O`zbek tilida antroponimlar - Tilshunoslik - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	644.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	02 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tilshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O`zbek tilida antroponimlar

Sotib olish

O`zbek tilida antroponimlar
1

MUNDARIJA
ISHNING UMUMIY TAVSIFI…………………………………… 1-7
KIRISH ..8-10……………………………………………………………
BIRINCHI BOB. O`ZBEK TILIDA ANTRAPONIMLARNING
SEMANTIK-USLUBIY XUSUSIYATLARI
1-§. O`zbek tilida ismlarning nominativ vazifasi xususi da .
………… 11-24
2-§. Antroponimlarning leksik-s е mantik xususiyatlari……………… 24-25
3 -§. Antroponimlarning uslubiy xususiyatlari……………………… ..25-36
IKKINCHI BOB. ANTROPONIMLARDA MOTIVATSIYA VA
LAQABLARGA XOS SEMANTIK-USLUBIY XUSUSIYATLAR……… 36-37
1- § . Antroponimlarda motivatsiya……………………………………. 37-45
2- § . Laqablarga xos semantik-uslubiy xususiyatlar 46-48
……………………
3- § . O`zbek zooantroponimlari xususida … .48-5
…………………… ……… 1
4 -§. Antropoindikatorlarning semantik-uslubiy xususiyatlari .
………… 51-54
XULOSA................................................................................................ 55-
56
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI........................... .. 57-58

2

ISHNING UMUMIY TAVSIFI
Mavzuning dolzarbligi. Antroponimika tilshunoslik fani kabi uzoq tarixga
ega bo`lsa-da alohida soha sifatida u hali navqiron ilmiy yo`nalishlardandir.
O`zbek antroponimikasi sohasida E.Begmatov Ya.Menajiyev X.Azamatov
A.Muxtorov E.Qilichev G`.Sattorov N. Husanov va boshqa olimlar tomonidan
anchagina ishlar qilingan. Jumladan, o`zbеk antroponimiyasining tarkibiy qismlari,
o`zbеklarning nom qo`yishi, odat va rasm-rusumlari, antroponimlar etimologiyasi,
imlosi, uslubiy xususiyatlari kabi dolzarb va amaliy ahamiyatga ega bo`lgan
masalalar o`zining amaliy tavsiya va yеchimini topgan.
Muammoning o` rganilganlik darajasi. Keyingi davrda o`zbek
tilidagi atoqli otlar tizimini zamonaviy tilshunoslik usullarida tadqiq
qilish masalalariga ham e`tibor qaratildi. Onomastika masalalarini
o`rganishga qiziqish kun sayin ortib bormoqda .
1. E. Begmatov Аntroponimika uzbekskogo yazika. Avtoreferat nomzodlik
dissertatsiya. Toshkent, 1965: Y. Кenjayev, X. Azamatov, X. Abduraxmonov, E.
Begmatov, Ismingizning ma`nosi nima. Toshkent, 1968, E. Begmatov, O`zbek
ismlarining imlosi . Toshkent, 1970: Shu muallif. Ism chiroyi. “Fan”, Toshkent,
1994: A.Muxtorov Atoqli otlarning turdosh ot asosida hosil bo`lishi. O`zbek tili“
grammatika qurilishi va stilistikasi masalalari . Ilmiy maqolalar to`plami.
”
Samarqand. 1996. E. Qilichev Ayniy asarlaridagi antroponimlarning stilistik
xususiyatlari. O`zbek tili va adabiyoti , 1978, va boshqalar.
“ ”
2. H . G` . Ne ` matov, Z.Yunusova, Sistemi sobstvenniye imena. E. Qilichev.
Laqabdardagi nominativlik va ekspressevlik Xiva jurnali, 1992, 1, 24-35-b.
“ ”
Alohida o`tkazilgan ilmiy-amaliy yig`inlar materiallarida ham ko`rish mumkin.
3. Shu bilan bir qatorda, o`zbek tilshunosligi bo`yicha olib borilayotgan
ishlarning hali yetarli va qoniqarli emasligi va bu sohada hal qilinishi lozim
bo`lgan masalalarning dolzarbligi haqidagi olimlarimizning fikrlari ham nihoyatda
qimmatlidir.
3

4. Biz bu fikrlarga to`la qo`shilgan holda o`zbek antroponimiyasida yana
ikki muommo hali atroflicha tadqiq etilmagan deb hisoblaymiz. Birinchi,
leksikaning sistemaviy tahlilida lison nutq ixtilofida antroponimlarning o`rni
bo`lsa, ikkinchisi, buyuk so`z san`atkorlarining kishi nomlaridan badiiy va uslubiy
maqsadlarda foydalanish mahorati va ularning har biriga xos antroponimik tizim
muommosidir. Ayniqsa, xalq og`zaki ijodi asarlaridagi antroponimik tizimning
yetarli tadqiq qilinmaganliga tanlangan tadqiq mavzuimizning dolzarbligini
belgilaydi.
Tadqiqot maqsadi:
- lisoniy lug`aviy tizimning sistemaviy tadqiqida antroponimlarning tutgan
o`rnini aniqlash:
- antroponimlarning lison nutq ixtilofidagi o`rnini belgilash. Bunda har bir
so`zlovchining antroponim i k xazinasi shaxsiy ekanligi sabablarini ochish:
- antroponimlar ichidagi tizimiy munosabatlarni aniqlash:
- Aktualniye prоblemi onomastiki. Buxara, 1974. Onomastika Uzbekistana.
II - Respublikanskaya nauchno-prakticheskaya konferensiya.
- E.Begmatov, N. Husanov, Sh. Yoqubov, B. Boqiyev. O`zbek tarixiy
nomshunosligining dolzarb muommolari. O`zbek tili va adabiyoti , 1992, 5-“ ”
6, 21-27-b.
- Ergash Jumanbulbul o`g`li antroponimik boyligini aniqlash;
- Ergash Jumanbulbul o`g`lining antroponimlaridan badiiy va uslubiy
maqsadlarda foydalanish mahoratini ochish va uning dostonlarida kishi
nomlari, laqablarning etimologik va ma`noviy xususiyatlarini tavsivlash ;
- Laqablarning nominativlik va ekspressevlik xususiyati hamda vazifalarni
aniqlash;
- Ism tarkibidagi antropoendikatorlarni aniqlash va ularning uslubiy
vazifasini belgilash.
Tadqiqot vazifasi Antroponimika onomastika (nomshunoslik) ning bo`limi
bo`lib, kishining ismi (Aziz), ota ismi To`rayevich, To`rayevna), familiyasi
(Qayumov), taxallusi (Navoiy, Bobur). nisbasi (Nasafiy, Samarqandiy, Buxoriy),
4

laqab (Muhammad uzun) lari antronimikada o`rganiladi. Ism, ota ismi, familiya,
taxallus, nisbaning asosidagi so`z, ularning ma`nosi, qaysi tillarga mansub so`z va
qo`shimchadan tarkib topganligi, yasalishi, tovush tarkibini, shaxsning nima
sababdan shu ism bilan atalish sababini o`rganish ishning t adqiqot vazifasi
hisoblanadi.
Ishning tadqiqot obyekti. Antroponimika odamlar ismini, ularning
tarqalganligi, kelib chiqishi, jamiyatda amalda qo`llanishini, shuningdek,
antroponimik tizimlar tuzilishi hamda rivojlanishini o`rganadi. Atoqli ot turlari,
taxallus, laqab, nisba va shaxsni atashlikning turli usullari ham antroponimika
tadqiqot obyektidir.
Ishning nazariy va metodologik asoslari va tadqiq usullari. Tilga
yondashuvning metodologik asosi bo`lgan dialektik mantiq hamda dialektika
kategoriyalari, xususan, substansiya va aksidensiya, tasavvufning gnoseologik
ta`limoti tayanch tushunchalari asosida ish ko`rish tadqiqotning falsafiy bilish yo`li
hisoblanadi.
Ishda leksikani sistemaviy tahlil qilish semantik uslubiy, qiyoslash va–
badiiy asar leksikasini tavsivlash kabi usullardan foydalanildi.
Himoyaga olib chiqilayotgan holatlar.
Bitiruv malakaviy ishi O`zbek tilshunosligi kafedrasida bajarildi va kafedra
muhokasidan o`tkazililib, himoyaga tavsiya etilgan.
Ishning ilmiy yangiligi quyidagidan iborat: Til lug`at boyligining
sistemaviy tadqiqida antroponimlar o`rni aniqlandi. Ushbu tadqiqotda
antroponimik qurshov Odam , Erkak , Ayol leksimalarning eng chekka nomlar
“ ” “ ” “ ”
qurshovidan o`rin olishi, bu qurshovning o`zi muayyan so`zlar bilan
to`ldirilmaganligi sababli antroponimlar lisoniy lug`aviy tizimga, leksemalar
tizimiga yarim aloqador ekanligi asoslandi. Odam , Erkak , Ayol
“ ” “ ” “ ”
leksimalarning nomlar qurshovi bo`sh qurshov sifatida mavjudligi va bu
qurshovning ijtimoiy hayotiga mos ravishda to`ldirilib borishi antroponimlarning
har bir shaxsning faol so`z boyligi tarkibidan to`la o`rin olishiga imkoniyat beradi.
Bu bilan antroponimlarning lisoniy lersemalar tizimiga to`la kirmasdan turib, har
5

bir shaxsning faol so`z boyligi tarkibidan o`rin olishi dialektikasi ochib berildi. Shu
asosda Ergash Jumanbulbul o`g`li dostonlarida antroponimlar tizimi tavsiflanib,
uning o`z qahramonlariga nom berish omillari, jumladan , tarixiylik, badiiy –
uslubiy, (qahramonni tavsiflash), badiiy qahramonga o`z munosabatini ifodalash
maqsadlari sharhlandi.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati: Ishdan leksikani tizimiy
o`rganish jarayonida onomastik birliklarning o`rnini belgilashda, ularning o`zaro
ichki tizimiy munosabatlarini aniqlashda, shuningdek, antroponimlarning badiiy
adabiyotda tutgan o`rni va uslubiy vazifasini tadqiq etishda nazariy jihatdan
foydalanish mumkin. Shuningdek. tadqiqot til va nutq dialektik munosabatining
ayrim tomonlarini yanada chuqurroq tushunish va hal qilishga ko`maklashadi.
Tadqiqot natijalari amaliy jihatdan antroponimlar bo`yicha oliy o`quv yurtlari
talabalari va maktab o`quvchilariga mo`ljallangan darsliklar yozish uchun manbaa
bo`ladi. O`zbek tili onomastikasi amaliy va nazariy uslubiyat asoslari bo`yicha
maxsus kurslar o`qishda foydalanish mumkin.
Ishning tuzilishi. Tadqiqot ishining umumiy tavsifi, kirish, ikki bob, xulosa
va foydalanilgan adabiyot ro`yxatidan iborat bo`lib, hajmi 58 betni tashkil etadi.

6

KIRISH
Barchamizga ayonki, inson qalbiga yo`l, avvalo, ta`lim-tarbiyadan
boshlanadi 1
. Ta`lim-tarbiya masalasini esa ona tilida savod chiqarish, tilni hurmat
qilish, adabiy tilda so`zlashish, so`zlashish madaniyati, chiroyli so`zlash
(so`zamollik) kabi holatlar til fani bilan bog`laydi. Zamonaviy axborot va
kompyuter texnologiyalari, raqamli va keng formatli telekommunikatsiyalar,
internetni nafaqat maktab, litsey, kollej va oliy o`quv yurtlariga, balki har bir
oilaga joriy qilish harakatlari bugungi kunda tobora kuchayib bormoqda. Aynan
zamonaviy aloqa va axborot texnologiyalari tizimini keng ko`lamda rivojlantirish
mamlakatimiz va jamiyatimizning taraqqiyot darajasini ko`rsatadigan mezonlardan
biri bo`lib xizmat qiladi Hozirgi keskin raqobat sharoitida innovatsion…
texnologiyalar va ilm-fanni yanada rivojlantirish, iqtidorli yoshlarni ilmiy
faoliyatga keng jalb etish, o`z ijodiy va intellektual salohiyatini ro`yobga
chiqarishlari uchun ularga zarur shart-sharoitlar yaratish muhim ahamiyatga ega 2
.
Dunyodagi yetakchi mamlakatlar tajribasiga tayangan holda, kadrlar
tayyorlash va qayta tayyorlash milliy tizimining takomillashtirilishi axborot
sohasidagi faoliyatning sifati va saviyasini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar
tizimida ko`p jihatdan hal qiluvchi ahamiyatga ega bo`ldi. Bunday keng
miqyosdagi ishlar natijasida faqat keyingi 10 yilning o`zida bosma ommaviy
axborot vositalarining soni 1,5 barobar, elektron ommaviy axborot vositalarining
soni esa 7 barobar ko`payib, bugungi kunda ularning umumiy soni qariyb 1200
taga yetdi... Efir orqali uzatiladigan materiallarni tayyorlash jarayoniga zamonaviy
raqamli va multimedia texnologiyalari joriy qilinayotganida namoyon bo`lmoqda.
Yurtimizda Internet tizimidan foydalanuvchilar safi jadal sur`atlar bilan kengayib
bormoqda. Bugungi kunda ularning soni 6 milliondan ortib ketgani ham buni
tasdiqlab turibdi 3
.
1
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T.: Ma naviyat, 2008. 130-bet.
’ – – ’
2
Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo lini izchik davom ettirish taraqqiyotimizning muhim omilidir.
’ – O zbekiston Respublikasi ‘
Prezidenti I.Karimovning O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 18 yilligiga bag ishlangan tantanali marosimidagi ma ruzasi. 2010- ‘ ’ ’
yil 7- dekabr.
3
Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. O zbekiston Respublikasi
‘
Prezidenti I.Karimovning O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo shma majlisidagi ma ruzasi. 2010-yil ‘ ‘ ’
12-noyabr.
7

Antroponimika (yunoncha antropos odam va onuma - nom) – –
onomastika (nomshunoslik) ning bo`limi bo`lib, kishining ismi (Aziz), ota ismi
To`rayevich, To`rayevna), familiyasi (Qayumov), taxallusi (Navoiy, Bobur).
nisbasi (Nasafiy, Samarqandiy, Buxoriy), laqab (Muhammad uzun) lari
antronimikada o`rganiladi. Ism, ota ismi, familiya, taxallus, nisbaning asosidagi
so`z, ularning ma`nosi, qaysi tillarga mansub so`z va qo`shimchadan tarkib
topganligi, yasalishi, tovush tarkibini, shaxsning nima sababdan shu ism bilan
atalish sababini o`rganish antroponimikaning asosiy vazifasi sanaladi 4
.
Nom (mantiqda) til ifodasi. Predmet (atoqli nom) yoki bir guruh
–
predmetlar (umumiy nom) ni anglatadi. Bunda predmet keng ma`noda tushiniladi.
Atoqli nomlar ayrim predmetlarning nomlari (masalan ,,Bobur``,,,O`tgan kunlar``
muallifi) hamda bir guruh predmetlarning umumlashgan nomlar
(masalan,,,insoniyat``) bo`linadi. Guruhlar nomini umumiy nom
(masalan, ,,inson``)dan farqlash lozim. Sodda yoki elementlar nomlar va murakkab
nomlar bo`ladi. Sodda nomlar boshqa nomlardan yoki tilning boshqa ma`noli
ifodalaridan tuzilmaydi. Murakkab nomlar esa ma`no kasb etuvchi qismlardan
tuzilgan bo`ladi (,,insoniyat``- sodda nom bo`lsa,,,hozirgi insoniyat`` murakkab
nom).
Nominatsiya (lot. nomination nomlash, nom qo`yish, atash)
–
(tilshunoslikda) nomlash hususiyatiga ega bo`lgan, ya`ni nolisoniy borliq
–
unsurlariga nom berish va ularni ajratib ko`rsatish, ular haqida tegishli
tushunchalarni shakllantirish uchun xizmat qiladigan til birliklari so`zlar, so`z
–
birikmalari, frazeologizmlar va gaplarni hosil qilish. Nomlar jarayonining natijasi
hisoblangan ma`noli til birligi ham ayni shu termin orqali ifodalanadi. Ayrim
olimlar nomlar terminini tilshunoslikning nomlash jarayonlari tarkibini
o`rganuvchi bo`limini bildirish uchun ham qo`llaydilar.
Nomlarda 3 jihat farqlanadi: nomlanuvchi obekt, tanlab olinadigan til
unsurlari. Alohida tushuncha, predmed, belgi (,,go`zallik``,,,
kitob``, ,,aytmoq``, ,,yashil``), muayyan belgilari bo`lgan predmed (,,yashil
4
Mengliyev B. va b. Ona tili, Qomus, T.: Yangi asr avlodi. 2010
– - yil.14 - bet.
8

daraxt``) yoki butun bir voqea hodisa (,,Bahor!``,,,Qushlar uchdi``) kabilar–
nomning obekti bo`lishi mumkin. Shu jihatidan nomlar lug`aviy va propozitiv
(so`z birikmasi va gap shaklidagi) nomga bo`linadi. Nom jarayonida nomlash
uchun asos sifatida tanlab olinadigan belgilar nomning ichki shaklini tashkil etadi.
Demak, ayni bir obekt o`zining turli belgilari asosida turlicha nomlanishi mumkin
(masalan,,,Bolalar stulchasi`` mo`ljallangandik;,,katta stul`` hajm, shakl
– –
belgisi). Nomning tashqi shakli nomlash jarayonida tanlab olinadigan leksik
–
gramatik vositalar bilan belgilanadi. SHu sababli ichki shakl jihatidan bir hil
bo`lgan nomlar o`zlarining tashqi shakli bilan farqlanadilar (,,nuroniy``, ,,keksa
–
odam``
– ,,chol``).
Nomni vazifasi va kelib chiqish jihatidan tekshirish uni azaliy, avvaldan
mavjud bo`lgan (yoki hozirgi tilda tub deb qaraladigan) nom va yasama (ma`no va
so`z yasalishiga ko`ra) nom deb ikkiga ajratishga imkon beradi. Avvaldan mavjud
bo`lgan yoki birlamchi nom jarayonlari hozirgi tillarda juda kam uchraydigan
hodisa: tilning nominative boyligi, asosan, o`zlashmalar va ikkilamchi nomlar
hisobiga - nom jarayonida olinadigan mavjud bo`lgan birlikning fonetik shaklidan
yangi ifodalanayotgan narsaning nomi sifatida foydalanish hisobiga boyib
bormoqda. Birlamchi nom natijalari muayyan til vakillari tomonidan azaliy,
dastlabki nom tarzida idrok qilinadi (masalan, suv,tog`, ichmoq, qora kabi).
Bunday nomlarning yasama ekanligi faqat etmologjk yoki tarixiy tahlil orqaligina
aniqlanishi mumkin. Ikkilamchi nom natijalari esa morfologik tarkibi yoki
ma`nosiga ko`ra, yasama nom sifatida idrok qilinadi. Tulda tasviriy vositalar,
perifaza va ideomalarning hosil bo`lishi ikkilamchi nomning alohida holatidir.
Tilning ichki rivojlanish qonuniyatlariga mos keladigan va muayyan til vakillari
ehtiyojlariga javob bera oladigan nomlar, odatda, umumes`timoldagi lug`at
tarkibidan o`rin oladi. Lekin mahsus terminologik tushunchalar uchun yaratilgan
yoki tor ijtimoiy guruhlar doirasida (jargonlar), shuningdek, alohida muallif
tomonidan so` z qo`llashda paydo bo`ladigan nomlar haqida bunday deb
bo`lmaydi.
9

