonlari (b.107). Sizni ko`rgani keldim (b.109).
- gach , - guncha, - ganda shaklida bu belgiga paytga munosabatning–
ifodalangan bo`ladi: 1.Yurtamanning ahvoli chindan ham yirtiq ekanini
anglagan xaridor telefonni stol ustiga qo`yib chuntagidan pullarini
chiqarganida Akula Hanifani chaqirdi (b-54). O`n qadam qolganda sharpa
to`xtadi(b-43). Diskotekaga yetkuncha kun botdi (b-38). Otasi
kelavermagach,
bolalar vahimaga tusha boshladilar(b-47).
- a,-y,-(i)b, -guncha , -may, -masdan, -gani shakli boshqariluvchi va
boshqaruvchi fe`l ifodalagan harakatning bir vaqtdaligi belgisi asosida
ziddiyatda bo`ladi. Bu ziddiyatning rasmiy tasviri quyidagi ko`rinishda aks
etadi:
Boshqaruvchi va boshqaruvchi fe`l ifodalagan harakatning bir vaqtdaligi
+ 0 -
-gancha, -a, -y -(i)b, -may, -masdan -gani
Belgiga ijobiy munosabati bilan – guncha va – a , - y shakli unga betaraf
munosabatli -( i ) b shakli bilan privativ , bu belgiga salbiy munosabatdagi -
gani shakli bilan ekvivalent ziddiyatni hosil qiladi . -gani shakli harakatning
“
har vaqtdaligi kelgusi bilan
” – a,-y va - guncha shakliga qarama-qarshi
turadi.
- a,-y va guncha
– shakli esa o`zaro belgisi asosida zidlanib, bu ziddiyat
privativ harakterda bo`ladi:
Ravishdosh ifodalagan harakatning takroriyligi
“
+ -
-gancha -a,-y
Ravishdosh paradigmasining ikkinchi guruh tashkil etilishi bo ` lgan
– gach , -
guncha ,- ganda , ko ` rsatkichi harakat chegarasiga munosabat belgisi asosida
qarama - qarshi turadi : Bu privativlik belgisi
– gach , guncha shaklida
ijobiyligi ,

- ganda shaklida betarafligi bilan xarakterlanadi,chunki,
- ganda shakliga asosan, harakatning payt fonini ifodalash xosdir, ayrim
holda harakat chegarasiga munosabat ham ko`zatildi.
Ko`ronadiki, ravishdosh shakllari bir umumiy belgi (kuchli sintaktik
imkoniyat- fe`lni-fe`lga bog`lash belgisi ) asosida “ ”
30
birlashib, ravishdoshning mohiyatiga dahldor bo`lmagan belgi asosida turli
xil ziddiyatli munosabatda turadi. Shu bois ulashish mohiyatining
parchalanishi asosida emas, balki zotga dahldor bo`lmagan . Xossa asosida
farqlanishi ravishdosh shakllarini yaxlit morfologik pradigma-kategoriya
birlashtirish uchun monelik qiladi va barcha shaklni bitta ravishdoshning
o`zaro ma`no bilan murakkablashgan turli ko`rinishi sifatida qarashga asos
bo`ladi.
II. 2. Talvasa dagi o`zgalovchi grammatik kategoriyasining sifatdosh shakllari
“ ”
va ularning o`ziga xos grammatik belgilari.
O`zbek tilida fe`lning funktsional shakllaridan biri sifatdosh sanaladi.
sifatdoshning shu nom bilan atalishi bir asosiy hususiyat sifat kabi
–
ptedmetning belgisini ko`rsatish bilan ravishdosh vaharakat nomidan
farqlanadi. Masalan: ikkita
– ku , singiljon quruq choyni ayama dedi –
Akula zarda bilan. Bu dunyoning chetidan boshqa rohat qilmagan o`zi (b-
55). Aralashadigan har bir ishga boshqa, alohida haq tulaysan, buni
bilmasmiding? (b-53). Uning yuzidagi xotirjamlikni ko`rgan mehmon
yana avvalgi ohangda davom etdi (b-10). Tong tushib og`irlik qiladigan
nodonlarning zamonasi o`tib ketganini sezmayotgan bo`lsalaring ,
umrlaring qamoqda chiriydi (b-9).
Predmetning harakati belgisini atribituv yo`li bilan ifodalash
sifatdoshlarning asosiy hususiyatlaridir. Lekin sifatdosh shakllarining
vazifasi faqat shu bilan chegaralanib qolmaydi.
Hozirgi o`zbek tilida keng qo`llanuvchi kelgan, kelayotgan , keladigan
sifatdoshlarning zamon jihatidan bir-biridan farqini sezish qiyin emas.

Bulardan birinchi o`tgan zamon , ikkinchi hozirgi zamon, oxirgisi hozirgi
kelasi zamon sifatdoshi sanaladi. Lekin sifatdoshning bu shakllari
harakatning nutq jarayoniga munosabatni bevosita ko`rsatmaydi.
Syfatdoshdagi zamon fe`lining shaxs-son bilan tuslangan shakli bildirgan
harakatning bajarishi vaqtiga , gapning kesimi orqali anglashilgan vatga
yoki badiiy matndagi boshqa biror so`z (so`z birikmasi ) bildirgan vaqtga
nisbatan belgilanadi. Masalan: Yigit qora qushlar pastlayotgan tomonga
qarab chopadi(b-33) . Mening sizga aytadigan ancha gaplarim bor (b-79).
Dehqon kelasi kuzda oladigan hosilning g`amini shu kuzdan ko`radi (b-81).
Hayot ziyosi sunayotgan ko`zlardan sung otilib chiqqan nur guyo olovli
chuqqa aylandi-yu uning qalbiga qadaldi (B-4). Qora doriga bo`lgan
xumor azobi bu dahshatdan ham kuchlilik qiladi (b-4). Bu dahshat
manzaralarning tezroq , ko`z o`ngida yo`qolishi, va`da qilgan dorining
yanada em ignasi bilan jon tomiriga yuborishni istadi (b-4). U esa
chiqayotgan odamday shoshilib, qaltiroq qo`llari bilan soniga shapatalab
o`rib tomirini topgach, ignani sanchish zarur (b-5). Ulim azobida
to`lg`anayotgan vujudga hayot beradi, uni rohat bulutga o`tkazib,
osmonlarga uchadi (b-5).Uncha shinam bo`lmagan uyda mehmon
kutadigan mezbon xizmat qilib yurgan kuchlikkina ayolga imlab qo`ygan
edi, u chaqqonlik bilan oshxonaga chiqdi-yu
31
zum o`tmay achchiq choyni yangilab keldi(b-5). Yuzingni burma, ko`zimga
qara, bizni axmoq deb uylaydigan bo`lib qoldingmi? (b-8).
- gan affiksi orqali yasaluvchi o`tgan zamon sifatdoshi bildirgan harakat
kelguvchiga oid bo`lishi mumkin. Uning o`tgan zamon deb qaralishi fe`l
kesimidagi harakatning bajarilish vaqtiga nisbatan bo`ladi: Kecha ish
boshlagan kissavur ham bizcha chuv tushmaydi (b-9).Ana endi Graf ham
farosatini, hammardligini ko`rsatadigan vaqt keldi (b-9).O`z oyog`ing bilan
kirdingmi, endi bizning hohishimizga qarab yashaysan, men chizib bergan
yo`ldan bir enlik nari-beri yurganing-o`lganing (b-9). Akula, men senga ming
marta aytdim: bir ish qiladigan bo`lsang ,rejangni boshidan oxirigacha
pishit. Tom teshib og`irlik qiladigan nodonlarning o`tib ketganini
sezmayotgan bo`lsalaring, umrlaring qamoqda chiriydi (b-9).
Demak misollardan aniq bo`ladiki, sufatdoshlar ifodalaydigan
zamoni nisbiy bo`ladi. U yoki sifatdosh shaklni otgan zamon, hozirgi zamon
yoki kelasi zamon deb atashda ana shu nisbatan olinadigan vaqt nazarda
tutiladi.

Hozirgi o`zbek tilida sifatdosh yasovchilar ichida eng faoli
- gan affiksidir. Bu affiks yordamida sifatdoshning qaysi zamonda yasalishi,
asosan, bu qo`shiladigan fe`lning shakliga bog`liq.
- gan affiksi asarda fe`lning zamon ko`rsaygichi bo`lmagan shakliga
qo`shilganda quyidagi ma`no va ravishdoshlarda qo`llanadi.
1.Asarda ham fe`lning o`tgan zamon ma`nosini bildiruvchi atributiv
shaklni ya),sashini ko`zatdik: Dubayda maishat qilib, yurgan oshnamiz
mening nazarimda shunaqa xilidan (b-10). U kechaning o`zidayoq bu
haqda so`ragan, ammo tayinlijavob olmagan edi (b-10). Mashinani yaxshi
ko`rgani uchun olib bergan deb o`ylaysanmi? (b-11).Sen bilmagan narsani
o`zim so`rishtirib aniqladim (b-1). Oldingi tantanalarda quvonib, bajonidil
ishtirok etgan . Asrorda ham hafsala yo`q edi (b 12).
Har yili tantana rejissorini gardaniga yuklanadigan ashula muallim, ko`rib
peshonasidagi terni artdi (b-12).
Asarda to`rt holat fe`li - yot, - tur, yur, o`tir , fe`llari- gan affiksi bilan
qo`llanganda , hozirgi zamon ma`nosi ham ifodalanaveradi: Oldida yotgan
kerakli asboblarni tez topolmas, ko`zani qidirgan qo`li shirali kosaga
botar, (b-18).…
Kimlar bu yo`llardan yurmagan axir,
Iymanib, bir-birin qo`lin ushlashib.
Bir hisga ikkiqat bo`lguncha asir,
Baxtidan shodimon kungil xushlashib (B-15).
Xalqaro musobaqaga boorish huquqodan mahrum etilgan G`ayratning bu
huquqiga ega chiqishga nomzod bo`lib turgan Zoir bilan mashq tarzidagi
olishuvi barchani qiziqtirib qo`ygan edi (b 19). Irodasi zaifligini sezmay
yurgan ekanman(b-20),Ikki jonga tashna ayol uyning bitishini poylab
turgan ekan, sheklli (b 21). Rizqning tugashini kutib yurgan olim bir
hamlada ona bolaning
–
32
joyini olib ketdi(b23). Xatto ko`cha tomonda odamlar yuradigan yulkaning
panjara bilan o`rab olishiga ham e`tiroz bildirishmadi(b26).

