Ilk tarjima ilk tajriba - Tilshunoslik - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	359.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	02 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tilshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ilk tarjima ilk tajriba

Sotib olish

Ilk tarjima ilk tajriba

Mundarija
Kirish ..…………………………………………………………………………

I Bob.Ilk tarjima maktablari tarixi ..
……………………………………………
1.1 Antik davr tarjima tarixi...........................................................................
1.2 G arb mamlakatlari tarjima tarixi............................................................
‘
1.3 Rus tarjimachiligi tarixi...........................................................................
II Bob.Sharq tarjima maktablarining paydo bo lishi.........................................
‘
2.1 O rta Osiyoda tarjima maktablarining paydo bo lishi.............................
‘ ‘
2.2 Turkiy va forsiy adabiy aloqalari tarixidan.............................................
2.3 O zbekistonda tarjima nazariyasining shakllanishi.................................
‘
Xulosa.................................................................................................................
Adabiyotlar ro yxati..............................................................................................
‘

K I RISH
Mavzuning dolzarbligi shundaki, dunyoning turli mintaqalarida, xususan
Vatanimizda yashab, ijod qilgan, durdona asarlar yaratgan Muhammad Xorazmiy,
Farg‘oniy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr
Farobiy,Qoshg’ariy,Zamaxshariy,Yusuf Xos Xojib, Ulug‘bek,Alisher Navoiy,
Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqalar original asarlar yozish bilan birga
tarjima orqali jahon fani, madaniyati, san’ati, tarixi, adabiyoti va boshqa
sohalardagi durdona asarlar bilan o‘z xalqini bahramand eta olgan tarjimonlar
faoliyati to‘laqonli o‘rganilmagan.
Buni bilmay turib, jahon standartlari darajasidagi mutaxassis tarjimon –
bo lish qiyin.
‘
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: Sharq tarjima maktablari
namoyandalari, ularning tarjima tarixida tutgan mavqei, qo llagan tarjima
‘
uslublari va tarjima orqali jahon xalqlarining o zaro aloqalarini o rganishdan
‘ ‘
iborat.
Qo yilgan maqsadlarga ko ra qator vazifalar belgilab olindi:
‘ ‘
- Turli tarjima maktablari tarixini o rganish
‘
- Jahon tarjima tarixining rivojlanish bosqichlarini o rganib, tahlil etish.
‘
- O rta Osiyo, xususan o zbek tarjima tarixini zamonaviy bosqichini
‘ ‘
ko rib chiqish.
‘
- Sharq va G‘arb tarjima tarixinining mamlakatlarning o zaro aloqalarida
‘
tutgan o rnini aniqlash.
‘
Bitiruv - malakaviy ishining yangiligi shundan iboratki, sharq va
g arb tarjima maktablari faoliyati tarixi, yutuq va kamchiliklari bugungi
‘
kun darajasida chuqur tahlil qilib to la to kis o rganilmagan. Bizning
‘ – ‘ ‘
bitiruv malakaviy ishimizda jahon durdonalari hisoblanmish asarlarning
–
sharq va g arb tarjimonlari faoliyatlari o rtasidagi mushtaraklik va
‘ ‘

ularning natijalarini zamonaviy o zbek tarjimonlari ishida qay darajada ‘
aks etishini aniqlashga urinib ko rdik.
‘
Ishning ob ekti
’ sharq tarjima maktablari Bog dod, Toledo tarjima ‘
maktablari tarixi, rivojlanishini o rganish.
‘
Ishning predmeti - Sharq va G arb tarjima maktablari o rtasidagi
‘ ‘
aloqa, ta sir va natijalarning tahlili belgilangan.
’
Ishning ilmiy va amaliy qiymati shundaki, tarjima tarixini o rganish
‘
borasidagi qiyosiy tahlil hamda chiqarilgan xulosalar tarjima tarixi va
nazariyasiga qisman hissa bo lib qo shiladi, tadqiqot materiallaridan esa
‘ ‘
tarjimonlik fakultetlarida ma ruza matnlari tuzishda foydalanish mumkin
’
Bitiruv malakaviy ish strukturasi
– kirish, ikki bob, xulosa va
adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘

Mustaqillik sharofati bilan Respublikamizda chet tillarni o rganishga va‘
o qitishga bo lgan talab tobora ortib bormoqda.Zeroki bugungi kunda jahondagi
‘ ‘
taraqqiy etgan davlatlar qatoridan o ziga munosib o rin egallashga intilayotgan
‘ ‘
mamlakatimizning bundan keyingi ravnaqi va taraqqiyoti uchun,chet ellik
sheriklarimiz bilan hamjihatlikda o z buyuk kelajagini qurayotgan xalqimiz uchun
‘
chet tillarni mukammal bilishning ahamiyati behad katta.
Prezidentimiz I.A.Karimov Respublikamiz rivojlanishi uchun ilm fan sohasida
ham keng yo l ochib berdi. Ilmiy izlanishlar ham olib borilmoqda.Ma lumki
‘ ’
ta lim to g risidagi qonunda chet tillarni o rgatishning yangi texnilogiyasini
’ ‘ ‘ ‘
ishlab chiqishga , intensivlashtirilgan usullardan foydalanishga alohida e tibor
’
berilgan.Chunki yoshlarga chet tillarni o rgatmay turib, ularni rivojlangan
‘
davlatlarga o qishga yuborish va o sha davlatlar yutug idan bahramand
‘ ‘ ‘
bo lish ,jahon andozosiga mos keladigan yetuk mutaxassislar yetkazib chiqazish
‘
mumkin emas.
Prezidentimiz Islom Karimovning Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va
senatining 2010 yil noyabrda bo lib o tgan majlisida so zlangan
’ ’ ’
M a m lakatimizda demokratik islohatlarni yanada chuqurlashtirish va fuqorolik
”
jamiyatini rivojlantirish kontsepsiyasi to g risidagi hamda 2010yil
” ’ ’
respublikani iqtisodiy ijtimoiy rivojlantirish yakunlari va 2011 yil iqtisodiy
–
dasturining eng muhim ustuvor vazifalariga bag ishlanganVazirlar
’
Mahkamasining majlisdagi ma ruzalari O zbekiston jahon iqsodiy ijtimoiy
’ ’
sistemalarining uzviy bir xalqasi sifatida erkin bozor iqtisodi va demokratiya
tamoyillarini rivojlantirish yo lida qanday yangilanish va o zgarishlar ichiga
‘ ’
kirib borayotganligining ilmiy asosli,ishonchli hujjatdir. Bu hujjatlarda biz
kelajakka qaratilgan iqtisodiy yo nalishlar , taraqqiyot g oyalari va ularnig
‘ ’
mazmun- mohiyatini ochadigan tushunchalar, sotsial ,falsafiy , iqtisodiy yangi

xalqaro terminlarga duch kelamiz . Davlatimiz rahbari tomonidan taklif etilayotgan
bir qator yangi qonunlarning ustunlari hayotimiz uchun yangilik bo lgan terminlar‘
asosida qurilganligini ko ramiz.
’
Terminlar har qanday ilm, har qanday hodisaning , aloqa
kommunikatsiyalarining o zagidir. Tilshunoslar va tarjimonlar yaxshi biladilarki ,
’
har qanday terminlar ortida hayot ba hayot ortida terminlar qad rostlab turadi.
Ularning milliy til maydoniga kirib kelishi , ifodalaydigan maydonlar doirasi til
ichida qanchalar o zlashishi tarjimonlar va semiotiklarning diqqat e tiborida
’ ’
turadi. Bugungi o zbek tili rang barang terminlar bilan boyib borayotganligi
’ –
ushbu hujjatlardan ham ravshan ko rinadi¹.
’
Prezidentimiz Islom Karimov Y u ksak ma naviyat va yengilmas kuch
” ” ’
asarida shunday fikr bildiradilar: Ma lumki, o zlikni anglash milliy ong va
” ’ ’
tafakkurning ifodasi avlodlar o rtasidagi ruhiy ma naviy bog liqlik til orqali
’ – ’ ’
nomoyon bo ladi.
’
Ta lim jarayonida yangi axborot-kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarni
’
elektron darsliklar,multimedia vositalarini keng joriy etish orqali mamlakatimiz
maktablarida, kasb-hunar kollejlari, litseylari va oliy o quv yurtlarida o qitish
’ ’
sifatini tubdan yaxshilash lozim
” ²
Jahondagi har bir xalq, har bir millat boshqa xalqlar, millatlar yaratgan
ma naviyatimizni boyitayotgan noyob durdona asarlar kashfiyotlardan bahramand
’
bo lish bilan birga, o zlari ham umumjahon madaniyati xazinasiga o z hissasini
‘ ‘ ‘
qo shib kelgan.Shuning uchun ham dunyoda boshqa qardosh tillar, millatlar,
‘
mamlakatlar ta sirisiz o z qobig ida rivojlanib ketgan tillar,
’ ‘ ‘
millatlar,mamlakatlar yo q.Tarjima tarixi til tarixi,millat tarixi, mamlakat tarixi
‘
kabi qadimiydir.
Mustaqillikka erishganimizdan so ng mamlakatimizda sanoat, texnika va
‘
qishloq xo jaligining nechog lik rivojlanganligini hamda dunyoning 100 dan
‘ ‘
ziyod mamlakatlari bilan tang iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalar
o rnatganligini ko rsatish uchun O zbekiston qancha mahsulot eksport hamda
‘ ‘ ‘
import qilayotganligi, dunyoda nufuzi ortib borayotgan mamlakat ekanligini eslash

kifoya.Bugungi kunda O zbekistonning jahondagi boshqa xalqlar, mamlakatlar ‘
o rtasida qanchalik obro -e tibori va nufuzga ega bo layotganligini
‘ ‘ ’ ‘
mamlakatimizga chet el investorlarining kirib kelishi,XIX asr taraqqoyiti ,
_________________
¹ O ‘ zbekiston adabiyoti va san ’ ati .2011 yil 18 fevral №8
² Islom Karimov . Yuksak ma’naviyat va yengilmas kuch.Toshkent ”Ma’naviyat” 2008
taraqqiyotning o‘zbek modeli, hamda o‘zbek adabiyoti,san ati, madaniyatiga
’
qiziqishi, misolida ko rish mumkin.O zbek xalqi jahon adabiyotining nodir
‘ ‘
asarlari bilan tanishish barobarida, o zi jahon adabiyoti xazinasining boyishiga
‘
hissasini qo shmoqda.Albatta bu borada tarjima xalqlar, millatlar, mamlakatlar
‘
o rtasida oltin ko prik vazifasini bajarmoqda.
‘ ‘
Tarjima inson taraqqiyotida, uning madaniy hayotida juda katta va muhim rol
o ynaydi.Aynan tarjima bir mamlakat yoki qit a odamlarini boshqa mamlakat
‘ ’
odamlarini hayoti, turmush tarzi madaniyati, urf-odati, tarixi, adabiyoti va ilm-fani
bilan tanishtiradi.Tarjima masalalari o ziga xos xarakterga ega bo lib
‘ ‘
kelmoqda.Tarjima orqali biz o zga madaniyatlarni , o zgalar esa buyuk o zbek
‘ ‘ ‘
madaniyatini o rganib kelishmoqda.Agar biz bir-birimizni milliy, madaniy
‘
xususiyatlarimizni tezroq va yaxshiroq tushunishni istasak, o zga xalqlar
‘
asarlarini tarjima qilishimiz zarur bo ladi.
‘
Tarjima so zini qamrab olgan ma no ko lami juda kengdir.She rlar, badiiy
‘ ’ ‘ ’
asarlar fanning turli jabhalaridagi ilmiy va ilmiy ommabop kitoblar, diplomatik
hujjatlar, ish hujjatlari, kishilar suhbati va hakozalar bir tildan ikkinchi tilga tarjima
qilinmoqda.Albatta, bularni hammasini bog lab turgan omil bu tarjimadir.
‘
Tarjima insoniyatning ma naviy faoliyati sifatida qadim-qadim zamonlarga
’
borib taqaladi.U (tarjima) ayrim millatlar madaniyati tarixida , qolaversa, dunyo
madaniyati tarixida,g oyat muhim o rin egallagan va hozirda ham egallab
‘ ‘
kelmoqda.Tarjima nazariyasi sohasida A.V.Fedorov, T.R.Levitskaya,
A.M.Fiterman, Ya.I.Retsker, P.I.Kopanev, G.R.Gachechiladze, A.D.Shveytser,
L.S.Barxudarov, G Salomov ko p mehnat qilishgan bo lsa, tarjima tarixi
‘ ‘ ‘
sohasida A.V.Federov, G.R.Gachechiladze,

G Salomov, J.Sharipov, G Gafurova, N.Komilov va boshqalar juda katta hissa ‘ ‘
qo shganlar.
‘
Tarjima nazariyasida ham, tarjima tarixida ham uning ilmiy muhimligi uning
ob ekti bo lmish tarjima katta qiziqish uyg otadi.Tarjima til va adabiyot bilan
’ ‘ ‘
bog liq bo lgan ijodiy faoliyatidir va ikki til bir-biri bilan bog lanadi, bunda asl
‘ ‘ ‘
matn o zga til vositalari orqali namoyon qilinadi.Tillarni taqqoslash va tarjima
‘
jarayoni bilan bir qancha savollar tug iladi.Bu savollar esa o z o rnida ularni
‘ ‘ ‘
tahlil qilish, har birini o zini xos xususiyatlarini o rganishga chorlaydi.
‘ ‘
Tarjima tarixini jamiyat tarixi, madaniyat, adabiyot tarixi, bilan chambarchas
bog lab o rganish ham davr taqozosi bo lib qolmoqda.Vaholanki, ularni bir-
‘ ‘ ‘
biridan ajratib o rganish noto g ri bo lsa kerak.Tarjima tarixi borasida
‘ ‘ ‘ ‘
qanchadan qancha olimlar ish olib borishgan.Bunda asosiy maqsad yuqorida qayd
etilganidek, o tmish tajribalaridan foydalanib, hozirgi va kelgusi hayot tarzimizni
‘
aniqroq belgilab olish va shu yo lda qilingan xatolarni yana qaytarmaslikdan ham
‘
iborat.
Yuqorida aytib o tilganidek, tarjima- turli xalqlar adabiyoti, san ati,
‘ ’
madaniyati, ilm-fanini yaqinlashtirishga xizmat qiladigan faoliyat turidir.Chet
tillarni o rganuvchi talaba uchun tarjima nutq faoliyatining barcha turlari
‘ –
tinglab tushunish, gapirish, o qish va yozuv malakalari bilan birdek muhim
‘
ahamiyatni kasb etadi.
Tarjima tarixini o rganish esa ushbu sohani yanada chuqur egallashga,
‘
bugungi kun tarjima, tarjimashunoslik fanini rivojlantirishga yo l ochadi, zero
‘
tarixni bilmay turib kelajakni yaratib bo lmaydi.Prezidentimiz Islom Karimov
‘
T a r ixiy xotirasiz kelajak yo q nomli asarida B e shafqat davr sinovlaridan
” ” ” ‘
omon qolgan eng qadimgi yozuvlar, bitiklardan tortib, bugun kutubxonalarimiz
xazinasida saqlanayotgan 20 mingdan ortiq qo lyozma, ularda mujassamlashgan
‘
tarix, adabiyot, san at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, fizika, kimyo,
’
astronomiya, me morchilik va dehqonchilikka oid 10 minglab asarlar bizning
’
beqiyos ma naviy boyligimiz, iftixorimizdir.Ota bobolarimizning asrlar
’ –