BIRINCHI BOB. O`ZBEK TILIDA ANTRAPONIMLARNING
SEMANTIK-USLUBIY XUSUSIYATLARI
1-§. O`zbek tilida ismlarning nominativ vazifasi xususi da
Antroponimika odamlar ismini, ularning tarqalganligi, kelib chiqishi,
jamiyatda amalda qo`llanishini, shuningdek, antroponimik tizimlar tuzilishi hamda
rivojlanishini o`rganadi. Atoqli ot turlari, taxallus, laqab, nisba va shaxsni
atashlikning turli usullari ham antroponimika tadqiqot manbaidir. Masalan,
Sohibqiron Amir Temur Qarag`ay Bahodir Ko`ragoniy. Bunda faqat Temur
shaxsning xos ismi, Amir hukmdorlik darajasini anglatadi, Sohibqiron – –
Temurga zamondoshlari tomonidan berilgan sifat (asr, davr sohibi degan ma`noni
bildiradi), Tarag`ay otasining ismi (familiya hisoblanadi), Bahodir otasining
– –
laqabi, Ko`ragon xonga kuyovlik nisbasi.
–
Dunyodagi turli xalqlarda turlicha antroponimik tizim mavjud bo`lgan.
Masalan, Qadimgi Rimda har bir erkak xos ismi oldidan keladigan nomga
–
avloddan avlodga o`tadigan urug` nomiga ega bo`lgan, bu urug`ning shajarasini
tavsiflagan. Hozirgi Ispaniya va Portugaliyada bir kishi bir necha xos (katolik
cherkovi ro`yhatidan olinadigan) ismga, otasi va onasining familiyasiga ega
bo`lishi mumkin. Islandiyada har bir kishi, bir necha xos ismga (cheklangan
ro`yhatdan olingan) va familiya o`rnida otasining ismidan hosil bo`lgan nomga ega
bo`ladi. Xitoy, Koreya, Vetnamda kishi nomi bir bo`g`inli familiyadan (turli
davrda ular 100dan 400 gacha bo`lgan) va xos (odatda ikkita bir bo`g`inli
morfemadan tashkil topgan) ismga ega bo`ladi, xos ismlar miqdori cheklanmaydi.
Antroponimika tizimida kipokoristika (erkalatib, kichraytirib atash: Laziz(jon),
Dilobar(xon), Homid(cha), Ahmad(cha) kabi.) alohida o`rin tutadi. Antroponimika
ma`lumotlari tilshunoslikning boshqa sohalari uchun, jamiyatshunoslikda, xalqlar
tarixini o`rganishda muhim ahamiyatga ega 5
. Ism, ot - bolaning tug`ilganligi qayd
etilayotganda unga beriladigan nom. Ism shaxsning oila, avlod, mahalla, jamoa
5
O zbekiston milliy ensiklopediyasi. (E.Begmatov.) T., O zbekiston milliy ensiklopediyasi.
‘ – ‘ 1- tom. 200 2 . 372-373-bet.
11

doirasida ajratishga imkon beradi. Odatda, chaqaloqqa ismni ota-onasi, qarindosh-
urug`, oiladagi keksa kishilar tanlaydilar. Qanday ism qo`yilishi estetik va etik
tamoyillar, ism tanlovchilarning orzu-istaklari, tasavvur va dunyo qarashlari, milliy
hususiyat va boshqalar bilan bog`langan.Ism qo`yishda dinning ta`siri, ayniqsa,
kuchli bo`ldi. Xristianlik vujudga kelib, monoistik dinga aylanganidan keyin
Bibliyadagi payg`ambarlarning ismlari jahondagi ko`pgina xalqlarda ommaviy ism
bo`lib qoldi. Islom dinining tarqalisshi Markaziy Osiyo xalqlari, xususan,
o`zbeklarda bu din tushunchalari bilan bog`liq ismlarning ko`payishiga olib keldi.
Xalqimizda Qur`oni karimda tilga olingan Allohning go`zal ismlarini (al- Asmo al-
husno), Muhammad (sav) ning nomlarini o`z farzandlariga qo`yishni rasm qildi.
Xullas, har bir ism muayyan sabab bilan paydo bo`lib, o`zining tarixi, geografik
tarqalishi, hududiga va mazmuniga ega. Qadim qadimdan ism qo`yishning rasm-–
rusmlari, udumlari saqlanib qolgan, chunki bolaning sog` o`lishi, yashab ketishi,
kelgusi baxti unga qo`yiladigan ism bilan bog`liq bo`ladi, deb hisoblangan.
Kishiga muvaffaqiyatli tanlangan ism uning taqdiri, hayoti katta ta`sir ko`rsatadi,
ism odamning ruhiyatini o`ziga mujassam qiladi, kishi o`z ismiga o`xshaydi, deb
ishonishgan. Musulmon oilalarida bolaga ism qo`yish bilan bog`liq alohida
marosim o`tkazib kelinadi.
Ismga e`tibor chaqaloqa ism tanlashdan va unga tug`ilgalik guvohnoma
(metrika) ga yozishdan boshlanadi.Mualliflik huquqida, oila huquqida merosxo`rni
belgilash va shu kabidagi bir qancha huquqiy munosabatlar ism bilan
bo`g`langandir. O`zbekiston Respublikasi OK bolaning ismi olish huquqini
belgilaydi (69- modda). Bu huquq bolaning shaxsiy huquqi doirasiga kiradi.
Amaldagi qonunlarga binoan, bolaga ism ota-ona kelishuviga qo`yiladi,
fuqorolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlari buni hisobga olishga
majbur. Bolaga ism qo`yishda ota-ona o`rtasida kelishuv bo`lmasa, mazkur nizo
vasiylik va homiylik organi tomonidan bola, shuningdek, uning ota-onasi
manfaatlarini e`tiborga olib hal etiladi. Bola ismini o`zgartirish tartibi OKda
belgilab berilgan (70-modda). Unga ko`ra, fuqorolik holati dalolatnomalarini qayd
etish organ iota-onaning birgalikdagi arizasiga binoan, bola 16 yoshga to`lguncha
12

bola manfaatlarini e`tiborga olib, uning ismini o`zgartirishga haqli. 10 yoshga
to`lgan bolaning ismini o`zgartirishga faqat uning roziligi bilan yo`l qo`yiladi.
Tilshunoslikda kishilar ismlarini o`rganadigan alohida soha antroponimika
deb ataladi. Ismni til fakti sifatida onomastika o`rganadi.
Til lug`at tizimining eng chekka quroshividan o`rin olgan antroponimlar badiiy
asar, jumladan, xalq dostonlari lug`at tarkibining ajralmas bir qismini tashkil etadi.
Antroponimlarga xos xususiyatlar, ularni o`rganilish tarixi, kishi nomlarining
lug`at tizimidagi o`rni masalalari ishimizning birinchi bobida atroflicha
yoritilganligi sababli, bu bobda kishi ismlarining simantik uslubiy vazifasi–
haqida fikr yuritamiz.
Atoqli otlar badiiy asarda obraz yaratuvchi, uning ta`sirchanligini
kuchaytiruvchi shakliy, mazmuniy va uslubiy zaruriy component sifatida
qaralmog`i lozim [51, 131]. O`zbek tilida antroponimlarning o`ziga xos
xususiyatlarini har tomonlama o`rganish, ayniqsa, ularning badiiy adabiyotdagi
uslubiy rolini aniqlash muhim nazariy va amaliy ahamiyatga egadir. CHunki
yozuvchi tomonidan tasviriy visita sifatida qo`laniladigan ba`zi nomlarning uslubiy
xususiyatlarini o`rganmay turib, uning asarlarining badiiy qimmatini belgilash
mumkin bo`lmay qoladi [110, 21]. Badiiy asar tarkibidagi kishi nomlarini
o`rganishda shakl va mazmun birligidan kelib chiqib, ularning adresatga qanday
axborot berishi va qanday estetik ta`sir ko`rsatishiga e`tibor qaratilmog`i lozim.
Shu nuqtai nazardan qaraydigan bo`lsak, xalq dostonlari lug`at boyligi tizimidan
o`ziga xos aloxida o`rin olgan antroponimlar o`rganisg e`tiborga molikdir. Xalq
og`zagi ijodi namunalarida uchraydigan kishi ismlari, asosan, umumistemol so`zlar
negizida hosil bo`lib, ko`pincha konkret ma`noli otlar hisoblanadi. Xalq
dostonlarida uni kuylagan baxshilar nom tanlashda muallif personaj kitobxon
– –
semantik uchburchak motivatsiyasiga amal qiladilar. Bu hol ular asarlarining
hayoti bo`lishini ta`minlaydi.
Xalq dostonlaridagi antroponimlar o`z qo`llanishiga ko`ra, eng avvalo, ikki
vazifani bajaradi : 1) nominative ; 2) uslubiy-espressiv. O`zbek tilshunosligida
ismlarga xos bunday xususiyatlar haqida D. Abdurahmonov, H. Bektemirov [5,
13

177 - 197], E.Qilichev [110, 21 25] va boshqa olimlar ayrim fikr va mulohazalar–
bayon qilganlar.
Folklordagi antroponimlar hozirgi kishi ismlaridan semantik uslubiy jihatdan
–
ancha farq qilib, ular o`tmish jamiyaning kundalik moddiy va ma`naviy, iqtisodiy
va siyosiy turmushi, idial va intilishlariga juda yaqin aloqadordir. Bu holni
dostonlar antroponimiyasida milliy tilga xos bo`lgan qadimiy leksik, fonetik va
morfologik elementlar ko`proq saqlanganida ko`rish mumkun.
Dostonlarda kishi nomlari, turli laqablar bilan birga simvolik xarakterdagi
to`qima ismlar, mifologik nomlar va turli xil onomosionimlar ham ko`p uchraydi.
Bularning deyarli hammasi so`zlovchi nomlar hisoblanadi, ularga ma`lum bir
“ “
uslubiy ma`nolar yuklatilgandir.
Shuning uchun har bir o`zbek xalq og`zaki ijodi namunalarida, jumladan, Ergash
Jumanbulbul dostonlaridagi antroponimlarni leksik semantik va uslubiy tahlil
–
qilishni maqsad qilib qo`ydik. Ayniqsa, Ergash shoir kuylagan dostonlar o`zining
g`oyaviy badiiy yuksakligi, onomosiologik leksikasining boyligi bilan boshqa
dostonchilar kuylagan dostonlardan tubdan farq qilib turadi.
Professor Hodi Zarif Ergash shoirning dostonchilikdagi qobiliyatiga yuksak
baho berib, quyidagilarni yozgan edi: Uning dostonlari Ravshan , Dalli ,
“ “ ” “ ”
Kuntug`mish va boshqalar respublikamizdagi bizga ma`lum xalq shoirlarining
“ ”
dostonlaridan badiiy ishlanishi jihatidan ancha ustun turadi. Dostonchilarimizning
ko`pida she`r tuzilishida primitive shakllar ko`zga tashlanib turgan holda, Ergash
dostonlarida sh е `rlarning ma`lum bir qolipga solinganligini va aksar izchillik bilan
davom etganini ko`ramiz. Ergashda qofiyalar rang-barang. Ergash shoir
dostonlaridagi vazn ham boshqa shoirlarimizga nisbatan boyroq. Ergash katta
talant egasi ekanligini uning hamma asarlarida ko`rish qiyin emas. Shе`rda
so`zlarni mumkin qadar iqtisod qilish, ortiqcha so`z bilan tizimni cho`zish kabi
hollardan qochish, har narsaning xaraktеrini ifoda eta biladigan so`zlarni tanlab,
bir-ikki bayt yoki band bilan butun bir hayotiy lavha bеrishga intilishda. Ergash
hamma dostonchilarimizga namuna bo`la oladi.[ 120, 23]. Darhaqiqat, uning
dostonlarida o`zbеk tili tarixi, dialеktalogiyasi va hozirgi o`zbеk tilining lеksik-
14

grammatik xususiyatlariga oid juda boy xilma-xil fikrlar salangan. Biroq
hanuzgacha ushbu dostonlar tili, ayniqsa, onomastikasi tadqiqotchilarimiz
e`tiboridan chеtda qolib kеtmoqda.[120, 173].
“Hassos so`z dеhqoni” (Sh.Shoabdurahmonov) va еtti ota-bobosigacha
“jami so`zga soyib” (M.Murodov), “Lo`g`at va til xususiyatlariga juda boy xalq
dostonlarining asrlar osha saqlanib kеlishida xizmati katta” (H. Zarif) bo`lgan
Ergash Jumanbulbul o`g`lining talanti, kuchli yaratuvchiligi u aytgan
dostonlarining g`oyaviy – badiiy xususiyatida, asarlari badiiy to`qimasini hosil
etgan obrazli ifodalarida, so`z boyligida, jumladan, u qo`llagan onomastik
birliklarda ham yaqqol ko`rinadi.
Ergash Jumanbulbulning badiiy mеrosiga oid umumiy hajmi 150 bosma
taboqdan iborat sakkizta kitob nashr etilgan [ 38; 97; 99; 100; 102; 103; 104; 105;].
Shunga qaramay, uning sеrqirra ijodi hali bir nеcha ilmiy tadqiqotlar uchun manba
bo`la oladi. Biz Ergash Jumanbulbul o`g`li ijod qilgan barcha asarlarni olish,
ularni onomosiologik tahlil qilish imkoniyatiga ega emasmiz. Shu sababli bitiruv
malakaviy ishi uchun daliliy manbalarning aniq va ishonchli manbai sifatida shoir
asarlarining O`zbеkiston Fanlar Akadеmiyasi Tilshunoslik va Adabiyotshunoslik
ilmiy tadqiqotlar instituti tomonidan puxta o`rganilib nashr qilingan Ergash
Jumanbulbulning “Bulbul taronalari” nomli bеsh tomlik asarlar to`plami [99-105]
ni asos qilib oldik. Bu majmuada baxshining quyidagi dostonlari o`rin olgan:
1-tom: “Oysuluv”, “Yakka Ahmad”, “Kuntug`mish” dostonlari
2-tom: “Dalli” va “Ravshan”dostonlari.
3-tom: “Qunduz bilan Yulduz” va “Xushkеldi” dostonlari.
4-tom: “Xoldorxon” dostoni.
5-tom: “Tarjimai hol”, tеrmalar va parchalar (“Alibеk bilan Bolibеk”
dostonidan parchalar ham shunda).
Yuqorida nomlari qayd qilingan dostonlarda hammasi bo`lib 304 ta turli xil
antroponimlar mavjud (bir nomning bir dostonda bir nеcha marta takrorlanishi
hisobga kirmayda, lеkin bir nomning bir nеcha dostonlarda takrorlanishi hisobga
15

olinadi). To`plangan nomlardan 243 tasi erkak nomi, 42 tasi xotin-qizlar nomi, 19
tasi dеvlar, miflar nomi, 80 tasi to`qima ismlardir...
Alohida olingan dostonlarda kishi nomlari u qadar ko`p uchramaydi. Chunki
dostonlarda juda katta-katta voqеalarni, ishlarni ozgina kishilar bajaradi.
To`plangan nomlarning dostonlar bo`yicha (ularning hajmiga qarab)
taqsimoti ham har xil:
Т/Р Dostonlar nomi Erkaklar
ismi Ayollar
ismi Miflar T o`q ima
ismlar
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9. “Oysuluv”
“Yakka Ahmad”
“Kuntug`mish”
“Qunduz bilan Yulduz”
“Xushkеldi”
“Xoldorxon”
“Dalli”
“Ravshan”
“Alibеk va Bolibеk” 7
20
20
19
22
72
55
11
17 2
3
3
8
7
6
4
7
2 1
1
1
6
4
-
-
-
6 2
5
6
3
2
24
29
4
5

Dostonlar antroponimiyasini tеkshirish jarayonida bir nomni turli
dostonlarda takrorlanib kеlishiga guvoh bo`ldik. Bunday qaytariq nomlarni
quyidagi dostonlarda uchratish mumkin: Go`ro`g`li (“Xoldorxon”, Dalli”,
“Ravshan”, “Hasanxon”, “Xiromon”, “Qunduz bilan Yulduz”, “Xushkеldi”,
“Alibеk va Bolibеk”), Hasan (“Xoldorxon”, Dalli”,“Ravshan”, “Xushkеldi”),
Xoldor (“Xoldorxon”, “Dalli”, “Xushkеldi” “Ravshan”), Avaz (“Xoldorxon”,
“Xushkеldi”, “Dalli”, “Ravshan”), Ravshan (“Ravshan” “Dalli”), Ahmad
(“Xoldorxon”, “Xushkеldi”, “Dalli”, “Yakka Ahmad”, “Qunduz bilan Yulduz”,
“Alibеk va Bolibеk”), Soqibulbul (“Xoldorxon”, “Xushkеldi”, “Dalli”), Dalli
(“Dalli”, “Ravshan”, “Qunduz bilan Yulduz”), Qaldirg`och (“Xushkеldi”, “Yakka
Ahmad”), Yunus pari, Misqol pari (“Xoldorxon”, “Xushkеldi”, “Ravshan”,
“Qunduz bilan Yulduz”, “Dalli”), Ko`sa (“Qunduz bilan Yulduz”, “Oysuluv”),
16