2.Asarda predikatning statik holatini bildirganidan harakatning o`tgan
zamonga oidligi ifodalanmaydi, balki predmetning hozirgi holatiasosiy
o`rinda bo`lishini ham aniqladik: Sochiga bitta-ikkita oq aralagan xotin
chiqib eshikni ochdi (b-29). Qimmatbaho matodan maxsus buyurtma bilan
tiktirilgan , qaysidir tuy hashamda boshqa ayollar ko`larini kuydirib,
hasadlarini qo`zg`ashi lozim bo`lgan kuylaklarga belangan edi(b-2).
Uning yuz ko`zlarida xotini va qizini qora yerga qo`ygan , o`g`lidan
tiriklayin ajralib turgan (b.29). Boshqalar uchun qanchalar g`alati
tuyulmasin, ning kasbidagilar bunaqa jinoyatlaga duch kelishganda birinch
galda jabrlanuvchilarning o`zlaridan shubhalanishadikim, bu gumon
uchun ularni ayblash insofdan emas(b29).
3. - gan affiksi fe`l shaxs-son qo`shimchalarini olib, kesim vazifasida qo`llanishi
tadqiqot ob`yektimiz bo`lgan asar matnida ham mavjud, bunda u ijro
maylining o`tgan zamon shakli hisoblanadi, - gan affiksi esa zamon
ko1rsatkichi sifatida qaraladi: kelganman, kelgansan, kelgan, kabi. Bunda
- gan affiksi faqat fe`lning atributiv shaklini yasash vazifasini
bajaradi: uning zamon ma`nosiga harakat ham qilmagandan g`ashi kelsa-
da ,sir boy bermadi(b29).Bunday gumon faqat Akulaning holatiga qarab
uyg`onmagandi (b29). Chunki, qilg`ilikni qilib qo`yib, so`ng boydod menga
zulm o`tkazdilar! deb ayuxonnos solubchilar tarixda ko`p bo`lgan (b29).
Meros talashib ukani o`ldirgan akaning yoki ukaning chavaqlab tashlagan
ukaning aybiga qo`yish oson bo`lmagan(b30). Siz uning o`qishidan hech
xabar olganmisiz? (b31). Menga qarang, siz avvalroq biron jiddiy ish
bilan shug`ullanibochganmisiz yoki kissavurlar bilan avvora bo`lib
yuraverganmisiz? -dedi u g`azabini yashirmay(b31).
Hozir ham hozirgi zamon sifatdoshi, asosan, atributiv vazifada
qo`llaniladi : ishlayotgan odam, esayotgan shamo l kabi. Bu shaklni shaxs-
son bilan tiklash orqali ( yozayotganman kabi) hozirgi zamon fe`li hosil
qilinmaydi. Faqat quyidagi hollardagina hozirgi zamon sifatdoshi hozirgi
zamon fe`lining yasalishi uchun xizmat qiladi: 1. Yo`q so`zi bilan hozirgi
zamon fe`lining inkor shaklini yasaydi: ishlayotgani yo`q, kelayotgani yo`q
. 2. Hozirgi zamon fe`lining eshitilganlik shaklida emish to`liqsiz fe`li bilan
birga qo`llaniladi: ishlayotgan emish, kelayotgan emish ;
3. hozurgi zamon gumon ma`nosini ifodalashda - dir affiksi bilan
qo`llanadi: Ishlayotgandir-kelayotgandir kabi . ranglari oqarib

qorquvdandir titrayotgan Dilfuza xatto qayoqqa qarab yurishni bilmay
qolgan edi.
(100-bet). Uzoqdan ko`zatib kelayotgan Coli Murodov o`zicha Hozirgi -“
yoshlar balo,vaqti kelsa mendaqalarga dars beradi (b.101).Katta pulni
to`lab o`tayotganida yoshroq qizlarni topib, maishatga olib ketmoqchidir
“ ”
deb o`ylshdi(b.101). o`z ta`biri bilan aytganda
, qorin o`yin
“ ” qilayotganlarni kuzatdi (b.101).
33
Hozirgi- kelasi zamon fe`li asosiga
– gani affiksi qo`shilganda hozirgi-kelasi
zamon sifatdoshi (hozirgi-kelasi zamon fe`lining atri butiv shakli) asarida,
hosil bo`lishini asar matnida kuzatdik: boradigan- boradi+gan, ishlaydi+ gan
ishlaydigan-
– kabi. Bu shakl kontekstga ko`ra hozirgi zamon (odatdagi
harakat) yoki kelasi zamon ma`nolarini ifodalay oladi. Masalan: sen unga
aytib qo`y , tenerga kelib uzr so`rasa, oxirgi marta kechiradi, musobaqaga
ro`yxatiga ham kirtadigan bo`ldi(b.114).
Chunki ikkovlari ham, alohida, odamgarchilik xususida bahs
yuritadigan kayfyatda emasdilar (b.114). Avval qo`rqanida shunaqa qiladi
(b.144) .Uchrashadigan odamlarning nomi nima?(b.75).Sen bilan biz hamma
narsaga tushunmaydigan odamlarmiz (b.79).
Yuqoridagilardan ma`lum bo`ladiki, hozirgi o`zbek tilida biz tadqiq obekti
qilib tanlangan Talvasa matnida sifatdoshning o`tgan zamon shakllarini
“ ”
yasavchi maxsus (alohida-alohida) shakllar yo`q: ishlagan, ishlayotgan kabi:
Osmonda quyosh nuri sochoyotganini ko`rib ajablanmagani kabi
Qamariddinga qulday tobe deydi, bilmaganlar Layliyu Majnun
–
(b.113).Yulduzli osmonni bir chetdan yamlab kelayotgan qo`ng`ir bulutlar
orasidan chiqib,yashin chaqnadi (b.110). Uning nuri peshavon derazalardan
o`tib, gulli qog`oz yonishtirilgan devorga o`rildi (b.110).
Bu shaklda yasalgan sifatdoshlarning hammasida ham sifatdosh yasvchi
affiks - gan ning o`zidir. Bularda
– gan affiksining zamon ma`nosiga daxli
yo`q. U hozirgi zamon fe`li asosiga qo`shilsa, hozirgi zamon sifatdoshi,
hozirgi-kelasi zamon fe`li asosiga qo`shilsa , hozirgi zam hozirgi on sifatdoshi
hozirgi-kelasi zamon fe`li asosida qo`shilsa , kelasi -zamon sifatdoshi
yasaladi.Fe`lning zamon ko`rsatkichi bo`lmagan asosiga qo`shilganda ,
odatda `otgan zamon shakli ifodalanadi. Masalan: Dilfuza uning zaharli

gaplarini eshitib, yig`lab yuborgan , nima ishingiz bor, yaqinda“
maktabingizdan ketamiz, shaxsiy hayotimizga aralashang! degisi ham
”
kelgan , biroq odob chegarasidan chiqolmay, tilini tishlagan edi (b.115)
Dilfuzaga esa mumkin. Chunki u a`lochi emas,ko`p bo`lmasa-da , bolalar
uyida yashagan (b-116).Asror esa qamaladigan bo`lsa, u yerdan tirik
…
chiqmaydi(b116). Asror ayamajuz hamlasida azob chekayotgan kurtak
holida edi(b115). Kechasi yog`ib o`tgan yomg`irni maysalar shimib olgan .
Sohilda birovning diqqatini tortadigan ortiqcha narsa ko`rinmaydi (B118).
Sen meni ertalabdan ichadigan alkash deb o`ylayapsanmi?(b119). Akmal
Berdiyorovdan o`g`lining joni uchun pul talab qilayotgan ovoz kechqurun
u bilan telefon orqali yana bo`g`lanibdi (b120) .Telefon qilayotgan ovoz uch
marta pul talab qildi (b120.Uchrashish , talab qilingan pulni olish uchun
gavjum joylarning belgilanish kapitanini ajablantirayotgan edi (b120).
Qasddan qilmaydigan qahillik uchun holi joy tanlandi, ulja ko`pchilik
bo`lib, tepkillanmaydi (b125).
Sifatdosh yasovchi affiks biri - (a)r (bo`lishsiz-mas) affiksidir. Bu affiks
yordamida sifatdosh yaslishi hozirgi o`zbek adabiy tilida ham, asar matnida
ham juda kam uchraydi.Bu affiks bilan qo`llanuvchi ayrim so`zlar fe`ldan
ko`ra sifatga yaqin turadi: oqar suv, so`nmas hayot kabi.
34
Vaqti kelib duzoxga hukum bo`lganida Tashqul ehtimol shu da`voni qilar,
vallohi a`lom? (b.41). Bo`yi yetib,yigitlarning ko`zini olar darajada xushsurat
bo`lib borayotgan o`gay qizlarning taqdiri ayniqsa uni qiynardi (b.41-42).
Ular indamay qarab turishmas (b.42). Kelar gap shuki, yigitning gulini duo
qilginu xizmatini bajarib ber(b.49). Dunyoda boylar ko`p, ammo bu o`tar
dunyoda sunmas hayot kishilar uchun yo`q (b.19).
Asarda hozirgi-kelasi zamon fe`lining keladi, ishlaydi, keladigan,
ishlaydigan tipidagi shakllar kelib chiqqan, -(a)r affiksi yordamida
yasaluvchi shakl hozirgi-kelasi zamon gumon fe`li shakliga aylangan, holda
uchraydi. Masalan: Yozaman,yozarsan,yozar,yozarmiz, yozarsiz,yozarlar,
yozmasman, yozmassan,yozmas, yozmasmiz,yozmassiz, yozmas (lar) zamon
ifodalanishiga ko`ra bu shakl yozaman, ishlayman , tipidagi shakldan
farqlanmaydi, ya`ni bu shakl ham hozirgi zamon va kelasi zamon
ma`nolarini ifodalash uchun qo`llanma olishni aniqladik. Masalan: Bolalar!
mening so`zlarimni hozircha sizlarga bir hush, bir hayol bo`lib ko`rinar
balki (b.149). Tadbirkor o`g`ri qadrdon do`stini borib ko`rsa, ayab
bo`lmas (b.150). Qayerdan bilasan, balki hozir ham yuqoridan qararman

(b.152). Shu atrofda yurgandir, kelib qolar (b.157). Agar yarim juda
bezovta qilsa, duxtirga o`zim bora qolarman (b.157). Maskovning
o`rmonzorida anchadan gulxan yoqib, chefir qaynatdik , xumorni bosmas
edi (b.155). Xonadoniga faqat pul, oltin, javhar hazinasigina emas, iymon
boyligini ham zarurligini bilmay yashayotgan bandaning zaruriyati gajak
bo`lmasa-da , shunga yaqin egilib o`tiradi (b.64).
Hozirgi-kelasi zamon fe`lining yozaman, ishlayman, tipidagi shakli
bildirilgan harakatni gumon tarzda ifodalashni yozarman,ishlarman
tipidagi shakl qo`llanaverdi : Maktabda ishlaydi-maktabda ishlar, ertaga
keladi, ertaga kelar kabi .Lekin hozirgi zamonga oid harakatning gumon
tarzda ifodalanishida, asosan dir– affiksi va sa kerak – yasovchi shakli
qo`llanilganligi sababli ( ishlayotgandir, ishlasa kerak kabi) ishlar , kelar
tipidagi shaklning hozirgi zamon ma`nosida qo`llanilishi nisbatan ham
uchraydi.
Hozirgi-kelasi zamon gumon fe`li shakli sharti ergash gapli qo`shma
gaplarda bosh gapning kesimi vazifasida , ko`pincha fikrning qat`iy ifodasi
uchun qo`llaniladi: Agar o`lgan kishi qayta tirilsa, bundan ortiq ajoyibot
bo`lmas (b.157).
Hozirgi-kelasi zamon gumon shakli kelasi zamon ma`nosida qo`llanilganda
, u -bildirgan gumonlik ning darajasi har xil bo`lishi mumkin: balki
“ ”
maktab qo`rishi uchun avora , bo`lishga to`g`ri kelmas . Pulning yarmiga
turlab ipak ol, qolganini sarflama, chekini keyin olarsan (b.145).
Birinchi misolda harakatning bajarilishi bajarilmasligini haqiqatda ham
–
so`zlarning bilmasligi ifodalangan va shuning uchun ham gapda gumon
“ ”
bilmaslik ma`nosini ifodalovchi
“ ” balki so`zini qo`llash mumkin. Keyingi
gapda esa bunday emas. Unda olarsan formasi harakatning bajarilishini
aniq tarzda ifodalaydi. Lekin u harakatning bajarilishi noaniq ekanini
(so`zlovchining bilmasligini ) ta`kid bilan ifodalanmaydi ham. Shu sababli
bu gapda ham
35
balki so`zini qo`llab bo`lmaydi.Birinch holatda hozirgi-kelasi zamon gumon
formulasi o`rnida
– sa kerak yordamda yasovchi, shaklni qo`llash mumkin:
ertaga kelar- ertaga ertaga kelsa kerak . Ikkinchi holatda esa hozirgi-kelasi
zamon shakli o`rnida bu shaklni qo`llab bo`lmaydi. Misollar: Qadir-
qimmatlarni tushurmanglar tushurmanglar, bo`tam.Yana tanangizda
–