davomida to plagan hayotiy tajribalari, diniy, axloqiy, ilmiy qarashlarini o zida ‘ ‘
mujassam etgan bu nodir qo lyozmalarni jiddiy o rganish davri keldi”¹
‘ ‘
Bunday yozma manbalarning katta qismini esa tarjima asarlari tashkil
etadi.Mavzuga oid ilmiy asarlarni o rganish natijasida aytish mumkinki,
‘
tarjimachilik an analari, adabiy aloqalar tarixi ham uzoq asrlarga borib taqaladi.
’
__________________________________________
¹I.A.Karimov,Adolatli jamiyat sari,T. O‘bekiston ,1998.32-bet
” ”
Tarjima tarixini tanqid qilish bilan qator ko ‘ zga ko ‘ ringan o ‘ zbek va Xorij olimlari
shug ‘ ullanganlar . ( G
‘ Salomov , J . Sharipov ,
N . Komilov , G .
‘ Xo ‘ jayev , S . Jabborov , Sh . Ruziyev , R . Fayzullayeva , N . Otajonov ,
H . Hamidov , G . Boqiyeva , M . Soyipova , A . V . Fedorov ,
P . I . Kopanev , O . Mo ‘ minov , O . Sunnatov va boshqalar .)
Xo sh tarjima tarixini o rganishdan maqsad nima? Tarjima tarixini o rganish
‘ ‘ ‘
barobarida , birinchidan o zbek adabiyotining, donishmandlarining jahon
‘
adabiyoti xazinasiga qo shgan hissalarini ko rsatish, ikkinchidan o zbek
‘ ‘ ‘
adabiyotining jahon adabiyotida tutgan o rni ,mavqeini ko rsatish, uchinchidan
‘ ‘
jahon fani va madaniyati taraqqiyotida tarjimaning roli yaqqol namoyon bo ladi.
‘
Ushbu asarlarda tarjima tarixini qadimiy antik davrdan boshlab bugungi
kungacha bo lgan turli maktablari, ularning faoliyati, ko zga ko ringan
‘ ‘ ‘
namoyondalari, tarjima tarixining bugungi kun tarjima yo nalishlarining
‘
rivojlanishida tutgan o rni o rganilgan.
‘ ‘
S h unga qaramay tarjima tarixining bir qancha yirik obidalari, mohir tarjimon
”
adiblar faoliyati o rganilgan emas deb ta kidlaydi G.Ostonova.
‘ ” ’
Ko p asrlik adabiy an anaga ega bo lgan milliy adabiyotlarning hammasida
‘ ’ ‘
ham tarjima o ziga munosib o rinni ishg ol qiladi.Binobarin, dadil aytish
‘ ‘ ‘
mumkinki, tarjima tarixini yaratmay, tarjimaning har bir davrda qanday
qonuniyatlar asosida rivojlangani, ayni milliy adabiyot taraqqiyotida qanday
tarjima maktablari tashkil topganligi va bu tarjimalar jahon madaniyatini

rivojlantirishda qanday rol o ynaganini aniqlamay turib, o sha milliy adabiyot ‘ ‘
tarixini to la, mukammal yoritish mumkin emas.
‘
Chunonchi arab ertaklari M i n g bir kecha , hind masallari K a l ila va
” ” ”
Dimna , Shayx Sa diy Sheroziyning G u l iston va B o ston , Kaykovus
” ” ” ” ” ’ ‘
bin Vashmgirning Q o busnoma , A bulqosim Firdavsiyning S h ohnoma”, Mirzo
” ” ”
Abdulqodir Bedilning K o m de va Mudan asarlari, Umar Hayyom ruboiylari,
” ”
Hofiz Sheroziy g azallari. Nizomiy Ganjaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher
‘
Navoiy, Fuzuliy dostonlari xoh aslida bo lsin, xoh turli tuman tarjimalarda
‘ –
bo lsin, yetti iqlimda yashovchi ko pchilik Sharq xalqlarining avlod ajdodlarini
‘ ‘
yuksak insonparvarlik ruhida tarbiyalashga xizmat qildi.Jahon klassik
adabiyotining bu ulug namoyondalari yaratgan o lmas asarlar turli tuman
‘ ‘ –
tarjimalar va q a yta ishlov l ar bilan yer kurrasida yashayotgan ko pchilik
” ” ‘
xalqlarga borib etgan.Buyuk daholar: Abu Ali ibn Sino bilan Abu Rayhon Beruniy,
Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Farobiy, Zahiriddin Muhammad Bobur va
boshqa ko p olimlarimiz Evropa fani tarixida butun bir davrni tashkil etadilar.
‘
Biz ham o z bitiruv malakaviy ishimizda tarjima tarixini Sharq va G arb
‘ ‘
tarjima maktablarini o zaro bir- biri bilan aloqasi misolida o rganib chiqishni
‘ ‘
maqsad qilib qo ydik.
‘

I BOB. ILK TARJIMA MAKTABLARI TARIXI
1.1 Antik davr tarjima tarixi
Prezidentimiz Islom Karimov Y u ksak ma naviyat va yengilmas kuch ” ” ’
asarida tarjima haqida shunday fikr bildiradilar:
Har qaysi xalq yoki millatning tafakkuri, turmush tarzi, ma naviy qarashlari
” ’
o z-o zidan bo sh joyda shakllanib qolmaydi.Ularning vujudga kelishi va
’ ’ ’
rivojlanishida aniq tarixiy, tabiiy va ijtimoiy omillar asos bo lishini hammamiz
’
yaxshi bilamiz.
Sharq olamida, jumladan o zimizning O rta Osiyo sharoitida jamoa bo lib
‘ ‘ ‘
yashash tuyg usi g oyat muhim ahamiyat kasb etadi va odamlarni bir-biriga
‘ ‘
yaqinlashtirishga, bir-birini qo llab quvvatlab hayot kechirishga zamin
‘ –
tug diradi.Shu ma noda , xalqimizning turmush va tafakkur tarziga nazar
‘ ’
tashlaydigan bo lsak boshqalarga hech o xshamaydigan, ming yillar davomida
‘ ‘
shakllangan , nafaqat o zaro muomala,balki hayotimizning uzviy bir qismi
‘
sifatida namoyon bo ladigan bir qator o ziga xos xususiyatlarni ko ramiz.
‘ ‘ ‘
Misol uchun, Tilimizdagi mehr-muhabbat,mehr-shafqat,qadr qimmat degan, bir-
birini chuqur ma no-mazmun bilan boyitadigan va to ldiradigan iboralarni
’ ’
olaylik.Qanchalik g alati tuyulmasin, bu iboralarni boshqa tillarga aynan tarjima
’
qilishning o zi mushkul bir muammo ³.Biz bitiruv malakaviy ishimizda mana
’ ”
shu sermashaqqatli ish tarjima haqida so z yuritamiz.
– ‘

Tarjima tufayli xalqlar o rtasida madaniy va adabiy aloqalar tobora ‘
kengayadi, mustahkamlanadi.O tmishda O rta Osiyoda yunonlar, arablar uzoq
‘ ‘
davr mobaybida hukmronlik qilganliklari tufayli bir tomondan o zbek milliy
‘
madaniyati, adabiyoti va tilida ularning sezilarli ta siri saqlanib qoldi.Ular
’
o zlari bilan birga O rta Osiyoga yunon va arab fani va madaniyatini ham olib
‘ ‘
keldilar.Shuning uchun ham Sharq xalqlari shuurida yunon olimi Aristotel
–
Arasty, Ptolemey Batlimys, Evkelid Iqlidus g arb mamlakatlariga esa
– – ‘
Beruniy Ali Borona,Ibn al Hayson, Algazem, Ibn Sino Avicenna, al
– – –
Farg oniy Alfraganus bo lib kirib bordilar, singib ketdilar.Millatidan, tilidan,
‘ – ‘
dinidan qat iy nazar ular bir-biridan o rgangan va o zlashtirib olgan.
’ ‘ ‘
Eramizning I asrida Monarxiya tomonidan kiritilgan o zgarishlar natijasida
‘
juda ko p hodisalar ro y berdi.Bu davr Rim adabiyoti uchun gullab yashnash
‘ ‘
davriga qadam bo ldi desak mubolag a bo lmas.Chunki Rim imperiyasi
‘ ‘ ‘
kuchayib o zga yurtlarni ishg ol qilayotgandi.Bu davrda ham ko p ziyolilar
‘ ‘ ‘
etishib chiqdi.Ulardan biri Boettsiy bo lib ,antik davr havosidan nafas olgan edi.
‘
U grek tilidan ko pgina asarlarni tarjima qilgan.U asosan falsafaga qiziqqani
‘
uchun ko pgina falsafaga oid kitoblarni tarjima qilgan.
‘
VI asrga kelib esa Xristian dini o ta muhim rol o ynadi.Davlat ishlari xristian
‘ ‘
dinini aralashuvisiz amalga oshirilmasdi.VII-VIII asrlarga kelib esa Evropa antik
madaniyati ta sirida yana rivojlana boshladi.Lotin tili esa hamon hukmron edi
’
chunki,xristian dini asarlari, kitoblari shu tilda yozilgan yoki shu tilga
o girilgandi.Cherkovlar, qiroatxonalar,kutubxonalar tashkil etilgandi.Bu dinning
‘
ta siri o z kuchini tarjimaga ham o tkazmay qolmadi.Lotin tilida bitilgan
’ ‘ ‘
kitoblarni o qish uchun esa lotin tilini bilish kerak edi.Ruhoniylar faqat parcha
‘ –
parcha joylarni so zma so z tarjima qilar va oddiy xalq bu tarjimalarni juda
‘ – ‘
qadrlar edi.
Sekin asta Bibliya ham mallaliy aholi tillariga tarjima qilina boshlandi. Bu esa
butun Evropa millatlari o rtasida ham keng ommalashdi. Tarjima qilinayotgan
‘
Bibliya parchalari so zma - so z printsipi asosida edi.Bu esa o z navbatida
‘ ‘ ‘
xudoning kalomi bo lgani uchun juda hurmat qilinardi.Boshqa tarafdan esa
‘

manoga putur yetayotganligini bilish qiyin edi.Ko pgina tarjimonlar ‘
sayqallanmagan tarjimani asl matn bilan ajrata olmasdilar.Bu esa o z navbatida
‘
ko p xatolar va tushunmovchiliklarga olib kelardi.
‘
VII asrda Irlandiyalik monarxlar Italiyaga kelishardi. Ular o zlari bilan
‘
birgalikda ko p kitoblarni keltirishadi.Ular bu erga kelib
‘
Aristotel,Demosfen,Tsitsiron,Greysh,Virsli, Ovidiy va boshqalarning kitoblarini
targ ibot qilishardi.
‘
IX asrda Irlandiyalik Ruhoniy Eriguena tarjima bilan shug ullanadi.U grek
‘
tilini yaxshi bilardi va lekin u ham asarlarni tarjima qilishda so zma-so zma
‘ ‘
usuldan foydalangan.Bunga sabab ham bor u ruhoniy bo lganidan xristian
– ‘
diniga mansub bo lgan kitoblarni tarjima qiladi.Albatta,xudoga hurmati
‘
balandligidan so zlar qanday bo lsa buzmayin, gunohga qolmayin deb so zma
‘ ‘ ‘
so z tarjima qiladi.Uning bu tarjimalari ayrim hollarda yaxshi chiqqan.Chunki
– ‘
uning o zi tarjimaning sofligi uchun kurashgan.Biroq bu so zma so z tarjima
‘ ‘ – ‘
usuli uzoq saqlanib qolmagan.
Diniy matnlarga bo lgan munosabat uzoq vaqt saqlanib qolgan.X asrda Alfrik
‘
butun umrini din yo liga bag ishlagan insonlardan biri edi.Lotin tilini juda puxta
‘ ‘
o rgangan Alfrik Eski nasihat (Old Testament) dan Genezis (Genesis) ni
‘ ” ” ” ”
inglizchaga tarjima qilgan.U so zma-so z tarjima qilmaydi, balki qayta hikoya
‘ ‘
qilish yo lini tanlaydi.
‘
Bu hol keyingi asrlarda davom etib o z ta sirini ko rsatadi.Grek tilidan lotin
‘ ’ ‘
tiliga tarjima qilish XI srda ham susaymaydi.Plato, Aristotel kabi buyuk qadim
grek faylasuflariyu olimlarining zoologiya ,metafizika, adabiyot, tarix, siyosat,
biologiya,logika,etika,she riyat, diniy asarlari tarjima qilindi.
’
1167 yilda Oksford universitetining tashkil topishi olamshumul yangilik
bo ldi.Unga asos solganlar chuqur ta lim berish, ajdodlar qoldirgan boy meros,
‘ ’
qo lga kiritilgan tajriba va albatta grek va lotinchada bitilgan asarlarni
‘
o rganishni o z oldilariga maqsad qilib belgilashdi.
‘ ‘
Ikkinchi olamshumul voqea Toledo tarjima maktabini ochilishi bo ldi.Uning
‘
asoschilari bo lmish Raymondlar (Toledo va Chestli) yuksak sazovorga ega
‘

bo lishdi. Bu o ziga xos buyuk maktab edi.Tarjima hamisha g arb bilan sharq ‘ ‘ ‘
o rtasida vositachi bo lib xizmat qilgan.Butun Evropa ilm-fan,texnika va
‘ ‘
madaniyatini rivojlantirishga katta hissa qo shdilar
‘
XII va XIII asrlarda Germaniyada ham juda ko p tarixiy voqealar sodir
‘
bo ldi.Bu davrda yangi janr- ritsar asarlarini yaratish keng tus oldi.Bunga yana
‘
lotin tili asos sifatida xizmat qiladi.Shuncha yil o tganiga qaramay grek va lotin
‘
tillarining ta siri Evropada kuchli bo lgan.Bu davrda juda ko p antik davrda
’ ‘ ‘
bitilgan asarlar tarjima qilindi. Tarjima qilinarkan, albatta , antik ruhda yaratishda
harakat qilindi. Bu holat asta- sekin Fransiya, so ngra Italiyaga o ta
‘ ‘
boshladi.Fransiyada ham qadim avtorlar asarlarini tarjima qilish, xususan
adabiyotdan keng quloch yoydi.Masalan, Oberiy,de Brayn lotin tilida E l i ton n i
” ”
Syudo Kalisfin A l eksandr tarixi n i fransuz tiliga tarjima qilishdi.
” ”
Bu davrda grek tilidan lotin tiliga asarlarni o girish avj oldi.
‘
XIII asrda yashab ijod qilgan faylasuflardan biri R.Bekon tarjima haqida
shunday deydi: M e n o z ona tilimga chet tilidek butun uni go zalligini
” ‘ ‘
saqlanadigan holda tarjima qila olmayma.Chunki har bir til o zining xususiyatiga
‘
ega.Ana shu xususiyatlarni tarjimada saqlab qolish qiyin .
”
Antik davr ta siri XIV asrda yashab ijod etgan J.Chousser,Bakachcho,
’
Elizabetta Nassau, Eleoner Austrian kabi buyuk tarjimonlarni chetlab o tmaydi.
‘
J.Chousser Borjiy asarlarni tarjima qilarkan, ko proq qayta hikoya qilish yo lini
‘ ‘
tanlaydi. Elizabetta Nassau, Eleoner Austrian ayol bo lishlariga qaramay tarjima
‘
bilan shug ullanadilar.Ular erkin tarjimonlik yo lini tanlaydi.
‘ ‘
XV asrda ham o ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi.Ayniqsa bu asrning
‘
oxiriga kelib antik yozuvchilar asarlariga qiziqish tobora ortib boradi.Tsitsiron,
Ovidey, Livi, Seneki, Gresi va boshqalarning asarlari tarjima qilinadi.Ko pgina
‘
ishlar tarjima qilinishi bilan birga bosilib chiqadi.1470 yolda Professor Yan de La
Pier bosmaxona tashkil etib (Sarbonada) qadim avtorlar (Tsitsiron, Sallystiy,
Valeriy) asarlarini bosib chiqaradi.
XVI asr o z nomi bilan buyuk o zgarishlar nomi bo ldi.Bu asrda drama keng
‘ ‘ ‘
rivojlandi, buni o ziga xos Drama uyg onish davri desa ham
‘ ” ‘ ”