Qaysar (“Xoldorxon”, “Oysuluv”), Qorajon (“Kuntug`mish , Yakka Ahmad ,” “ ”
Ravshan ) va boshqalar.
“ ”
Biz Ergash Jumanbulbul o`g`li dostonlaridagi antroponimlarni statistic
jihatdan o`rganishni maqsad qilib qo`ymagan bo`lsak-da, ushbu tadqiqotimizda
shoir dostonlarida ishlatilgan barcha nomlar, jumladan, qaytariq nomlar, parallel
nomlar, mifologik nomlar laqablarning qo`llanilishi doirasi statistikasini ma`lum
darajada aniqlashga harakat qildik. Bu xalq og`zagi ijodi lingvostatistikasini
yanada to`laroq anglashga xizmat qiladi, deb o`ylaymiz.
Ergash Jumanbulbul dostonlarining deyarli barchasi antroponimlar nominativ
vazifadan tashqari muhim uslubiy vosita sifatida qo`llanganini ko`ramiz. Shoir
dostonlari strukturasidagi antroponimlar tasvirlanayotgan voqеa mazmuniga
bog`liq holda uni badiiy aks ettirish uchun xizmat qilgan: Go`ro`g`li, Xoldor,
Chalaboy, Gurkiboy, Qaysar, Ko`sa va boshqalar.
Baxshi dostonlaridagi ismlar o`z qo`llanilish xususiyatiga ko`ra ikki xildir: 1) turli
personajlarning nomlari ; 2) tarixiy shaxslarning nomlari. Linvostilistik jihatdan
esa ular real va to`qima ismlardan iborat.
Bularning barchasi dostonlar matnida muayyan badiiy uslubiy ma`no
tashiydi, obrazning ma`lum bir xususiyatini ifodalash, ochishga xizmat qiladi.
Bunday ekspressiv bo`yoq to`rt xil usulda ifodalanishi mumkin. Morfologik (so`z
yasalishi), fonetik, sintktik, leksik semantik [8, 194 2001]. Ergash
– –
Jumanbulbul asarlarida fonetik (tovush qobig`i), morfologik (erkalashaffikslarini
qo`shish) va leksik semantik (ma`nosi bilan) usullari ta`sirchanlik ifodalangan
–
antroponimlar uchraydi. Bundan tashqari, antroponimlarida uslubiy bo`yoq sotsial
baho va matniy uslubiy holatlarda ham ifodalangandir. Quyida bular haqida
–
alohida fikr yuritamiz.
–
Tildagi fonemalar o`zining asosiy vazifasi so`z ma`nolarini farqlash bilan
yana ikki: uslubiy ta`sirchanlik va apellyativ vazifani bajaradi [87, 22 ].
–
Tinglovchi esa fonemalardagi bu xususiyatlarni tovushlar vositasida qabul qiladi.
O`zbek tilshunosligida fonetik vositalarning uslubiy vazifasi, ulardan
nutqning ta`sirchanligini oshirish maqsadida foydalanish imkoniyati borligi haqida
17

professor A.G`ulomov [119], A.Abduazizov [3], A Rustamov [73] tadqiqotlarida
fikrlar bayon qilingan. Tilshunos G.Yaxshiyeva [106] esa inson tovushlar
yordamida nafaqat fikr bildirishi, balki o`z hissiyotini ham ifodalay olishini
maxsus monografik planda o`rganib chiqdi.
Fonetik vositalarda ifodalangan qo`shimcha bo`yoq talaffuzi va eshitilishi
bir biriga yaqin bo`lgan tovushlarning bir so`zda, ya`ni tovushdosh so`zlar yoki–
so`zlar tizmasi bir joyga yig`ilganida yaqqol ko`rinadi. Bu hodisa kishi ismlari
ifodalovchi so`zlarda ham uchraydi, ya`ni ismlar ham o`z fonetik qiyofasi,
talaffuzdagi jarangdoshligi bilan ajralib turadi. Shu xususiyati bilan ular ta`sirchan
kuchga ega bo`ladi. Tadqiqotimiz manbai bo`lgan Ergash Jumanbulbul
dostonlarida bunday hayot tez tez uchrab turadi. Dostonlarda bunday ijobiy
–
natijaga shoir, eng avvalo, xalq orasida mavjud bo`lgan tovushdosh ismlarni terib
bir joyda yig`ish orqali erishgan bo`lsa, ikkinchidan, ko`pgina ismlarni o`zidan
sun`iy to`qish orqali o`z dostonlari matnida bir go`zallik hosil qiganligi ko`rinadi.
Shoirning Dalli dostonida olingan quyidagi parcha diqqat qilinsa, unda o`zbek
“ ”
uruflari nomi, etnonim ifodalovchi so`zlar talaffuziga mos va xos ismlar
ohangdosh tarzda qo`llanib, o`ziga xos nutqiy bir musiqaviylik xosil bo`lganligi
ko`rinadi:
Odamman deganlari to`p - to`p, el - el, kelayotiri, turkmandan Tolg`irboy,
takadan arg`imboy, saridan silingir, qozoqdan jaysanbotir, Ingirbotir, mingdan
Mingboy, bahrindan Dingboy, naymandan Chinboy, saraydan Sanoqul, yobidan
Yomg`irboy, eldan Bo`lakboy, tojikdan To`lakboy, jaloyirdan Jayraboy, baxrindan
Dingboy, naymandan Chinboy, saraydan Sarminboy, o`zbekdan Farmonboy,
achidan Anorboy, totlidan Qanorboy, qanglidan Qing`irboy, qipchoqdan Qutliboy,
xitoydan Qung`urboy chovdirdan Chalaboy, galdirdan Galaboy, qirqdan
Qiymasbiy, yuzdan Toymasbiy, qig`izdan Quymonbiy, do`rmondan Do`labbiy,
moridan Marqabiy, karkidan Sarkabiy, qumdan Qunoqbiy, quyingchi, ko`p odam
yig`ildi [99, 225].
Bu xil uslubiy niyatlar uchun tanlangan nomlarga yana bir misol. Ravshan
“ ”
dostonidagi kambag`al, oddiy tabaqa vakillari bo`lmish to`rt aka uka kal
–
18

polvonlarning nomlariga e`tibor beraylik: Aynoq, Jaynoq, Ersak, Tersak. Bu
nomlarda fonetik ohangdoshlik (juftlashish takror) ham mavjud: ersak – “ ”
so`ziga t tovushi qo`shilib, tersak bo`lgan va bular ikki kishiga nom bo`lgan.
“ ” “ ”
Bu takror ular o`rtasidagi yaqinlik (aka-ukalik) ka ham ishora qiladi.
Yuqorida qayd qilingan antroponimlardagi tovush oxangdoshligi, talaffuzida
bir biriga yaqinligi bu nomlarining kitobxon xotirasida uzoq saqlanib qolishiga
–
imkoniyat yaratgan.
Bundam tashqari, kishi ismlarining fonetik qiyofasini o`zgartirish, ularning
tarkibidan bir tovushni tushirib qoldirish talaffuzda o`zaro o`rnini almashtirish
yoki qisqartib aytish orqali ham qator uslubiy bo`yoq hosil bo`ladi. Ergash
Jumanbulbul dostonlarida bunday qo`llash kam bo`lib, Bo`z o`g`lon ning Bo`z
“ ” “
, Zulxumorning Xumor shakllari uchradi, xolos.
” “ ”
- Omon edim, sen ham omon bo`lganda,
Sensiz Xumor holi yomon bo`lganda
Xumor bo`ston edi, Ravshan bulbuli,
Oy Xumorga ohi zamon bo`lgan da,
–
Zindonning ichida to`ram bormisan? [100, 491]
Ismlarni bunday qo`llash erkalash, sevish kabi qo`shimcha ma`nolar yoki
qofiya talabi bilan amalga oshiriladi. Bu holat onomasinonimlarning faqat
antroponimlarga xos bo`lib, toponimik va boshqa birliklarda uchramaydi. Ya`ni
biror joy nomi haqiqiy yoki erkalangan shaklda aytilmaydi.
Kishi ismlarida morfologik usul bilan qo`shimcha ma`nolarining
ifodalanishi haqida ishimizning keyingi bo`limlarida batafsil to`xtatib o`tamiz. Bu
o`rinda dostonlar antroponimiyasiga xos leksik semantik usul bilan qo`shimcha
–
ma`no ifodalanishi haqida fikr yuritamiz.
Leksik semantik usulda qo`shimcha ma`no ifodalash deganda, biz
–
personaj ismi semantik strukturasi semalari bilan asar mazmuniga mos kelishi
holatini tushunamiz.
Ergash Jumanbulbul dostonlaridagi personaj nomlari rangbarang bo`lib,
asar mazmuniga mosdir. Ular o`zbek xalqining tili va tarixi, urf odatlari o`z
–
19

aksini topgan. Bunday ismlar xalqimizning qahramonlik, jasurlik, qo`rqmaslik,
to`g`ri so`zlik kabi olijanob xislatlarini o`zida aks ettirgandir.
Bu o`rinda Ergash Jumanbulbulning ayrim personajlariga nom tanlashi va
ushbu nomlarning onomosiologik xususiyatlari haqida to`xtatib o`tamiz.
Ism, nom haqida fikr yuritish maqsad qilib qo`yilgani uchun ham tahlil
davomida, eng avvalo, dostonlarning deyarli barchasi shaxs nomlaribilan atalishi
diqqatimizni jalb qiladi. Darhaqiqat, xalq og`zagi ijodiyoti namunalari bo`lgan
ertak, dostonlar ko`pincha asarda harakat qilayotgan bosh qahramon nomi bilan
ataladi. Buning asosiy sababi asar voqealarida, asosan, bir shaxsning qahramonligi
va faoliyati bilan bog`liq bo`lgan hodisalar tasvirlanadi. Shuning uchun ham
Ergash Jumanbulbul repertuaridagi barcha dostonlar shu dostonlarning bosh
qahramonlari nomi bilan atalgandir. Bu uslub doston g`oyasini personaj nomiga
singdirilishi, uning butun bir yaxlit obraz sifatida ongimizda gavdalanishiga
yordam beradi. Dostonga qo`yilgan nom shu asar matnining tarkibiy ajralmas
qismi bo`lishi lozim. Shuning uchun ham o`z asarlariga nom tanlash so`z
san`atkorlari uchun alohida bir ijodiy jarayon hisoblanadi. Bunday jarayon Ergash
Jumanbulbul dostonlarida to`la o`z aksini topgandir. Baxshi o`z dostonlariga nom
sifatida tanlagan atoqli otlarning deyarli ko`pchiligi o`zbek tilida keng
qo`llaniladigan faol so`zlardir. Xoldorxon yasama so`z bo`lib, xol +(- dor) + xon–
tuzilishiga ega; Ravshan tojikcha ochiq, oydin, yorug` semalarini o`zida aks
–
ettirgan. Doston nomi sifatida kelgan Kuntug`mish va Dalli ismlari bugungi o`zbek
nutqida faol ishlatilmaydi. Ammo Go`ro`g`li nomi Ergash Jumanbulbul
dostonlarining deyarli barchasida uchraydi. Go`ro`g`li antroponimi etmologiyasi
haqida turlicha qarashlar mavjud: 1) otasi Ravshanbek ko`r bo`lganligi uchun
uning o`g`li ham shu nom bilan yuritilgan: 2) Ravshanbekning xotini Bibi Hilol
homilador holda o`lgach, uning o`g`li go`rda tug`ilgan va u shu sababli Go`ro`g`li
deb nomlangan; 3) go`rda tug`ilgan bolani gurg buri boqqanligi uchun
–
Go`ro`g`li nomini olgan; 4) Go`ro`g`li antroponimining birinchi komponenti aslida
qadimgi turkiy til lug`atida mavjud bo`lgan botir, dovyurak, mard, jasur, qo`rqmas
ma`nolaridagi ko`p so`zidir, umumlashtirib aytganda, botir o`g`il demakdir [38,
” ”
20

16] degan ma`lumotlar mavjud. Ushbu nom bo`yicha keltirilgan etimologik
ma`lumotlarning barchasi ham e`tiborga loyiq. Ammo ulardan eng so`nggisi
dostonlarda ifodalangan mazmunga mos keladi. Chunki Go`ro`g`li ismli personaj
doimo mardlik va qahramonlik, qo`rqmaslik namunalarini o`zida aks ettirgan
qahramon sifatida gavdalanadi. Bu nom yasama bo`lib, tuzilishiga ko`ra qo`shma
otdir. Dostonlarda bir ko`rinish (variand) da ishlatilgan. Turli xil sifatlash
elementlari va indikatorlarni o`ziga biriktirib kelgan Go`ro`g`li antroponimi faqat
xalq og`zagi ijodiga xos nom bo`lib, hozirgi antroponimlar sirasida uchramaydi:

Bek Go`ro`g`li otim mening,
Chambil viloyatim mening,
Dunyoda yo`q zotim mening,
O`ldim armonim qolmadi. [ 103, 542].
Zulxumor antroponimi xumorli, qumsashga arzigulik d е gan ma`noni
anglatadi. Oilada ancha vaqtdan b е ri kutilgan farzandga nisbatan shu ism qo`yiladi.
Vatanim buzildi ishrat sop bo`ldi,
Zulxumorning g` ami qator qoq bo`ldi.
Zulxumorning endi eri op bo`ldi,
Zulxumor endi o`limga bop bo`ldi.
Zindonning ichida, to`ram, bormisan [100,491]
To`qloboy ismi bеvosita chorvachilik bilan bo g` liq.
To`qli – urg`ochi qo`zi bo`lib, onasiga ergashib yuradigan qo`zilarga
nisbatan aytiladi. Bu ismga qo`shilib kеladigan “boy” elеmеnti kishi ismining
tarkibiy qismi ekanligini ko`rsatadi. “To`qli+boy” shaklida yasalgan qo`shma
ismdir:
Qubodshohga shu To`qliboy haq bеrdi,
Nasiya emas, shu kuni naq(d) bеrdi.
Boqib yotib kamar toshning ostidan,
Nishonaga ildira sop o`q bеrdi [100,185].
21

Ergash Jumanbulbul o`g`li dostonlarida dеyarli barcha obrazlarning ismlari
tasvirlanayotgan voqеa moxiyatini chuqurroq ochishga, ta`rif va tavsifni yanada
konkrеtlashga yordam bеradi. Shoir o`z qahramonlariga ism tanlashga alohida
e`tibor bеrgan va mas`uliyat bilan qaragan. U “Ravshan” dostonida bosh
qahramonlaridan birining tashqi qiyofasini, ko`rinishini ismiga mujassam etishga
harakat qilgan. Masalan, Oqqiz ismini kеltirib, uning ismi jismiga monand
ekanligini qayd qiladi: Oqqiz shunday qiz edi: oti Oqqiz edi, Zulxumorga naq qiz
edi, Oqqiz o`zi oq qiz, o`zi to`lgan sog` qiz, o`rta bo`yli choq qiz, o`ynagani bog`
qiz, nas`ya emas naq qiz, uyquchi emas, soq qiz, eri yo`q-o`zi toq qiz, buvishiga
naq qiz, ko`p kalandimoq qiz, yaxshi, tеkis bo`z bolani ko`rsa, esi yo`q-ahmoq qiz,
qora ko`z, bodom qovoq qiz, sinlisiyoq qiz, o`zi sеmiz-turishi yog` qiz; o`yinga
qulayroq qiz, to`g`ri ishga bulayroq qiz... [ 100,454].
Dostonning nasriy qismida qofiyalangan ushbu nasriy parcha ayni zamonda
dostonga poetik ruh, emotsionallik bag`ishlagan.
Dostonlar onomastikasi bilan bеvosita bog`liq bo`lgan yana bir masala
mavjud. Bu masala garchi etnografik xaraktеrga ega bo`lsa-da, lеkin uni chеtlab
o`tib bo`lmaydi. Bu qahramonlarga nom qo`yish bilan bog`liq bo`lgan urf-odat,
rasm –rusum masalasidir. Bu borada ham o`zbеk xalq dostonlari bir muncha
ma`lumotlarni o`zida saqlab kеlmoqdaki, ular hozirgi vaqtgacha o`zbеk xalqi
orasidagi nom qo`yishga oid rasm-rusumlarga aynan mos kеladi. “Bu jihatdan, “
Kuntug`mish” dostonida uchraydigan quyidagi dalil juda xaraktеrlidir. Karvonlar
Kuntug`mishni mast qilib, xotinini olib kеtadilar. Natijada, Kuntug`mish ikki
bolasidan ajraladi. Bolalarning biri bo`riga “еm” bo`lsa, ikkinchisini baliq yutadi.
Cho`ponlar bo`rini tutib balani ozod qiladilar, sayyodlar esa baliqdan bolani xalos
etadilar va ular bolalarga yangi ism qo`yadilar. Shu munosabat bilan dostonda
bunday dеyiladi: “ Cho`ponlar bo`rini gurk dеr ekan, o`z oti bilan, bolaning otini
Go`rkiboy qo`yadilar. Baliqni sayyoqlar moqi dеr ekan, unisining otini Moxiboy
qo`yadilar”[99,275]. Bu nom pеrsonaj nutqida quyidagicha izohlanadi:
Oh ursam g`amxona ko`nglim jo`shadi,
Alam tortsam band i -bo` g` nim bo`shadi.
22