o`ylab ko`rarsiz . Mana o`g`lim, ertaga olib yersan morojenoyini. Yo`q aya,
choy bo`lsa boshqa payt icharmiz , hozir fursati yo`q(b.137).
Hozirgi-kelasi zamon fe`lining ekan, emesh to`liqsiz fe`llari bilan yasalgan
eshitilganlik, keyin bilganlik ma`nosini ifodalovchi shakli gumon ma`nosini
ifodalaydi: ishlar ekan, kelar ekan, kelar emish kabi.
Demak, hozirgi-kelasi zamon fe`l shaklllari, ayrim farqli modal ma`nolaridan
qatiy nazar, hozirgi va kelasi zamon ma`nolarini ifodalaydi va xuddi shu
xususiyatiga ko`ra hozirgi- kelasi zamon shakli deb yuritiladi.“ ”
Fe`llarga
– vchi affiksining qo`shilishdan hosil bo`luvchi shakl sifatdosh
hisoblanishi barcha adabiyotlarda ko`rsatilgan. Bu affiks oxiri a
– tavushi
bilan bitgan so`zlar qo`shilganda, a tavushi o tovushiga aylanadi, -I unli
tovushi bilan bitilgan fe`llardan esa i
– tovushi -u tovushiga aylanadi. Undosh
bilan bitgan fe`llarga qo`shilganda, u orttiradi: ishla-ishlovchi, o`qi-o`quvchi,
bor-boravchi kabi.
Sifatdoshning bu turi odatda predmetga doimo xos bo`lgan odatdagi harakat
belgisi, ba`zan esa kelgusiga oid harakat belgisini bildirdi.
CHiroyli keyinib, vijdon haqida gapiruvchi janoblar meni o`sha paytda pulim
bo`lmagani uchun odam qatoriga qo`shmadilar(b.59). Men jabir qilgan qotil
emasman, qotilni izlab topuvchi odamman (b.30). Afsuski, hech qaysimiz
qutqaruvchi g`avvos emasmiz(b.123). Asror dars o`tishga xohish bildirmay
qo`ygach, muallima undan cho`chib qoldi. Xorazmiyning ilmiy merosi,
Bellilining qobiliyati haqida, soatlab hikoya qiluvchi o`quvchi dan cho`chisa
arziydi (b.127).
Qoriyva qo`ng`iroqni o`qtiuvchilar xonasida, hamkasblari bilan guringlashib
o`tirganda emas, sinf ostonasida kutib oladi (b.127). Ishi tayinsiz, ammo
gapda esa qop-qop topib beruvchi bu hovlimga tortishga urinishlar zol
ketardi (b.130).
Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkinki, hozirgi o`zbek tilida
va biz tanlagan badiy matinda sifatdosh shaklini yasovchilardan eng foali –
gan affiksdir. Shuningdek sifatdoshlarning asosiy sintaktik vazifa sifatlovchi
bo`lib kelishidir. Ular otlashganda otlarga xos sintaktik vazifalarni bajaradi.
Shaxs-son affikslari bilan tuslanib , mayl, zamon ma`nolari ifadalaganda esa
kesim vazifasida keladi. Masalan: To`xta, to`xta, bularni bilmasligimizga men
ayibdormanmi, nega tanqid qilarkansan ? (b.132). Senga o`xshab aqlli

bo`lgandan ko`ra, ahmoq bo`lib yurganim yaxshi (b,134). Beixtiyor ravishda
itga yem bo`lganlar dunyoda topilib turadi (b.139).
Aytiganidek, so`z nutqada voqelanar ekan, uning atash va vazifa
ma`nosi voqelanishda turli morfologik va sintaktik qurshov ta`sirida sezilarli
o`zgarish kuzatiladi. Fe`l leksemaning nutqiy reallashurida asosiy o`rin
tutuvchi sifatdosh
36
shakli fe`lning maznun plani-ma`no tarkibiga jiddiy ta`sir etishi bilan ajralib
turadi.
Sifatdoshning kesim bo`lmagan shakl fe`lni nutqda voqeylantirar ekan, uni
o`zidan keyigi ot (ba`zan fe`l)ga bo`g`lashdek. Sintaktik va o`zi
shakllantirayotgan fe`lga sifatlik belgisini berishdan iborat marfologik
ma`noni namoyon qiladi.
Sifatdosh kategoriyasining lug`oviy- sintaktik shaklili va tabiati uning
umumiy sintaktik mohiyati fe`lni ot(yoki fe`l)ga tobe uzv sifatida bog`lash
va shu bilan bog`liq holda kelib chiqqan ma`noviy hususiyat fe`l–
anglatgan harakat hamda harakat natijasini narsa predmetning belgisi
sifatida nutqdan voqealantirishdan iborat.
Sifatdosh shaklining o`z lug`oviy ma`nosiga ta`siri nutqiy hodisa istalgan
fe`l nutq tarkibiga kirganda sifatdoshlik hususiyatini namoyon qila oladi.
Shaklning lug`oviy ma`noga ta`siri leksema ma`nosiga ta`sir qilish degan
gap emas. Masalan: O`qigan bola birikmasidagi O`qimoq so`zi ma`nosiga
“ ”
yetkazilgan belgi attenkasi
“ ” o`qi leksemasining lisonoy mohiyatini
o`zgartirmaydi.
Lug`oviy ma`noga ta`sir o`zgalovchi kategoriyasining barcha shaklida
birdek emas. Ravishdosh o`zgalanish jarayonida fe`lning lug`oviy
ma`nosini qisman bo`lsa-da, o`zgartiradi. Shuning uchun nazariyotchi
sifatdoshni alohida so`z turkumi sifatida qaraladi 1
.
O`zbek tilshunosligida sifatdosh shaklni yasovchi sifatida quyidagilar
ajratiladi: - gan, -(a)r, -(u)vchi, -mish, -ajak, -asi(gisi) kabi.
Tahlil har bir shaklning lug`oviy ma`no va sintaktik imkoniyatga ta`siri
misolida olib berilgani ma`qul.

-(a)r affiksi shakli sifatdosh hosil qiluvchilar ichida kammahsulligi bilan
ajralib turadi. Unda adrslik va boshqa adabiyotlarda qaraladi.O`zbek
tilining akademik grammatikasida bu shakl haqida shunday deyiladi:
Sifatdosh yasovchi affiksdan biri “ – (a)r ( bo`lishsizi mas) affiksi . Tarixan –
(a)r
– affiksi yordamida yasluvchi shakl juda ko`p vazifada qo`llangan.
Shuningdek, hozirgi o`zbek tilidagi : keladi,ishlaydi va keladigan ,
ishlaydigan, shakliga xos ma`noni ifodalash uchun ham (a)r
– affiksi bilan
yasaluvchi shakl qo`llangan. Umuman, -(a)r affiksi yordamida sifatdosh
yasalishi juda hodisa ekanligini bir tadqiqotdan Talvasa matni ham
“ ”
tasdiqladi. Bu affiks bilan yasalgan ayrim so`z fe1lidan ko`ra sifatga yaqin
turadi: agar suv, sunmas hayot kabi. Hozirgi-kelasi zamon fe`lining keladi,
ishlaydi, va keladigan, ishlaydigan tipidagi shakli kelib chiqqach , -(a)r
affiksi yordamida yasaluvchi shakl hozirgi-kelasi zamon fe`li shakliga
aylangan 2
.
Bu affiksning bo`lishsiz ko`rinishi mas ayrim o`rinda tamoman yangi
–
leksema
1. 1. Muxtorov J . Z . История развития причастних форм в узбеком
язике: Автореферат. дотцент, докторб филолог. наук. Ташкент.
1971; Смичниций А.И. Морфология англичиского язика. –
Москваб 1959г
2. O’zbek tili grammatikasi. I tom. Toshkent, “Fan” 1975 yil, B.514
37
hosil qiluvchilik xususiyatiga ega bo`ladi, ya`ni so`z lug`oviy ma`nosiga
ta`sir jiddiylashadi .Akademik grammatikada sifat yasovchilar sanab o`tilar
“ ”
ekan, kammahsul yasovchi sifatida (-mas) shakli ham keltiriladi,
“ ” o`tmas
(pichoq), indamas (odam), bo`lar-bo`lmas (gap), bilmas (bola), tinib-
tinchimas( kishi) 1
. O`zbek tili grammatikasi bo`yicha yaratilgan boshqa
asosiy darsliklarda 2
ham bu shakl asli sifatdosh yasovchi,hozirgi o`zbek
“
tilida (a)r, -mas
– affiksi yordamida sifatdosh yasashning va farqlashib
ketishi natijasida , harakat affiks yordamida sifat yasalishi faollashib
bormoqda deb izohlanadi
” 3
.

Akademik grammatikaning va yuqorida aytilgan darslikning
Sifatdosh boshida esa, “ -(a)r shaklining bo`lishsiz ko`rinishi sifatida – mas
shakli ko`rsatilib, misol tariqasida sunmas yayot birikmasi berilgan. Xush,
bu shakl asli sifat yasalishi yoki sifatdosh hosil qiluvchimi degan savol
tug`ilishi tabiiy.
Chunki o`tmas pichoq va sunmas hayot orasida deyarli hech qanday
tafovut yo`q ekanligini sezish qiyin emas. Har ikkala shaklda ham harakat
ma`nosiga qaraganda belgi ma`nosi ustunlik qilmoqda. Aniqrog`i, har ikki
birikmadagi mas
– shaklining lug`oviy-ma`noviy ta`siri birdek kuchli, bu
shakl lug`oviy shakl yasovchilaridan ko`ra, yangi leksema yasovchilikka
yaqin turadi. Ayrim o`rinda sifatdoshning so`z shakl holida boshqa so`z
turkumiga ko`chishi yuz beradi. Hozir ot turkumiga mansub chopar,
kallakesar, beshiktervatar kabi birikiv tarixan sifatdosh shakli, uni -(a)r
shaklining lug`oviy ma`noga ta`siri ko`chayishi natijasida so`z yasovchilik
kasb etishi deb izohlash mimkin. Yuqoridagilardan kelib chiqib,-mas va
uning bo`lishli -(a)r shaklini tamoman so`z yasovchi sirasiga kiritib yuborish
mumkinmi degan urinli savol tug iladi. Nutqda qo llanuvchi Ketar odamga
’ ’
yo l yaxshi, O lar xo kiz boltadan qaytmas, Aytar gapni ayt, aytmas
’ ’ ’
gapdan qayt, Mol topmast yigit bo lmas,kabi maqol va ofarizm abiatidagi,
’
shuningdek, jonli suzlashuvdagi Onamning kelar vaqti yaqinlashgan edi,
dushanbaga o tar kechasi, giyoh unmas joy kabi birikmadagi mazkur
’
chaklning so z yasash emas, lo g aviy shakl yasashga moyilligi aniq.
’ ’ ’
Demak (
– a)r va uning bulishsiz kurinishi bulgan – mas shakli hozirda so;z
lug aviy manosiga tasiri doirasiga kura yarim o rinda so z yasovchi, ayrim
’ ’ ’
o rinda lo g aviy shakl yasovchi sifatida affiksal keltirib chiqaradi.
’ ’ ’
Mazkur shakl so z yasovchi sifatida ham, lug aviy shakl yasovchi sifatida
’ ’
ham unimli affiks sirasidan chiqariladi. Umuman, sifatdoshnining sifatga
utishi turkey til taroqqiyotiga tipik hodisa.
– q(-iq, -uq, -ug ), -gin(-g in, - ’ ’
qin,-kin), -gun (-kun,-qun),-gu (-ku,-qu,-g u,-gi,-qi), -qur(-g ur,-gir,-g ur,-qur)
’ ’ ’
va shun kabi ayrim fe ldan ot va sifat yasovchi qo shimchaning barchasi
’ ’
tarixan sifatdosh shakli sifatida amal qilgan 4
.
1. O zbek tili grammatikasi. I tom. Toshkent, Fan 1975 yil, B284
’ “ ”
2. Shoabdurahmonov Sh, Asqarova M, Hojiyev A., Rasulov I., Doniyorov I., Hozirgi
o zbek adabiy tili. Toshkent, O qituvchi 1980 yil B191
’ – “ ’ ”
3. Ярсина В.Н. Иерачхия грамматичиских категорий и типологическая
характиристика язиков. – Москваб 1975г., С.191
4. Zamonaviy o’zbek tili. 1 – jild. Morfologiya . – Toshkent , “ Mumtoz so ’ z ” 2008 yil
B .299.
38