bo ladi.Ajdodlardan meros qolgan bu narsa buyuk Shekspirni ‘
yaratadi.Keyinchalik ingliz tarjimoni Uayt sonnetlarini tarjima qiladi.Uning
safdoshlari bo lmish Sarrey ham sonnetlar yozishga kirishadi.Tajriba nuqtai
‘
nazaridan Virgilning I n eida she rini tarjima qiladi.U qilgan she riy tarjima
” ” ’ ’
uyg onish davri ingliz dramasi uchun asos bo lib xizmat qildi.
‘ ‘
Antik davr avtorlari asarlarini tarjima qilish XVI asrda keng ommalashib ketdi.
XVII-XVIII asrlarda tarjima tajribasi fransuz klassizmi sababli Rim an nalariga
’
yondoshgan, bunda chet tilidagi matn tarjimada hukmron sinfning g oyaviy
‘
maqsadlari uchun xizmat qilgan va uning ta biriga xos kelgan. Fransuz
’
ma naviyatparvarlari Deni Didro o zining Yaxshilik qiluvchilar va qadr-
’ ‘ ”
qimmat haqida esse asarida ingliz faylasufi Shefbari kitoblarini tarjimasi
”
xususida gapirganda kitobni yopib tarjimani boshlaganliklari haqida eslatib
o tgan.Antik davr voqeasi adiblaru, yozuvchilarni, tarixchilaru tilmochlarni
‘
o ziga rom etib qo ygandi.
‘ ‘
XIX asrning birinchi yarmida Evropada romantizm maktabi paydo bo ldi.Bu
‘
maktabning o tmishiga,yani badiiy ijod sohasiga bo lgan qiziqishi tahsinga
‘ ‘
sazovordir.Ushbu maktab romantiklari tarjima faoliyatlarida aniq tarixiy haqiqatni
bayon etishganliklari bilan mashhur bo lganlar.
‘
XIX asrning ikkinchi yarmida Fransiyada Germaniyadan tarjima qilish
borasidagi sust ish olib borilayotgandi.Hattoki, ingliz realizmi unga o z ta sirini
‘ ’
o tkaza olmadi, hali hamon tarjimaga bo lgan e tibor jadallashmayotgandi.
‘ ‘ ’
XX asrda ham ko p e tibor tarjimaga qaratildi.Bu asr o ziga xos tarjima
‘ ’ ‘
asri bo ldi.Bu asr oxiriga kelib ingliz olimlari A.Daf, A.Malle, L.Nyumark,
‘
Naydo va boshqalar tarjima tarixini o rganisharkan, albatta, o tmishga nazar
‘ ‘
solmasdan o ta olmasdilar.Ularda P.Nyumar Approaches to Translation
‘ ” ”
kitobida tarjima haqida yozarkan, o tmish tarjimashunosligi o z ta sirini hozirgi
‘ ‘ ’
davr tarjimashunosligiga o tkazganligini ta kidlaydi.
‘ ’

1.2 G ARB MAMLAKATLARI TARJIMA TARIXI‘
Tarjimonlik kasbi juda sermashaqqat faoliyat bo lib, davlatlar, ularning
‘
madaniyati, adabiyoti, urf-odatlari o rtasida aloqa o rnatish uchun xizmat
‘ ‘
qiladi.Tarjimon mehnati orqali u yoki bu tilda yaratilgan buyuk asarlar dunyoga
tarqaladi, ommalashadi.Xalqlar o rtasidagi muloqotning bu turi orqali Ming bir
‘ ”
kecha , S h ohnoma , Q o busnoma , G a m let , R o m eo va Juletta ,
” ” ” ” ” ” ” ” ”
L a yli va Majnun , F a r hod va Shirin va boshqa behisob adabiy, ilmiy
” ” ” ”
durdonalar dunyo xalqlari mulkiga aylandi.
Fan va madaniyat taraqqiyoti tarixidan ma lumki, tarjima yordamida fikr
’
almashish uzoq o tmishga borib taqaladi.Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida
‘
katta-katta tarjima oqimlari, tarjima maktablari yuzaga kelgan.Xususan,
R.Toldeyskiyning g arbiy Evropa tarjima maktabi (XII asr), Rossiya tarjima
‘
jamiyati (XVIII asr), Bag doddagi Baytal hikma (Bilimlar uyi), Al- Ma mun
‘ ’
maktabi, Arab tarjima maktabi (XVII asr), Xorazm tarjima maktabi (XIX asr)
shular jumlasidandir.(O. Mo minov, tarjima tarixi T.1999).
‘
Armanistonda esa V asrdan boshlab to hozirgacha har yili T a r jima kuni
” ”
o tkazib kelinadi.P.I.Kapanov
‘
o z asarida tarjimonni jahon madaniyatida kishilarning ittifoq tuzib,
‘
birlashishlariga xizmat qiluvchi, xalqlarning umumbashariy va badiiy barkamol
vakilidir deb aytadi.

T a r jima so zi avvaldan sharq tavsif, bayon qilish tushuntirish ” ” ‘
ma nolarida qo llanib kelingan.Badiiy tarjima esa, matnni bir tildan ikkinchi
’ ‘
tilga shunchaki o girish emas balki uni qayta yaratish demakdir.Shuning
‘ ” ”
uchun tarjimani ijod, tarjimonni ijodkor desak, mubolag a bo lmaydi.
– ‘ ‘
O zbek tarjimachiligining ko zga ko ringan olimlaridan biri G .Salom o z
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
asarlarida shunday bir dalillarni keltiradi (G aybulloh-as Salom 10-b.) .
‘
Hindiston safarining birida olimdan qaysi tilda ijod qilishini so raydilar.U
‘
o zbek tilida yozishini aytganda, demak faqat vatandoshlarigina o qiy olishini
‘ ‘
aytishadi.Shunda olim uning asarini rus va boshqa tillarga tarjima qilinganini aytib,
tarjima, tarjimonlik faoliyati juda yaxshi yo lga qöyilganligini ta kidlab o tadi.
‘ ’ ‘
Shundan so ng o zbek adibi Hamid Olimjon, Samad Qurg un, G ofur
‘ ‘ ‘ ‘
G ulom, Berdi Kerboboyev,
‘
Oybek kabi mashhur yozuvchi va shoirlarning asarlari qanday va qancha tillarga
tarjima qilinganligini tushuntirib beradi.
Bir necha ming yillar mobaynida yaratilgan mislsiz madaniyat, adabiyot, ilm-
fan obidalarni umumxalq mulkiga aylantirish muammosi azal-azaldan, barcha
zamonlarda ijodiyotning orzusi bo lib kelgan va bu tarjimaga ehtiyoj tug diradi.
‘ ‘
Bunda ikki maqsad ko zda tutiladi.Biri- jahondagi boshqa millatlarning tillarida
‘
bayon etilgan kitoblarni o zlashtirishga bo lgan qiziqish; ikkinchisi o z tilida
‘ ‘ – ‘
yaratilgan kitoblarni dunyodagi bo lak xalqlar o rtasida tarqatishdan iborat.
‘ ‘
(G Salomov ) .Insoniyat turli tillarda so zlashar ekan tarjima hamma davrlarda
‘ ‘
ham muhim ahamiyat kasb etgan va shunday bo lib qoladi.Shuning uchun ham
‘
tarjima tarixi uzoq yillardan beri olimlarni qiziqtirib keladi, lekin tarjima
tarixining qator muammolari hal etilmagan.
Buyuk Britaniy Birlashgan Qurolligida tarjima tarixi 4 bosqichga bo linishi
‘
mumkin:
1.Qadim davrlardan to XII asrgacha bo lgan davr.
‘
2.XIII-XVII asrlarni o z ichiga oladi.
‘
3. XVIII- XIX asrlar.
4.XX- XXI asr boshlari.

1 qadimgi bosqichning asosiy xususiyati xristian dinining tarqalishi bilan –
bog liq va bu davrda g arbda lotin tili asosiy xalqaro til vazifasini o tagan.
‘ ‘ ‘
G arbda tarjima tarixining rivoji haqida gapirganda ingliz tili mutaxassisi,
‘
albatta, Buyuk Britaniya tarjima tarixi bilan birinchi navbatda qiziqadi.
Bu haqda gapirib, O.Mo minov Buyuk Britaniya Birlashgan Qurolligi tarjima
‘
tarixini 4 davrga bo ladi:
‘
1.Qadim davrdan to XII asrgacha bo lgan davr.
‘
2.XIII-XVIII asrgacha.
3. XVIII- XIX asrgacha.
4.XX asr .
Ushbu fikrga qo shilgan holda yangi XXI asr tarjima tarixi ham yangi
‘
beshinchi davrga qadam qo yganligi va uning o ziga xos xususiyatlarini ham
‘ ‘
o rganish lozimligini aytib o tish kerak deb o ylaymiz. Avvalo, bugungi kun
‘ ‘ ‘
fan texnikasining taraqqiyoti yangi axborot texnologiyalarning hayotning turli
–
sohalariga, shu jumladan chet tili ta limi, xususan tarjima faoliyatiga ham kirib
’
kelayotganini hisobga olsak ushbu davr ham o ziga xos xususiyatlariga ega.Sanab
‘
o tilgan davrlarni ko rib chiqamiz.Turli g arb mamlakatlarida bo lgani kabi
‘ ‘ ‘ ‘
Buyuk Britaniyada ham tarjima tarixining 1 ilk bosqichi xristian dinining
–
tarqalishi va muqaddas kitob Bibliyaning turli tillarga tarjima qilinishi bilan
bog liq. Bunga lotin tili xalqaro til mavqeini egallagan davr hisoblanadi.
‘
II asrdan boshlab Bibliya turli g arb tillariga, shu jumladan ingliz tiliga ham
‘
tarjima qilingan.Qator olimlarning ta kidlashicha, (G .Salomov,
’ ‘
O.Mo minov,V.Fedorov va boshqalar).Bibliyaning Evropa xalqlari tillariga
‘
tarjima qilinishi ushbu tillarning rivojlanishida muhim rol o ynagan.O sha davr
‘ ‘
tarjimachiligining xususiyatlaridan biri lotin tilidagi mantlarni tarjima qilishda har
bir so z tagiga tarjima qilinayotgan holdagi tarjimasi berib borilgan.
‘
Bunday so zma so z tarjima usulida , albatta, kamchiliklar
‘ – ‘
bo lgan,leksik, sintaktik xatolar va tushunmovchiliklarga yo l
‘ ‘
qo yilgan.Natijada erkin tarjima qo llanilgan.
‘ ‘

Turli g arb tillariga tarjima qilingan Bibliya xar xil usullarda , xar xil ‘
tarjimonlar tomonidan tarjima qilingan.G arb tarjimonlari asosan grek va lotin
‘
tilidagi yozuvlarni o rganish va tarjima qilishga katta ahamiyat qaratganlar.
‘
Uyg onish davri Buyuk Britaniyada davlat arbobi, G arbiy Saksoniya qiroli
‘ ‘
Alfred uyg onish davri nodir asarlarini lotin tilidan ingliz tiliningUesseks
‘
dialektiga tarjima qilgan.
Uning tarjimachilik faoliyati 886-893 yillariga to g ri keladi.
‘ ‘
Sharqning buyuk asarlari badiiy mulkini Evropa tillariga tarjima qilish uzoq
tarixga ega.Sharq madaniyatiga qiziqish g arbda IX asr boshlariga to g ri
‘ ‘ ‘
keladi.Arab xalifaligiga qarashli bo lga Ispaniyaning janubiy hududlari sharq
‘
madaniyatini g arbga tanishtirish uchun qulay sharoitga ega edi, chunki o sha
‘ ‘
davrda Evropa insoniyat taraqqiyotining barcha sohalarida Sharqdan orqada edi.Bu
davrda ko plab kuchli tarjimonlar arab tillarida qilingan olamshumul tatqiqotlarni
‘
lotin tiliga tarjima qilish orqali Sharq madaniyati, fani, san ati, urf odatlari
’ –
bilan Evropaliklarni bahramand eta olganlar.
Sharqning G arbga bunday ta siri natijasida yangi falsafiy oqimlar, nutq
‘ ’
erkinligi yuzaga keldi.
Uyg onish davri tarjimachiligida ikki katta uslub so zma so z tarjima va
‘ ‘ – ‘
erkin tarjima mavjud bo lib , ular o rtasida doimo kurash bo lgan.
‘ ‘ ‘
O sha davrda Britaniyada ham sharq madaniyatiga, badiiy asarlariga qiziqish
‘
kuchaygan bo lib, bir necha asrlar mobaynida Markaziy Osiyo inglizlar
‘
e tiborini, qiziqishini o ziga jalb etib kelgan.Buyuk Ipak Yo lida joylashgan
’ ‘ ‘
Samarqand ingliz yozuvchi va shoirlarini sevimli mavzulardan biriga
aylangan.O rta Osiyoning mashhur allomalari Al-Farobiy, Ibn Sino, Ahmad- Al
‘
Farg oniy
‘
kabi buyuk siymolar asarlarini arab tilidan o sha davr ingliz tilga tarjima
‘
qilganlar.
Keyinroq, XVI asrga kelib ingliz adabiyotida sharq ta sirida Shekspirning
’
ustozi K.Marlo tomonidan G r eat Temurlane B u y uk Temur (1587) dramasi,
” ” ” ”
sharq ruhida yoziladi. Bu davrda Sharqda ham G arbda ham Amir Temur haqida
‘

bir qancha rivoyatlar afsonalar va hikoyalar yozilgan. S kiflar shohi kitobi XVI ” ”
asrda lotin tilida chop etilgan. Bulardan tashqari T e m ur tuzuklari asari bir
” ”
qancha chet tillariga tarjima qilingan va G arbda mashhur bo lgan.Bu kitob
‘ ‘
ingliz tiliga 1830 yilda,Urdu tiliga 1845 yilda ,rus tiliga esa 1894 yilda tarjima
qilingan.Turkiy tilda bitilgan bu asrning bir nusxasi Yaman davlatida saqlanib
kelingan va o zbek tiliga 1991 yilda tarjima qilingan.
‘
Ingliz sayyohlari, tijoratchilari Sharq mamlakatlari bilan Rossiya orqali
aloqada bo lganlar.Qadimiy Movaraunnahr,Samarqand va Buxora xalqlari
‘
aloqalar markazlari edi.J.Jersiy, A.Jeniksok Buxiro va Urganchga Moskva orqali
kelib savdo va diplomatik aloqalar o rnatishga harakat qilganlar.Bunday aloqalar
‘
natijasida qator so zlar bir tildan ikkinchi tilga ko chgan.XVII asr o rtalarida
‘ ‘ ‘
Buyuk Britaniyaning Kembridj va Oksford universitetlarida Sharq markazlari
ochilib unga arab, turk, fors tillari o rgatilgan.
‘
Bu esa jahon tarixida, xususan, tarjima tarixida, tillarning rivojlanishida katta
inqilobiy bir davrni o z ichiga oladi.
‘
Tarjimashunoslikning tarixi bilan shug ullanish borasida yozilgan manbalar
‘
bilan tanishib chiqib shuni aytish mumkinki, tarjima tarixi, ayniqsa Sharq tarjima
tarixi to la to kis o rganilgan deyish mumkin.
‘ ‘ ‘
Tarjima nazariyasi va amaliyoti bilan shug ullangan o zbek olimi
‘ ‘
G .Salomov o z ilmiy asarlarida bu haqda gapirib, qator rus olimlari nomini tilga
‘ ‘
oladi, xususan M.M.Rojanskayaning O ‘ r ta asr Sharqi mexanika asarini chuqur
” ”
tahlil qiladi va bu asarning ahamiyatini ko rsatib o tadi.(G .Salomov.Tarjima
‘ ‘ ‘
nazariyasi asoslar.Toshkent O qituvchi - 1983,14-15 b.)
” ” ‘
Mexanika fanini o rta asrlardagi taraqqiyotini o rganishda O rta va Yaqin
‘ ‘ ‘
Sharq olimlari mexanika fani taraqqiyotida qo lga kiritgan olamshumul yutuqlar
‘
qanday sodir bo lganini ochib bergan.
‘
Ushbu kitobda bir tomondan mexanika fanining ibtidoiy davrdan to o rta
‘
asrgacha bosib o tgan yo lini tasvirlagan bo lsa, ikkinchi tomonda qadimgi
‘ ‘ ‘
yunon olimlari Arximed, Aristotel, Ptolomey, Geron, Eviklet, Gipparx, Geroklit,
Kalipp, Meneley o rgangan.Asosiy e tibor o z asarlarini arab tilida yozgan Abu
‘ ’ ‘