Chiqqan ekanman baliqning qornidan,
Otimni Moxiboy yеtim dеyishadi. [ 99, 286].
Tilga faqat ism sifatida, dastlab nom sifatida tuqilgan so`zlar yo`q, ismlar,
odatda, tildagi mavjud so`zlar asosida paydo bo`ladi. Shuning uchun ham
ismlarning moddiy, lo`g`aviy asosi oddiy so`zlar appеlyativ lеksikadir[ 78,5-34].
Bu jihatdan qaraydigan bo`lsak, Ergash Jumanbulbul asarlaridagi antroponimlar
o`z appеlyativiga munosabatiga ko`ra zoolеksеmalar (Qaldirg`och, Mohiboy,
Gurkiboy), etnonim (Qalmoqshox), tabiat hodisalari, osmon jismlari, o`simlik
nomlari, qahramonlikni ifodalovchi nomlar, qurol-aslahalar nomlarini ifodalovchi
(Yulduz,Oftob, Oysuluv, Rayhon, Anor, Rustam, Bahrom, Ashur, Qilich) va
boshqa so`zlar asosida vujudga kеlganligi ko`rinadi. Bu hodisa shoir dostonlaridagi
antroponimlarning shakl va mazmun jihatidan naqadar boyligini ko`rsatib turadi.
Qadimda turkiy xalqlar ba`zi yirtqich va uy hayvonlari haqida turli xil totеm
tasavvurga ega bo`lgan. Bo`riga bo`lgan ishonch esa totеm tasavvur bilan
bog`liqdir. Afsonalarda turkiy urug`larning asosini bo`riga olib borib taqash ularda
bo`riga bo`lgan ishonchning saqlanib qolishiga sabab bo`lgan. Bo`riga ishonchning
asosiy qismi o`zbеklarning turkiy guruqlarida bolalarning tug`ilishi, uning hayotini
saqlab qolish bilan bog`langan. Shu tufayli o`z haraktеriga ko`ra eng qadimgi
hisoblangan xalq og`zaki ijodi namunalari shu qadimiylik bilan bog`liq dеsak, xato
bo`lmaydi. Qayd qilinganidеk yirtqich hayvonlarga ishonch qancha kuchli bo`dsa,
uy hayvonlariga qo`y, qo`zi, to`qli kabblarda ifodalangan faqirlik sеmasiga
asoslanib qo`yilgan Qo`zi, To`qli ismlarining kishilarga qo`yilishi ham
xarakterlidir. Bunday nomlardan Ergash Jumanbulbul dostonlarida To`qliboy
antroponimlari uchraydi:
Shul bachchag`ar miltiqlarin o`qladi,
Podshoning bergan tuzini xaqladi,
Qo`shinning chetiga borib To`qliboy
Bir toshning ostidan joyin chaqladi [100, 185].
Xuddi shu holatni Sarkaboy (axta qilingan taka), Markaboy (diallektal qo`zichoq)
ma`nosida ishlatilganlida ham ko`rish mumkin.
23

Dostonlardagi hayvon nomi bilan bog`liq aqyrim antroponimlarning qaysi jinsga
mansubligi shu ism uchun asos bo`lgan apellyativning jinsga munosabati asosiga
ko`ra farqlanib qo`yilgan. Ayrim hollarda esa antroponimlarning qaysi jinsga
mansub kishining atoqli oti ekanligi uning morfologik ko`rsatkichlari orqali
farqlanadi. Chog`ishtiring: Qo`chqor, Sher, Arslon kabilar erlar ismlari ;
Qaldirg`och, To`ti, Zamon, Qumri, asosan, ayollar ismi bo`lib qo`llangan. Qo`zi,
Bo`ri, Qunduz, Zamon kabi so`zlar ayollar jinsiga xos nomlarni ifodalaganda,
ularga oy, -xon, -gul, -xol kabi gramatik ko`rsatkichlar qo`shilib keladi. Bu–
ko`rsatkichlar semantik - uslubiy vazifa bajaradi.
Kuzatishlarimizcha Ergash Jumanbulbul dostonlarida ayollar obrazlari qush ismini
tashiydi: Qaldirg`och, Barchin, Chamasi qizlar ismining qushlar timsolida berilishi
qahramonlarning tahlikali damlarda turli jonivorlarga aylana olishi, xususan, u
yoki bu go`zal qushga evrilishidan kelib chiqqan bo`lsa kerak.
Xuddi shuningdek, dostonlarda tabiat va ijtimoiy muhitdagi chiroyli, ko`rkam,
aziz, qimmatbaho narsalarning nomiga taqlid qilish, ularga o`xshatish asosida hosil
qilingan ismlar anchagina uchraydi. Shoir tomonidan bunday ismlarning tanlab
qo`llanishi badiiy tasvirni yanada ko`rkamlashtiradi. Bunday ismlar sirasiga Oftob,
Yulduz, Gulasal, Oqqiz kabilarni kiritish mumkin.
Emotsional ta`sirchanlik shoir tomonidan asar mazmuniga mos holda to`qilgan
–
yetmishdan ortiq to`qima ismlar ham kuchli ifodalangan. Ergash Jumanbulbul
dostonlarida qo`yidagi to`qima ismlar mavjud: Buvraxon, Mohiboy, Azbarxo`ja,
G`udaqul, Ayrisoqol, Ahtaqul, Kunbotir, Qubod, Bahil, Jortiboy, Janjalkal, Joysan,
Shohbol, Raibuljamol, Samandun, Orzin, Devdash, Aynoq, Tersakkal, Tolg`ir,
To`npoq, Hunxorshoh, Shaybotir, Yartiboy, Qanorboy, Qing`irboy, Kiymasbiy,
Quymasbiy, Qo`noqbiy, Kallaboy, Novshod, Norponboy, Olimgir, Pillabotir,
Samloqodi, Solingir, Sorponboy kabilar.
Yuqoridagi qayd qilingan nomlarning birortasi ham E. Begmatov tomonidan
1991-yilda nashr qilingan,, O`zbek ismlari`` lug`atida uchramaydi (qarang:[14]).
Buning sababi to`qima nomlar dostonlar tiliga xosligidadir.
24

2-§. Antroponimlarning leksik-s е mantik xususiyatlari
Dostonlardagi antroponimlarni quyidagi simantik gruppalarga bo`lish
mumkin:
a) zooleksimalar asosida: Bobur, Qunduz, Qaldirg`och, Barchin, Zag`chagir.
b) tabiat hodisalari, osmon jismlari, o`simlik nomlarini anglatuvchi so`zlar
asosida : Yozi, Kunbotir, Mohiboy, Cho`lpon, Rayhon, Bo`tako`z, Yulduz, Anor,
Bodom, Temir, Oltin, Buvi Hilol;
v) har xil mashg`ulot va hunarni anglatuvchi leksik birliklar asosidan tashkil
topgan: Soqi, Chaqqon, Dono, Saranjom, Hakim, SHoir,
Nonvoy, Buldiriq qassob;
g) go`zallik, noziklik, latofatni anglatuvchi so`zlar asosida :Zebo , CHehra,
Sanam;
d) etnonim asosida : Qalmoqshoh;
e) dostonlarda sharq adabiyotida jasorat, axloqiy soflik, mangu muhabbat
tajassumi bo`lib qolgan Rustam, Yusuf, Zulayho, Majnun, Farhod , Shirin,
Shohsanam, Shog`arib, Qaysar kabi klassik nomlar uchraydi.
Eng qadimgi antroponimik kategoriyalardan laqab va tahallusdir. Odatda ular
ismlarga qo`shilib qo`shma antroponimlarni vujudga keltiradi; Hasanzargar,
Surhayl maston, Hasan Chopsan, Chandana chol, Alpomish hukmdor.
Dostonlarda ,,dev`` kompanenti bilan uchraydigan qo`shma ismlar anchagina :
Boymatdev, Qizildev, Yaproqdev, Afsardev kabilar.
O`zbek tilida boshqa turkiy tillardagidek , antroponimik sistema sostavini arab
va fors tillaridan kirib kelgan qo`shma ismlar tashkil etadi, shuningdek , izofiy
konstruksiyali ismlar ham uchraydi desa bo`ladi: Abiquli, Qo`shquloq,
Xunxorshoh, Balogardon.
25

Dostonlar antroponimiyasi shakl va mazmun boyligi bilan ajralib turadi. Ularda
qadimgi va hozirgi o`zbek tilining xususiyatlari, so`z yasalishidagi o`ziga xoslik
jarayonlari aks ettirilgan. Antroponimlarning xalq ijodi, tafakkuri , ong- shuurining
tarixiy izlari saqlanib qolgan. Binobarin , antroponimlarni leksik- semantik va
etimologik tahlil etish alohida ahamiyat kasb etadi
3- § . Antroponimlarning uslubiy xususiyatlari
O`zbek tilshunosligida toponimlarni o`rganish ishi yaqindagina kirishildi.
O`zbekiston toponimiyasining turli sohalariga bag`ishlangan maxsus monografik
ishlar, dissertatsiya va maqolalar yozildi. Ammo yozuvchi va shoirlarimizning
badiiy asarlarida uchraydigan ko`p sonli toponimlar,ularning ma`nosi,qo`llanish
sababi va stilistik xususiyatlari bu kungacha o`rganilmay kelinmoqda. Badiiy asar
tilidagi geografik joy nomlarini o`rganish avvalo, toponimika ilmini rivojlantirish
uchun muhim bo`lsa, so`ngra yozuvchi uslubini belgilash uchun ham
ahamiyatlidir. Bu jihatdan ham yozuvchi S. Ayniy asarlari leksik tarkibining bir
qismini tashkil qilgan toponimlar xarakterlidir.
Yozuvchi ma`lum davr voqealarini hikoya qilar ekan tasvirlanayotgan
hodisalar yuzaga kelgan joy, sharoit bilan kitobxonni to`liq tanishtirishga harakat
qiladi. Shuning uchun ham uning asarlarida Buxoro amirligining ma`muriy
bo`linishi , shaharning tuzilishi, turli xil joy nomlarini ifodalovchi so`zlar
anchagina uchraydi. Uning ,,Esdaliklar`` epopeyasida Buxoro shahrining tarixiy
geografiyasi keng tasvirlangan. Bunda amir va uning amaldorlari turadigan joylar,
savdo sotiq joylari, ko`cha va mahallalar, madrasa va masjidlar, hovuz va–
ariqlar to`g`risida keng ma`lumot beriladi. Chunonchi, Sitorai Mohi xosa,
Xargo`sh, Vobkent, Mahallai bolo, Vang`ozi, Soktari kabi qator toponimik nomlar
tasvirning jonli va badiiy chiqishini ta`minlash uchun xizmat qilgan. Ba`zan
yozuvchi turli voqea, hodisalar bo`lib o`tgan joy nomlarini yashirib, shu joy
nomining bosh harfi yoki yashirin nom bilan ataydi. Buning turlicha sabablari bor.
26

Jumladan, siyosiy jihatdan taqiqlangan yoki yozuvchiga yaqin, tegishli joy bo`lishi
mumkin. S.Ayniy ham Shofirkon tumanidagi bir qishloq nomini faqat bosh
harfi ,,M.`` bilan ataydi: Shofirkon tumaniga qarashli M. qishlog`ida
Abduhakimboy hovlisida ishlar qizigan edi (III, 49) . Fikrimizcha ,,M`` qishlog`i
adibga tegishli, ya`ni uning asosiy xo`jayini va kunjaki domlasi mulla Abdusalom
yashagan ,, mahalla``nomli qishloqdir. Chunki S.Ayniy o`zining ,,esdaliklar``
asarida bu qishloqning to`liq nomini aytib o`tadi : Men ,,kunjaki domla`` va asosiy
xo`jayinim mulla Abdusalom bilan birga uning Mahalla qishlog`iga bobomnin g–
uyiga bordim (V,218).
Yozuvchi o`z asarlarida ayrim toponimlarning har ikki tildagi: tojikcha va
o`zbekcha nomini keltirsa, ba`zi joy nomlarini nega shunday atalganligiga
kitobxonning diqqatini tortadi: Akramboy to`pchiboshi sarbozlar kuchi bilan bog`
qilmoqchi edi. Shuning uchun bo`lajak chorbog`ini nomini ,, Zo`robod`` qo`ygan
edi. Ammo xalq u chorboqqa ,,Zulmobod`` nomini munosib ko`rdi (II, 177).
Ko`riniyaptiki, ba`zi toponimik nomlar voqealikni bevosita aks ettiradi, bunday
toponimlar ,, so`zlovchi nomlar`` deb ham yuritiladi. Shuningdek, misoldagi
joyning ikkala nomi ham (Zo`robod, Zulmobod) sinfiy tengsizlik , adolatsizlik
hukm surgan feodalistik jamiyat muhri aks ettirilgan. Ayrim hollarda shu
toponimlar bilan bog`liq bo`lgan rivoyatlar, afsonalar keltiradi. Bunga ,,Tezguzar``
qishlog`i, ,,Childuxtaron`` mozori nomlarining izohlanishi misol bo`la oladi
Bu afsona va rivoyatlar asar tilini shirali va jozibador bo`lishini ta`minlagan.
O`zining yigirma yildan ortiq umrini Buxoro shahrida o`tkazgan S. Ayniy
shahar mikrotoponimiyasini real kartinalarda aks ettirgan. Yozuvchi bu
mikrotoponimlarni ataylab sanamay, voqealar tasviriga bog`lab olib boradi.
Jumladan, ,,Esdaliklar`` asarining to`rtinchi qismida bir begunoh aravakashning
amir amaldorlari tomonidan toshbo`ron qilinishini tasvirlar ekan, shaharning ichki
tuzilishi, mikrotoponimlari bilan quyidagicha tasvirlab o`tadi : . Toshbo`ron
…
qiluvchilar aravakashning tuyada osilib qolgan o`ligini Naddafon va
To`qimdo`zlik katta ko`chasi orqali Bozori Nav, Labi Ro`d ko`chasigacha, undan
Xo`ja Kalon masjidi, Madrasai Nav oldidan Sesu ko`chasigacha va bazzozlik
27

rastasi, Sarrafon gumbazi, Chorsu, Hiylabafon, Quymurqush guzarlari orqali
Kavola darvozasigacha to`xtamay tosgbo`ron qilib o`tkazganlar .(VII, 115). …
Misoldan ko`rinadiki, yozuvchi bir kichik detalda toshbo`ron voqeasini tasvirlash
orqali deyarli butun Buxoroning qadimiy geografiyasini ko`z oldimizda yaqqol
gavdalantira olgan. Shuning uchun ham ,,Esdaliklar`` ni o`z navbatida tarixiy
geografik asar deb hisoblasa bo`ladi.
S.Ayniy asarlaridagi ko`pgina toponimlar ma`lum bir aholining mashg`uloti ,
kasbi bilan bog`liq holda atalganligini ham ko`ramiz: Sovunfurushon ( sovun
ishlab chiqaruvchilar va sotuvchilar), Bo`yrabofon ( bo`yra tikuvchilar),
Shonataroshlik (taroq yo`nuvchilar), So`zangaron (igna bilan ishlovchilar,
tikuvchilar) va boshqalar. Turli kasb hunar nomlari bilan atalgan yuqoridagi
–
kabi nomlar til taraqqiyotining hozirgi davriga kelib iskirib is`temoldan chiqib
qoldi. Hozirgi paytda kishilarning kasbi koriga qarab nom qo`yish odati yo`qolgan,
yangidan barpo bo`layotgan shahar va qishloqlar hamda ko`chalarimizga
qo`yilayotgan nomlar o`zining mazmun va jozibadorligi bilan yuqoridagi kabi
nomlardan tamomila farqlanib turadi (chog`ishtiring: Kolxozobod qishlog`i,
Bahoriston rayoni, Navbahor rayoni va h. k. ).
S.Ayniy ba`zi personajlarning nutqining indivulashtirish maqsadida rus tili va
u orqali kirgan ayrim toponimlar talaffuzini o`zgacha, ya`ni eski o`zbek tili
talaffuzi va orfografiyasidagidek beradi: islom davlatlaridan boshqa besh davlat,
chunonchi: Jirmon (Germaniya), Italiyo (Italiya), Amriko, Farangiston, Anglis
davlatlari ittifoq bo`lib, bolshivik tuxmini qurutmoqchi bo`lib, jang e`lon
qilganlar(II, 405). Xuddi shuningdek, ayrim din vakillari nutqida yoki tantanali
uslubda yozilgan xatlarda Buxoro shahrining nomi ,,Buxoroi sharif`` (Muqaddas
Buxoro) deb yuritilgan. Bu tarixiy fakt ham yozuvchi asarlarida ham o`z aksini
topgan: Taqsir, Buxoroi Sharif to`ylari juda batartoib bo`ladi da, - deb Hoji
–
Yoqubboy gap boshladi (II, 60).
Shunday qilib, toponimik leksika S.Ayniy asarlarida o`z mazmun boyligi va
xilma xilligi bilan ajralib turadi. Yozuvchi asarlaridagi toponimlar badiiy
–
tasvirning real chiqishi, davr kolotirini berish uchun xizmat qilgan.
28