Bugungi kunda lo’g’aviy ma’noaa munosabatning o`zgarushqarab, -(a)r, -mas
shakli misohida sifatdoshning sifatga ko`chishi-o`tishi jarayonining
guvohimiz.
Xulosa qilib aytish mumkinki, -(a)r shakli lug`oviy shakl hosil qiluvchi
sifatda nutqda o`zi voqelantirayotgan fe`l leksmaning atash va vazifa
semasiga sezilarli ta`sir etadi ya`ni asos fe`ldagi harakat va“ ”
boshqaruvchilik xususyatini siqib unga belgi va tobe`uzvlik
“ ” “ ” “ “ ’ ’
xususiyatini yuklaydi. 1. Yemas yerga ot bitar , ichmas yerga suv bitar .
(Maqol).2. Suvni sep singar yerga, so`zni qil sing`ar yerga.(Maqol). 3. Zavol
ko`rma hech qachon, zavol bilmas shu yoshing bilan. 4. Ko`rinmas bola
oyoq ostida.(maqol) 5. Mening bu olamda o`z aytar sozim, va o`zim
–
sig`mar mozorlarim bor.(A.Oripov)
- Mish sifatdoshning tarixiy shakli kesim orqali anglashilgan harakatga
nisbatan amalgam oshirilgan, sodir bo`lgan harakat ma`nosini ifodalaydi.
Hozirgi o`zbek adabiy tili uchun bu shakl me`yoriy shakl sanalmaydi.
Ammo o`zi qo`shilgan leksema ma`nisidagi sifatdosh shakli ekanligini inkor
etib bo`lmaydi.Masalan: Kelin bo`lmish qiz qushni qishloqdan ekan. Bu
shakl ayrim so`z turkumida lug`oviy ma`nosiga ta`sir darajasining oshishi
bilan soz yasovchilik kasb etib, ajralmas holga kelib qolgan: O`tmish
yayot!, o`tmish, qilmish,kechmish kabilarda aminsiz. A yasovchi bunda ham
(a)r
– shakli haqidagi fikr o`z ifodasini topadi.
- ajak, -asi,-gasi, -(u)vchi affikslari . Sifatdosh shakli sirasiga kiritiluvchi –
ajak, -asi, -gasi , ko`rsatkichi arxayik ko`rsatkich, o`zbek tilining tarixiy
taraqqiyoti natijasida bu shakl ayrim so`z turkumida hozirda deyarli
ajralmas holga kelib qolgan. Fe`l o`zak negiziga qo`shilib yangi lug`oviy
shakl hosil qilolmasligi sababli u unumli sifatdosh hosil qiluvchi sirasidan
chiqariladi, - ajak, -asi, -gasi shakli ayrim o`rinda so`z lug`oviy ma`nosiga
jiddiy ta`sir etishi bilan lug`oviy shakl yasovchilikdan begonalashib turadi:
Kelajak (hayot) , kelgusi (yil), bo`lg`usi (ona), kelasi (oy) kabi. -(u)b chi
ko`rsatkichi so`z shakl hozirgi o`zbek tilida va hatto biz tadqiq ob`ekt
qilib tanlagan Talvasa da nisbat ko`p ko`zatiladi:
“ ” Izlovchi (kishi), yasovchi
(qo`shimcha), bichuvchi (qiz), Qo`shiq aytuvchi (bola), kechikib keluvchi
(o`quvchi) va hakozo.Ayrim ishda bu ism faol deb talqim qilinadi va
sifatdosh doirasidan chiqariladi. Ammo ba`zan bu shaklga nisbatan so`z
yasovchi atamasini qo`llash xato bo`ladi: Xorazmiyning ilmiy mersi,
Bellining qobiliyati haqida soatlab hikoya qiluvchi o`quvchidan chuchisa
arziydi (b. 127).

Demak, yuqorida sanab o`tilgan (a)r , mas, -mish, -ajak, -gasi, -asi–
shakli kabi. (u)b
– chi shakli ham hozirgi kunda ba`zan tom ma`nodagi
lug`oviy shakl hosil qiluvchi (kechikib keluvchi bolalar soni kamaydi),
ba`zan lug`oviy ma`noga ta`sir etish darajasining kuchsizligi bilan so`z
yasovchiga (izlovchi kishi, haydovchi kishi) yaqinlashib keladi. Hozirgi kunda
ot turkumi doirasida o`rganilayotga saylovchi o`qituvchi,
boshlovchi,bog`lovchi, tuslovchi,o`quvchilarligi tarixan sinfdoshdan o`sib
chiqqan, ya`ni sifatdoshining substantivatsitsiyalashuviga tamoman otga
ko`chishiga saba bol`gan.Chunki
39
yuqoridagi birlikda harakat ma`nosiga qaraganda shaxs ma`nosi ustunlik
qilmoqda.
-gan affiksi . Hozirgi o`zbek adabiy me`yori uchun tom ma`nodagi
sifatdosh shakli sifatida – gan, -yotgan, -adigan, -udigan , ko`rsatkichini barcha
olimlar tan olishadi. Bu shakl yuqorida ko`rib o`tilgan (
– a)r, -(u)vchi , -
ajak, -igasi, -asi shaklidan farqlanib, o`z lug`oviy ma`nosini yangilamaydi,
lug`oviy shakl hosil qiluvchi sifatidagina ishlatiladi, xolos. Shu sababli
haqiqiy sifatdosh sifatida - gan , (yetgan,-adigan, -ydigan ) shakllari tan olinadi.
Shu sababli bo`lsa kerak, Talvasa da sifatdoshning bu shakli va uning
“ ”
ko`rsatilgan bvariantlari mahsuldor qo`llaniladi.
Ma`lumki – gan ko`rsatkichiga o`tgan zamon ma`nosini ifodalovchi shakl
sifatida qaraladi. Lekin u zamon ma`nosini ko`rsatuvchi – yotgan, -adigan, -
ydigan shakliga shu ma`nosi bilan o`tmaydi. Har uchala ko`rsatkich bir-
biridan zamon ma`nosi bilan farqlanganligi va shu zamon kesimiga
nisbatan belgilanuvchi nisbiy zamonga aylanganligi sababli u sifatdosh
shaklining zamon bilan farqlanuvchi ko`rinishi sifatida qaraladi.
- gan ko`rsatkichi bilan shakllangan sifatdoshning ma`noviy xususiyati
asosida kesimdan anglashilgan hatakatdan ilgari sodir bo`luvchi harakatni
predmetni atributiv belgisi sifatida ifodalash yotadi 1
. Kesim chegara fe`lidan
boshqa fe`l bilan ifodalangan harakat bilan qariyb ayni bir vaqtda yuz
beradi.
Ammo sezilmas darajada bo`lsa-da , ketma ketlik uqilib turadi.
–
1. Tepib o`ldirilgan odamning chaqnagan ko`zlari unga uyqu
berarmidi?(b.108).

2. . Mung`ayib o`tirgan kelin ham xandon otib yubordi (b.109).
- gan shakli sifatdoshdagi harakat ma`nosi o`tgan zamonga o`tib uning
natijasining davomiyligini ifodalaydi. Ayniqsa , yot, tur, o`tir, yur kabi
holat fe`liga qo`shilganda mazkur shakl yuqoridagi ma`noni yuzaga
chiqaradi.Bu holat fe`lning lug`oviy ma`nosiga ham bog`liq bo`ladi,
albatta. Sof o`tgan zamon: 1.Asror kecha deskatekaga
ketayotganda Dilfuzaning o`zidan Tarbiyaviy soat bo`lib o`tganim“ ”
yetmagan edi.(b.115).Hozir o`zini tutdi, kulimsiragan kishi bo`lib,
unga yuzlandi. (b.103).
Harakatning o`tgan zamonga oid bo`lib natijasining davomiyligini: 1. Ular
orasida jiyagi yeyilib ketgan duppi kiygan Valini ko`rib qoldim (b.183). 2.
Anovi qorin o`yin qilayotganlar orasida bormi oshnalari? (b105). 3. Soli
Murodov xayr ham demay, o`ziga qaytayotganida mama roza ning
“ ”
telefonini bermoqchi bo`lgan yigit unga rubaru bo`ldi (b.106). 4.
Ustozingdan kuzatayotgan Tal`at qorin o`yinini bas qilib,uning izidan yurdi
(b.106).
Yuqoridagi misoldan fahmlash mumkinki , - gan shakli sifatdosh fe`llik
xususiyati-harakat , zamon (o`qigan. o`qiyotgan, o`qiydigan) bo`lishsizlik
(o`qilmagan kitob), nisbat(o`qilgan, o`qitgan). harakat tarzi (qo`rqib ketgan
1. O zbek tili grammatikasi. 1-tom. Toshkent, Fan , 1975 yil, B374.
’ – “ ”
40
bola) ma`nosini o`zida saqlaydi. Ammo kommunikatsiya jarayonida
reallashganda sifatdosh shakli yondosh hodisa ta`sirida yuqoridagi fe`llik
xususiyatini kuchsizlantirib tobe uzviylikka moslashib belgi bildiradigan
“ ”
so`z-sifat maqomiga ega bo`ladi.Shakl so`zining atash semasiga ta`sir
qilishi bilan vazifa semasini yangilaydi, ya`ni sifatdosh shaklidagi fe`l
boshqaruvchilik xususiyatini kuchsizlantirib o`zidan keyin kelgan so`zga
tobe uzv sifatida bog`lanadi va gapda sifatdosh-aniqlovchi(fe`l kesimga
bog`langanda vaziyat kabi) vazifasida keladi. O`z ma`no mohiyati bilan
belgi bildiradigan so`z-sifatning so`rog`ini qabul qiladi:Senga nima bo`ldi?-
t ashvishlangan Munira shunday deb o`g`lining sochini mehr bilan siladi
(b.110). Sohilda Bozorning diqatini tortadigan ortiqcha narsa ko`rinmadi
(b.112). Tirjayib turgan bufetchini ko`rgan Qamariddinning ensasi qotdi
(b.118). Kayfda esdan chiqaribdi. Qancha edi?-Qamariddin chuntagidan

g`ijimlangan pul chiqarib unga uzatadi,-ma, keragini o`zing sanab ol
(b.119). Sen ham ertalabdan ichadigan alkash deb o`ylaysanmi? (b.119).
- yotgan shakli sifatdoshdagi harakat holatining davomiyligi hozirgi zamon
ma`nosi , asosan ,- yot elementining ma`noviy xususiyati asosida bo`ladi , -gan
qismi esa atributiv belgi ifodalash va keyingi so`zga bog`lash vazifasini
bajaradi.
- yotgan shaklining ma`noviy mohiyati doimiy harakat holatini narsa-
shaxsning belgisi sifatida ifodalashdir. 1.U titrab ketayotgan barmoqlari
bilan og`zini to`sdi.(b.109). 2. Osmonda nur sochayotganni ko`rib
ajablanmagani kabi Qamariddinga qulday tobe ekanida ham hayrin
bo`lmadi (b.115). Raqsga tushayotganlar tomonga tikildi (b.90).
-adigan, -ydigan shaklining ma`noviy mohiyati doimiy harakat
holatni narsaning atributiv belgisiga aylantirishdir. Ya`ni fe`lni nutqqa
harakat bo`yog`ini kuchsizlantirgan va belgi attenkasini berishga“ ” “ ”
moslagan holda , voqealantirish. Bu shakldagi zamon ma`nosi doimiy
harakat-holat ifodalash -uning tarkibiy qismi bo`lgan – adi ning qadimda
holat fe`li bo`lganligiga borib taqaladi. Mazkur shaklli sifatdoshdan oldin
yoki keyin , ba`zan u bilan bir paytda yuz berishi mumkin. 1.Shamsiya
opa piyolaning og`zicha keladigan kulchani beshik boshiga qo`ydi (b.112).
3. Yoqmaydigan hech narsa yegani yo`q (b.121). 4. Chiqmagan jondan
umid (b.124).
- gan, -yotgan, adigan shakli lug`oviy shakl sifatida o`zi nutqda
voqealantirilgan so`z ma`nosidagi harakat bildirish va boshqaruvchilik
“ ” “ ”
bo`yog`ini xiralashtirib, unga sifatlik belgisini beradi. Ammo takror bo`lsa-
“ ”
da , aytib o`tish kerakki , bu o`zgarish leksema ma`nosiga ta`sir etmaydi,
balki uning nutqidagi tajallusini turli tomondan modefikatsiyalaydi, xolos.
Sifatdosh shakli talqinini umumlashtirgan holda aytish mumkinki , barcha
sifatdosh shakl ko`rib o`tilganidek, bitta umumiy ma`no harakatni
–
atributiv belgiga aylantirish va uni otga (qisman fe`lga) bog`lash belgisi
ostida birlashadi. Ammo har bir shakl jumlaga bog`liq ravishda tirli
yondosh hodisa ta`sirida o`ziga xos xususiyatga ham ega bo`ladi. Masalan:
Kesimdan anglashilgan harakatdan oldin sodir
“
41
bo`lishi belgisi
“ – gan shakli uchun ijobiy, - yotgan , -adigan, -ydigan shakli
uchun majhul davomiy zamon belgisi esa - adigan, -ydigan shaklida musbat
ko`rinishda , qolgan shakl uchun majhul, davomiylik belgisi
“ ” – yotgan