Husan Ali ibn Said Abdurahmon ibn Bnus ,Abu Abdulla al-Xorazmiy, Ibn Abu
Usaydia, Abu Ali ibn Sino,Ar Roziy,Ibn Yoqut, ar Rumiy, Ali-qushchi, Al- –
Koshi,Ulig bek, Umar Hayyom, al- Farg oniy, Abu Rayhon Beruniy ,ibn Iroq
‘ ‘ –
singari juda ko p olimlarning matematika ,mexanika, astronomiya, meditsinaga
‘
oid ilmiy tatqiqotlari atroflicha o rganib chiqiladi.Sharq va G arb olimlarining
‘ ‘
ilmiy hukmronligi shu darajaga etgan ediki, millati, dini, yashagan yurtidan qat iy
’
nazar, ular bir-birlarini yaxshi tushunar, bir-birlariga begona emas edilar.
Bu yerda tarjima bilan bog liq bir xususiyat borki, ayrim ilmiy va badiiy
‘
asarlar bir xalq ixtiyoridagina qolmasdan, balki jahondagi ko pgina
‘
mamlakatlarga o tishi ,boshqa xalqlarning tillarida tarqalishida tarjima asosiy
‘
vositachining vazifasini o taydi.Shu bilan birga ilmiy va badiiy g oyalar,
‘ ‘
obrazlar, fikrlar, yangicha qarashlarning tarqalishi, rasm bo lishida ham tarjima
‘
goh bevosita goho bilvosita xizmat qiladi.M.M Rojanskaya o z asarlarida yana
‘
shuni ta kidlab o tadiki, tarjima orqali xalqlar bir- birlari bilan
’ ‘
fikrlashganlar,adiblar bir-birlari bilan muloqotda bo lganlar.Hamma zamonlarda
‘
hoh adabiy ,hoh ilmiy, hoh siyosiy asarlar tarjimasi bo lsan xalq u yaratgan
‘
madaniyat, fan, adabiyot va san at bundan naf ko rgan.
’ ‘
B i r oq shuni qayt etmoq lozimki, mabodo tarjima faqat biron yangi kitobning
”
boshqa tilda paydo bo lishi maqsadidagina xizmat qilsa va shu bilan tugasa, bu
‘
jonsiz bolaning tug ilishiga o xshash bir narsa bo lib qolar edi.
‘ ‘ ‘
Aslida esa tarjima tufayli o zga tilda bino etilgan fan yoki adabiyot obidasi
‘
boshqa muhitga tushardi, bo lak tilda yashay boshlaydi, o zga xalq
‘ ‘
manfaatlariga xizmat qilardi deb yozadi G .Salomov (G .Salomov, Tarjima
” ‘ ‘
nazariyasi asoslari.T, 1983, 18-b).
Tarjima tarixiga to xtalar ekan muallif jahon madaniyati tarixida ikkita buyuk
‘
tarjima maktabi bo lganini yozadi.Biri qadimgi yunon olimlari yaratgan
‘ –
asarlarini arab tiliga tarjima qilgan Bag dod tarjima maktabi, ikkinchi arab
‘ –
tilida yaratilgan boy ilmiy adabiyotni G arbiy Eyropa tillariga tarjima qilish bilan
‘
shug ullangan Toledo tarjima maktabi (Ispaniya).Har ikkala tarjima maktabi ham
‘
jahon fani taraqqiyotida misli ko rilmagan buyuk rol o ynagan.Ko p hollarda
‘ ‘ ‘

hatto olimlar yaratgan asarlarning asl nusxalari bejiz yo qolib ketganda ham , ular‘
ana shu ikki tarjima markazining namoyondalari tomonidan qilingan tarjimalar
saqlanib qolgan.Xususan, Yaqin va O rta Sharq, O rta Osiyo arab tilida ijod
‘ ‘
qilgan mutafakkirlarning ham allaqancha noyob ishlari Toledo maktabi
tarjimonlarining xizmati tufayli lotin va yunon , keyingi paytlarda esa boshqa
G arbiy Evropa xalqlari tillariga qilingan tarjimalarda bizgacha yetib
‘
kelgan.Tarjima Sharq bilan G arb madaniyatini bog lagan, boyitgan va mislsiz
‘ ‘
oltin ko prik vazifasini bajargan.
‘
Buyuk Sharq xalqlari ilmiy adabiy merosini evropa tillariga tarjima qilish uzoq
tarixga ega bo lib, IX asr boshlanadi.Etti asr davomida arab xalifaligi qo l ostida
‘ ‘
bo lgan Ispaniyada bunday imkoniyat katta bo lgan.O rta yer dengizi
‘ ‘ ‘
havzasidagi barcha musulmon va xristian davlatlari bu madaniy, ma naviy va
’
ilmiy boyliklardan bahramand bo lish imkoniyatlariga ega bo lganlar.O sha
‘ ‘ ‘
davrda Evropa Sharqdan iqtisodiy va madaniy jihatdan orqada edi.Shuning uchun
ko plab tolibi ilmlar Sharq mamlakatlarining Bog dod, Kufa, Kardova,
‘ ‘
Damashq, Misr shaharlari madrasalariga arab tili va boshqa ilmlarni o rgatish
‘
uchun borganlar.Ular arab tilidagi asarlarni lotin tiliga tarjima qila
boshlaganlar.Ispaniyada arabchadan tarjima qilish XII-XIX asrlarda eng yuqori
cho qqiga ko tarilgan.Baloniya, Sarbona va Tsiviliya shaharlarida o nlab mohir
‘ ‘ ‘
tarjimonlar doimiy ravishda matematika ,geografiya, meditsina, falsafa, badiiy
asarlarni arab tilidan Evropa tillariga tarjima qilar edilar.
Arab tilida ijod qilgan buyuk allomalarimiz Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr
Farobiy, Abu Rayhon Berubiy, Ibn Sino, Ahmad Farg oniy, Abu Ma ar Balxiy,
‘ ’
Abu Bakr,Ar Roziy, Ulug beklarning kitoblari ilmiy asarlari Ispaniya,
‘
Fransiya,Italiya, Angliya kabi mamlakatlarda keng tarqalgan va o rganilgan.
‘
Badiiy adabiyot namunalaridan M i ng bir kecha , T o tinoma ,
” ” ” ” ‘
S i ndbodnoma , K a l ila va Dimna va boshqa ko plab asarlar tarjima
” ” ” ” ‘
qilingan.Ularning Evropa davlatlari adabiyotining rivojlanishiga ijobiy ta siri juda
‘
katta bo lgan.(O. Mo minov. O.Sunnatov, T.-1999).
‘ ‘

Tarjimashunos,adabiyotshunoslarning fikricha uyg onish davri namoyondalari‘
Dante,Bakochcho, Yu.Tsezar, Petrarka, Kvalkante kabi mashhur mutafakkirlarning
ijodida Sharq adabiyoti ta siri juda kuchli bo lgan.
’ ‘
Sharqning G arbga ta siri ostida yangicha falsafiy oqimlar yuzaga
‘ ’
kelgan.Shunday qilib, uyg onish davri Sharqning ilmiy rivoji, madaniy boyliklari,
‘
insoniyat madaniyati tarixida G arbiy Evropa ta sir davri bo lib hisoblanadi.
‘ ’ ‘
Ushbu davt tarjima tarixida tarjmonlikning ikki katta tamoyilligi rioya
qilingan; birinchisi so zma so z tarjima; ikinchisi esa erkin tarjima. Buning
– ‘ – ‘
uchun qadimgi lotin va grek tillarini yaxshi bilish lozim edi, tarjima sifatiga
tanqidiy qarashlar yuzaga kela boshladi.Natijada so zma so z va erkin tarjima
‘ – ‘
nazariyasi va amaliyotini qo llovchilar o rtasida kurash borar edi.
‘ ‘
O sha davrada Angliyada klassik adabiyotlarni tarjima qilish
‘
kuchaydi.Uyg onish davri namoyandalari, Proptestantizm va yangi aristokratiya
‘
buning uchun barcha shart sharoitlarni yaratib berdi.Markaziy Osiyo ilm – fani
bilan tarjima orqali tanishish uzoq davom etdi.Ingliz olimi Sem Rasselning
yozishicha Markaziy Osiyo bir necha asrlar davomida inglizlar e tiborini tortib
’
kelgan.Samarqand ko pgina ingliz yozuvchi va shoirlarining sevimli mavzusiga
‘
aylangan edi. Yuqorida aytib o tilganidek, XII asrdan boshlab, arab tilini chuqur
‘
o rganish maqsadida ko plab inglizlar ham arab mamlakatlarining Bag dod,
‘ ‘ ‘
Kufa, Kardova, Damashq madraslarida o qiganlar va Farobiy. Ibn Sino, Ar -
‘
Roziy kabi allomalar asarlarini tarjima qilganlar.Uning zamondoshlari Daniel,
Marli, Robert Chesterlar ham Buxoro, Bag dod Damashqda o qiganlaridan
‘ ‘
keyin ko plab asarlarni tarjima qilib o z mamlakatlariga olib ketganlar(yuqorda
‘ ‘
1.1 Bu haqda batafsil berilgan).
Shunday qilib Sharq tarjima maktablari namoyondalari Evropa tillariga
ko plab asarlarni tarjima qilib , buning natijasida fan, texnika, madaniyat,
‘
adabiyot sohasodagi yutuqlarni g arbga ommalashuviga, xalqlar o rtasida
‘ ‘
mustahkam aloqa o rnatishga erishganlar hamda jahon siviliziyasida Sharqning
‘
munosib o rni bo lganligini isbotlab berganlar.
‘ ‘

1.3 RUS TARJIMACHILIGI TARIXI
Tarjima tarixi bilan bog liq asarlar ko p emas,A.V.Federovning ‘ ‘
ta kidlashicha tarjima tarixi til, adabiyot, san at, jamiyat madaniyati va
’ ’
ma naviyati tarixi bilan chambarchas bog liq bo lganligi sababli, qolaversa
’ ‘ ‘
tarjima turli tillardan boshqa tillarga tarjima qilish juda ko‘p mehnat talab
qiladigan murakkab jarayon ekanligi bu borada ilmiy ishlarning kamligiga sabab
bo‘ladi( А . В . Федоров Основы общей теории перевода . М . 1983 с . 24 – 25)
Tarjima tarixini o‘rganish asosan yangi (XVI- XVII ) davrni o z ichiga
‘
oladi.Tarix bizga tarjimada ikki asosiy yo nalish mavjuda ekanligini va ular bir
‘ –
biriga zid ravishda talqin etiladi.
1. bir tilda ikkinchi tilga ma noga putur etgan holda so zma so z
‘ ‘ – ‘
tarjima qilish
2. bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilganda asosan mazmunga e tiborni
– ’
qaratib tarjima qilish

Birinchi tipdagi tarjimaga misol tariqasida Bibliyaning grek, lotin va boshqa
Evropa mamlaktlari tillariga qilingan tarjimalar, Arastu (Aristotel)ning falsafiy
asarlarini keltirish mumkin.
Tarjima nazariyasining ko‘zga ko‘ringan rus olimlaridan biri A.V.Fed о rov
tarjima tarixini yoritishda , asosan, G‘arb tarjimasi tarixi, hamda Rossiyada
tarjima tarixi haqida batafsil ma‘lumot beradi.( А . В . Федоров Основы общей
теории перевода .).Bunda, yuqorida keltirilgandek, antik davr adabiyotidan
boshlab, hozirgi davrgacha bo lgan tarjima muomalalari haqida ma lumot ‘ ‘
beradi.
Muallif rus tarjima maktablari tarixini yoritishda qadimgi Kiev Rusi davridan
boshlab tahlil etadi. O sha davrdayoq Rus davlatining boshqa Evropa davlatlari,
‘
Vizantiya, hatto Sharq davlatlari bilan aloqalari boshlanganligi tufayli tarjimaga
ehtiyoj katta edi( А . В . Федоров Основы общей теории перевода .).Asosiy tarjima
qilingan asarlar – Bibliya va boshqa diniy asarlar bo‘lgan.
XIV –XVII asrlar Rossiya tarjima tarixida Moskva davri hisoblangan.Bu
davrda ham diniy asarlar g‘arbiy – slavyan tillaridan, lotin, nemis tillaridan ritsarlar
haqidagi romanlar tarjima qilingan.
XVII asrlarga kelib she riy asarlar tarjimalariga ham katta e tibor qaratilgan.
’ ’
XVIII asr Pyotr I davriga kelib Rossiyaning G arbiy Evropa mamlakatlari
‘ –
bilan aloqalarning yanada kuchayishi munosabati bilan, hatto davlat hujjatlari ham
chet tillarga va tarjima muammolariga e tibor oshgan davri bo ldi.Bu davrda
’ ‘
tarjima bilan nafaqat yozuvchi va shoirlarning o zlari shug ullanishgan, balki
‘ ‘
tarjimonlik bilan shug ullanuvchi S.Volchkov, Kondratovich, Gamalov
‘ –
Churayev va boshqalar ijod qilgan.Hatto chet el kitoblarini tarjima qiluvchi
jamiyat tashkil etiladi va u 15 yilgacha faoliyat ko rsatadi.Bu jamiyatning 114
‘
nafar a zosi bor edi, ulardan biri A.N. Radinov bo lgan.
’ ‘
Keyingi davrda, ya ni XVIII asr oxiri va XIX asr boshlari rus tarjimalarda
’
tarjimaga erkin yondashuv tendentsiyalari vujudga kela boshladi, ya ni tarjima
’
qilinayotgan matnga o zgartirishlar kiritish, asosiy matnga yaqin bo lgan tarjima
‘ ‘
bilan shug ullana boshlandi.
‘