S.Ayniy asarlarining badiiy tilini o`rganar ekanmiz, ulardagi antroponimlar
ham kishi diqqatini o`ziga jalb etadi. Til lug`at sostavining ajralmas bir qismi
hisoblangan antroponimlar morfologik va sintaktik jihatdan ma`lum til
normalariga, qoida qonunlariga bo`ysunadiloar. Ammo ular qolgan turdosh–
otlardan konkret shaxs individual odamniboshqa ko`pchilik odamlardan ajratish
–
bilan farq qiladilar. Antroponimlar, ularning o`ziga xos xususiyatlari, paydo
bo`lish va rivojlanish tarixi, ma`no va mazmun hamda stilistik qo`llanishi kabi
masalalar rus va o`zbek tilshunosligida atroflicha o`rganilgan va o`rganilmoqda.
Chunki antroponimlarning o`ziga xos xususiyatlarini har tomonlama o`rganish,
ayniqsa, ularning badiiy adabiyotdagi stilistik rolini aniqlash muhim nazariy va
praktik ahamiyatga ega. S.Ayniy asarlarining barchasida antroponimlar muhim
tasviriy vosita sifatida qo`llanilgan.
Yozuvchi asarlari atrukturasidagi antroponimlar tasvirlanayotgan voqealar
mazmuniga bog`liq holda uni badiiy aks ettirishi uchun xizmat qilgan.Uning
asarlarida so`zlamaydigan ism yoki laqab yo`q desa ham bo`ladi. Deyarli har bir
antroponim tasviriy bo`lib, nimanidirni aks ettiradi. Buni ,,Qullar`` romanidagi
Rahimdod Nekqadam Qulbobo, Safar g`ulom, Hasani kobud, O`rmon
– –
polvon, Abdurahmon sardor; ,,Doxunda`` romanidagi Yodgor Doxunda, Yusuf
–
bo`ri, Navro`zi zo`r, Sharif kichiri, Abdullaxo`ja, Fayzicha; ,,So`dxo`rning o`limi``
povistidagi Qori Ismatulla Qori Ishkamba, Rahimi qand, Amin mush, Nasrullo
–
deg; ,,Buxoro jallodlari`` dagi Hamro gavboz, Qurbon devona, Qodir bo`z va
boshqalarda yaqqol ko`rish mumkin. Ayniqsa antroponimlar yuz yildan ortiq
voqealarni o`z ichiga o`z ichiga olgan ,,Qullar`` romanida, to`rt qismdan
iborat ,,Esdaliklar`` epopeyasida ko`p uchraydi.
S.Ayniy asarlaridagi ismlar o`z qo`llanish xususiyatiga ko`ra ikki xildan: 1)
turlin personajlarning nomlari 2) Tarixiy real shaxslarning nomlari. Kishi nomlari
o`z tabiatiga ko`ra individuallashtirilgandir. Chunki ular ma`lum bir shaxsni ataydi
va uni shu gruppadagi boshqa kishilardan ajratadi. Bu individuallik badiiy
adabiyotida yanada kuchayadi. Chunki avtor turli ruhiy, siyosiy, iqtisodiy va
sotsial holatlardan kelib chiqib o`z qahramonlarini nomlaydi. S.Ayniy asarlaridagi
29

nomlarni sodda, tovush sostavi jihatidan hamohang so`zlardan iboratdir: Gulnor va
Yodgor; Hasan, Husan, Ergash, Yo`ldosh va hokazo.
Yozuvchi asaridagi personajlar nomiga diqqat qilar ekanmiz, ularda ijtimoiy
tengsizlik, tabaqalanish, hokim tobelik munosabatini ko`rib turamiz. Ruhoniylar,–
din vakillari, feodallar qarama qarshilikni ko`rsatuvchi xon, bek, mir, shoh,
–
xo`ja, said, shayh, mulla, eshon kabi turli xil mansab va tabaqalari belgilari qo`shib
nomlangan. Masalan: Temurshoh, Shohzamon, Mullanavro`z, Bahrombek,
Ochilbek, Xolbo`tabek, Mirsaid, Anvarposhsho, Rahimxon, Mulla Azimshoh,
Alimardonbek, Sultonxon, Shayh jalol va hokazo.
Ayni vaqtda kambag`al sinf vakillari nomlari dabdabali bo`lmay, oddiydir:
Jahongul, To`tigul, Gulsum, Yong`oqgul, Zulayho, Bozor, Yodgor kabilar
tabiatdagi real narsalarga o`xshatish asosida qo`yilgan. Bundan tashqari qul,
g`ulom kabilar esa kambag`al dehqonlar ismi tarkibida ko`proq uchraydi. Masalan:
Qulbobo, Safarqul, Safarg`ulom, Shokirg`ulom, Ergashqul, Qulmurod va
boshqalar.Yozuvchi sinfiy aYozuvchi sinfiy ayirmalikni ko`rsatuvchi yuqoridagi
kabi elementlarni personaj ismlari tarkibida keltirish bilan sinfiy tengsizlikni fosh
etgan hamda tasvirlanayotgan davr koloriti ruhini kitobxon ko`zi o`ngida
–
yaqqol gavdalantirishga erishgan. Kishi ismlarining bunday sotsial differensiatsiya
qilib qo`llanishi ulardagi emotsional eksprssiv buyoqni yanada kuchaytirgan.
–
Sinfiy tengsizlikning yo`qolishi natijasida xon, poshsho, mir, shoh, bek, boy, qul,
g`ulom kabilar affiksoidlarga aylanib, o`z sotsial mohiyatini yo`qotdi. Ular hozirgi
tilimizda turli xil erkalash, hurmat qilish, so`zlovchiga yaqin tutishlik kabi modal
ma`nolarni ifodalash uchun xizmat qilmoqda.
Yozuvchi ba`zi personajlarga ularning xarakteridan kelib chiqib nom bergan,
ya`ni ism personaj xarakterini ifodalab turadi. Jumladan, ,,Qullar`` romanida
doimo ,, men kak partiyniy`` deb boshqalarga gap bermaydigan, mahmadana, har
qan day ishga yuzaki, shpshmashosharlik bilan qaraydigan bir personajning nomi
Shoshmaquldir.
Uning nomi ismiga mos bo`lib tushgan.
30

Men kak partiyniy, aytamanki, terim ko`ngildagidek uyishtirilmadi, deb
Ergashning so`zini bo`ldi Shoshmaqul.
Majlisda raislik qilayotgan Safarqul Shoshmaqulni ogohlantirib:
- O`rtoq Shoshmaqul! Sen ,,kak partiyniy`` shu kunda ko`p gapirding.
- Men kak partiyniy, partiya tashkiloti tuzuk ishlamagan deyman, dedi
Shoshmaqul, yana o`tirgan joyidan:
Safarqul yana Shoshmaqulga qarab: - Gapiradigan bo`lsang, turib gapir,
bo`lmasa, o`tirgan joyingdan gap otib majlis intizomini buzma dedi.(III, 384).
Keltirilgan parchadan ko`riniyaptiki, yozuvchi kollektirish davrida partiyaning
safiga kirib olgan Shoshmaquldek ayrim tasodifiy, hovliqma kishilarni nomlash
bilan ham satira ostiga olgan.
S.Ayniy asarligining ko`pligi tarixiy temada yozilgan. Yozuvchi o`zbek va
tojik xalqining tarixini yaxshi bilgan ensiklopedist olim edi. Shuning uchun ham
uning asarlarida ko`pgina tarixiy real shaxslarning nomi uchraydi. Bu holat,
ayniqsa, uning ,,Buxoro tarixi inqilobi uchun materiallari`` , ,,Esdaliklar``
asarlarida yaqqol ko`rinadi. Bu asarlarida Buxoro inqilobi bilan bog`liq bo`lgan
voqealar aks ettirilib, tarixiy real shaxslarning nomlari keltiriladi. Masalan: Buxoro
amirligidan: Amir Haydar, Amir Nasrullo, Amir Muzffar, Amir Abduahad, Amir
Olimjon; shoirlardan: Mirzo, Somiy, Nizomiddin Sobitiy, Hayrat, Mirzoshoh,
Ahmad Donish; rus revoyutsionerlaridan: Kolesov, Frunze va boshqalar.
Yuqoridagi antroponimlar mominativ funksiyani bajarib, tasvirlanayotgan davrni
real va ishonchli qilib berish vositasi bo`lgan. Ba`zi tarixiy nomlarni o`xshatish,
kinoya priyoma uchungina ishlatiladi. Jumladan: ,,Qullar`` romanidagi ,,Devona
Mashrabning eshagi`` hikoyatida Mashrab va Xo`ja Ahror nomlari eslatiladi.
Mashrab devona o`z eshagidan tushib sag`risiga bir shapoloq urib:
- Bor, sen ham Xo`ja Ahrorniki bo`l ey,- deb haydab yuboribdi va o`zi yayov–
ketaveribdi (III, 332). Yozuvchi Buxoro amiri Olimxonni tadbirsizligini satira
ostiga olgar ekan, uni amir Muzaffar davrida mashhur bo`lgan Bobozoda ismli
masharabozning ayig`iga o`xshatadi: Amir Olim irodasiz, xabarsiz va har kimning
so`ziga ,,ma`qul`` deydigan kishi edi. Masalan, ma`murlardan o`n kishi bir- biriga
31

muhofil o`n ariza bersalar yoki kengash ko`rsatsalar, har qaysiga muvofiq deb
buyriq berar edi. Shuning uchun Buxoro aholisi uni ,, Bobozoda ayig`i`` der edilar
(I,229). Avtorning izohicha, qog`ozdan yasalgan ushbu ayiqqa har kimsa savol
bersa, ,,hu`` javobini eshitar edi. Amir Olim ana shu ,,ayiq``qa o`xshatilgan.
Ayrim mifologik nomlar frazeologik iboralar tarkibida kelib ta`sirchanlikni
kuchaytirgan. Bunday iboralardan yozuvchi satiric maqsadlar uchun foydalangan.
Jumladan, ,,So`dxo`rning o`limi`` povestidagi o`ta hasis shaxs Qora Ishkamba
dunyodagi eng sahiy deb sanalgan Hotami Toyga kinoya qilib o`xshatiladi: Bu
kimsa mening ko`ziga Hotami Toyi bo`lib ko`rindi (IV,227).
XX asr boshlarida o`zbek tilida ham ruscha uslubda yasalgan familiya,
keyinroq esa otchestvalar paydo bo`ldi.Shundan keyin esa kishilarni isn yoki laqab
bilan chaqirish odati kamaydi. Shuning uchun bo`lsa kerak, S.Ayniyning dastlabki
asarlarida ism, laqab, turli tahalluslar ko`p uchraydi, ammo familiyalar sanoqlidir.
Turli tipdagi familiyalar oktyabr revolyutsiyasidan keyingi davr voqealarini
tasvirlaganda ishlatiladi, xolos: Ergash , kotib, Yo`ldoshev, Normurod xalqni
bosti- bosti qilmoqchi bo`lib ko`chaga chiqdilar (III.382). Otchestvalarni qo`llash
faqat rus kishilari personajlari nomidagina uchraydi. O`zbeklarda otchestva–
bo`lmaganli uchun ,,Qullar`` romanidagi o`zbek personajlaridan biri boshqa bir
rus personajining otchestva va familyasini ajratolmay, har ikkisini ham ,,ot`` deb
ataydi:
- Darvoqe, - dedi devonbegi u odamga, - men sizning otingizni unutganman.
- Nikolay Petrovich.
- Yaxshi otingiz bo ekan, imperatori a`zam hazratlari bilan otdosh ekansizda.
Yana qisqacharoq otingiz bor edi- ku.
- Petrov (III, 196).
S.Ayniy asarlaridagi ko`pgina familiyalar neytraldir . Ammo familiya tarkibiga
turli chin va lavozimlarni qo`shish orqali ulardagi eksprissivlik oshadi: g e n e r a l
Quljonov, Petrov to`ra kabilar. Kishi ismlariga turli xildagi amal va unvon
32

so`zlarini qo`shish ko`tarinki yozilgan xatlarda uchraydi: Uning unvon va amallari
amir yuborgan, ,,muboraknoma`` da: ,, Mulla Muhammad Ibrohimbiy
de v o n b e g i l a sh k a r b o sh i t o` p ch i bo sh i binni Chaqaboy
to` q s o b a`` detilgan edi
Yuqorida takidlaganimizdek, qadimgi paytda turkey xalqlarda familiya bilan
atash boshqacharoq usulda chegaralangan holda bo`lgan. Ya`ni hozirgi tilimizdan
rus tilidan kirgan yev, - yeva kabi suffikslarga sinonim bo`la oladigan ,,o`g`li`` ,–
,,qizi`` kabi so`zlar qo`llanilgan. Tojik tilida esa bu vazifani ,,zoda`` affiksoidi
bajargan. Voqealarni real tasvirlash jarayonida yozuvchi nbu elementlardan badiiy
maqsadlarda foydalanganligi ko`rinadi. Masalan: Rahimdod Qulboboning o` g`
–
l i Ergash edi (III, 311). Rustamboy q i z i Bibigulnor (II,142). Eroniy toifa
( qavm ) ismlariga qo`shilib kelgan va ularning shu toifaga tegishli ekanligini
ko`rsatuvchi ,,zoda`` affiksoidi sinfiy toifa ayirmaligini ko`rsatish bilan bir qatorda
familiya tushunchasini anglatib kelgan: Zahriddin Fahriddinzoda, Mirzo Jalol
Yusufzoda, Sanginzoda va hokazo. Yozuvchi o`z personajlarining ism
–
familiyalarini evolyutsion rivojlanishda ko`rsatadi. Jumladan: ,Dohunda``
romanidagi bosh qahramonlar Oktyabr revolyutsiyasigacha bo`lgan tasvir
jarayonida Yodgor va Gulnor deb atalgan bo`lsa, inqilobdan so`ng
kolxozlashtirish, sotsialistik qurilish yo`llari davri voqealarini tasvirlaganda esa
Yodgor Bozorzoda va Gulnor Rustamova deb qo`llangan: Qishloq xo`jaligi
texnikumining yuqori kurs talabalari Yodgor Bozorzoda va Gulnor Rustamova,
–
- deb tanishtirdi (II, 433). Ko`rinadiki, avtor Oktyabr volyutsiyasigacha O`rta
Osiyo xalqlarida familiya bo`lmaganligi keyinchalik rus tilining barakali ta`siri
natijasida familiyalar, hatto otchestvolarning paydo bo`lganligi o`z asarlarida
badiiy formada ko`rsata olgan.
,,Familiyalarning paydo bo`lishi laqablarning yo`q bo`lishiga sabab bo`ldi`` -
yozadi professor S. A. Koporiskiy . Darhaqiqat, bir qishloq yoki mahallada
yashovchi bir xil nomlangan kishilarni ularning turli belgilariga, xususiyat va
xarakterlariga, kasbiga qarab turlicha laqablar qo`yib ajratganlar. Familiyalar
paydo bo`lgach, bunday laqablarga ehtiyoj qolmadi. Natijada avvallari nominative
33

vazifani bajargan laqablar asta sekinlik bilan stilistik buyoqqa ega bo`lib bordi.
Ba`zi laqablar salbiy ma`no kasb etsa, ba`zilari ijobiy ma`noda ishlatila bordi.
Demak, davrlar o`tishi bilan laqablardagi nominativ xususiyati bo`shashib,
ekspressivlik tomoni kuchayib bordi. S.Ayniy asarlari personajlarining nomlariga
qo`shilib kelgan turli laqablar ham ma`lum funksiyani ado etgan. Chunki
laqablarda kulgili ma`no ottenkalar, turli xil ijobiy yoki salbiy stilistik bo`yoq
qahramonlarining xarakterini ochib beruvchi vosita bo`lib xizmat qilgan. Masalan,
Hayit bo`ri, Rahimi qand, Fayzi avliyo, Hamdam forma va boshqalar fikrimizning
guvohi bo`ladi. Ayrim personajlar nomidagi laqablar xuddi o`zining ikkinchi
nomidek o`rnashib qolgandir. Shuning uchun ham personajlarning dialogi boshida
ism bilan birgalikda qo`llanilgan bo`lsa, undan so`ng faqat laqab bilan
nomlanadilar. Masalan, ,,Buxoro jallodlari`` asaridagi Qodir bo`z, Hamro
gavbozlar o`zaro gaplashganida ,,bo`z`` yoki ,,gavboz`` deb bir birilariga–
murojat qiladilar.
Laqablar o`zi qo`shilib kelgan nom egasini u yoki bu tomonidan xarakterlab
turadi. Bu jihatdan ,,Sudxo`rning o`limi`` povestining bosh qahramoni Ismatullo
nomiga qo`shilgan laqablar xarakterlidir. Bu personaj bir jihatdan Qori,
,, Qur`on``ni yod biluvchi shaxs. Diniy qoida qonunlarni yaxshi bilgan, ayni
–
zamonda dinni, musulmonchilikga bir qorinni to`yg`azishga, sudxo`rlikka sotuvchi
,,ishkamba``dir. Yozuvchi shu laqabni tanlaganda o`zining satirik qalamini yanada
o`tkirlashtirgan:
Qori Ishkamba ?!
Haqiqatdan, qiziq bir nom. Hayvonlarning oshqozonini ,,ishkamba``
deydilar. Qanday munosabat bilan odamga ,,Ishkamba`` nomini berganlar?
(IV,178), deb asar boshiga so`roq qo`yadi va asta sekinlik bilan avval potrit
–
misolida, so`ngra voqealar tasvirida bu laqabning mohiyatini ochib beradi.
Yozuvchi Ayniy uslubining o`ziga xos tomonlaridan yana biri shundaki, u
o`z personajiga qo`yilgan ism yoki laqabning ma`no va mohiyatini adabiy tasvir
davomida, ba`zan esa snoskalarda izohlab ketadi. Bunga ,,Doxunda`` romanidagi
Yodgor ismi o`rnida kelgan ,,Dohunda`` laqabiga berilgan izoh misol bo`la oladi:
34