shaklda ijobiyligi bilan boshqa shaklga zidlanadi. Bu chizmada quyidagicha
berish mumkin.
Kesimda anglashilgan harakatdan oldin sodir bo`lish“ ”
+ 0
-gani -yotgan, -adigan, -ydigan
davomiylik
“ ”
+ 0
-yotgan -adigan, -ydigan
Sifatdosh shaklining so`z lug`oviy ma`nosiga ta`siri , ravishdosh shakliga
qaraganda jiddiyroq . Buni ayrim sifatdosh shaklining (- ar, -mas, -mish, -
ajak, -gusi, -asi, -(u)vchi ) bugungi kunda tayyoricha sifat yoki otga
ko`chganligi bilan asoslanadi (o`tish, chopar, qilish, kelajak, izlovchi,
bog`lovchi).
Aniqrog`i, sifatdosh hosil qiluvchi ,ravishdosh hosil qiluvchiga qaraganda
so`zning atash ma`nosini , ya`ni asosiy fe`lning harakat belgisini ko`proq
“ ”
siqadi va natijada ayrim holda harakat belgisini tamoman so`nib
“ ” “ ” “ ”
shaklining tizimidagi boshqa a`zolaridan yana bir farqi otlashish
xususiyatiga ega ekanligida . Otlashgan sifatdosh ham otlik , ham fe`llik ham
sufatlik belgisini namoyon qiladi va gapda :
1) ega bo`ladi: O`lgan kelmas, ochgan yonmas.(maqol).
2) to`ldiruvchi bo`ladi: Yo`l yurganga qisqarar. (maqol).
3) kesim bol`adi: Ayolning o`ttizga kirgani oltin bo`lgani. (maqol).
–
4) Qaratqich bo`ladi: Ko`rmaganning ko`rgani qursin-kabi vazifalarda
keladi.
Ko`rib o`tilganidek, sifat o`z mikrotizimi ichida sifatlik belgisini
barqarorlashtirish va fe`lni otga (qisman fe`lga) tobe uzv sifatida bog`lash
belgisini muayyanlashtirish jihatidan emas, balki zamon, harakat tarzi
kategoriyasi uchun kategorial , sifatdosh uchun monokategorial bo`lgan
ma`noni ifodalash jihatidan farqlanadi. Sanab o`tilgan , - gan, -yotgan, -
adigan, -ydigan shakli turli xil sifatdosh emas, balki turf kategoriyaning

bitta Tursunov I., Muxtorov J., Raxmatillayev Sh. Hozirgi o zbek adabiy’
tili _ Toshkent, O zbekiston , 1992, B.352:
“ ” ’
________________________________________________________________
1. Mingliyev B., Abuzalova M., Hozirgi o zbek adabiy tili Qarshi
’ –
Nasaf , 2005, B.96-97:
“ ”
2. Raxmatullayev Sh, Hozirgi O zbek adabiy tili- Toshkent,
’
Universitet , 2006, 174-175 b.
“ ”
3. Zamonaviy o zbek tili. 1- jild, Morfologiya. Toshkent
’ –
Mumtoz so z , 2008, 304-b va b.
“ ” ’

42
shakli sifatida namoyon bo`lgan sifatdoshning zamon , harakat tarzi kabi
boshqa kategoriyaga xos ma`no bilan farqlanuvchi ko`rinish . Shu
sababli sifatdoshni alohida grammatik kategoriya sifatida baholashga
asos yo`q .
Aytilganlardan aniq bo`ladiki , sifatdosh otdan anglashilgan harakat
belgisini bildiradigan fe`l shakli bo`lib, u
– gan,-yotgan, -adigan, -ydigan, -
r(ar), -gusi, -asi kabi shakl yasovchilar bilan adabiy tilda ham, bizning
tadqiqot ob`yektimiz bo`lgan Talvasa da ham mavjud. Sifatdoshlar
“ ”
o`zicha zamon ko`rsada olmaydi. Barcha sifatdosh shakli harakar
“ ”
atributiv belgiga aylantirish va uni otga (qismab fe`lga) bog`lash belgisi
ostida birlashadi.
Ammo sifatdosh o`ziga xos belgiga ham ega bo`ldi. Masalan: - gan shakli
kesimdan o`tgan sodir bo`lish belgisiga ham ega, ammo
- yotgan, -adigan, -ydigan shakli bu xususiyatga ega emasligi bilan ajralib
turadi.
Sifatdosh shakli gapda otlashish xususiyatiga ham ega bo`ladi va
gapda ega, kesim, to`ldiruvchi, qaratuvchi kabi vazifalarni ham bajaradi.
II. 3. Talvasa da gi o`zgalovchi grammatik kategoriyasining harakat nomi
“ ”
shakllari va ularning o`ziga xos xususiyatlari.

Fe`lning otga xos vazifada qo`llanishi uchun xoslangan shakli harakat nomi
deb yuritishi adabyotlarda qayd etilgan 1
. 1. Professor Sh. Rahmatullayev o`z
darsligida yozadi. Adabiyotlarda fe`lning otdosh shaklini Harakat nomi deb“ “ ”
yuritishi o`rinli emas, chunki predmetning nomi deb otleksemaning o`zi,
pretmetga xos sifatiy belgining nomi deb sifat leksemaning o`zi aytgandek,
harakatning nomi deb fe`l leksemaning o`zi aytilishi to`g`ri . Fe`l turkumi
doirasidagi ushbu shaklni sifatdosh ravishdosh terminlari qatori otdosh shakl
deb nomlash mantgan to`g`ri bo`lad 2
. 2. Boshqa adabiyotlarda, hatto 2008-
2009-yillarda nashrdan chiqqa adabiyotlarda ham fe`lning bu shakli Harakat
“
nomi deb nomlanganligini hisobga olib, biz ham bu shakl nomi Harakat
” “
nomi deb atashni ma`qul ko`ramiz.
”
Fe`lning harakat nomi shakli adabiy tilda – sh, -(ish), -moq, -(u)v shakl
yasovchilar bilan yasalishi deyarli barcha adabiyotlarda ko`rsatilganidek, biz
tanlagan Talvasa da ham huddi shu shakl ko`rsatgichlar bilah harakat nomi
“ ”
shakllar yasalganligi aniqladek.
Tohir Malikning Talvasa romani matnida ham fe`lning harakat nomi
“ ”
shakli (i)sh, -(u),-moq
– affikslari yordamida yasalishi mavjud. Bu hol adabiy
tilda ham
1. Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A., Rasulov I.,
Doniyorov X., Hozirgi o zbek adabiy tili. 1-qism. Toshkent,
’ –
O qituvchi , 1980. B.372.
“ ” ’
2. Rahmatillayev Sh. Hozirgi adabiy o zbek tili. Toshkent,
’ –
Universitet , 2006 B.174
“ ”
43
shu holdadir. Bu shakllar harakatning bajarilishi va u bilan bog`liq bo`lgan
boshqa ma`nolarni bildirmaydi, balki harakat- holatning nomini bildiradi,
harakat- holatning atamasi bo`ladi. Shu sababdan otlarga xos grammatik
ko`rsatgichlarni
qabul qila oladi va gapda otlarga xos vazifalarni bajaradi. Masalan: A`zoi
badanining qaqshab og`rishi uning ohgiga xira tortadi (b.4). Shu
amalgina unga ayni damda halokat berishi mumkin edi.(b.4). Ikki jonning
o`limdan so`ng kimsasiz qoladigan uyga uzoq vaqt hukmronlik qilish sukunat
uchun ulug` ne`mat emasmi? (b.5). Biroq oradan daqiqa o`tmay xumor azobi
uni yana birovga oldi.(b.5). Avvalgi yig`inda toj kiydirishgan bolani o`g`ri
deyishga ham tiling bormaydi (b6).

Harakat nimi shakllarining har biri o`ziga xos xususiyatlari bilan bir-
biridan farqlanishi asar matnida ham mavjud.
-( i)sh affiksi bilan yasaluvchi shakl quyidagi xususiyatlarga ega:
1. Harakatning nomini bildiradi,uning atamasi hisoblanadi: Shuning
uchunmikin, bolalarni mashqlarga jalb etish avvalgi yillarga nisbatan
og`irroq kechardi (b.12). Yuragi o`sha kunlarning tezroq kelishini istardi
(b13). Kuzda Asror o`qishini litseyga ko`chirganiga yoki seni yaxshi“
ko`raman , deyishga jur`at qilolmasin (b14).Nimadan qo`rqishni o`zi ham
”
bilmaydi (b.15).
Anhor mavjlariday tinimsiz hayol ,
Yana uoz qushiga chorlar sevishmak
Eshigin chertaman ,chopib chiqar lol
Tushinar buni kim sevib, sevilsa (b15).
3.Ish mashg`ulot ma`nosini bildiradi: Sug`orish, pardozlash, yuvish,
o`tkazish,yig`ilish, qurilish, o`tish kabi: U yerlarni sug`orish , shurni yuvish,
urug`chilik masalalari bilan shug`ullanish kabi ishlar bilan qand edi (b.43).
Maktabda xayrlashuv kechasini o`tkazish muzika o`qtuvchisiga topshirilgan
edi(b.19). Asror bu qarashning oqibati yaxshilik bilan tugamasligini tushinib
g`ijindi (b.16). Bilib qo`y: maktabdagi o`qishingni eplab olmaguningcha ring
tovshingga ham kirmaydi, bu-bir (b.20).Bu mahalla uy qurishi , usta ishlatish
azobi nima ekanligini yaxshi biladi(b.23) kabi. Keltirilgan misollardagi
sug`orish, yuvish, shug`ullanish, o`tkazish, qarash, o`qish, qurilish, ishlatish
harakat nomining - sh,-ish shakllari bilan yuzaga kelgan variantlari biror
mashg`ulot nomi ekanligi gap tarkibidagi ma`nosidan anglashib turibdi.
3.Odatdagi ot ma`nosida qo`llanishini ham asar matnida uchratdik. Masalan:
chopish, kelish, yig`ilish, o`tirish kabi. Sarotonning yaxshi kelishi . Xalqimiz
hayotida yaxshi iz qoldiradi(b.47). Asrorning jilmayishi Dilfuzaning ko`nglini
yoritibyubordi (b.49).Bu gaplarning barchasi mish-mish bulog`ida suv ichgan
bo`lsa-da, atrofdagilarning qiziqish tashnaligini qondirishga kifoya qiladi
(b.23). Lekin kalandimoq odamning uyga piyoda kelish boshqa-yu, oq
Mersedes dan tushub
“ ” kelishi boshqa (b.26). Shunday bezanib yuvuvchining
kamtarligi haqida gapirish esa ahmoqlikdan bo`lar edi (b.28).