Bu davrda ko plab g arb tillaridan, ayniqsa fransuz, nemis tillaridan badiiy ‘ ‘
asarlar tarjima qilingan.Shu davr tarjimasiga xos xususuyatlardan yana biri nasriy
va nazmiy asarlar tarjimasi bir biriga zid qaralgan, masalan tarjima nazariyasi va
–
amaliyoti bilan yaqindan shug ullangan V.A.Jukovskiyning yozishicha
‘
” Перевотчик в прозе есть раб переводчик в стихах – соперник ” ( Жуковслий
В . А сочинение в стихах и прозе . 10 – е издю Под редю Пю Аю Ефремова
СПБ, 1901, c . 854 )
Rus tarjima tarixida A . S . Pushkin ijodi va tarjima faoliyati alohida o ‘ rin
egallaydi , yangi bir davrni tashkil etadi . Uning tarjimonlik faoliyati asosiy qirralari
shundaki , chet tidagi asarlar tarjimada rus adabiy tilining butun boyligini to ‘ la
qonli ifodalab bera olgan . A . S . Pushkin o ‘ z ishodining turli davrlarida fransuz
shoirlari ( XVII - XVIII asrlar ) she ’ rlaridan ( epigrammalar ) tarjima qilgan , xususan
Volter , Parpi , Andre , Shene va boshqalar .
Fransuz she riyatida tarjimalarda A.S.Pushkin mualliflar bilan bahslashadi,
’
asarlarni qisqartiradi, o gartiradi, go yo she r qanday yozilishini ularga
‘ ‘ ’
tushuntirishni xohlamaydi, muallif ifodalamoqchi bo‘lgan fikrni yangicha badiiy
shakl, mazmun bilan boyitadi.
A.S. Pushkin tarjimonlik ijodiy faoliyatini chuqur tahlil qilgan
B.V.Tomashevskiyning yozishicha tarjimadan uning maqsadi ” была не только
передача в точности щригинала , а обагахение своегщ поэтического
достояния формами , сухесвовавшими ва чужом языке ”.( Б . В . Томошевский
Пушкин и французская литература . – Литературное паследие . М . 1937 ю Т . –
31 – 32 сю 11 - 12) Bunday fikrni Pushkinning boshqa tarjimalari haqida ham
aytish mumkin.
Buni ayniqsa uning Q u r on suralari tarjimasi diqqatimizni tortdi.Demak
” ” ’
buyuk rus shoiri nafaqat B i b liya balki ota bobolarning dini bo lgan musulmon
” ” ‘
olamining durdonalari bilan ham yaxshi tanish bo lgan.
‘
A.S.Pushkinning tarjimaga qarashlarida muallif asarini aynan so zma so z
‘ – ‘
tarjima qilishni qaramaydi.Shu bilan birga uning o sha davrda Frantsiyada avj
‘
olgan e r kin tarjimaga qarshi bildirgan fikrlar diqqatga sazovor, chunki u
” ”

tarjimada har qanday shakl o zgartirishlar kiritilganda ham, asar g oyasini saqlab‘ ‘
qolish muhim vazifa ekanini ta kidlab, Shatobriyanni Milton qalamiga
’
mansub Y o qotilgan jannat” asarining tarjimasiga o z tanqidiy fikrlarini
” ‘ ‘
bildiradi va uni so zma so z qilingan tarjimasini tanqid qildi
‘ – ‘
O sha davrga mansub shoir P.A. Vyazemskiy ham tarjima borasida diqqatga
‘
sazovor fikrlar bildirgan. XIX asr o rtalarida Rossiya tarjimashunosligi, tarixida
‘
Belinskiy, Cherneshevskiy, Dobrolyubov va ularning tarafdorlarining fikrlari
diqqatga sazovordir. Belinskiy o z qarashlari bilan A.S.Pushkin fikrlariga yaqin
‘
turadi.Rus tarjimashunosligi haqida jon kuydirib, u shuni ta kidlaydiki, unchalik
’
badiiy yoki ma naviy- ma rifiy asarlarni tarjima qilish bilan ovora bo lmay
’ ’ ‘
jahon durdonalari namuna- ilmiy badiiy asarlarni tarjima qilib , rus kitobxoniga
–
etkazish kerakligini uqtiradi ( Белинский В . Г . Полн . собр . соч . М . 19955, t. VIII
c. – 264)
I.S.Turgenov, N.G.Cherneshevskiy, A.D. Dobrolyubov kabi rus demokratik
tanqidchilarning tarjima borasidagi faoliyati va fikrlari ham muhim ahamiyat
kasb etadi va ular A.V.Federov tomonidan chuqur o rganib chiqilgan.
‘
XIX asr axiri XX asr boshlariga kelib , Rossiyada xorijiy proza asarlari
tarjimasiga katta e tibor qaratildi.Bu davrning ko zga ko ringan, mohir
’ ‘ ‘
tarjimonlaridan biri P.I.Veyiberg bo lib, u Geynening lirikasini va boshqa
‘
ko plab lirik poetik asarlarini muvaffaqiyatli tarjima qilgan.
‘
Undan tashqari bu davrda, mashhur tarjimonlar A.L.Sokolovskiy,
A.I.Kroneberg, N.V.Gerber va boshqalar Sheksperning bir qancha tragediyalarini
Shiller, D.E.Min, Dantening I l ohiy komediya , Mollerning ko plab
” ” ‘
komediyalarini, Gyotening F a u st asarini tarjima qildilar.
” ”
Bu davrda kelib, barcha mashhur ingliz, fransuz, nemis mualliflarining asarlari
rus tiliga tarjima qilingan edi.Endi rus o quvchilari Ch.Dikkens, Tekkerey, Viktor
‘
Gyugo, Dyuma, Balzak, Flober, Dode, Mopassan, Zoya asarlarini o z ona tillarida
‘
o qish imkoniyatiga ega bo ldilar.
‘ ‘
Nemischa asarlar ingliz va fransuz tilidagina nisbatan kam tarjima qilingan.

Ingliz yozubchilining ajoyib asarlari R obinzon Kruzo (Daniel Defo) ” ”
G u l liverning sayohatlari (J.Svift), D o n Kixot (Servantes) va boshqalar.
” ” ” ”
Ko rinib turibdiki bu davrda ko pgina Evropa mamlakatlari Ispaniya,
‘ ‘
Italiya, Skandinaviya kabi davlatlar tillaridan tarjima qilgan, hatto ayrim slavyan
tillaridan ham tarjimalar kam bo lgan.
‘
Ushbu davr tarjimachiligida ayrim kamchiliklar bor edi.Xususan, tillarni yaxshi
bilmagan kishilar ham tarjimada qatnashgan,bu esa tarjima asar sifatidagi salbiy
ta sir ko rsatgan.Shunday qilib, XIX asr oxiri tarjima saviyasini pasayishi bilan
’ ‘
tarjima nazariyasiga deyarli, foyda keltirmadi ( А . В . Федоров Основу овхеи
теории перевода .)
XX asr boshlariga kelib tarjima sifatini yaxshilash borasidagi o‘zgarishlar yuz
berdi, asar shaklini saqlab qolgan holda ko‘plab asarlar tarjima
qilindi.Ayniqsa,A.B.Blokning Bayron asarlaridan qilgan tarjimalari, Bryusovning
Verxaridan tarjimalari har tomonlama diqqatga sazovor.
Bu davrning yana bir diqqatga sazovor tomoni shundaki, nafaqat g arb
‘
adabiyoti, balki Rossiya imperiyasi tarkibiga kiruvchi xalqlar adabiyotidan ham
tarjimalar qilingan, xususan Sh.Rustaveli Y o lbars terisiga yopingan pahlavon
” ” ‘
asari arman poeziyasi va boshqalar.

II BOB. SHARQ TARJIMA MAKTABLARINING PAYDO BO LISHI‘
2.1 O rta Osiyoda tarjima maktablarining paydo bo lishi
‘ ‘
Prezidentimiz Islom Karimov Y u ksak ma naviyat va yengilmas kuch
” ” ’
asarida shunday fikr bildiradilar:
O zbek nomini , o zbek ilm fani va madaniyatini, bir so z bilan
“ ‘ ‘ – ‘
aytganda , xalqimizning yuksak salohiyatini , uning qanday buyuk ishlarga qodir
ekanini dunyoga namoyish qilishda yurtimiz zaminidan yetishib chiqqan yuzlab
ulug zotlar fidoiylik namunalarini ko rsatib kelgan
‘ ‘ ”
Jahon tarjima tarixiga sharq tarjimonlarining hissasini aloxida o rganish
’
muhim ahamiyatga ega. Bu haqidagi ma lumotlar mashhur tarjimashunos
’
olimlar asarlarida o z aksini topgan, xususan O.U.Shmidt yozib qoldirgan
’
manbalarda aytilishicha IX-XV asrlarda ko plab arab tilidagi asarlar g arb
‘ ’
tillariga tarjima qilingan

I bobda ta kidlab o tilganidek, tarjima tarixini o rganishga muhim ’ ‘ ’
hissa qo shgan o zbek olimi G Salomov O rta Osiyo tarjima tarixi
‘ ’ ’ ’
haqida yozganidek Yaqin va O rta Sharq, O rta Osiyoda arab tilida ijod
’ ’
qilgan mutafakkirlarning ham alla qancha noyob ishlari Toledo maktabi
tarjimonlarining xizmati tufayli lotin va yunon hamda keyingi davrlarda
boshqa G arbiy Yevropa xalqlari tillariga qilingan tarjimalarda bizning
’
davrimizgacha etib kelgan. Tarjima Sharq bilan G arb madaniyatini
’
bog lagan, payvandlagan, boyitgan, mislsiz oltin ko prik vazifasini
’ ’
bajargan.
M.M.Rojanskayanang kitobida o rta asrlarda Sharq va G arb
’ ’
madaniyat o choqlarining bir-biri bilan aloqasi, bir-biriga ta siri, bir-birini
‘ ’
boyitishida tarjimalarning rolini ko rsatishga doir benihoya ko p qiziqarli
‘ ‘
ma lumotlar bor. To g‘ri, bu masalaga doir tarixiy faktlar, materiallar
’ ‘
ko pdan beri rus hamda G arb sharqshunos va tarixchi olimlarning
‘ ‘
asarlaridan ma lum edi, buni avtorning o‘zi ham e tirof etadi. Ammo
’ ’
olimaning xizmati shundaki, u mexanika fanining ravnaqi tarixiga tatbiqan
masalani oydinlashtirib bergan. U qadimgi yunon mutafakkirlarining ilmiy
merosidan o rta asr arabzabon olimlari ixtiyoriga qanday asarlar va ular orqali
‘
qaysi yangi fikr, g oya, gipoteza, teorema, aksioma, masalalar o tgani ,bulardan
‘ ‘
qay birlari o zlashtirilgani, isbotlangani, tasdiqlangani, takomillashtirilgani
‘
haqida, shu bilan birga, qay birlari tanqid qilingani, e tiroz tug dirgani,
’ ‘
noto g ri ekanligi isbotlangani va rad etilgani, ularning o rniga tahlid?
‘ ‘ ‘
yangicha nazariyalar, qarashlar, ilmiy kontseptsiyalar taqdim etilib, fan
taraqqiyotiga hissa bo lib qo shilgani ochiq oydin ko rsatib bergan.
‘ ‘ – ‘
VIII asrning 30 yillari oxiriga kelib , arab xalifaligi tarkibiga Arabistondan
tashqari, Suriya, Falastin, Misr, Shimoliy Afrika, Pireney yarim oroli,Tsitsiliya va
Janubiy Italiya (yani soboq Rim imperiyasining talaygina joylari), Armaniston,
O rta Osiyo territoriyasining ko p qismi, shimoliy g arbiy Hindiston
‘ ‘ ‘
kiradi .Xalifalikning ixtiyoriga o tgan joylardagi aholi etnik tarkibi jihatdan ham,
‘
erishgan ijtimoiy va madaniy kamoloti ham bir xil emasdi.Xalifalik ixtiyoriga

ellinizm madaniyati keng tarqalgan joylar ham , shuningdek qadimgi sharq
madaniyati an analariga sodiq qolgan davlatlarning nufuzi ham o tgan edi.’ ‘
Antik davr madaniy merosi Misr, Suriya, Kichik Osoyoda xiyla sof holda
saqlangan. Eramizning birinchi asrlarida ellinizm Sharqida ikki ilmiy maktab keng
shuhrat topgan .Bularning biri Iskandariyada, ikkinchisi Edessada bo lib,
– ‘
ularning huzurida katta katta kutubxonalar ochilgan, mashhur olimlar faol ish
–
olib borar edilar.Biroq xristianlar makoni Vizantiyada ma jusiylar quvg in ostida
’ ‘
olinishi natijasida V asrga kelib Iskandariya maktabi tor - mor qilindi.Oradan
ko p o tmay nestorianlik mazhabi kufr deb e lon etilishi tufayli Edessa maktabi
‘ ‘ ’
ham barham topadi. Nestorianlik mazhabida bo lgan ko p olimlar boshpana
‘ ‘
izlab Eron ,O rta Osiyoga qocha boshlaydilar.Nisibin shahrida ular maktab
‘
yaratib, unda tabiiy fanlarni o rganishga alohida e tibor berishadi.529 yilda
‘ ’
yopilgan Afina Akademiyasining quvg inga uchragan olimlari Eronning
‘
Jundishshopur shahrida boshqa bir yirik ilmiy maktabga asos solganlar.Arab
istilosiga qadar Sosoniylar sulolasining hukmronligi davrida davlatning iqtisodiy
ahvolidagi ko tarilish hamda madaniyatning ravnaq topa boshlashi natijasida
‘
Eronda bu singari ilmiy markazlarning ochilishi, ilm fanning rivojlanishiga
–
ancha qulay sharoit etilgan edi.Yunon tilida bitilgan kitoblarning fors va suriya
tillariga ko plab tarjima qilinishi xuddi shu davrga to g ri keladi.
‘ ‘ ‘
O rta Osiyo bilan Eronning qadimiy madaniy an analariga kelganda arablar
‘ ’
istilosiga qadar ham bu yerlarda yashagan aholi bosqinchilariga nisbatan yuqoriroq
taraqqiyot bosqichida turar edilar.Ma lumki Xorazm, Sug diyona, Marg iyona,
’ ‘ ‘
Baqtriya singari O rta Osiyoning sug oriladigan dehqonchilik sistemasi ancha
‘ ‘
rivojlangan rayonlari aholisi o z tarixining antik davrda yuksak madaniyat
‘
yaratgan bo lib,O rta Osiyo olimlarining IX-XV asrlarda matematika va
‘ ‘
astronomiya sohasida erishgan va uning davomida bo lsa kerak, degan taxminlar
‘
bor Arablar istilosiga qadar O rta Osiyoda ilmi nujum ahmoniy sosoniylar
“ ‘
Eronni tarafidan o tib kelgan qadimgi Bobil Astranomik metotlarning hamda
‘
Yunon astranomiyasining jiddiy ta siri ostida yaratilgan bo lishi ehtimoldan holi
’ ‘
emas, zotan, Iskandar Zulqarnayning istilosidan so ng bu yerda Yunon
‘