- Dohunda! dedi u , - seni dohunda deganimga xafa bo`lma.Buxoroda bu–
umumiy bir odat. Buxoroliklar Ko`histondan kelgan har bir kambag`lni
d o h u n d a deydilar.Ammo mening maqsadim seni ,, d o h u n d a`` deyishda
haqarot qilish emas, men senga shuni tushuntirmoqchimanki, shu yaqinlarda
dohundalarning oyoqyalang kambag`allarning saodati keladi, hozirgacha
–
odamlarning qashshoqligiga dalolat qilib, tahqir o`rnida ishlatib kelgan bunday
nomlar, bundan keyin u odamlarning izzatli va obro`yli bo`lishlariga sabab
bo`ladi (II,230).
S.Ayniy tilshunos olim sifati o`zi ishlatgan har bir so`zni (laqab) tushunib,
uning ma`nosiga e`tibor berib ishlatiladi. Ayrim so`zlarning ma`nosini turli
lug`atlardan axtaradi. Chunonchi, ,,Esdaliklar`` asaridagi personajlardan biri
Lutfillaning nomiga qo`shib aytilgan ,,guppon`` laqabini quyidagicha
izohlaydi. ,,Guppon`` so`zining qaysi tildanligi hozircha aniqlay olganim yo`q.
O`sha vaqtda u so`zning ma`nosini otamdan so`raganimda favqulotda ,, zo`r
–
kuchli`` degan edi. Bu so`zning qadimgi sug`d tilidan qolganligini taxmin qilish
mumkin (V, 61).
Ba`zi laqablar tasvir jarayonida asar tekstiga yedirilib yuboriladi. Bu usul bilan
yozuvchi badiiy ta`sirchanlikni oshiradi:
- O`lma, Navro`z! Seni ,,Navro`z zo`r`` deganlari bejiz emas. Har qanday zo`r
ishni ham osonlik bilan bitirasan (II, 174).
Xuddi toponimlar bo`lganidek, ayrim personajlarning laqablari ham tojikcha
o`zbekcha variantda keltiriladi: -
– Voy! Sen Yusuf gurg emasmisan? Senga nima
balo bo`ldi, - deb baqirdi Azimshoh.
- Ha taniyman. Bu Yusuf bo`ri. Qassob Yahudiy . (II, 156).
…
Yuqoridagi misolda ko`rinadiki, laqablar, laqab qo`yishda turli millat xalqlari
orasida umumiylik mavjud ekan. Laqablar o`z o`zidan kelib chiqmaydi, balki
–
tabiat va jamiyatdagi u yoki bu hodisaga, kishilarning tashqi ko`rinishi, kasbi,
qilig`iga yoki biror boshqa tomoniga asoslanib qo`yiladi. S.Ayniy tildagi bu
hodisani ham nazardan chetga qoldirmaydi: - Mening otim Shohsanam, otamning
35

oti Shohgul bo`lsa ham, chortorni yaxshi chalgani sababli xalq orasida M u l l a
Ch o r t o r i laqabi bilan mashhur edi (II,404).
S.Ayniy asarlarida kishining ismi, familiyasi bilan birga ayrim tahalluslar
ham uchraydi. Bu ko`proq olim va shoirlarning nomlari bilan ko`proq keladi.
Tahalluslar ham o`z egasining xarakteri, holati, psixikasi bilan bog`langan holda
bo`ladi. Bunga Sadriddin Saidmurodzodaga (Ayniyga) berilgan taxalluslarning
o`zi misol bo`la oladi. Ular quyidagilar: past, gul ma`nosidagi ,,Sifliy``,
qashshoqlik ma`nosidagi ,,Muhtojiy``, devona ma`nosidagi ,,Jununiy`` va nihoyat,
qirq sakkiz ma`nosini anglatuvchi ,,Ayniy`` (I, 54), Qozi Abduvohid Sarir qalam
ovozi (V, 77).
Yozuvchi asarlaridagi tahalluslarning barchasi ham yuqori ko`tarinki stilga
xos bo`lib, kitobiy xarakterga egadir.
Shunday qilib, S.Ayniy asarlaridagi antroponimlar nominative funksiyani
bajarish bilan birga, badiiy tasvirni real va ishonchli, emotsional ta`sirchan
bo`lishini ta`minlagan. Qayd qilingan antroponimlarda tarixiy sotsial tengsizlik
bo`yoqlari ham aks etib turadi, ayni yozuvchi laqablar orqali burjuaziyani ,
so`dxo`rlikni qattiq satira ostiga olib ular ustidan kulgan.
36

IKKINCHI BOB. ANTROPONIMLARDA MOTIVATSIYA VA
LAQABLARGA XOS SEMANTIK-USLUBIY XUSUSIYATLAR
1- § . Antroponimlarda motivatsiya
O`zbek adabiyotida yaratilgan ba`zi asarlar bo`yicha olib borgan
kuzatishlarimizdan shu narsa ma`lum bo`ldiki, badiiy asar qahramonlariga nom
tanlash bilan chaqaloqqa ism qo`yish motivlari o`rtasida ko`pgina o`hshashlik va
farqlar mavjud.
1. Chaqaloqqa ism tanlash prosesida ota- ona va chaqaloq bevosita, atrof-
muhit va odamlar bevosita ishtrok etadi. Yozuvchining personajga ism tanlash
prosesida ham mana shunday semantik uchburchak ta`siri seziladi. Faqat u avtor –
personaj kitobxon formasida shakllanadi.
–
2. Chaqaloqqa ism tanlash odatlarida xalqning ko`pgina rasm-rusumlari,
qadimiy diniy qarashlari, orzulari saqlangan bo`ladi: To`xtasin, Ramazon,
Qo`rqmas. Yozuvchi o`z asarining hayotiy bo`lishi uchun personajga nom
tanlayotganida xalqning bunday udumlariga amal qiladi.
3. Chaqaloqqa ham, personjga ham ism tanlashda lozim bo`lgan hollarda
ularning tashqi belgilari inobatga olinadi.
4. Hayotda ham, badiiy asarda ham ismdan kishining qaysi millat va
territoriya vakili ekanligi anglashib turadi.
5. Ota- onalar ko`pincha farzandlariga bir- biriga yaqin (ohangdosh yoki bir
hil harf bilan boshlanuvchi) ismlar tanlashga harakat qilishadi. Bu hol yozuvchilar
ijodida ham seziladi. Oybek o`zining turli yillarda yaratgan bir necha asarlarida
xotin qiz personajlarga Dildor, Dilbar, Gulnoz, Gulnor kabi ohangdosh ismlar
–
qo`ygan.
6. Ko`p hollarda badiiy asar qahramonlarining prototiplari aniq bo`ladi va bu
prototimlaroning nomlari personajga ism tanlashga asos, motiv bo`lib hisoblanadi.
Noo`hshashliklar quyidagilardan iborat.
37

1. Chaqaloqqa qo`yilgan asosan umumdan yakkani ajratib ko`rsatish uchun
hizmat qilib, uning hayotida boshqa rol o`ynamaydi. Yozuvchi esa personajga ism
tanlashda juda ko`p tomonlarini inobatga oladi. Demak, chaqaloq ismidan farqli
o`laroq, personaj ismi bir necha motivga asoslangan bo`ladi.
2. Chaqaloqqa juda tez fursatda ism qo`yilganligi uchun uning ichki dunyosi
u yoqda tursin, hatto tashqi belgilari ham ismdan ko`pincha ismda aks etmaydi
(Xoldorali, Tojiboy, Mallaboy kabi motivlashgan ismlar juda kam). Yozuvchining
personajga qo`ygan ismlarida esa bular to`la o`z ifodasini topadi.
3. Ota- onaning chaqaloqqa qo`ygan ismi umrbod bo`lib, u juda kam
hollarda o`zgartiriladi. Yozuvchi esa personaj nomini asarni yozib tugatguncha va
ba`zan qayta nashrlarda ham o`zgartirishi mumkin. Masalan, P.
Tursun,,o`qituvchi`` romanining bosh qahramonini ilgarigi variantlarida Ergash,
Xolmurod, Dilmurod deb ataydi. Keyiroq unga Elmurod ismi ma,qulroq tushadi va
obrazning asosiy fazilatini shu ism orqali belgilaydi. Badiiy asarda ilgari
motivlashgan, yoki boshqa motiv asosida tanlangan ism ham keyinchalik o`zining
haqiqiy motivini topishi mumkin.
Badiiy asar personajlari nomlari tilning nominativ nuqtai nazaridan chuqur
o`rganish, antroponimlar monivatsiyasining badiiy asar tili va poetikasini tadqiq
etishdagi muhim rolini har tomonlama analiz qilish ham nazariy, ham amaliy
ahamiyatga ega.
2- § . Laqablarga xos semantik-uslubiy xususiyatlar
Biror xususiyatga ko`ra kishiga hazil qilib yoki masxaralab berilgan nom
laqabdir. Ma`lum bir laqabni kishilar biror maqsad, zarurat tufayli ham o`zlariga
olishlari mumkin.
Qadimdan kishilar bir qishloq yoki mahallada yashovchi bir xil
ismlishaxslarning ularning tur li belgilari, xususiyat hamda harakteri, kasb-koriga
qarab turlicha laqablar bilan ajratib nomlab kelganlar va bunda laqablar ko`pincha
nominative vazifa bajargan. Familiyalar paydo bo`lgach, bunday laqablarga deyarli
38

ehtiyoj qolmadi. Natijada,avvallari nominative vazifa bajargan laqablar asta-sekin
uslubiy vazifa bajarishga o`ta boshladi.
Laqablarda kishilarning qaysi urug` yoki qabilaga mansubligi, ulardagi
jismoniy kamchiliklar, harakter, gapirish uslubi,kiyinishi,millati qaerdan kelganligi
kabi belgi-xususiyatlar aks etadi [49, 15-16].
Kishilarga laqab qo`yish xalq orasida tarqalgan qadimiy odatlardan biri bo`lib,
uturli yo`llar bilan qo`yiladi. Bularning ham o`ziga xos sabablari bor. Bu haqda o`z
vaqtida lingvistik adabiyotlarda anchagina fikrlar bildirilgan edi. [1; 23; 49; 66;
113; 120].
Laqablarning o`rganilishiga bag`ishlangan ilmiy izlanishlarning
ayrimlarida ularning xalq og`zaki ijodi namunalarida boshqa janr asoslariga
qaraganda ko`p uchrashi qayd qilinganligini ko`ramiz.Xalq o`g`zaki ijodi
namunalarida laqablarning ko`p uchrashi hodisasi ikki holat bilan izohlanadi.
Birinchidan, xalq dostonlari juda qadimgi davr mahsuli bo`lib, og`izdan-og`izga
ko`chib yurishi va unda qadimgi nomlash udumlarining mavjudligi bo`lsa,
ikinchidan, laqablar o`z xususiyati bilan ajralib turadi.Jumladan, ayrim laqablar
ijodiy imotsional buyoqqa ega bo`lsa, ayrimlarisalbiy ottenkalari bilan ajralib
turadi. Chog`ishtiring: Jumanbulbul, Soqibulbul, Hasan Kulbar, Hasan Chopson,
Hasan Yakdas; Jaynoqkal, Tersakkal, Janjalkal va boshqalar.
Laqablar dostonlarda ham, ertaklarda ham barcha qahramonlarga berilavermaydi.
Laqab olgan qahramonning xususiyati uning laqabidan ham anglashilib turishi
lozim. Chunki laqab unga boshqalardan ajratib turadigan bir xususiyati borligi
uchun ham beriladi. Laqablar ham kishilarga atab qo`yiladigan atoqli otlarga
o`xshab, bir kishini boshqalardan ajratish, farqlash ehtiyoji tufayli paydo
bo`lgan.shuning uchun ham u ba`zan kishining ismi o`rnida ham qo`llana oladi:
Bularni anglab yurgan mastonlar borib, Ko`saga habar berdilar.Ko`sa g`ordan“
chiqib, hamrohlarini iyartib, Kunbotir bilan qirq yigitning oldiga peshvoz chiqdi
“
[99, 45].
Ergash Jumanbulbul dostonlari bo`yicha to`plagan materiallarimiz orasida
kishi ismlari bilan bir qatorda bir qanch laqablar ham uchraydi. Bu laqablar doaton
39

qahramonlari (personajlari)ning har biriga xos bo`lib, ularning individual belgi
xususiyatlari: go`zallik, aqllilik,moxirlik, tadbirkorlik, kayvonilik, ayyorlik, vazifa,
mansab, zo`ravonlik kabi xususiyatlarni ko`rsatib turadi. O`rganilgan dostonlarda
uchragan laqablar quyidagilardan iborat:
Laqablar Dostonlar
Misqol pari Xoldorxon , Xushkeldi“ ” “ ”
Yunus pari Dalli , Ravshan , Kunduz bilan Yulduz
“ ” “ ” “ ”
Soqibulbul Xoldorxon , Xushkeldi , Dalli
“ ” “ ” “ ”
Ishratdevona Ravshan
“ ”
Janjalkal Kunduz bilan Yulduz
“ ”
Jaysan mergan Dalli
“ ”
Jaynoq kal Dalli
“ ”
Ersak kal Dalli
“ ”
Tersak kal Dalli
“ ”
Aynoq kal Dalli
“ ”
Bulduruq qassob Dalli
“ ”
Tuqliboy mergan Dalli
“ ”
Jumanbulbul Dalli
“ ”
Xasan Chopsan Xoldorxon
“ ”
Xasan Yakdast Xoldorxon
“ ”
Xasan Kulbar Xoldorxon
“ ”
Ahmad Sardor Xoldorxon
“ ”
Yortiboy oqsoqol Xoldorxon
“ ”
Kusa Oysuluv , Kunduz bilan Yulduz
“ ” “ ”
Qilichxon Kuntug`mish
“ ”
Olim Sayyod Kuntug`mish
“ ”
Kurinadiki, shoir dostonlaridagi laqablar formal hodisa emas, balki estetik
prinsipga asoslangandir. Chunki laqablarda, yuqorida qayt qilinganidek,
nominativlik bilan bir qatorda ekspressivlik ham mavjud buladi. Dostonlardagi
laqablarning ayrimlari uz uslubiy buyog`ini yuqotib,nominativ xarakterda bulsa,
kupchiligi uslubiy buyoqlidir. Uslubiy buyoqli laqablar kitobxonga hissiy ta`sir
qiladi, unda badiiy tasvirdagi voqea-hodisalarga nisbatan ijobiy yoki salbiy
munosabat hosil qiladi.
Tilshunos V.K. Chichagov rus tilidan kishilarga quyiladigan laqablar
motivasiyasi sabablarini yigirmadan ortiq deb qayt etadi [3,38]. Ergash
Jumanbulbul asarlari ustida olib borgan kuzatishlarimiz uzbek tilining ham
laqablash motivasiyasi rus tilidan qolishmasligini kursatdi. Ularning ba`zilarini
quyida izohlashga harakat qilamiz. Kulbar- yakkama yakka kurashda kulbar -
– “ ”
orqacha (pushtara ) [91,581], ya`ni uz raqibini avval orqaga rost kutarib olib, erga
”
yiqituvchi polvon ma`nosida: Hasan Kulbar; Yakdast-kurashda chaqqonligi va
botirligiga qarab berilgan laqab: Hasan Yakdast; fiziologik xususiyatiga kura:
40

Aynoq kal; suzga,gapga chechanligiga kura: Soqibulbul, Jumanbulbul; xarakteriga
qarab: Qaldirg`och maston; rangiga qarab: Bobo zangi; unvoniga qarab: Ahmad
Sardor; kasbiga kura: Olim sayyod, Jaysan mergan, Bulduruq qassob ma`nolarida
ishlatilgandir.
Laqablar umumlashib kelganida esa nomi aytilmay, faqat ularning laqabi
qullanilishi ham mumkin. Bunda muallif doston matnida ism qaytariqlaridan
qochadi va uz asarini funksional sinonimlar hisobiga leksik rang-barang qiladi, bu
hol uning asarlari lug`atini boyitib, yanada uqimishli bulishini ta`minlaydi.
Endi kallar toshadi,
Tinmay hay-haylashadi,
Ne botirlar shoshadi,
Shoshmay qaytsin botirlar
Kup maydonlar bushadi [100,518]
Laqablar ismlarga qushilib, qushma antroponimlarni hosil qiladi. Ular kupincha
ismlarga qushilib aytiladi, ayrim hollarda matnda ismga funksional sinonim
sifatida yakka uzi ham ishlatilishi mumkin. Quyidagi misollarga qiyoslang:
Yul tortadi bek Sardor,
Suvsiz chulning dashida.
Ish kursatar bek Sardor,
Dushmanlar savashida [ 103, 60 ]
Ahmad Sardor ta`g`in urush boshladi,
Tura solib tug`ni yalang`ochladi,
Tomosha qing bek Sardorning ishini,
Mirza askarning ikki kuzin yoshladi [103, 81]
Dard qahr bup chopib bordi mard Kulbar,
Bordida uzini qushinga urdi.
Buni kurib qizilboshning lashkari-
Bari chuvlab dedi: Kulbar qutirdi .“ ”
Oraladi Hasan Kulbar lashkari,
Qalin erni topib urtaga urdi [103,231]
41

Er chopson dam-badam na`ratortadi,
Bular otliq, u piyoda yurtadi,
Ne tulpor otlarni, yugruk bedovni,
Quva Hasan damga quymay etadi [103,306]
Laqablar juda uzoq tarixiy davr mahsuli bulib, ular turli yullar bilan hosil
buladi. Jumladan, laqab tildagi mavjud bulgan suzlarga nisbatan berish va ushalar
ososida yangidan suz yasash yuli bilan paydo buladi. Buni Qunduz bilan Yulduz“ ”
dostonidagi bosh qahramonlardan biri Avazga berilgan devona laqabida kurish
“ ”
mumkin. Shoir Avazning devona laqabini olishini quyidagicha tasvirlaydi: Ana
“
endi Cho`ntoqni o`lja qilib, o`zi devonaning kiyimini kiyib, devona bachcha
bo`lib,G`irko`kni minib, Cho`ntoqni yetaklab shahri Zangar qaydasan deb keta
berdi [102,265].
”
Laqablar doimo so`zlaydi. So`zlamaydigan laqablar yo`q. Shoir laqablardagi
bunday xususiyatdan ham mohirlik bilan foydalangan. Masalan, Ravshan
“ ”
dostonida diqqatni jalb etgan tiplardan biri Aynoq,
Jaynoq, Ersak, Tersak nomlari bilan berilgan kal laqabli personajlardir. Bular
“ ”
ijoboy tiplar. Kal laqabi boshida sochi yo`q, ya`ni fiziologik ko`rinishida
“ ”
kamchiligi bor shaxslarga nisbatan ishlatiladi. Bunday shaxslarni xatto o`z nomi
bilan atamay kal deb chaqirar edilar:

Keling kallar keching jondin,
Umiding bo`lsa maydondan,
Siz bir yondan,man biryondan
Ot qo`y g`animning ustiga [100,558].
Shoir mehnatkash,ammo ezilgan botirlarini kal obrazi orqali bergan va ularni
hokim sinf vakillari obraziga qarama-qarshi qo`ygan. Masalan, Qunduz bilan
“
Yulduz dostonida Janjalkal ham shunday. Janjalkalning hatto bir shaharda
”
mushtdek kesagi ham yo`q, umrida pulni ko`rmagan, o`g`rilik, hiyonatni bilmagan,
birovning haqidan qurqadigan bir qashshoq bulsa, Aynoq, Jaynoq,Ersak, Tersak bir
42

feodal qulida xizmat qilgan, feodal ulgandan keyin undan qutilgan kishilardir.
Dostonda kal laqabli bu shaxslar botir, qurqmas kishilar sifatida tilga olinadi.
Urushda ular dushmanga Hasandan kura ortiq zarba beradilar. Qoraxonning
askarlari Hasanga:
Kaling qursin kup yomon,
Bormanglar kallar tomon,
Qulingni tort Hasanjon,
Vallomat omon-omon! [100,573].