-(i)sh affiksi bilan yasaluvchi harakat nomi shaklining – lik affiksi bilan
qo`llash hollari ham asar matnida uchraydi. Borishlik, qorishlik, kelishlik,
yurishlik kabi.
44
Masalan: Ammo aytishlikka bo`lmasa imkon, mana bu yomon (b.43).
Masalan: Ammo aytishlekma bilmasa imkon , oanjaralar bilan ixota
qilishlikdan maqsad biron nimaning daf qilinishidan saqlanishdir (b32).
–
Mana shunday hollarda ham 3-bandda ko`rsatilgan ma`no ifodalanganligi
aniq sezilib turibdi. Lekin affiksini qolgan hozirgi o`zbek adabiy tili
uchun normal holat emasligi sezilib turibdi.
-(i)sh affiksi yordamida yasalgan harakat nomi shakli egalik affiksini olib,
tartib son bilan qo`llanganda , o`tgan zamon yoki hozirgi zamonshakliga
xos ma`no anglashiladi. Masalan: Toshgulning aytganiga u noiloj ko`nishi
mumkindir. (b.42).
Bu asnoda ko`p kallalar burilib, o`rniga saroymonand imoratlar
qurilishi boshlanib ketdi(b.44). Bo`ron sherigining betoqatligini birinchi
ko`rishi (bn47). Bu misollardagiharakat nomi shakllari egalik affiksini olib
qo`llanganligi aniqdir.
Aytilganlardan qat`iy nazar, ko`rib o`tilgan hollardagi harakat nomi
shaklini zamon ma`nosini ifodalovchi shakl deyishga asos yo`q.
-(i)sh qo`shimchasi bilan yasaluvchi harakat nomi shakli ko`plik egalik va
kelishik affikslari bilan qo`llangamda , bu affikslarning ma`nosida deyarli
o`zgarish bo`lmaydi. Faqat o`rin-payt keilishigi shaklida qo`llanganda , fe`l
semaktikasi va o`rin-payt kelishigi shaklining ta`sirida harakat nomi
shaklining yangi bu xususiyati kelib chiqadi.
Ma`lumki, harakat nomi shaklidagi fe`l ham(fe`l
bo`lmaganligidan)harakat-holat bildiradi.Bu shakldagi fe`l payt bildiruvchi
– da affiksi bilan qo`llanganda , harakat-holat payt(vaqt)ma`nosi bilan
bog`lanadi.Natijada bu harakat holat jarayon holatiga , dinamik holatga
–
o`tadi. shuning uchun o`rin-payt kelishigidagi harakat nimi nazorat-
holatni dinamik
tarzda ifodalovchihozirgi zamon sifatdoshining o`rin-payt kelishigidagi
shakli shakli bilan almashtirish mumkin: Kelishda, -kelayotganda , -
kelayotgan vaqtida kabi: Obqatdan keyin soraydi (b.49).Shundan so`ng
butun hayoli bu yerdan chiqishda , qochishda bo`ldi (b.53). Harakat

nomining -(i)sh shakli yordamida yasaluvchi ko`makchilar bilan ham keng
qo`llaniladi va bunda maqsad, vaqt, birgalikda kabi turli ma nolar’
ifodalanadi; o qish uchun, o`qishdan avval, o`qish bilan
’ kabi.
-(u)v affiksi bilan yasaluvchi shakl .Harakat nomining bu turida fe`l undosh
bilan tugagan bo`lsa, u unlisi orttiriladi: bor-boruv . So`z oxiri I bilan tugagan
bo`lsa, I tovushga, a tugagan bo`lsa, a tovushi o tovushga o`tadi: o`qi-o`quv,
ishla-ishlov.
-(u)v shakli harakat nomi (i)sh
– shaklli harakat nomi shakliga nisbatan asar
matnida ham adabiy tildagiday kam qo`llanishini kuzatdik. Bu vazifada
qo`llangan o`rionlarda hamma vaqt (i)sh
– affiksi bilan yasaluvchi shaklni
ishlatish mumkin. Masalan: Biron ishga aralashuvni ham, chiqib ketuvni ham
bilmay qoldi (b.49).
-(u)v affiksi bilan yasluvchi shakl ko`proq ot ma`nosida qo`llaniladi.Lekin
shunday hollarda uning o`rniga (i)sh
– affiksi yordamida yasaluvchi shaklni
bemalol qo`llash mumkinligini asar matni maqullaydi.Masalan, u bilan
birinchi
45
marta uchrashuvi , birnchi bor so`zlashuvi bo`lsa ham, o`zaro jiddiy bir gap
bo`lganicha yo`q(b.59).
-(u)v affiksi yordamida yasalgan harakat nomining ayrim butunlay otga
ko`chgan (ot turkimga xos so`z) bo`ladi: salvo, chanqov, qistov, o`quv kabi.
- moq affiksi bilan yasaluvchi harakat nomi shakli. Bu shakl (u)v
– affiksi
yordamida yasaluvchi shaklga nisbatan ham kam qo`llanladi. Bu holni Tohir
Malikramani Talvasa matnida ham kuzatdik. Masalan: Odamlarni
“ ” kesmoq,
osmoq , tieiklay kuydirmoq (b.71).
…
Bu shakl ma`no jihatdan (i)sh
– va (u(b) affikslari yordamida yasaluvchi
shakldan o`ziga biror o`ziga xos ma`nosi bilan farqlanmaydi(otga ko`chgan
holati bundan mustasno). Shuning uchun ham
– moq affiksi ko`rsatkichi
yordamida yasaluvchi shaklni qo`llasa bo`laveradi. Shuning uchun bo`lsa
kerakki, -moq shakli harakat nomi Talvasa da qo`langanini deyarli
“ ”
uchratmadik.
Harakat nomining uchala shakli ham bo`lishsizlik ko`rsatkichi – ma
affiksini adabiy tilda ham, asar matnida qabul qilgan holati

ishlatilmagan. Darhaqiqat harakat nomi shaklning bo`lishsiz shakli - ma
affiksi bilan yasalmaydi, balki harakat nomining bo`lishsiz shakli
yasovchisi – maslik affiksi sanaladi. Bu tasvir matni ham to`la tasdiqladi.
Shuning uchun asar matnida adabiy tildagiday harakat nomining -(i)sh -
(u)v, -moq shakllari uchun bo`lishsiz shakli yasovchisi bittagina maslik–
dan iboratdir. Masalan: O`qimoq- o`qimaslik,
o`qish-o`qimaslik, o`quv-o`qimaslik kabiholda qo`llaniladi. Bu shakl
yasovchisi asarda ham harakat nomidan bo`lishsiz shakli uchun yagona(-
maslik) norma sanaladi.
Fe`l leksema nutqiy aloqada rasmiylashar ekan, aaytilganidek,
o`zgalovchi kategoriya shaklidan birini qabul qilishi shartligini asar matni
ham tasdiqladi. Fe`lni nutqqa olib kiruvchi shakl orasida harakat nomi
alohida o`rin tutadi.Ko`rib o`tilgan ravishdosh va sifatdosh shakli
kommunikatsiya jarayonida fe`lni fe`llikdan uzoqlashtirib unga tobe
“ ”
uzvlik mohiyatini bergan holda o`zidan keyingi so`zga bog`lash vazifasini
yuklasa, harakat nomi shakli esa fe`llikni kuchsialantirish uchungina
xizmat qiladi. Ammo shuni aytib o`tish kerakki, bu shakl vositasida
nutqda reallashgan fe`l o`z fe`llik belgisini sifatdosh va ravishdoshga
qaraganda ko`proq xiralashtiradi, ya`ni harakat-holat belgisi kuchsizlanib,
predmetlashish -gapda otga xos belgi bilan sintagmatik munosabat hosil
qilish kuzatiladi. Harakat nomi shakliga nisbatan qat`iy predmetlashish
“ “
qo`llash mumkin albatta. Chunki mazkur shakl fe`llik belgisini (nisbat-
o`qish, izlanish, qisman bo`lishsizlik-istamaslik, chekmaslik) ham o`zida
saqlab qoladi.
O`zbek tilshunosligida harakat nomi shakli quyidagi shakl
yasovchilar yuzaga keltiradi. Bu holni Talvasa matnida ham ko`zatish
“ ”
mumkin: -(u)b, -moq, -ganlik, -(i)sh larharakat nomining bo`lishli shakllarini
yasaydi.
Mavjud adabiyotlarda harakat shakli shaklining ma`noviy jihatdan
farqlanmasligi aytiladi. Ammo mazkur shaklning barchasiga nisbatan
birdek
46
yondashish ham munozarali bo`lganligi uchun har bir shaklning bu
tizimdagi o`rni haqida alohida to`xtalishni lozim ko`ramiz.

-(u)v affiksi harakat nomining tarixiy shakli xozirgi o`zbek adabiy tilida
unumli va keng iste`molli affiks tarkibiga kiritilmaydi. Mavjud
adabiyotlarda shakl harakat nomi sifatida “ (i)sh – shakliga nisbatan ancha
kam qo`llaniladi. Bu vazifada qo`llanilgan o`rnida hamma vaqt (i)sh
– affiksi
bilan yasaluvchi formani ishlatish mumkin deb ta`riflab o`tiladi.
…”
-(i)v shaklining moddiy qism lug`oviy ma`noga ta`sir kuchayishi natijasida ,
fe`l so`z shaklidagi harakat-holat belgisi , umuman fe`llik yo`qolish
darajasiga kelib, nutqda ot l;eksemaga xos xususiyatni namoyon qiladi va
bunday shaklli harakat nomi butunlay otga kuchadi: Tintuv, qidiruv, yozuv,
saylov, o`quv va boshqa. Shuning uchun bu shaklni harakat nomi shakli
tizimidan chiqarib uni tarixiy hodisa sifatida baholash na`qul ko`riladi 1
,
aniqrog`I , bu shakl hozirgi kunda so`z shakl holida otga kuchgan
– ot
leksemaga aylangan.
-moq affiksi shakli ham xuddi sifatdoshning -(a)r, -mas, -gasi, -asi, shakli
harakat nomining -(a)v kabi so`z lug`oviy ma`nosiga jiddiy ta`sir etishi
bilanlug`oviy shakl hosil qiluvchilik mohiyatini qorong`ilashtirgan.
– moq
shakli harakat nomi shakli nutqda , umuman kam qo`llanadi. Bu hol biz
tadqiq etayotgan asar matnida ham shu holdaligini angladik. O`zbek
lug`atchiligida fe`lning lug`at shakli -noaniq shaklli sifatida shatli ravishda
qoidalashtirilgan ( kelmoq, aytmoq, bilmoq, istamoq) . Harakat nomi shakli
sifatida qo`llangan holda ham ot leksemaga xos belgiga ko`proq egaligi
bilan fe`ldan uzoqlashadi. 1.Kelmoq ixtiyor bilan, ketmoq-ijozat bilan
–
(maqol). 2. Pulni topmoq oson,uni sarflay bilmoq qiyin (maqol). 3.
Yurtimizda alanga porlar sevmoq uchun, sevilmoq uchun (qushiq). Ayrim
o`rinda tamoman ot yasovchiga aylangan: topishmoq, quymoq . Shu tufayli -
moq shakli ham umuman harakat nomi shakli tizimidan chiqariladi 2
.
- fanlik affiksining harakat nomi shakli ekanligi munozarali, sanoqli
tushunchalargina unga harakat nomi shakli sifatida qaraladi. Bu shakl
jonli nutqda deyarli ishlatilmaydi. Tarixan harakat nomi va ravishdosh
farqlanmasligi natijasida vujudga kelgan. Chunki tarixan sifatdosh va
harakat nomi (kug`oviy) shakl hosil qilishiga ko`ra emas, gapdagi
vazifasiga qarab ajratilgan. Haiqatan ham, otlashgan sifatdosh shakli
harakat nomi ma`nosini voqeyalantiradi.1.O`z suyganing o`zingga suylov.
(maqol). 2. Ochoqqa alov yoqolmaganini endi ko`rdim (b.149). 3. Bu yoqlarda
obruyi baland bo`lgani bilan, begona ekanki har nafasda his qilib turar,
begona o`g`rilarning kuni tezroq bitishini ham fahmlab yurardi (b.33).