astranomiyasiga qiziqish, shuningdek umuman yunon fani erishgan ko pgina ‘
yutuqlarni o zlashtirish ishi boshlangan edi (53).
‘ ”
Arablar istilosidan so ng, markazlashgan davlatning barpo etilishi, oldingi
‘
parokanda territoriyalarning yagona din va til bilan bog lagan holda siyosiy
‘
hamda iqtisodiy tomondan birlashuvi yaqin va O rta sharq xalqlariga ma naviy
‘ ’
boyliklarini o zaro erkin almashish imkoniyatini tug dirdi. Bu davrda arab tili
‘ ‘
davlat, fan va madaniyat tiliga aylangan edi.Qisqa davr ichida xalifalik
territoriyasida ko plab ilmiy o choqlar paydo bo ldi shaharlarda rasadxonalar,
‘ ‘ ‘
qurila boshladi, saroylar, masjid va madrasalar qoshida, kutubxonalar barpo
etildi.Ilmiy bilimlarning tarqalishida savdo sotiq ishlarining yo lga qo yilishi
– ‘ ‘
katta ahamiyat kasb etdi.Arablar Hindiston, Xitoy, Vizantiya , Rusiya, O rta yer
‘
dengizi havzasidagi davlatlar bilan savdo sotiqni yo lga qo yib, Volga
– ‘ ‘
bo ylab yuqoriga ko tarila boshladilar.
‘ ‘
Boltiq bo yi qirg oqlariga etdilar. Markaziy Afrikaga kirib, G arbiy Afrika
‘ ‘ ‘
qirg oqlari yoqalab Madakaskargacha suzib ketdilar.Xitoy va Shvetsiya
‘
imperatorlarining saroylari qoshida arab xalifaligining elchixonalari qaror topdi.
Xalifalikning birinchi ilomiy markazi Bog dod edi .VII asrning oxiri IX asrning
‘
boshlarida Bog dodda juda ko p olimlar ,tarjimonlar va ko chirib
‘ ‘ ‘
yozuvchilardan iborat guruh yuzaga kelganligi yuqorida qayd etildi ,uning
aksariyat vakillar O rta Osiya va Erondan chiqqan zukko kishilar, mutafakkirlar
‘
edi.Chunonchi Yu.Rushkanning aytishicha, G.Zuter tomonidan tuzilgan matematik
astronomlar ro yxatiga kirgan kishilarning deyarli barchasi
‘
Xuroson ,Transoksaniya (ya ni Movoraunnahr), Baqtriya va Farg onadan
’ ‘
chiqqan.Shaharda kattakon kutubxona bo lib ko plab mayda kutubxonalar ham
‘ ‘
tinimsiz ishlagan.Xalifa Al- Ma munning homiyligi ostida (813-833) Bag dodda
’ ‘
B a y t ul hikma (Dorul hikmat) atalmish o ziga xos akademiya qaror
” ” ‘
topdi.Bag doddagi barcha olimlar unga birlashgan edi. Bayt ul hikma qoshida
‘ ” ”
rasadxona bo lib uning xodimlari astronomiyaga doir kuzatishlar olib borishar,
‘
ilmiy natijalarni sarhisob qilishardi.Matematik jug rofiya yuzasidan bir turkum
‘
tatqiqot ishlarini boshlab ekliptika qiyaligi va meridian gradusining uzunligini

yangidan o lchab chiqqan edilar .Hindlarning astranomiyaga doir yaratgan ‘
asarlari bilan tanishish ilmi nujum sohasidagi tatqiqotlarning yanada jonlanishiga
sabab bo lsa Eron va O rta Osiyo ilmiy adabiyotining natijalarini o zlashtirish
‘ ‘ ‘
ham katta ahamiyat kasb etdi.
Bag doddan tashqari O rta asr Sharqida turli davrlarda Qohira,
‘ ‘
Damashq,Rey, Gurganch (Urganch), Buxoro, G azna, Samarqand, Isfaxon
‘
shaharlari ham ilmiy markaz bo lib xizmat bildi. Yunon va Suriya tillaridan
‘
arabchaga o girilgan kitoblar orqali islom mamlakatlari olimlariga antik davr
‘
ilmiy adabiyotining boy asarlari etib bordi.Keyinchalik bu tarjimalar ko p
‘
hollarda G arbiy Evropaning antik davr ilmiy va madaniyati asarlari bilan
‘
tanishishning yagona manbaiga aylanib qoldi.
Tarjima va ta sir mexanik ravishda,bir tomonlama, to g rirog i muayyan
’ ‘ ‘ ‘
ikki madaniyat o rtasida yuz beradigan tushuncha emas.Bu murakkab, o zaro,
‘ ‘
ko p tomonlama, ta sir va aks ta sir xarakterida bo lib, bir nechta xalqlar
‘ ’ ’ ‘
yaratgan madaniyatlar, ularning tillari ishtirokida sodir bo ladi. Masalan, hind
‘
olimi Varaha Bihiriy asarlarining Abu Rayhon Beruniy tomonidan arab tiliga
qilingan tarjimalarda ko plab yunoniy terminlar uchraydi.Demak, qadimgi hind
‘
astranomiyasi yunon fanining ta siri bo lganligi shubhasizdir.Biroq mazkur
’ ‘
yunon hind ilmiy hukmronligida arab tilining vositachiligi to g risida gapirish
– ‘ ‘
qiyin,bu yerda pahlaviy (o rta fors) tili katta rol o ynagan.
‘ ‘
Xalqaro Firdavsiy mukofotining laureati, adabiyotshunos olim, tarjimon
Shoislom Shomuhammedov Alisher Navoiyning D e voni Foniy majmuasi
” ”
asosida yozgan G u m anizm adabiylik olovi nomli maqolasida g arbda ilmu
” ” ’
fanning insonga nisbatan gumanistik g oyalarning, o rta asr turg unligidan
’ ’ ’
so ng , Uyg onish va undan keyingi davr taraqqiyotiga Sharq madaniyatining
’ ’
yutuqlari asos bo ldi, degan fikrni tasdiqlovchi bir qancha dalillar G arb
’ ’
olimlarining o z asarlaridan olinganligini ilgari surilgan tizimning haqiqiyligiga
’
shubha qoldirmaydi.
Sharqning duyoga mashhur alloma mutafakkirlari Farobiy, Beruniy, Ibn Sino,
Mahmud Qoshg ariy, Al-Xorazmiy va boshqalar o z xorijiy tillarini mukammal
’ ’

bilganliklari tufayli tarjima bilan ham shug ullanganlar. Afsuski, ularning bu ’
boradagi faoliyatlari tarjimonlik uslublari chuqur o rganilmagan, chunki ularning
’
ko plab asarlari, tarjimalari, g arb davlatlariga olib ketilgan, ko p qismi
’ ’ ’
yo qolib ketgan. Eng qadimiy asarlardan biri Tarixi Tabara bo lib, muallifi
’ ” ” ’
Abu Ja far Muhammad ibn Sharif Tabari adi. Asar bir necha jilddan iborat
’
bo lgan va tojik tiliga qisqartirib tarjima qilingan. O zbek tilining qoshg ariy
’ ’ ’
dialektiga XVIIIasrda tarjima qilingan. Bu asar Somoniylar davri tarixiga
bag ishlangan bo lib, o sha davr tarixini bugungi kun yoshlariga yetkazib
’ ’ ’
berishda muhim ahamiyatga ega.
Sharq tarjima tarixida Bag dod tarjima maktabining badiiy tarjima usullari
’
haqidagi fikrlari IX-X asrlarda yuzaga kelgan.
X asrda O rta osiyoda tashkil bo lgan Xorazm tarjima maktabi esa o z
’ ’ ’
an analariga ega bo lib, ko plab she riy yo lda yozilgan tarixiy asarlarni
’ ’ ’ ’ ‘
nasriy yo l bilan turkiy tillarga tarjima qilganlar.
‘

2.2 Turkiy va forsiy adabiy aloqalari tarixidan
Ishning T a r jima tarixini chuqur o rganish, faqat umumiy madaniy
” ‘
yuksalish jarayoni yoki muayyan ilmiy adabiyot tarixini o rganish emas,
‘
balki o sha adabiyotning hozirgi taraqqiyot jarayoni ,xususiyati rivojlanish
‘
istiqbolini belgilashda ham muhim ahamiyatga ega” deb yozadi tarjimashunos
olim G .Salomov. Bu borada J.Sharipov, N.Komilov, H.Hamidov kabi
‘
olimlarning ilmiy ishlarini ko rib chiqib aytish mumkinki, tarixda yuzlab
‘
mahoratli tarjimonlar va ular tarjima qilgan asarlar bo lgan.
‘
Farobiy (873-950) ko plab asarlarni lotin tilidan arab tiliga tarjima qilgan.
‘
Ahmad al- Farg oniy (797- 865) buyuk olim sifatida jahon sivilizatsiyasiga
‘
katta hissa qo shgan va qadimiy grek olimlarining ixtirolarini arab tiliga
‘

tarjima qilgan. Uning ko plab asarlari zamonaviy tillarga hozirgacha ham ‘
tarjima qilinmagan, chunki uning nodir qo lyozmalari dunyoning turli
‘
mamlakatlari kutubxonalarida saqlanadi.XII- XIII asrlarda uning ko plab
‘
asarlari lotin va Evropaning boshqa tillariga tarjima qilingan. Uning kitoblari
Evropa universitetlarida darslik sifatida qo llanadi.Bizgacha esa uning faqat
‘
sakkizta asari yetib kelgan.
Abu Rayhon Beruniy (973-1049) buyuk entsiklopedik olim, shoir va
tarjimon bo lgan. Uning tarjima uslublari haqidagi fikrlari ham diqqatga
‘
sazovordir.Bu fikrlar allomaning falsafiy qarashlari tarjimadagi qiyinchiliklar,
badiiy tarjima xususiyatlari haqidagi fikrlariga monand uyg unlikda bo lib,
‘ ‘
tarjima amaliyoti muammolarini hal etishda yordam bergan.Beruniy o zining
‘
H i ndistin asarida Gomerning I l l iada , O d e sseya asarlaridan
” ” ” ” ” ”
parchalar keltiradi. Bu esa uning tarjimonlik faoliyati mahsulidir.Uning
boshqa asarlarida grek, rim, hind yozuvchilari asarlarida tarjimalar
berilgan.Beruniy ijodida tarjima muhim o rinni tutadi.
‘
Beruniy arab, tojik, sug d, yahudiy, hind, sanskrit va grek tillarini
‘
mukammal bilgan va turli janrdagi asarlarni bemalol tarjima qila olgan ,
xususan turli fanlarga oid ilmiy asarlarni, badiiy eposlarni , hikoya she rlar
’
shular jumlasidandir.
Beruniy 160 dan ortiq asarlar tarjima qilga.
Mahmud Qoshg ariy (XI asr) o zining mashhur lug ati Devoni
‘ ‘ ‘ ”
lug ati turk asarida turk qabilalari shevalarida ishlatiladigan lug at
‘ ” ‘
boyligini to plab, uni arab tilidagi tarjimasini bergan.Uning bu lug atini
‘ ‘
arabchadan o zbek tiliga tarjima qilgan S.M.Mutalibov Qoshg ariyni o z
‘ ‘ ‘
davrining buyuk kishilaridan biri ekanligini e tirof etadi.
’
Ushbu lug atni tuzish uchun Qoshg ariy turk tilida so zlashuvchi
‘ ‘ ‘
mamlakatlarga sayohat qilib, uni chuqur o rgangan.Lug at tuzish jarayonida
‘ ‘
muallif har bir so zning xususiyatini har tomonlama o rganib, tahlil etib
‘ ‘
ularni ikki guruh otlar va fe llarga ajratgan.
– ’

Lug at tuzishda so zning semantik xususiyatlari uning arab tilidagi ‘ ‘
tarjimasini topishda muhim o rinni egallagan.Hozirgi kunga qadar ushbu
‘
lug at tarjimashunoslikda muhim o rinni egallagan.
‘ ‘
Yusuf Xos Xojib o zining Qudatg u bilig asari bilan nafaqat qadimgi
‘ ” ‘ ”
o zbek tilini o rganishga adabiyot tarixini o rganishga , balki tarjima
‘ ‘ ‘
tarixini o rganishga ham katta hissa qo shgan.
‘ ‘
Hindiston eng qadimiy madaniyat beshigi bo lgan mamlakatlardan biridir.
‘
Unda miloddan uch ming yil avval yerni sug orish taraqqiy etgan , anhorlar
‘
qazilgan, to qimachilik zargarlik rivojlangan, pishiq g ishtdan ikki va uch
‘ ‘
qavatli binolar solingan va hakozo.Milodning birinchi asridayoq tib,
riyoziyot, ilmy nujum, kimyo, hikmat kabi fanlar rivojlangan, turli janrlarda
badiiy adabiyot vujudga kelgan. R a m ayana”, M a h abharata , K u r al ,
” ” ” ” ”
M e g haduta”, R a g huvansha , K u m arasambhava ,
” ” ” ” ”
D a shakumacharita , P a nchatantra , H i t opadesha , S h akuntala ,
” ” ” ” ” ” ” ”
M a l yavika va Agnimintra , M u drarakshasa kabi mashhur va ma lum
” ” ” ” ’
asarlar shular jumlasidandir. Bular orasida dunyoga eng ko p tarqalgani va
‘
o zining ilg or va hikmatli fikrlari bilan ajralib turadigan Kalila va
‘ ‘ ”
Dimna d i r.
”
III-IV asrlarda yaratilgan bu qadimiy adabiy yodgorlik o sha davrning
‘
saviyasi va sharoitlari taqozo qilgan ba zi g oyaviy mahdudlik hamda
’ ‘
ziddiyatlarga qaramay , uning asosida yotgan ilg or fikrlar katta ahamiyatga
‘
egadir. K a l ila va Dimna d a gi hikoyalar hayvonlar tilidan olib borilsa da,
” ” –
ijtimoiy hayot, odamlar orasidagi munosabat ko zda tutiladi.
‘
Tabiatdagi mavjud barcha narsalar, barcha jonlilar orasida inson eng komil
va ulug zotdir.Shuning uchun har bir odam shu yuksak nomga munosib
‘
bo lishi kerak.Mana shu g oya asarning o zagini tashkil qiladi.
‘ ‘ ‘
Asarda sotsial voqeilikdagi salbiy hodisalarga qarshi o t ochiladi, aql,
‘
adolat, odamgarchilik tarannum etiladi. Unda o sha davrdagi barcha
‘
nuqsonlar xiyonat va jinoyat, pastkashlik, ig vo, fisqu- fasod, zulm-
” ‘
vahshat fosh qilinadi.Mana shu qora kuchlarning namoyondalari zolim
–

shohlar va ularning razilliklari : nopok vazirlar, amaldorlar va ularning qabih
ishlari, saroy iftirolari va iflosliklari: qotil va yirtqich tabiatli odamlar va
ularning shafqatsizliklari xalqaro tinchlikni buzuvchi va mamlakatlarni
xarobaga aylantiruvchi urush ixtiloflar: har narsani insoniylik va or- –
nomusni, insof va vijdonni mol dunyoga sotuvchilar nafsi buzuqligi,
–
ochko zligi, xudbinligi tufayli o zgalarni ham, o zlarini ham falokat
‘ ‘ ‘
girdobiga tashlovchilar; fitnachi qallob, munofiq, muttahamlar va ularning
qilmish qidirmishlari; begunohlar ustiga har qanday aybni yuklab , malomat
–
toshlarini otuvchi, o zlari hech narsga arzimaydigan, qo lidan hech qanday
‘ ‘
foydali ish kelmaydigan yoki buni xohlamaydigan, lekin o zlarini yuqori
‘
qo yib, o zgalarni kamsitishga , oyoq osti qilishga o rganuvchi va shu
‘ ‘ ‘
bilan kun ko radigan g‘iybatchi va hasadchilar.
‘
Bu bir olam.
–
Aql va insof egalari, odil va dono shoh, uning hikmatli, bilimdon,
tadbirchan arkoni davlati; fan, hunar va sana t ahllari, adolat va raiyat uchun
’
jonini ham ayamaydigan ,qahramonlik va jasorat namunalarini
ko rsatadigan , qo rqmas bahodirlar, vafodor sadoqatli kishilar.
‘ ‘
Bu ikkinchi olam.
O z davrining haqiqiy manzarasini aks ettiruvchi bu asardan shunday
‘
xulosa chiqadi: X o jayin va qarol, shoh va qul bor joyda hamisha o lim va
” ‘ ‘
jazo bo ladi . Asarda bunday ko rimsiz manzarani, bunday fojiali holatni
‘ ” ‘
qayd etish bilangina cheklanmasdan, u qoralanadi.
Mana shu bir birini istisno etadigan olam, ular orasidagi keskin ziddiyat
–
, ularning o zaro olishuvi, birinchi olamga nafrat va ikkinchisiga muhabbat:
‘
yomonlikni qoralash va yaxshilikni ulug lash, shu yominlikka qarshi
‘
kurashga undash, uni yo qotishga intilish, shu yaxshilikning tantanasini
‘
tahsin etishga chorlash asarning asosiy mazmunini tashkil etadi.
Bu masalalarning barchasi yuksak badiiy go zal hikoyatu rivoyatlar, ajoyib
‘
umumlashmalar va hayratomuz hikmatli iboralar orqali ochiladi, tasvir etiladi.