deb Aynoq va Jaynoqlardan qurqqanlariga iqror buladilar, ularning botirligiga tan
beradilar.
Ba`zi urinda kal laqabli shaxslar shum, hajvchi sifatida talqin etiladi.“ ”
Komik qahramon kal obrazi zolim va bosqinchi shoh, ayyor, mug`obir qozi, boy,
“ ”
mulla va boshqalarga qarshi quyiladi. Chunki sinfiy jamiyatda kal laqabi ikki xil
“ ”
mazmunni bildirgan. Birinchidan, ekspluatator sinf vakillari tomonidan aytilgan
kal suzi egasiga nisbatan kamsitish, tahqirlash ma`nosida aytilgan bulsa,
“ ”
mehnatkash sinf vakillari tomonidan aytilgan kal suzi shu laqab egasining har
“ ”
qanday kurashda g`olib, g`alabaga erishishini istab aytilgandir:
Donishmand kal shirin jonin sotadi,
Ha deydi, yullarda safar tortadi,
Kup qushinga boshchi bulib Donishmand,
Lashkari sig`ishmay chulni tutadi (102,257)
Aynoqkal shunday edi: ot,tuya, arava kutara olmas edi. Doim bir yoqqa
kuchirmoqchi bulsa, piyoda ketar edi. Lekin ukalari ham durust kallar edi.
Ularning otlarini Jaynoqkal, Tersakkal, Ersakkal der edi. Jaynoq juda masxaraboz
edi, har tusli bula olar edi. Agar birovni aldamoqchi bulsa, har tusli bulganda
uzining juralari ham tanimas edi. Ersakkal shunday kal edi: oqshomlari kamonni
quliga olsa, qushni kuzidan urar edi. Juda mergan edi, qushlarning, ohularning
dodini berar edi (100, 542).
43

Kurinadiki, komik qahramon ishtirok etgan asar kompozisiyasi, epizodlar
syujet yunalishi, tasvir vositalari qahramon obrazini tipiklashtirishga yordam
beradi. Shoir kal epizotik talqinida asarda dramatik holatni kuchaytirish,“ ”
ta`sirchanlikni oshirish, tinglovchida his-tuyg`u, uy, mushohada uyg`otishga
harakat qilgan. Ba`zan kal haqoratlanuvchi holatga tushib qoladi: Avazxon qarasa,
“
kal kup chivin bilan olishib, goh solib, goh chivin solib, kal uz kallasiga urib,
tirsagidan buyog`i qon bulibdi... Meni muncha qiynama, dod!-deb yig`lab
kelayotibdi (102.,266).
”
Komik kal laqabli qahramonning g`ayri muqarrariy holatidagi kechinmalari
dostonda satira va yumorni yuzaga keltirish manbai bulib xizmat kilgan.
Salbiy ma`no kasb etuvchi laqablardan biri kusa dir. Kusa laqabi, odatda,
“ ” “ ”
iyagida soqoli yuq shaxsga nisbatan qullaniladi. Kusa obrazida kupincha
ekspluatator sinf vakillari xarakteri beriladi. Ravshan dostonida kusa salbiy
“ ”
tiplardan biri sifatida talqin qilinadi: Ravshanxon qarasa bir kusa, juda kup kuhna
“
bup ketgan ter kusa... Daqqi yunus kurgan jami xaolqqa firib bergan. Bachchag`ar
doim juvonbozlik, bedanabozlik bilan umrini utkazgan... iyagining urtasida bitta
tuki bor ekan, u ham bir qarich bulib usgan, bu yolg`iz soqolga qimmatbaho,
yaxshi toshlardan teshib osgan. Burnining suvi shurg`alab, mingan oti yurg`alab,
ravshanbekning oldidan chiqa keldi (100, 440-441).
”
Dostondagi laqablar ismlar bilan birgalikda harakat qiladi. Ular tanlanishi uslubiy
shartlangandir, laqablar uslubiy jihatdan doston qahramonlarini sosial va
induvidial-psixalogik xarakterlashning eng muxim vositasidir. Ular talqin
etilayotgan obrazning ichki xususiyatini ochib beradi. Jumladan, Hasanning
Kulbar laqabini olish sababi uning kurashda orqachi ekanligi, ya`ni uz raqibini
“ ”
orqaga kutarib yiqitishi bilan bog`liqdir.
Qizilbosh Hasanning kelganin bildi,
Tuda bulib turgan lashkar buzildi,
Qulochni katta yozib mard Kulbar,
Bir tupini bosib bovang yiqildi (103, 111).
44

Yoki: Ahmadning qushin boshlig`i, sardori ekanligini shoir quyidagicha
ifodalaydi:
Lovullab utday yonadi,
Yurgan kunin sanadi,
Un ming odam iyartib,
Ahmad Sardor junadi.
... Shoh murtini buradi,
Bu er ne deb suradi,
Un ming erga bosh bulib,
Sardor ketib boradi (103, 58)
Ayrim urinlarda taxallus va laqab suzlari keng ma`noda sinonim“ ” “ ”
sifatida qullanganligini kuramiz (113). Aslida laqab atamasi taxallus dan farq
“ ” “ ”
qiladi. Laqab insonning turli xil belgisi, xususiyat, ish harakatlari, yashash joyi,
“ ”
urug`i, ijtimoiy kelib chiqishiga kura boshqalar tomonidan beriladigan qushimcha
ism bulsa, taxallus lar ayrim ijtimoiy, siyosiy yoki iqtisodiy sharoitdan kelib
“ ”
chiqib, yakka shaxslarning uzlari tomonidan tanlanadi. Ayrim xollarda taxallus
“ ”
boshqa shaxslar yoki jamoatchilik tomonidan ham berilishi mumkin. Abu
Abdulloh Rudakiy, Xoja Ismoil Buxoriy, Alisher Navoiy va h.k. Ergash
Jumanbulbul ug`li dostonlarida taxalluslar uchramaydi.
Shunday qilib, Ergash Jumanbulbul ug`li dostonlarida qullangan qator
laqablar asar qahramonlarini u yoki bu tomondan tavsiflash, ularga xos
xususiyatlarni ifodalash uchun muhim uslubiy vosita bulib xizmat qilgan. Ayni
zamonda laqablar semantikasida ifodalangan qushimcha ma`no buyog`i
kitobxonda estetik zavq uyg`otadi.
45

3-§. O`zbek zooantroponimlari xususida
O`rta Osiyo xalqlari, jumladan, o`zbek xalqi uzoq qadimdan boshlab
tug`ilgan o`g`il va qiz bolaga ism qo`yishda ma`lum maqsad ko`zda tutilgan va
bunga amal qilib kelingan. Albatta, nom qo`yishdagi maqsad va niyat dastlabki
davrlarda totem va magik xarakter kasb etgan. Qadimda turkiy xalqlar ba`zi
yirtqich va uy hayvonlari haqida turli xil totem tasavvurga ega bo`lgan. Bo`riga
bo`lgan ishonsh esa totem tasavvur bilan bog`liqdir. Afsonalarda turk urug`larining
asosini bo`riga olib borib taqash ularda bo`riga bo`lgan ishonchning saqlanib
qolishiga sabab bo`lgan. Bo`riga ishonchning asosiy qismi o`zbeklarning turli
gruppalarida bolaning tug`ilishi, uning hayotini saqlab qolishi bilan bog`langan.
Qashqadaryo o`zbeklarining qo`ng`irot , avaxli, nayman, quchchi, saroy, mang`it
kabi urug`larida homilador ayollar bo`rining terisidan, suyagidan va boshqa
a`zolaridan tumor qilib, o`zi bilan olib yurganlar, bola tug`ilishini osonlashtirish
uchun onaning oyog`i ostida bo`rining payini qo`yganlar, yangi tug`ilgan bolani
bo`rining jag`suyagi ostidan o`tkazib olganlar, bo`ri suyagini saqlashgan, bolani
bo`ri terisiga o`rab qo`yganlar, o`g`il bolalarga Bo`ri, Bo`riboy, Boybo`ri,
Eshbo`ri, qiz bolalarga esa Bo`rigul, Bo`ritosh, Bo`rixol deb ism qo`yganlar.
Natijada, bo`ri va boshqa yirtqich va uy hayvonlariga e`tiqod tufayli turkiy
xalqlarda Bo`ri, Arslon, SHer, Qo`chqor, Qo`zi, Bo`ta, Nor, Tuqli, Qunduz, Kiyik,
To`ti, Qumri, Turg`ay, Qulon, Toyloq, Itolmas, Qo`yboqar kabi ismlar keng
tarqalgan.
Bunday kishi ismlari hozirgi o`zbek tilida, uning barcha sheva vakillarida
keng tarqalgandir. Lekin Toyloq, Norxo`roz, Qulon, Eshbo`ri, Itolmas, Qo`chqor,
Tuqli, Bo`ta, Qo`yboqar kabi ismlarining boshqa o`zbek shevalariga nisbatan
Qashqadaryo o`zbeklarida ko`proq uchrashi bu voha o`zbeklarining qadimdan
asosiy mashg`uloti chorvachilik bo`lganligidir.
Keyingi davrlarda bunday atoqli otlarning ishlatilishi doirasi ancha kengaydi.
Ular kishi ismlariga xos turli hil qo`shimchalar bilan qo`llana boshladi va turli hil
kompanentli ko`rinishlarga ega bo`ldi. Masalan, Arslon- Arslonqul, Arslonbek;
46

Bo`ri- Bo`rixo`ja, Bo`rijon, Bo`rivoy, Bo`rimat, Bo`rigul, Bo`rioy, Bo`rixol,
Bo`ritosh , Bo`riniso, Eshbo`ri; Bo`ta- Bo`taboy, Bo`tayor, Bo`taali, Norbo`ta,
Holbo`ta, Erbo`ta, Boybo`ta, Bo`tagul; Tuqli- Tuqlibek, Tuqliali, Tuqliboy,
Tuqlimurod; To`ti- To`tigul, To`tixon, To`tibuvi, To`tiniso, To`tijon; SHer-
SHerali, SHerqul, SHerbo`ta, SHermurod, SHerzod, SHeron, SHerbek; Nor-
Norcha, Norbek, Norboy, Norbo`ta, Norbo`ri; Qo`zi- Qo`ziboy, Qo`zibek,
Qo`zigul, Qo`zixon, Qo`zioy; Qo`chqor- Qo`chqorbek, Qo`chqortoy; Qunduz-
Qunduzxon; Qumri- Qumriniso, Qumrioy, Qumrixon, Qumrioy, Qumrigul;
Qo`yli- Qo`ylibek, Qo`ylivoy, Qo`yboqar.
Zooantroponimlar (z oo… yun. zoon jonivor, tirik mavjudod) qo`shma – –
so`z bo`lagi. Hayvonot olamiga daxldorlikni bildiradi: masalan, zoologiya,
zoogeografiya) ning qaysi jinsga mansub kishining atoqli oti ekanligi ko`pincha
uning morfologik ko`rsatkichlari orqali farqlanadi. Arslon, To`qli, Qo`chqor,
Qo`zi, Bo`ta, Bo`ri, Qunduz, Toyloq, Qulon, SHer erlar ismi bo`lib qo`llangan.
Bundan tashqari, ularni (Norcha) ali (Norali, Bo`taali,SHerali) ,-boy (Bo`taboy,
Norboy, Qo`ziboy, To`qliboy, Bo`riboy), -bek (Norbek, SHerbek,
To`qlibek,Qo`ychibek) ,-jon (Bo`tajon, Bo`rijon) ,-toy (Qo`chqortoy,
SHertoy,SHertoy), -qul (Bo`taqul, Norqul, SHerqul, Arslonqul) ,-murod
(SHermurod, To`qlimurod, Arslonmurod), -zod (SHerzod) , -mirza (To`qlimirza)
kabi morfologik ko`rsatkichlar bilan ham erlar jinsiga xos atoqli otlar bo`lib
qo`llanadi. Qunduz, To`rg`ay, To`ti, Qumri kabilar asosan ayollar ismi bo`lib
qo`llanadi. SHuningdek , qo`zi , bo`ri, sher, xo`roz so`zlari quyidagi gramatik
ko`rsatkichlar vositasida ayollar jinsiga xos atoqli otbo`lib qo`llaniladi: -oy
(To`tioy, Qumrioy, Qo`zioy, Bo`rioy) , -xon (Bo`rixon, Qunduzxon, Qo`zigul,
SHergul, Bo`tagul, To`tigul) ,-niso (Bo`riniso, Qumriniso, To`tiniso), -xol
(To`tixol, Bo`rixol, Xo`rozxol) ,-tosh (Bo`ritosh), -buvi (To`tibuvi) .
Zooantroponimlar tuzilishi jihati sodda (Qo`zi, Bo`ta, Qunduz, To`ti,
Bo`riniso, SHerali) va qo`shma (SHerbo`ta, Eshbo`ta, Boybo`ta) dir.
To`qloboy ismi bеvosita chorvachilik bilan bo g` liq.
47

To`qli – urg`ochi qo`zi bo`lib, onasiga ergashib yuradigan qo`zilarga
nisbatan aytiladi. Bu ismga qo`shilib kеladigan “boy” elеmеnti kishi ismining
tarkibiy qismi ekanligini ko`rsatadi. “To`qli+boy” shaklida yasalgan qo`shma
ismdir:
Qubodshohga shu To`qliboy haq bеrdi,
Nasiya emas, shu kuni naq(d) bеrdi.
Boqib yotib kamar toshning ostidan,
Nishonaga ildira sop o`q bеrdi [100,185].
4 -§. Antropoindikatorlarning semantik-uslubiy xususiyatlari
Indikator (lot. ko`rsatgich) lar antroponimlarni til lug`at boyligi tizimida
o`ziga xos alohida bir tizimga birlashtiruvchi vositalardir. Jumladan,
antropoindikatorlar antroponimlarni alohida bir tizmga ajratib oladi. Chunonchi:
G.Nematova [6], [5] o`quvchilarga quyidagi testlarni bergan edi:
Qaysi qatordagi qo`shimchalar Lola atoqli otiga qo`shiladi?
A cha, -zor, -xon;–
B xon, -jon, -oy;
–
C li, siz, -jon;
–
D hoq, -ser, -niso;
–
Tesda to`g`ri javob B bo`lib, faqat -xon, -jon, -oy affiksoidalari
“ ”
antroponimlar bilan oladi. Bundan ko`rinib turibdiki, 6-sinf o`quvchilari indikator
orqali antroponimlarni appelyativ leksikadan farqlay olish qobiliyatiga ega.
48

O`zbek tilshunosligida toponimlik indikatorlar haqida [ 31; 71] alohida
maqola e`lon qilinganyu Ammo antroponimik indikator haqida biror fikr
uchratmadik. Antropoindikator atamasi (termini) biroz munozarali bulishi
mumkin. Ammo kishi ismlar tarkibi kelib, uni biror jihatdan xarakterlab,
konnotativ ma`no ifodalaydigan (112) ayrim suz yoki affiksoidlarni shunday atama
bilan atash maqsadga muvofiq deb uylaymiz. Antropoindikatorlar ko`pincha atoqli
otga qushilib kelishi, atash xususiyatiga ega bulmasligi va boshqa bir xil
xususiyatlari bilan laqablardan farq qiladi. Xar bir indikatorni qabul qilgan
antroponim shu indikator uchun mikrotekst vazifasini bajaradi.
Antroponimik indikatorlar mohiyatan ikki xildir:
a) ichki indikatorlar;
b) tashqi indikatorlar.
Ichki indikatorlar deganda, antroponim uzining antroponim ekanligini uz-
uzidan kursatib turishi nazarda tutiladi. Chunonchi, yozuvda antroponimlarning
bosh harf bilan yozilishi, antroponimlarning ma`lum bir qurshovlarda uchrashi
(Temur keldi), nutqiy qurshovlarda uzining ma`nosiga kura antroponimlarning
qanday ichki guruhlarga xos ekanligini kursatib turishi (Guzal, Ra`no ayollar–
ismi) va h.k.
Tashqi indikatorlar turli xil qushimcha affiksoid va ma`no umumlashgan
suzlar bulib, ular kupincha antroponimlar bilan birika oladi.
Antropoindikatorlar antroponimlarni ichki tarkibiy qismlarini, ichki
tizimchalarini ajratishda va belgilashda eng muhim omildir. Chunki
antropoindikatorlarning uzi bir necha guruhlarga ajraladi:
Ayol ismiga xos antropoindikator.
Erkaklar ismiga xos antropoindikator.
Ayol va erkak ismiga qushilishiga kura betaraf bulgan antropoindikator.
Ayollar ismiga qushilib ishlatiladigan antropoindikator. Yuqorida
ta`kidlaganimizdek, indikatorlarning deyarli barchasi ingerent konnativ ma`noga
ega. Bunday ma`no ayrim suz va affiksoidlarning mag`ziga joylashgan bulib, uzi
birikib kelayotgan ismga turli xil qushimcha ma`nolarni kiritishga xizmat qiladi.
49

Bunday qushimcha ma`nolar sirasiga kichraytish, sevish, erkalash,hurmat, iltifot,
mehribonlik, yaqinlik kabi qator ijobiy baho hamda kamsitish, masxaralash, past
nazar bilan qarash kabi salbiy baho ma`nolarini kiritish mumkin. Bu haqda
Ya.Gremm shunday yozadi: Erkalatish formalari faqatgina kamchilik ma`nosini“
emas, balki iltifot, mehribonlik, erkalatish ma`nolarini ham ifodalaydi. Shuning
uchun ham biz kichraytish formalarini ulug`, muqaddas, hatto, dahshatli
predmetlarga ham ularga yaqinlashish, uning muruvvatini, iltifotini qozonmoq
uchun qushamiz (sitata R. Qung`urovning (115) kitobidan olindi).
”
Darhaqiqat, bizning doimiy mehribonligimiz, muruvvat va hurmatimizga
sazovor bulgan xotin-qizlarimiz ismlariga qushilishi lozim bulgan
antropoindikatorlar: -oy, -oyim, -beka, -bibi, -bibim, - suluv, -begim, -gul, -pari
kabilar Ergash Jumanbulbul dostonlarida kuplab uchraydi. Bunday indikatorlar uzi
birikib kelgan atoqli ot tarkibida mustaqil suz sifatida qaralmaydi. Chunki u,
asosan, usha negiz orqali ifodalangan ma`noga erkalatish ottenkasini kiritadi.
Suzlovchi yoki yozuvchi bu elementlar vositasida uzining sub`ektiv munosabatini
ifodalaydi. Bunday antropoindikatorlar vazifasida kelgan suzlarning ma`nosida
ma`lum bir konnotativ ma`no (ingerent konnotasiya) ottenkasi movjud. Bu
konnotativ ma`no ushbu suz alohida olinganida ham yaqqol sezilib turadi.
Inson uzi uchun eng yoqimli, eng guzal, ma`qul deb hisoblagan narsa va
tushunchalarning kishilarga nisbatan ishlatilishi ham betaraf qiymatli suzlarining
ekspressiv ottenka qabul qilishi va suzlovchining ob`ektga munosabatini kursatishi
mumkin. Masalan, pari, sanam, guzal, poshsho, gul kabi suzlar alohida mustaqil
holatda, ba`zan esa kishilarga nisbatan metaforik epitet, indikator vazifasi tarzida
ishlatilib, sub`ektning ijobiy munosabatini ifodalashi mumkin:

Jon dustim, Nug`aydir uynagan joyim,
Sabil bulib qoldi tilla saroyim,
Izlab keldim Xolbekaday sanamni,
Yurtingda bormikan Xolbeka oyim? (99, 184).
50

-oy, -bika, -bibi, -poshsho, -pari, -bonu, -niso, -gul kabi suz affiksoidlar faqat
ayollar ismlariga qushilib, ajratuvchi belgi (A.G`ulomov) sifatida keladi. Ularda
erkalash, suyish, ulug`lash ma`nosi kuchli ifodalanadi.
-oy affiksoidi uzbek tilida xotin-qizlarni oyga nisbat berish asosida hosil
bulgan: Ravshanbek qarasa, zulxumorning kamoli, oyday jamoli, oq yuzida xoli,
yangi tulgan oyday ikki qoshi hiloli (100, 427) yoki

Quloq solgin oy Misqolning suziga,
Jimma-jimma yoshi tulgan kuziga,
Iqbol bersin bek Ravshanday quziga,
Qichab etsin, Hasan bulsin bearmon (100, 516).
Ismlardagi -oy affiksoidi uxshatish, chiroylilik semasi bilan bog`liq
konnotativ ma`noli indikatordir. Dostonlarda Oftob ismi Oftoboy, Zulxumor ismi
Oyxumor, Xumoroy, Zulxumoroy, Qaldirg`och ismi Qaldirg`ochoy kurinishlarida
uchraydi. Bu indikator kishi ismidan oldin ham, kishi ismidan keyin ham
qullanganini kurish mumkin. Ba`zan -oy affiksoidi kishi ismining tarkibiy qismi
bulib, qushma ism hosil qiladi: Baxiloy, Oysuluv, Oydona, Zaydinoy kabilar.
Baxiloy degan pari har haftada, un kunda kelib, Qaldirg`achoy bilan gaplashib
ketar edi (99, 79). Yoki
Sensiz Xumoroyga davron haromdir,
Sen bulganda Xumoroyga ne g`amdi?
Sen bilan edi ayshu mudomim,
Ming marta xumoring rozi bulgandi,
Zindonning ichida turam bormisan? (100, 492).
-oy indikatori ayollar ismi tarkibida erkalatish ma`nosida -niso, -xon, -bika, -bibi
elementlari bilan sinonimlik hosil qiladi:
51

Opkel degan, meni otam buyurgan,
Shu vaqtda na mardlar Chambil yig`ilgan,
ymon etsang olib ketay Chambilga,
Bulmasa ulasan aniq, Dallixon (100, 119).

Dostonlarda -oy affiksoidi kengayib, -oyim shaklida ham uchraydi:
Jon dustim, Nug`aydir uynagan joyim,
Sabil bulib qoldi tilla saroyim,
Izlab keldim Xolbekaday sanamni,
Yurtingda bormikan Xolbeka oyim? (99, 184).

Yoki:
Kanizlari kaptarday bup,
Girdin olib yig`ilgandi,
Parizodday Qunduz oyim,
Og`ir libos kiygandi (102, 311).
Bunday vaqtda ulug`lash, ehtirom ma`nolari yanada burttirilganligi
kurinadi.
Oyim suzi yakka holda matnda personaj ismi urnida ishlatiladi. Bu hol muhim“ ”
uslubiy ahamiyatga ega bulib, tasvirda bir ismning takror-takror qullashdan xalos
qiladi:
Yig`lab oyim junadi,
Sallonib oyim junadi (102, 311).
(Bu urinda gap Qunduz bilan Yulduz dostonidagi Qunduzoyim haqida
“ ”
bormoqda).
-beka affiksoidi dostonlarda kishi ismining tarkibiy qismi bulib kelgan, bunday
hollarda indikator hisoblanmaydi:
52

Xolbeka qizlar qorasi,
Menman qizlar sarasi (99, 194).
-bibi, -biyi, -biy kabilar atoqli otlar tarkibida hurmat, izzat qilish kabi qushimcha
ma`no ottenkalarini ifodalaydi. Bunday affiksoidlar Ergash Jumanbulbul
dostonlarida kishi ismlariga qushilib ishlatilishi hodisasi uchramaydi.
-bonu, -niso, -gul indikatorlari sub`ektiv baho ottenkasini ifodalaydi. Atoqli
otlarning tarkibida erkalash ma`nosini beradi:
Ichki kuylaging kiyingchi,
Toblab zulfingni tuyingchi,
Bir munosib yoring keldi,
Zamongul, bergin suyunchi (99, 191).
... mening Zamongul jonim ham tuladan kegan, iylab tashlagan puladan
kegan...
-bonu, -niso, -gul, pari kabilar atoqli otlarga qushilib, uzi birikkan ismlarga
singib ketsa, erkalatish ma`nosi yuqoladi: Avazxonga Gulqiz degan bir barno suluv
olib berib, uyini tushirib berib, davrini surib yuraverdi, yoki Gurug`libek quvonib,
suyunib bunga ham tuylar qilib, otini Gulanor quydi (100, 362).
Gul, komponentli ismlarni odatda yangi tug`ilgan chaqaloqni ota-onalar
kupincha gulga nisbat berib, gul kabi pokiza, nafis, toza, chiroyli bulishini istab
quyadilar. Shu sababli gul suzi vositasida yasalgan xotin-qiz ismlari kup“ ”
uchraydi. Ergash Jumanbulbul dostonlarida bunday gul unsurli ismlar (9ta):
“ ”
Bahragul, Gulxadicha, Gulasal, Gulqiz, Zamongul, Guloyim, Tutigul, Gulanor,
Gulnor kabilar.
Shunday qilib, Ergash Jumanbulbul dostonlaridagi xotin-qizlar ismiga
biriktirib quyilgan turli affiksoid va tavsifiy elementlar shu personajga bulgan
sub`ektiv munosabatni kursatuvchi muhim uslubiy vosita bulib kelgan. Bu uslubiy
vositalar urni bilan personajga muallif munosabati, urni bilan personajga personaj
53

munosabatini ifodalagan. Keyingi holatda esa personajning ichki hissiyoti
tulqinlanishi, ruhiy kechinmalari yorqin aks ettirilganligini kurish mumkin.
2. Erkak ismlariga xos antropoindikatorlar.
Bunday indikatorlardan Ergash Jumanbulbul ug`li dostonlarida quyidagilar
uchraydi -bek, -boy, -shoh, -xon, -qul, -xuja, -zur, vallomat, -shunqor, -sher, -
arslon, -poshsho, -mahram, -mirzo, -botir. Bu indikatorlar dostondagi obrazlar
xarakter va xususiyatini ochishda ularning odatlari xatti-harakatlarini baholashda
muhim uslubiy vosita bulib xizmat qilgan. Yuqorida qayt qilingan indikatorlardan
-boy, -bek, -shoh, -xuja, -xon, -qul kabilar aslida kishilarning urtasidagi amal va
ijtimoiy urin munosabati bilan bog`liq bulgan farqlarni kursatish uchun ishlatilgan.
Shu ma`noda hozirgi uzbek tili nuqtai nazaridan bular ulik holatga kelgan va“ ”
istorizmga utgan (116, 186).
-boy, -bek, -shoh, -xuja, -xon, -qul kabi elementlar ikki xususiyatga ega: 1)
ism tarkibida qotganlik; 2) forma yasovchilik. Ism tarkibida qotganlik holatida
kelganida emosional-ekspressivlikka ega bulmaydi. Dostonlarda bunday ismlarga
quyidagilar misol bula oladi: Turaqul, Juraqul, Qoraxon, Bektosh, Xisravshoh,
Bulakboy, Tulakboy, Mingboy, Dingboy, Saraqul, Muminboy, Jomg`irboy,
Tolg`irboy, Yortiboy, Qanorboy, Jayraboy kabilar.
Yuqorida eslatilgan elementlar forma yasovchi bulib kelganda, uslubiy
vazifa bajaradi. Bunda ular ma`lum bir personajlarning asl yoki tub nomiga muallif
yoki boshqa personajlar tomonidan qushimcha qushilib, erkalash, suyish, hurmat
kabi ma`nolarni ifodalaydi:
Hamma qoyil Hasanxonday bolaga,
(Yer ho`l bular kuklam yomg`ir jalaga),
Gurug`lining bu suzlarin eshitib,
Soqi chol chiqardi G`irni dalaga (100, 24).
Huyt deb Shodmonbek bosib chiqadi.
Shodmonbekning kungli usib chiqadi.
Tarafkashlik, ular kup-da, bu bitta.
54

Qizilbosh kukayin kesib chiqadi (103,24).
-boy affiksoidi dostonlarda kupincha hurmat manosida qullanganligini
kuramiz:
Gurkirab arzimni eshit, uylagin,
Davlat bersa gulday bulib jaynagin,
Men bilmayman, Gurki, aslizotimni,
Agar bilsang menga bayon aylagin.
XULOSA
Битирув малакавий ишда қўйидаги хулосаларга келинди:
1 . Antroponimlar o`zining umumiy xususiy belgilari bilan bir leksik
sistemaga birlashadi. Ular o`zida lisoniy-nutqiy va enseklopedik axborotlarni
mujassamlashtirib, shaxslarni bir-biridan ajratishga xizmat qiladi.
2. Antroponimlar tilning lug`at boyligi tizimida o`ziga xos alohida tizimga
egadir. Bu o`rin da odam , erkak , ayol leks“ ” “ ” “ ” e malarining eng chekka va bo`sh
qurshovi sifatida belgilanishi mumkin. Odam , erkak , ayol leksimalarida
“ ” “ ” “ ”
antroponimik chekka va bo`sh qurshovning mavjudligi antroponimlarning lisoniy
tizimida va har bir shaxsning nutqiy faoliyatida rang-barang informativ ( normativ
va ekspressiv) vazifalarida yashay olishi uchun asosiy imkoniyatdir. Har bir shaxs
bu imkoniyatni o`z sharoiti, zarurati, imkoniyatlari, xususiyatlari asosida
voqealantiradi va bu leksimalarining antroponimik qurshovini o`zicha to`ldiradi.
Shuning uchun umumlisoniy tizimda alohida olingan antroponim informativlikka
ko`ra qanchalik bo`sh, xoli bo`lsa, barcha erkak ismlarida atiga bitta informativ
–
shaxs+erkak mujassamlangan, xolos), har bir shaxs uchun har bir antroponim shu
“ ”
qadar boy, muayyan va seraxborotdir.
3. Antroponimlarga so`zlararo tizimiy munosabatlarning voqealanish nuqtai
nazaridan yondoshganda, ularning ma`lum darajasida sintagmatik va
paradimikmatik munosabatlardan xoli emasligini ko`rish mumkin. Bu
55

munosabatlar, eng avvalo, antrponimlarning erkak nomlari, ayol nomlari, neytral
nomlar sifatida uch guruhga ajralishida ko`rinadi. Ammo antroponimlar boshqa
lug`aviy paradigmalardan farqlanadi: antroponimik paradigma a`zolari orasida
shakliy farqlar mavjud bo`lib, umumijtimoiy informatik qiymat bir xil:
shaxs+erkak, shaxs+ayol. Erkak va ayol semali antroponimlar uch guruhga jins“ ” “ ”
jihatidan farqlanmaydigan mushtarak (neytral) nomlarga zid turadi.
4. Antroponimlarning so`z va leksemaga munosabatini o`rganish shu narsani
ko`rsatadiki, kishi nomlari leksemaning olti belgi xilidan ikki omilga
( tayyorgarlik: nutqda grammatik morfemalarni o`zida biriktira olish ) to`la, bir
xususiyatiga (majburiylik omiliga) yarim holda javob beradi. Gap tarkibida
antroponimlar o d a m, e r k a k, a yo l leksimalariga xos sintagmatik qurshovga
ega va ular gap bo`lagi vazifasida keladi. Shuning uchun atoqli otlar to`la qonli
nutqiy so`zlar bo`lib, atiga qirq foiz umumlisoniy leksimalarga ega. Ana shu
xususiyati bilan ular o`zbek tili lisoniy lug`aviy boyligining eng chekkasidan o`rin
olish imkoniyatiga ega.
5. Atoqli otlarning informatik ma`noviy qobiliyatini apellyativ leksika-turdosh
otlar ma`noviy xususiyati bilan bog`lash mumkin emas, lekin ba`zan apellyativdagi
muhim bir belgi insonga nisbat berilishi mumkin.
–
6. Ergash Jumanbulbul o`g`li o`z dostonlari mazmuniga mos nom va laqablar
tanlashida muallif-personaj-kitobxon uchburchak motivatsiyasidan kelib
“ ”
chiqqanligi uning asarlari mazmuna va badiiy qiymatini oshirgan.
7 Baxshi dostonlaridagi antroponimlar ikki vazifa: 1) nominativ (atash-
nomlash): 2) uslubiy emotsional vazifasini bajargan. Ismlardagi vo`shimcha
–
hissiy bo`yoq ma`nosi leksik-semantik usullar bilan ro`yobga chiqarilgan.
Shoir dostonlardagi ismlar o`z qo`llanish xususiyatiga ko`ra ikki xildir:turli
personajlarning nomlari va tarixiy shaxslarning nomlar. Lingvostilistik jihatdan esa
ular real va to`qima ismlardan iborat. To`qima ismlarda ma`lum bir tarixiy
ma`nolarga ishora qilinganligi ulardagi emotsional ta`sirchanlikni oshirgan.
Shuning uchun turli badiiy va lingvistik omillar bilan bir qatorda antroponimlar
ham Ergash Jumanbulbul o`g`li asarlarida badiiy tasvirning asosiy vositalaridan
56

biri sifatida xizmat qilgan va baxshi bu san`at turidan yuksak mahorat bilan
foydalangan.
So`z san`atkori qo`llagan laqablar asar qahramonlarini u yoki bu tomondan
tavsiflash, ularga xos ayrim belgi xususiyatlarni ifodalash, kitobxon hissiyotiga
ta`sir qilishda muhim uslubiy vosita bo`lib xizmat qilgan.
8. Dostonlarda personaj ismiga qo`shilib kelgan antropoindikatorlar o`z
xususiyatiga ko`ra: ichki va tashqi ko`rinishlarga ega. Tashqi indikatorlar faqat
ayol ismlariga, faqat erkak ismlariga, hamda ayol va erkak ismlariga qo`shila
oladigan turlarga ajraladi. Ular muallifning o`z personajlariga, shuningdek,
personajlarning ham bir-biriga bo`lgan ijobiy yoki salbiy munosabatini ifodalash
vazifasini bajargan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Karimov I. A. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. T.: Ma`naviyat, 2008.–
2. Karimov I. A. O`zbekiston kelajagi buyuk davlat. T.: O`zbekiston, 1992.
–
3. Karimov I. A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo`lini izchik davom
ettirish taraqqiyotimizning muhim omilidir. O`zbekiston Respublikasi
–
Prezidentining O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 18 yilligiga
bag`ishlangan tantanali marosimidagi ma`ruzasi. 2010- yil 7- dekabr.
4. Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining O`zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisidagi ma`ruzasi.
2010-yil 12-noyabr.
5. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug`ati. T.: O`zbekiston
–
Milliy Ensiklopediyasi, 2002.
6. Hozirgi o`zbek adabiy tili (darslik). -T.: O`qituvchi, 1980.
7. Irisqulov M. Tilshunoslikka kirish. -T.: O`qituvchi,1992. -354 b.
8. Mahmudov N. Til. - T.: Yozuvchi, 1998. - 40 b.
9. Mengliyev B. va b. Ona tili, Qomus. T.: Yangi asr avlodi. 2010-yil.14-bet.
–
57

10. Ne`matov H., Rasulov R. O`zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. T.:–
O`qituvchi, 1995. 128 b.
–
11. Nurmonov A. O`zbek tilshunosligi tarixi. -T.: O`zbekiston, 2002.
12. Qilichev E. Hozirgi o`zbek adabiy tili (Konspektiv kurs). -Buxoro, 1999. -
224 b.
13. Qilichev E. O`zbek tilining amaliy stilistikasi. -T.: O`qituvchi, 1992.
14. Rahmatullayev SH. Frazeologik birliklarning asosiy ma`no turlari. T.:
–
Fan, 1955.
15. Rahmatullayev SH. Nutqimiz ko`rki. T.: Fan, 1970.
–
16. Rahmatullayev SH. O`zbek tilining izohli frazeologik lug`ati. T.:
–
O`qituvchi, 1978. 408 b.
–
17. Sayfullaeva R., Mengliyev B. va boshqalar. Hozirgi o`zbek adabiy tili.
O`quv qo`llanma. T.: Fan va texnologiya, 2009. -416.
–
18. O`zbek tili grammatikasi. 1-tom. T.: Fan, 1975.
–
19. O`zbek tilining izohli lug`ati. T., O`zbekiston milliy ensiklopediyasi. 1-
–
jild. 2006.
20. O`zbek tilining izohli lug`ati. T., O`zbekiston milliy ensiklopediyasi.
– 2-
jild. 2006.
21. O`zbek tilining izohli lug`ati. T., O`zbekiston milliy ensiklopediyasi.
– 3-
jild. 2007.
22. O`zbek tilining izohli lug`ati. T., O`zbekiston milliy ensiklopediyasi.
– 4-
jild. 2008.
23. O`zbek tilining izohli lug`ati. T., O`zbekiston milliy ensiklopediyasi.
– 5-
jild. 2008.
24. Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiyev A., Rasulov I., Doniyorov X.
25. Shomaqsudov A. va boshqalar. O`zbek tili stilistikasi. -T.: O`qituvchi, 1983.
58

Sotib olish