Demak, -ganlik shakli sifatosh va harakat nomining tarixan umumiyligi,
uning so`z o`zgartirish va kammunikatsiya jarayondagi farqlashini o`laroq
hasil bo`lgan shakl sanaladi. Qiyoslang : 1.U o`zini ko`rmaganlikka
1. Zamonaviy o zbek tili. 1-jild. Toshkent, Fan , 2008, 305-bet’ – “ ”
2. Zmonaviy o zbek tili. 1-jild. Toshkent Fan , 2008, B-306
’ – “ ”
47
(ko`rmaslikka, ko`rmaganga) solib turardi (b.41). 2. Aybim, og`ir
bo`lganligimu ? (b.49).
- Maslik, -ganlik ko`rsatgichiga o`xshash shakl, harakat nomi
shaklining barchasi uchun bo`lishsiz ko`rinish sifatida qo`llanadi. Har ikki
shaklda ham – lik qo`shimchasini qo`shish
harakat nomini sifatdoshdan ajratish oqibati. Jonli so`zlashuvda ham
ishlatishi bilan unimsiz shakl sirasiga kiradi. Umuman, bunday shaklli
hosilaga nisbatdan lug`oviy shakl atamasini qo`llash ba`zan xatolikka olib
keladi. Sababi, - maslik shakli lug`oviy shakl hosil qiluvchi tabiatini
qorong`ilashtirib, ayrim holatda o`zi shakllantirgan so`z shakl holida otga
ko`chib ketadi: 1. Bilmaslik ayb emas, bilishni xoxlamaslik ayb (b.57). 2.
–
Shu kuniyoq uyga qaytmaslikka qasd qildi (b.55).
Aytilganlardan xulosa qilib, hozirgi o`zbek tilda ham, shuningdek,
Talvasa matnida ham umumli va seriste`mol harakat nomi shakli sifatida
“ ”
faqat (i)sh
– ko`rsatgichini belgilash mumkin.
- (i)sh shkli harakat nomi hosil ilar ekan, fe`l o`zidangi fe`llik
belgisi-harakat holat, zamon ma`nosini nihoyatda kuchsizlantirib, nutqada
–
otga xos belgi bilan voqelanadi: 1. Kekkayish sahroda yurgan norga yarashadi
(b.61). 2. Yuzini yerga qaratish bunan ortiq bo`ladimi(b.69).
Maskur shaklli harakat nomi to`la-to`kis turlanish xususiyatga
ega, unda ravishdosh va sifatdoshdagi kabi bog`lanish yoki tobelanish
kuzatilmadi. Nutqda rasmiylashganda ham bu shakli leksemasiga xos unsur
bilan qo`shnichilik (sintagtik) munosabatda bo`ladi. 1. Qo`rqaman deb
yig`lashimga qaramay men yolg`iz qoldirdi(b.67). Bizning vazifamiz qozonga
shovli tashlab, shu gaplarni ajatib olish (b.26). Bu gaplarni barchasi mish-

mish bulagidan suv ichgan bo`lsa-da atrofdagilarning qiziqish tashnaligini
qondirishga kifoya qilardi (b.23).
Xulosa qilib aytish mumukinki, harakat nomi shakli sifatda
ajratilayotgan (i)sh– ko`rsatgichi fe`lni nutqda voqelantirish jarayonida asos
fe`ldagi harakat-holat belgisini so`ndirib, uning o`rnini predmetlik belgisi
“ ” “ ”
bilan to`ldiradi.Ayrim o`rinda so`z lug`oviy ma`nosiga ta`sir ancha jiddiy tus
olib, harakat nomi so`z shakl holida ot leksemaga xos belgini nomoyon qiladi,
otga ko`chaadi. Hozirgi kunda yasama ot sifatida sanaladigan urush, qurilish,
ogohlantirish, kirish, turlnish kabi hosila tarixan harakat nomi shakli
bo`lgan. Akademik grammatikada ot yasovchilar sanab o`tilar ekan, - moq, -
mak, -(i)sh, -(u)v shakli ham bu sirga kiritilib, hozirgi o`zbek tilda
…”
asosan harakat nomi yasaydi deyiladi
” 1
.1. Harakat nomi sirasini ko`rib o`tib
xulosa qila olamizki, hozirgi o`zbek adabiy tilda me`yoriy harakat nomi shakli
sifatida, asosan, -(i)sh shaklini ko`rsatish mumkin. Bu hol Talvasa matnida
“ ”
ham shunday.
Harakat nomi shakli o`zid fe`lning tasniflovchi nisbat, qisman
bo`lishsizlik ma`no va shaklini saqlay oladi: O`qitishning samaroorligini
oshirish , ozoda keyinish, ko`rinmaslikka harakat qilish kabi.
__________________________________________________________________
1. O zbek tili Grammatikasi. 1-jild. Toshkent, Fan , 1975, B.255
’ – “ ”
48
Shaklning so`z atash ma`nosiga ta`siri o`zgaruvchi kategoriyasining boshqa
shakliga qaraganda kuchli, bu bu ta`sir vazifa ma`nosini ham o`zgartiradi.
Istalgan harakat nomi shakli nutqda rasmiylashar ekan, ot leksemaga xos
“ ”
unsure bilan qo`shnichilik munosabatida bo`ladi erkin turlanadi, nomlash,
mavhimlashish ma`nosi kuchayadi va gapda otga xos vazifa -
ega,to`ldiruvchi, qaratqich aniqlovchi vazifasida keladi: 1.Odam sedan
og`ishi hech gap emas ekan (b.71).2. Iltijoli termulishini qara (b.47). Uydagi
sirni ko`chga olib chiqishni nima keragi bor (b.72).
Harakat nomi shaklining barchasi bitta umumiy ma`no- fe`lni
“
predmetlashtirish holatda nutqqa olib kirishi- ostida birlashib, nutqiy
”
qurshov ta`sirda otlik belgisini namoyon qilgan holda ishtirok etadi. Har bir
shakl o`ziga xos umumiy Grammatik ma`no asosida farqlanmaganligi bois
harakat nomi shaklini ham alohida paradigma sifatida baholashga asos yo`q.

II.4.O`zgalovchi kategoriyaning o`zgalovchi paradigmasi.
O`zgalovchi kategoriyasi elementining tizimda tutgan mavqei qanday
belgilanadi? Shu vaqtga qadar fe`lga bag`ishlangan tadqiqotda ular:
harakat nomi , sifatdosh, ravishdosh 1
, sifatdosh, ravishdosh, harakat
nomi 2
,ravishdosh, sifatdosh,harakat nomi tartiblarida 3
berib kelingan. Har
uchala tartibda ham ma`lum bir asos mavjud. Ta`kidlash lozimki, mazkur
sirada fe`lning kesim shakli kelishik kategoriyasi tomonidan to`la tukis– –
qamrab olmaganligi sababli alohida ajratilmagan. Harakat nomi shaklining
bu siraning boshida qo`shilishining ilmiy asosi shakli o`zbek tilshunosligi
XX asrning boshida Yevropa grammatik tahlil usuliga o`tgach, fe`lning
bosh shakli sifatida infinltiv (harakat nomi) shaklini o`zlashtirdi. Shu
sababli harakat nomiga fe`lning bosh shakli, atov shakli mavqei beriladi,
lug`atda ham fe`lning bosh lug`oviy shakli sifatida harakat nomi shaklini
berish odat tusiga aylandi .Vaholanki , XX asrgacha arab lingvistik
an`anasi izidan borgan turkiyshunoslikda fe`lninmg bosh ( lug`oviy-
lug`atda beriladigan) shakli sifatida aniq nisbat xabar mayli , aniq o`tgan
zamon, uchinchi shaxs
birlikda son shakli qabul qilingan edi. Shuning uchun
Maxmud Qashqariy( XI asr) dan boshlab , Fatx Ali Rojariy
davri ( XX asr) gacha lug`atda fe`l o`qiydi, yozdi, keldi shaklida berilar
edi. Fe`lning bosh shakli sufatida lug`atda hatakat nomi shaklini berish
Yevropa tilshunosligidan ko`chirmaslik, o`qiydi, yozdi kabi yuqorida
keltirilgan shaklda berish esa flektiv tabiatli arab tilshunosligiga egashish.
________________________________________________________________
1. Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A., Raulov I., Doniyorov
X. Hozirgi o zbek adabiy tili. Toshkent, 1980, B.372
’
2. O zbek tili grammatikasi. 1-tom, - Toshkent, Fan , 1975, B. 510-528
’ “ ”
3. Mingliyev B.R. Morfologik vositalarning ma naviy xususiyatlari va
’
sintaktik imkoniyatlar. filologiya fanlar nomzodi, dotsent. B.75-121.
–
49
Turkiy fe`lning aggiyutinativ tabiatidan kelib chiqiladigan
bo`lsa , fe`lning shakli sifatida tub fe`l , ya`ni fe`lning o`zak qismi ( yoz, kel,
ye, de, qo`ziq ) yasama fe`lning negizi qismi ( ishla, yasha, sarg`ay, birik,

yaltira ) berishi lozim. Jumladan, rus turkiyshunosligining yetakchi vakil
V.V.Radlov o`zining mashhur Opit slovorya tiyurksuixnarechey lug`atida“ ”
shu yo`ldan brogan edi. Tul fe`lning o`zak, yasama fe`lning negiz qismi
moddiy jihatdan buyruq mayli, ikkinchi shaxs, birlikson shaklining
qo`shimchasi ko`rinishga mos keladi. Fe`lning bosh lug`oviy shaklini
tanlashda, turkiy til tabiatdankelib chiqiladigan bo`lsa, buyruq mayli,
ikkinchi shaxs, birlik son shaklining qo`shimchasiz ko`rinishni qabuk qilish
maqsadga muvofiq. Bu talabga fe`l turi tizimda fe`lning kesimlik shakli-sof
fe`l to`la javob beradi.Shu sababli kesimlik shaklining tizimning boshda
turish har jihatdan ma`qul.
Sifatdoshning bu tizmning boshida qo`yishga ham ma`lum bir asos
mavjud. Chunki turkey tilda qadimdan hozirgacha sifatdosh, harakat nomi,
ravishdoshdan uzulmagan. E.Sevortiyan 1
, G`.Abduraxmomov 2
,
Sh.Shukurov 3
va boshqalar sifatdosh va harakat nomining tarixan bir-
biridan ajralmasligini diaxronik nuqtai nazardan asoslab bergan.
Sifatdoshning ravishdosh bilan aloqasi esa junalish, o`rin-payt, chiqish
kelishigi shakli, makon va zamon kumakchisi bilan kelgan ko`rinishi
mohiyatan ravishdosh ekanligi tadqiqotda izohlangan 1
. Bundan tashqari
sifatdoshning fe`l mayl, zamon shakli bilan aloqasi tilshunoslikda keng
urganilgan. Olimlarning yozishicha,polyak tilshunosi V.Kotvich tomonidan
“
fe`lning barcha tuslanmagan shakli tarixan sifatdoshdan kelib chiqqan
”
degan fikr ham bildirgan edi. N.A.Basnakov bu fikrining turkey tilda ham
mos ekanligini e`tirof etgan. Shu sababli sifatdosh fe`l shakli sifatida 1-
o`ringa qo`yilgan.
Ravishdosh shaklini bu siraning boshida qo`yishga ham ma`lum
asos borligini olimlar o`z ishlarida qayd etganlar. Chunonchi ular bunga
asos qilib, ravishdosh fe`lning kesim shakliga ma`no va vazifa jihatidan
juda yaqin. Turkiy tilda ot va sifat ancha rivojlangan, gibrid so`z sifatida
“ ”
baholanuvchi sifatdosh va harakat nomi fe`ldan ancha saqlab qolinadigan
shakl sifatida ravishdoshni tizimi boshqa qo`yilishni ma`qul deydilar.
Ravishdosh,sifatdosh, harakat nomi tarzida joylashtirish va fe`l
shakllarining fe`lga yaqin , undan uzoqlashishinihisobga olingan bo`ladi. Bu
tartib tizimida fe`llik ma`no va vazifasining kamayishi , ya`ni shaklning
lug`oviy ma`noga ta`sirining kuchayishi va sintaktik qobiliyatining
kuchsizlanib borishi darajasini ko`rsatadi.