K a l ila va Dimna asari asrlar mobaynida Osiyo ,Afrika va Evropa ” ”
qit alaridagi deyarli barcha madaniy tillarga tarjima etilgan, o zbek tiliga
’ ‘
uch marta tarjima qilingan.
Shuni qayt qilib o tmoq lozimki , bu asarning Sharq tillaridagi tarjimalari
‘
ko p jihatdan bir-biriga o xshamaydi. Har bir tarjimon o z
‘ ‘ ‘
dunyoqarashlaridan va davri talablaridan kelib chiqib, asarga o zgacha
‘
mustaqil yondoshgan va ozmi ko pmi o garishlar kiritgan.
‘ ‘
Asarning tuzulishi juda murakkabdir,g oyat chigal va og ir, xilma xil
‘ ‘ –
voqealar bir- biri bilan chatishib ketgan.Hikoya ichida yo bir necha hikoyalar
berish usulidan ko p va keng foydalanilgan.Hikoyatlarning aksariyati, bir
‘
tomondan, asarning umumiy yo nalishi bilan chambarchas bog liq bo lib,
‘ ‘ ‘
ayni vaqtda , bir yaxlit badiiy asarning uzviy qismlarini tashkil etadi, ikkinchi
tomondan esa, ularning deyarli har biri mustaqil, tamomlagan hikoya
hisoblanadi.
Asarda keskin va bir biriga qarama qarshi kuch va omillarning
– –
dahshatli to qnashuvi o quvchilarda chuqur va kuchli hayajon, katta qiziqish
‘ ‘
uyg otadi. U asar odamni aktiv, izchil sabotli va matonatli bo lishga , har
‘ ‘
qanday murakkab va og ir sharoitlarda ham sarosimaga tushmaslikka , aql
‘
bilan tadbir ko rib g alaba qozonishga chaqiradi.Asarni bezaydigan eng
‘ ‘
muhim fazilatlardan biri unda chiroyli hajviy, kinoyamuz, chuqur hikmatli
ibora va o gitlarning ko pligidir.
‘ ‘
Hindiston xalqi bilan sharq xalqlar ,shu jumladan O rta Osiyo xalqlari
‘
orasida qadim zamonlardan buyon juda yaqin madaniy aloqa bo lgan, ular
‘
bir- birlaridan o rganganlar, bir birlarining an analarini ijodiy tarzda
‘ – ’
o zlashtirganlar va davom ettirganlar.Dunyoda yetti mo jizalardan biri
‘ ‘ –
hayratomuz ijodkor mehnat va behad yuksak nafosat obidasi hisoblangan , oq
marmarlariga ikki million rang barang gul o yib solingan Toj -
– ‘ ”
Mahal n i yaratishda o rta osiyolik me mor va naqqoshlar o‘zlarining katta
” ‘ ’
hissalarini qo shganlar.O zbek tuprog ida tug ilib , so ngra taqdir
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
taqozosi bilan Hindistonga borib yashab, ijod etgan Xusrav Dehlaviy va

Abulqodir Bedil hind xalqining eski an analaridan ilhomlanib, o lmas ’ ‘
badiiy asarlar yaratib , dunyo madaniyati xazinasini boyitganlar. U l ug
” ‘
mo g ullar” deb atalgan Bobiriylarning hind diyori va madaniyati tarixida
‘ ‘
o ynagan ijobiy roli ham barchaga ma lum.Javohirla l Neryning Xusrav
‘ ’ ’
Dehlaviy, Bobur va Akbarshohga bergan bahosi bejiz emas.Hind xalqining
g oyat boy madaniyatidan , adabiyot namunalaridan O rta Osiyo xalqlari,
‘ ‘
o zbeklar asrlar mobaynida bahramand bo lib keldilar.Ana shulardan biri
‘ ‘
K a l ila va Dimna dir.
” ”
Bu asarning o zbek tiliga birinchi tarjimasi XIII asrga to g ri
‘ ‘ ‘
keladi.Ulug Navoiyning zamondoshi Husayn Boyqoro Kalila va
‘ ”
Dimna n i fors tiliga yangidan tarjima qildirgan.Shundan so ng bu asar
” ‘
butun Sharqqa , jumladan ,O rta Osiyoga yana ham keng tarqaldi.
‘
Asarning o bek tiliga qilingan tarjimalari orasida eng mashhurining
‘
muallifi bo lmish Almaiy ishga oddiy tarjimon sifatida qaramay , asarning
‘
anchagina joylarini o zicha talqin qiladi.Unga yangi hikoyatlar kiritadi va
‘
hakozo.
XIX asrning o rtalarida Kalila va Dimnani o zbekchaga tarjima
‘ ” ” ‘
qilgan xorazmlik Mulla Muhammad Niyozning quyidagi so zlari bejiz emas.
‘
B u kitobning ovozasi har viloyatlarda shuhrat topib, urk shahzodalari va
”
o zbekzodalari masosi lariga etushdi.Alarning ko ngullarig a ul kitobning
‘ ’ ‘ ‘
muhabbati paydo bo ldi, ul kitobni bir necha tadbirlar birla qo llarg a
‘ ‘ ‘
kelturub mutoliya, mukolima qilmoqqa ishtig ol ko rguzubdurlar va
‘ ‘
alarning ba zilarikim fahm va fatonat, xiradu kasyosat birla mavsuf tururlar
’
va forsiy alfozlarg a donishi bo lg on jihatidan ul kitobning shirin alfoz va
‘ ‘ ‘
rangin iboralaridan bahramand bo lubdur va ba zilari forsiy tig a
‘ ‘ ‘
nooshnolig sababidan maloli xotir bo lib o z asarlarining ba zi
‘ ‘ ‘ ‘
alfozlarig a amr qilibdurkim, bu kitobi saodat intisobni turkiy tilg a tarjima
‘ ‘
qilinglar, to bizlarga ham ondin bahra hosilbo lsun.Ul asarning ba zi
‘ ’
afozillari ul amrg a ma mur bo lub, jur at qalami birla turkiy
‘ ’ ‘ ’
tarjimasig a ishrig ol ko rguzub, onda mazkur bo lg on hikoyat va
‘ ‘ ‘ ‘ ‘

masallarni bir birig a rabt berib, nasoyix va mavoiz ulamodin xoli qilib, – ‘
itmomg a etkurubdurlar, lekin dilfirib, alfoz va jon oshub iboralardin xoli
‘
qilibdur”.
Bu keltirilgan parchadan ko rinadiki, Kalila va Dimna har xil
‘ ” ”
davrlarda bir necha marta o zbek tiliga tarjima qilingan tarjimonlar unga
‘
turlicha munosabatda bo lganlar, uni juda erkin tarjima qilganlar.
‘
Abulqosim Firdavsiyning jahon adabiyoti durdonalaridan biri bo lmish
‘
S h ohnoma asari uch jilddan iborat.Birinchi kitobi 1975 yilda tarjima
” ”
qilingan edi. Unga asarning boshlanishi - dastlabki shohlar Qolamars,
–
Hushat, Tahmuras, Jamshid, Zahhok haqidagi qissalar Zol va Fudoba haqidagi
romantik doston, Suhrob va Siyovushlarning qahramonlik qissalari, Rustami
Dostonning ajoyib sarguzashtlari va boshqalar kiritilgan
Ushbu jild Shoislom Shomuhamedov tomonidan tarjima qilingan.
Kitobning ikkinchi jildi tarjima qilinib, 1976 yilda chop etilgan.U Kayxusrav
podsholigi, Bejak va Monija dostoni ,Isfandiyorning etti jasorati, Iskandar
haqidagi doston va boshqalardan tashkil topgan.Ushbu jildni tarjima qilishda
Hamid G ulom, Nazarmat va Jumaniyoz Jabborovlar qatnashgan.Ulardan
‘
tashqari Muhammad Nuri Osmonov, Jonibek Quvnoqovlar ham asarning
nasriy tarjimasida ishtirok etganlar.
Nihoyat, S h ohnoma n i ng uchinchi jildi ham tarjimonlarning
“ ”
mashaqqatli mehnati tufayli dunyo yuzini ko rdi.
‘
S h ohnoma d e k buyuk asarni tarjima qilishda qator qiyinchiliklar
“ ”
tug ilgani tabiiy sababi bu asar ming yildan ortiq umr ko rgan kitob. U
’ ‘
ham keksa, ham navqiron asar.
Uning navqironligi shundaki, umuminsoniy g oya va tuyg u chechaklari
’ ’
bahor bo stonidek yashnab turadi va undan har bir davr kishisi o z
‘ ’
ko ngliga mos guldastalar tera oladi.
‘
(Sh.Shoislomov, Shyohnoma uchinchi kitob, T. 1977)
“ ”
Keksaligi shundaki, unda eskirib qolgan fikrlar, so zlar ibora va obrazlar
‘
ham tez-tez uchrab turadi. Agar Firdavsiy uslubiga o z davridayoq arxaizm
’

harakterli ekanligini nazarga olsak, bu Keksalik yana ham chuqurlashdi. “ ”
Bu esa tarjima jarayonida so z tanlash ma‘suliyatini oshiradi. Bu borada
‘
o zbek tilining mavjud lug atiga tayanib ish ko rilgan
’ ’ ‘
Tarjimonlar avvalo Shohnoma ning o z vaznini saqlash kerak, degan
“ ” ‘
fikrda edilar. Keyincalik bu eposni xalq dostonlari ( Alpomish va
“ ”
go ro g li ) vaznlarida tarjima qilinsa o zbek kitobxoniga asarning
“ ’ ’ ’ ” ’
butun shavq-shukuhi yaxshi yetib bormasmikin degan fikr tug ildi.
’
Tarjimada she rning vaznini aks ettirish masalasi murakkab nazariy masaladir.
’
She rning vaznini aks ettirish-uning kuyi, musiqasi kayfiyat va tuyg ularni
’ ’
ifodalash demakdir.
Tarjimonlar o zbek tili imkon bergani qadar Firdavsiyning o zi ishlatgan
‘ ‘
qofiyalarni saqlashga qaror qildilar yoki nusxada qofiyalangan so zlarning
‘
o zbekcha ekvivalentini yaratishga intildilar. Bundan tashqari, Firdavsiy
’
she riyatiga xos ko p xususiyatlar, tovushlarning takrorlanib kelishi,
’ ‘
alliterasiyalar, tarkibida qofiyalar, omonim qofiyalar,go zal so z o yinlari,
’ ’ ’
radiflarni aks ettirishga harakat qilingan.
Fors-tojik adabiyotidan o zbek o quvchilarni bahramand etish qadimul
’ ’
ayyomdan ma lum. Bu ishda hazrat Navoiyning xizmatlari beqiyosdir. Ustoz
’
Aziz Qayumovning Alisher Navoiy deb nomlangan (ulug shoir hayoti va
“ ” ’
ijodi to g risidagi) kitobida yozadi; Jomiy abliyo sifatida nom chiqargan
‘ ’ “
so fiy faylasuflar to g risida Nafotohul uns asarini yozgan edi. Navoiy
’ ‘ ’ ” “ ”
bu kitobni turkiy tilga tarjima qildi. Ammo bu tarjima asnosida asarni ko pgina
‘
yangi ma lumotlar bilan to ldirib tahlil etdi deyiladi. Bu to g rida Navoiyning
’ ‘ ‘ ’
o zi bunday yozadi: Xotirga kechmishki, agar sa y qilsam, bu kitobni turkiy
’ “ ’
tilga tarjima qilolg aymume, ul daqiq va mushkulotdin ravshanroq alfoz va
’
ochiqroq ado birla utgaelgaymumen, deb mutaammil erdim va na bu xayol
muddaodin o zimni utkaraolur va ne shinihg azimlig va dushvolig i
’ ’ ’
jixatidan shurut qila olur erdim
”
Navoiyning xabar berishicha , u asarni 901 hijriy (1496 mijodiy ) tarjima
qilishga kirishgan. Tajima asosida Navoiy asarni boshqa kitoblardan olingan

qo shimcha materiallar bilan. Kitobni Nasoimul muxabbat min shanoyimul ‘ ”
futuvat ( U l uglik xushbuylarini taratuvchi muxabbat shabbodalari ) deb
” ” ”
nomlagan.
Bu an ana butun adabiyotimiz tarixida davom etib kelmoqda. O zbek
’ ’
adiblaridan G afur G ulom, Hamid Olimjon, Erkin Vohidov, Abdulla
’ ’
Oripov va boshqalar ham tarjimonlik ummunida? ko p zaxmat chekkanlar.
‘
O zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidov: 1970-1975 yillar orasida buyuk nemis
’ ”
shoiri Iogann Volfgang Gyotening F a ust tragediyasini o zbekchalashtirdim
” ” ’
bor vaqtim,kuchim, imkoniyatimni shu ishga sarfladim. Umuman, jahon
adabiyotidan, rus klassiklarining ijod namunalaridan qilgan tarjimalarimni
tarozining bir pallasiga quyib, o z asarlarini boshqa pallaga qo ysam,
’ ‘
tarjimalarim og irlik qilsa ajab emas. Bu mehnat menga abadiy qardoshlik
’
burchini ado etish barobarida bebaho ijodiy tajriba,katta saboq maktabi ham
bo ldi ,degandi.
‘ ”
Butun dunyoni maftun etgan buyuk Firdavsiyning S h ohnoma s i ni o zbek
” ” ’
tiliga tarjima qilib,Firdavsiy mukofoti laureati bo lgan, badiiy tarjima sohasida
‘
o ziga hos maktab yaratgan Shoislom Shomuhammedov ta kidlaganidek, ...
’ ’ ”
badiiy tarjima xalqlar va adabiyotlar, millatlar va elatlar orasidagi eng barkamol
aloqa turi sifatida bizning davrimizda juda muhim ahamiyat kasb etadi .
”
Mustaqillik yillarida qadriyatlarimizni qayta tiklashga muvaffaq
bo lganmiz, muqaddas kitob Qur oni Karimning arab tilidan o zbek tiliga
‘ – ’ ’
(Alouddin Mansur tomonidan ) tarjima qilingani mo min musilmonlarni cheksiz
‘
shod etdi.
Zokirjon Ismoil va Abdug ani Abdullohlarning Abu Abdulloh Muhammat
’
ibn Isroil va al-Buxoriyning A l - Jome as-Sahix hamda AbuIso
” ”
Termiziyning
S a hihi Termiziy hadislarini arab tilidan o zbek tiliga tarjima qilib, o zbek
” ” ’ ’
tilida
So zlashuvchi buyuk xalqni bu boy xazinadan bahramand qilgani ham
’
tarjima san atining hayotiy zaruriyat ekanligini ko rsatadi.
’ ‘

Prezidentimiz ta’kidlaganidek, o ۥ zbek xalqining milliy totuvligi 130 dan ortiq
millatni o ۥ z qardrdonlaridek bag ۥ riga olgan yurtimizda millatlarero totuvlik eng
muhim shartdir.Mamlakatimizdagi mustaqillik, tinchlik va barqarorlik faqat o ۥ zbek
xalqi uchungina emas, balki yurtimizda yashovchi boshqa millat vakillari uchun
ham bebaho boylik hisoblanadi.Bugun qaysi millat vakili bo ۥ lishidan qat’iy nazar
kishilar o ۥ z ona tilida ma’lumot olish, farzandlarini milliy ruhda tarbiyalash
imkoniyatiga ega.Milliy madaniyat faoliyati ham millatlararo munosabatlarni
yanada rivojlantirishga qaratilgani quvonarlidir.
Xulosa shuki, tarjima turli xalqlar adabiyoti, san’ati, madaniyatini
yaqinlashtiradi.Bu esa mustqil O ۥ zbekistonimizda o ۥ tkazilayotgan islohatlar
talabiga to ۥ la muvofiqdir.