1. Aytilganlardan kelib chiqib, fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi
elementi quyidagi tartibda joylashtirish ma`qul deb topishi maqsadga
mos bo`ladi: Sevortiyan E.B. Affeksiy glagolaobrazovaniya v
azarbayjanskogo yazika.
2. Abduraxmonov G .Issledovaniya no starotiyurkskomu sintaksisu (XI’
vek)-Moskva, Nauka , 1967
“ ”
3. Shukurov Sh.Sh. O zbek tilida fe l mayllari taraqqiyoi. Toshkent,
’ ’ –
1980
50
Demak, fe`l shaklining paradigmasini belgilashda bu shakllardagi
xususiyatlarini asqlanish darajasining ma`no va sintaktik funksiyasining
darajasini hisobga olingan holda belgilansa, maqsadga mos bo`lishini
ma`qullaymiz.
Umumiy xulosalar
Tohir Malikning ,,Talvasa romanidagi fe`l o`zgalovchi shakillari,
’’
ularning turlari paradigmatik tizini, o`zaro farqlari, tadqiq tarixi, har bir
shaklning o`ziga xos ma`ni va funksiyalari tadqiq etish asosida quydagi
xulosalarga keldik:
1. Yaqin yillargacha fe`lning funksional shakllar deb yuritilgan ravishdosh,
sifatdosh, harakat nomi shakllarini keyingi yillarda bir gurux tilshunoslar
felning o`zgalovchi kategoriyasi deb nomlanishi , adabiyotlarga kiritdilar.
“ ”
Bu atama hatto maktab arsliklariga ham kiritildi. Chunki ular bunday nom
bilan atash va grammatik kategoriya deb hisoblashganlarga asos qilib, bu
shakllar uchalasi ham o`zida boshqa turkumlarga xos ma`no va graammatik
xususiyatlarga egaligi umumiy grammatik ma`nosi ekanligini va grammatik
jihatdan dariqli lisuvniy xususiyatlarga, ma`noni hisobga olib grammatik
kategoriya deb hisoblaganlar. Darhaqiqat, fe`lning ravishdosh,
sifatdosh, harakat nomi shaklilarini bitta grammatik kategoriyaga
birlashtirib o`rganish to`g`ri bo`ladi. Biz bunday nomlanishni ma`qullaymiz
va ilmiy asosli degan xulosaga keldik.
2.Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi va bunga oid atamasi, bu shakllarning
o`ziga xos so`z yasovchilar, o`ziga xos ma`no va grammatik belgilarni
tilshunoslar turli tillarda turlicha nomlaganlar, turlicha mulohazalar bildirib
kelishganlar. Buni biz o`z ishimizda imkonimiz darajasida o`rgandik. Bu
atamani o`zbek tilshunosligiga professorlar H.G`.Nematov va B.R.
Mengliyvlar kiritdilar va o`z isbotlarini tavsiya etdi. Ularning isbotini ancha-

anchagina tilshunoslar ma`qul topdilar. Biz har bir lisvniy hodisa o`zining
ilmiy tadqiq tarixiga-esa, va bu tadqiqlar asosida mustaqillik yillarida
tilmizga xos grammatik hodisalar o`z tadqiqini topayotganligini qayd
etmoqchimiz.
3. Biz asar matnida ravishdoshning (i)b, -a, -y, -may, -masdan, -gancha, -–
gach, -gani, -guncha,- ganda shakllari mavjudligini aniqladik. Bu shakllarni
o`zbek adabiy tildagi shakllari bilan taqqosiy tahlil etdik. Ularning qaysilari
sar matnida mahsuldor, kamununi umumsizligi kabi statistik holatlarni ham
aniqlashga harakat qildik. Bulardan (i)b,-may,-gan
– shakllari asar matnida
eng foali deb hisoblashmizni isbotladik eb o`ylaymiz. Bulardan – a,-y, -gunch
shakl ko`rsatgichlari malum bo`lsa, - gani, -ganda unimsiz shakl yasovchi deb
belgiladik. 4.Ravishdosh yasovchilardan ganda
– shakli asarda kamroq
qo`llangan va harakatning biror chegarasini emas, balki uning sodir bo`lish
“
paytini anglatish uchun ishlatilishni aniqladik.
” – ganda shakli
lug`oviy shakl sifatida fe`lni nutqqa olib kirganda, asos fe`ldagi harakat
ma`nosi o`z o`rnini payt ma`nosiga almashtiradi. Bu shakl asar matnida kam
qo`llaniladi.
5. Asar matnida sifatdosh shakli yasovchilari sifatida
– gan , (-kam,-gan), -
r(ar) ,-(u)bchi, -mish,-ajak,-asi,-gusi shaklli ishlatilganligini belgilay oladi.
Matndagi bu shakllar adabiy tilda ham qo`llanganligini darsliklar orqali
belgiladik.
51
Bu shakl ko`rsatgichlaridan – r, -ar, -mas,-(u) bchi shakllari faol ishlatilga
bo`lsa, -mish,-ajak,-asi,-gusi shakllarining qo`llanishi anchagina nofaol
ekanligini kuzatdik.Ayniqsa,- ajak shakli deyarli qo`llanmagan.
6. (a)r
– shakli lug`oviy shakl hosil qiluvchi sifatida asar matnida o`zi
voqelantirayotgan fe`l leksemaning atash va vazifa ma`nosiga sezilarli ta`sir
etadi, ya`ni asos fe`ldagi harakat va boshqaruvchilik xususiyatini emas,
“ ” “ ”
unga ``belgi va tobe uzvlik xususiyatini yuklashi bilan boshqa
’’ “ ”
sifatdosh yasovchilardan farqlanadi.
7. Sifatdosh, otlashish xususiyatiga ega. Otlashgan sifatdosh matnida ham
otlik, ham fe`llik, ham sifatlik belgisini namoyon qiladi rau gapda ega (o`tgan
kelmas, o`chgan yonmas.(maqol), kesim (ayolning o`ttizga kirgani oltin
bo`lgani),to`ldiruvchi(yo`l yurganga qisqarar), qaratqich(ko`rmaganning
ko`rgani qursin) vazifalarini bajarishni kuzatdik.

8. Ravishdosh va sifatdosh shakli asar matnida fakir olishuv jarayonida fe`lni
fe`ldan uzoqlashtirib unga toflik maqomini berga holda o`zidan keyingi
so`zga bog`lash vazifasini yuklasa, harakat nomi shakli, esa fe`llikni
kuchsizlantirish uchungina xizmat qiladi. Ammo harakat nomi fe`l va fe`llik
belgisini ravishdoah va sifatdoshga nisbatan ko`proq xiralashtiradi, ya`ni
harakat holat belgisini kuchsizlantirib, otga xos belgini kuchaytiradi.–
9. Harakat nomi (u)v,-moq,-ganlik,- (i)sh
– shakl ko`rsatgichlari bilan asar
matnida qatnahadi (u)b
– harakat nomining tarixiy shakli bo`lib, u asar
matnida ham, adabiy tilda ham kamayish shakl yasovchi hisoblanadi. - Moq
esa lug`oviy shakl yasovchi sifatida asar matnida juda kam iste`molligini
kuzatdik.- Maslik barcha harakat nomi shakllari uchun asarda qo`llanadi. -
(i)sh shakli eng faol shakl yasovchi ekanligini asar matnida ham tasdiqladi.
10. Harakat nomi shaklining asardagi barcha shakl bitta umumiy ma`no
fe`lni predmetlashtirish holatda qo`llanib, otlik belgisini namoyon qilgan
holda ishtirok etadi. Har bir shakl o`ziga xos xususiy Grammatik ma`no
asosida o`zoro farqlanmaganligi uchun harakat nomi shaklini alohida
paradigma sifatida baholashga asos yo`q.
11. O`zlashivchi kategoriyasi sirasiga kiruvchilarni ravishdosh, sifatdosh,
harakat nomi tarzda tartiblash asosli bo`ladi. Buni H.Ne`matov va
B.Mengliyevlrning qarashlari ham tasdiqlaydi. Ularning fikricha, ravishdosh
fe`llik xususiyatini o`zida ko`proq saqlangan, sifatdosh otlashish xususiyatiga
egaligi biln ajralsa, harakat nomi predmetlikni ko`proq ko`rsatganligi uchun
ajraladi. Su bois yuqoridagiday tasniflash ma`qul bo`ladi.
52
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati

1. Hojiyev A. Linvistik terminlarning izohli lug`ati. –T..
“o`qtuvchi”.
2. Haqberdiyev M. XayrullayevM. Mantiq. –T., 1989. 1985.
3. Sayfullayeva R. Abuzalova M. Gapning eng kichik qurilish qoliplari
haqida. “O`zbek tili va adabiyoti” jurnali. 1991, №5,42-47-betlar.
4. Zamonaviy o`zbek tili.1-jild. Morfologiya,-T.,”Mumtoz so`z”,2008.
5. Abdurahmonov G`.Issledovaniya no starotiyurkomu sintaksisu (XI vek).
Moskda, “Nayka”, 1967.
6. G`ulomov A. O`zbek tili morfologiyasiga kirish. Hozirgi zamon o`zbek tili
kursidan materiallar. –T.,”Fan”, 1953.
7. Etojiyev A. Inkor ifodalovchi vositalar va fe`lning bo`lishsiz formasi.
“O`zbek tili va adabiyoti”, 1970, №4, 45-45-betlar.
8. Vinogradov V.V. Russkiy yazik. Grammatireskiyi ucheniyi o slove. M.,
1972.
9. Nigmatov X.G. Funksionalnaya morfologiya tiyurno yazichnix
pamyatnikov XI-XII VV. T., 1989.–
10. Mengliyev B.R. Morfologik vositalarning ma`noviy xususiyatlari va
sintaktik imkoniyatlari .fil. fah. nomz. dots-T, 1996.

78
11. Shoabdurahmonov Sh. Asqarova M. Hojiyev A. Rasulov I. Doniyorov X.
Hozirgi o`zbek adabiy tili. T. O`qituvchi ,1980.– ” ”
12. Tursunov U. Muxtorov J. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o`zbek adabiy tili.
T., O`zbekiston , 1992.
– “ ”
13. Ne`matov H. G`. O`zbek tilining tarixiy fonetikasi. T., O`qtuvchi
– “ ”
1993.
14. Ozbek tili grammatikasi. 1-toni. T., Fan , 1975.
– ” ”
15.Muxtorov J.Z. Istoriya razvitiya prichastnix form v o`zbek skom yazike.
Abtoreferat dokt. diss. T., 1971.
–
16. Islom Karimov. Yuksak ma`naviyat-yengilmas kuch. T .,
–
Ma`naviyat , 2008.
“ ”
53
17. Islom Karimov. Barkamol avlod-Ozbekiston taraqqiyotining poydevori.
T.,1997.
–
18. Islom Karimov. Yangicha fikirlash-davr talabi. V tom, -T., Ozbekiston
“ ”
1997.
19.Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o`zbek tili. T., Univasitet , 2006.
– “ ”
20.Rahimov S. Umurqulov B. Hozirgi o`zbek adabiy tili.-T., Moliya 2003.
“ ”

21. Mengliyev B. Abuzalova M. Hozirgi o`zbek adabiy tili.
Qarshi Nasaf , 2005. – “ ”

Fe lning o zgalovchi ’ ’ –
murakkab kategoriyasiSifatdosh
Ravishdosh
Fe lning
’
kesimlilik
shakliHarakat nomi

Ravishdosh yasovchi qo shimchalar’-
gach -ganda
-may-gudek
-masdan
-(a)y
-(i)b
-gancha -
gani
-gali-
guncha
Holat
davomiyligi Maqsad

-ajak
Sifatdosh yasovchi qo shimchalar’-mish -asi(gusi)-gan -(a)r
-(u)vchi -dir
Gumon

-(i)sh -moq
-(u)v
Harakat nomi shakl yasovchi
qo shimchalari’
Bo lishli
’
shakli
-(u)v Bo lishsiz ’
shakli
-moq -maslik-
ganlik

Sotib olish

Dokument ma'lumotlari

Sotuvchi

Fe`lning o`zgalovchi kategoriyasi

O'xshash dokumentlar