2.3 O‘zbekistonda tarjima nazariyasining shakllanishi
Tarjima tarixi, tarjima nazariyasi va tarjima tanqidchiligi respublikamizda ancha
yillardan beri taraqqiyot etib kelmoqda.O ۥ zbekistonda tarjima tarixini yoritishda
M.Rasuliy, G ۥ .Salomov, N.Komilov, J.Sharipov va boshqalarning o ۥ rni
salmoqlidir.Tarjimashunoslik qiziq fanlardan biri bo ۥ lganligi bois juda tez
rivojlanib ketdi.Tarjimashunoslik sohasida dong‘ i ketgan olimlardan biri G

ۥ .Salomovdir.U tarjimashunoslik jumladan, tarjima tarixi bo ۥ yicha ham jiddiy ilmiy
izlani shlar olib boradi.Yana bir shunday ijodkorlardan biri bu Anvar
Xojiaxmedovdir.U ”Rus klassik adabiyotidan qilingan ilk tarjimalar va ularni o
ۥ zbek adabiyoti taraqqiyotidagi ahamiyati ” nomli kandidatlik dissertatsiyasi
yoqlagan.U yarim asrdan ko ۥ proq vaqt ichida rus tilidan o ۥ zbek tiliga
qilingan tarjimalarni o ۥ rga nib ular haqida qimmatli ma’lumot beradi.
Yusuf Po ۥ latov 1963 yilda ”O ۥ z bekistonda chet el adabiyoti va Mapasson
novellalarining tarjima” si nomli kandidatlik dissertatsiyasini yoqladi.Ushbu
dissertatsiya boshqalardan farq qilib, unda nafaqat rus tili, balki ingliz , fransuz va
boshqa ko ۥ plab tillardan to ۥ g ۥ rida to ۥ g ۥ ri o ۥ zbek tilga tarjima qilish kerakligi ham
ta’kidlab o ۥ tiladi.
O ۥ zbek adabiyoti borgan sari chet el adabiyoti namunalarining tarjimalari bilan
boyib bormoqda.Erkin Vohidov tarjima qilgan Gyotening ”Faust”, Abdulla Oripov
tarjima qilgan Dantening ”Ilohiy komediya”, Rauf Parpi tarjima qilgan Nozim
Hikmatning ”Inson manzaralari” Epopeyasini birinchi kitobidir.
Ulardan tashqari Firdavsiyning ”Shohnoma”si, Bayronning ”Don-Juan”i
tarjimalari madaniy hayotimizga yanada quvonch bag ۥ ishladi .
O ۥ zbekistonda tarjima ming yillik tarixga ega.Bunda M.Ogahiyning ham
tarjimonlik faoliyati katta ahamiyatga ega.XIX asrda yashab ijod etgan Ogahiy
Nizomiy, S.Sheroziy, H.Dehlaviy,A. Jomiy kabi klassik ijodkorlarning H a f t ”
paykari , G u l iston , S h o h va gado , Y u suf va Zulayho , B a h oriston
” ” ” ” ” ” ” ” ”
singari shohona asarlarini o ۥ zbek tiliga mahorat bilan tarjima
qilgan.N.Komilov,Ogahiyning tarjimonlik faoliyatiga bag ۥ ishlangan kandidatlik
dissertatsiyasida uning tarjimachilik faoliyati va iqtidorini tarjimaga bo ۥ lgan
qarashlari va san’atni ochib beradi.Ogahiy 20 ta yirik asarni tarjima qilgan bo ۥ lib,
ulardan 18 tasi bizgacha etib kelgan.
She’r, poeziya, poema,romanlari bilan xalqimizni mehr – muhabbatini
qozongan mashhur ajoyib adibu, zabardast shoir Oybek poema va she’riy
romanlarni tarjima qilgan shoir – tarjimondir.Uning tarjimonlik faoliyati 20
yillarning o ۥ rtalarida boshlangan, kichik – kichik she’riy asarlarni, keyinchalik

tarixiy kitoblarni, G ۥ arbiy Evropa madaniyatidan kitoblarni tarjima qilib , katta
tajriba orttiradi.Shoirning tarjima san’atida erishgan eng yuksak yutug ۥ i
A.S.Pushkinning ”Evgeniy Onegin” she’riy romanning tarjimasi bo ۥ lib, u bir
necha marta qayta nashr etiladi.
Hozirgacha tarjimashunoslik yo ۥ lida tinmay mehnat qilib kelgan marhum
olimimiz, yuqorida ta’kidlanib, nomi zikr etilgan tarjimashunos G ۥ aybulla
Salomov- o ۥ zbek tarjima nazariyasi va tarjima maktabi asoschisidir.U tarjima
nazariyasi va tarixi borasida ulkan ishlarni amalga oshirdi.Fan yangi asrda gullab
yashnayotganini ko ۥ rgan G ۥ .Salomov tarjimaning o ۥ ziga xos o ۥ rni borligini
ta’kidlaydi.
Hamma davrda tarjima o ۥ ziga xos ravishda rivojlangan, lekin bu XX asr oxiri va
XXI asrning boshidagi tarjima bo ۥ lgan yondashuv undanda balandroq bo ۥ lganidan
dalolat beradi.G ۥ .Salomov asosan madaniy va ilmiy aloqalar va tarjima, badiiy
tarjima uslubidek tarjima tarixini ham keng yoritadi va o ۥ zi tatqiqotlar olib
boradi.Bundan tashqari u she’riy tarjimada ham mazmun, shakl va iloji bo ۥ lsa
originallikni saqlab qolish kerakligini aytib o ۥ tadi.U butun umrini o ۥ zbek
tarjimachiligi va tarjima tarixiga bag ۥ ishlaydi.
O ۥ zbekistonda tarjimachilik ishlari ham amaliy, ham nazariy jihatdan beqiyos
darajada o ۥ sib bordi. Tarjima tarixi bobida J.Sharipov ham malakali ish olib borib ”
O ۥ zbekistonda tarjima tarixidan”
Va ”Badiiy tarjima va mohir tarjimonlar ”nomli kitobini chop ettirgandi.
Ming yillar davomida tarjima borasida ko ۥ plab tarjimonlar Sharq asarlari va
ularning tarjimalari bilan bizni estetik ma’naviyatimizni boyitishga xizmat qilishdi.
Tarjimashunoslik borasida ancha mehnat qilgan, butun umrini
tarjimashunoslikka bag ۥ ishlagan G ۥ .Salomov tarjima tarixini ham o ۥ rganib chiqib,
tegishli xulosalar chiqarib, o ۥ zi ham tatqiqotlar olib bordi.U tarjimashunoslik
fanlarini tasnifini berarkan, tarjimashunoslik fanini quyidagi qismlarga bo ۥ lgan
holda taraqqiy ettirish mumkin deydi:
1.Tarjima tarixi
2.Tarjima nazariyasi

3.Tarjima tanqidi
4.Sinxron tarjima
5.Avtomatik tarjima asoslari.
G ۥ .Salomov tarjima tarixini tanqid qilishda bir necha yo ۥ nalishlarni ko ۥ rsatib o
ۥ tadi. Uning tasnifiga ko ۥ ra u quyidagicha tus oladi.
1.Sohalar va janrlar bo ۥ yicha.Bunga aniq gumanitar fanlar tarjimasi, tarjima va
lug ۥ atshunoslik (ikki tillik va ko ۥ p tillik lug ۥ atlar tuzish) kiradi.
2.Til printsiplari bo ۥ yicha.Bunga masalan,arabcha-o ۥ zbekcha, forscha-o ۥ zbekcha
kabilar bo ۥ lishi mumkin hamda bilingvizm tarjima kiradi.
3.Tarixiy an’analar va mahalliy sharoitga oid tipik belgilar bo ۥ yicha.Bunga misol
tariqasida tarjima maktablarini olish, Toledo tarjima maktabi, Bag ۥ dod tarjima
maktabi h.k.
4.Davrlar bo ۥ yicha.Bunga masalan ,antik davr, o ۥ rta asrlar, eramizning I asridan to
X asrigacha, yangi davr va h.k.larni belgilab olib tadqiq qilish mumkin.
Tarjima tarixini o ۥ rganganda, tarjimonning ijodiy faoliyati, va uning bosib o
ۥ tgan yo ۥ li, ijtimoiy faoliyati va eng birinchi galda usuli, tarjima prinsipi, uslubi
ham o ۥ rganilishi kerak. Bu borada Londonda chop etilgan”Tarjima, tarix,
madaniyat” nomli Andrey Lefever qalamiga mansub kitob yaxshi o ۥ rnak bo ۥ la
oladi.Unda qadimgi davrdan boshlab paytga qadar yashab ijod etgan tarjimonlar
hayoti, printsiplari, uslublari, fikrlari, qarashlari bayon etiladi. Ushbu kitobda
muallif ajoyib tarzda tarjimonlar va ularning printsiplarini yoritib beradi. Kitob
ingliz tilida yozilgan. Bizning mamlakatda ham bu borada keng ish olib
borilmoqda. Respublikamiz mustaqillikkka erishgandan buyon tarjimashunoslik,
xususan, tarjima tarixi fani sohasida ko ۥ pgina izlanishlar olib borilmoqda, kitoblar
maqolalar chop etilmoqda.O.Mo ۥ minov va O.Sunnatovlar qalamiga mansub ”
Tarjima tarixi” (G ۥ arbiy Evropa va O ۥ rta Osiyo)kitobi ham tarjima tarixining antik
davridan hozirgi davrigacha bo ۥ lgan davrni o ۥ z ichiga oladi.Unda shuningdek,
tarjimonlar hayoti va prinsiplari ham yoritilgan.
N.Komilov ham tarjima tarixi borasida katta ishlar qilgan olim.U Ogahiyning
tarjimonlik faoliyatini o ۥ rganib chiqadi, tahlil qiladi,yoritadi.N.Komilov Ogahiy

hayotini va ijodini sinchiklab o ۥ rganib chiqarkan, uni ham adabiyotchi ham,
tarixchi ham tarjimon ekanligini va uchchala sohada ham birdek qalam tebratgan
xassos shoir , teran fikrli olim, mohir tarjimon deb yozadi.Tarjimachilik borasida
Ogahiy ” Ravzatus – Safo”,”Nodirnoma”,”Zafarnoma”.”Zuddat ut
hikoyat”,”Nasihatnomayi Kaykovus” va boshqa asarlarni yuksak mahorat bilan o
ۥ zbek tiliga tarjima qiladi. Bundan tashqari N. Komilov Xorazm tarjima maktabi,
uning namoyondalari va ularning ishlari haqida ham ish olib boradi. Xorazm
tarjima maktabi tarjimonlari hayoti , turmush tarzi, tarjima printsiplarini izohlab
yoritib beradi.
G ۥ ofur G ۥ ulom tarjimon sifatida ham madaniyatimiz rivojiga katta hissa qo
ۥ shdi .U 20 – yillardayoq badiiy tarjima kitobxonini buyuk shoir V.V.Maykovskiy
ijodi bilan tanishtirdi. G ۥ ofur G ۥ ulom, A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontev, N. Nekrasov
kabi rus shoirlarining , Shayx Sa’diy, V. Shekspir, Sh. Rustaveli. T.Shevchenko,
A.Loxutiy kabi klassiklarning , K. Simov, A. Tvardovskiy, M.Tursunzoda kabi
zamonamiz vakillarining asarlarini o ۥ zbek kitobxoniga tuhfa etdi.Ayniqsa, o ۥ zbek
tilida buyuk Shekspirning ”Otello”si va ”Qirol Lir”i G ۥ ofur G ۥ ulom tarjimasida
juda katta shuhrat topdi.Bu o ۥ rinda G ۥ ofur G ۥ ulomning tarjimonlik mahoratini
batafsil tahlil qilish qiyin.Bu maxsus tatqiqotlarning ob’ekti bo ۥ ladigan masala men
boshqa bir narsaga diqqatni jalb qilmoqchiman – badiiy tarjima G ۥ ofur G ۥ ulom
uchun xalqlarimiz o ۥ rtasidagi do ۥ stlikni mustahkamlash vositalaridan biri
edi.Shuning uchun ham atoqli shoir o ۥ zbek xalqini qardosh xalqlar madaniyatidan
va jahon adabiyoti durdonalaridan bahramand qilish ishida ham katta jonbozlik ko
ۥ rsatdi.
Hozirgi kundagi o ۥ zbek tiliga qilingan tarjimalar nafaqat jug ۥ rofiyaning kengligi,
balki fani, uslubi, mavzu va g ۥ oyalari jihatidan rang- barangligi bilan ham ajralib
turadi. Masalan, Kabo Abining ” Yashik odam”(S.Rahmonov tarjimasi), Gabriel
Garsiya Markesning ”Yolg ۥ izlikning yuz yili”( N.Qobul,A.Jo ۥ raeyev
tarj),M.Bulgakovning ”Usta va Margarita”(Q.Mirmuhamedob
tarjimasi),Ch.Aytmatovning ”Qiyomat”(I.G ۥ ofurov tarjimasi), ”Asrga tatigulik
kun”(A.Rashidov tarjimasi) romanlari ,kabi asarlar shular jumlasiga kiradi.

Ushbu tarjimalar nafaqat abadiy hayotimizda, balki umuman madaniy hayotimizda
yuz bergan xayrli voqealar ekanini e’tirof etishimiz lozim.Bu yirik tarjimalarning
har biri jiddiy tatqiqotlarga mavzu bo ۥ lishga arziydi.
Jumladan , taniqli usta tarjimon Qodir Mirmuhammedov tomonidan o ۥ zbek
tiliga o‘girilgan ” Usta va Margarita”deb ataluvchi rus adibi M.Bulgakovning
qalamiga mansub falsafiy fantastik asari tarjimasi aynan shunday asarlardan
biridir.
Tarjimonning bu asarni o ۥ rganishdagi mahorati shundaki, u asliyat matndagi
nafaqat ma’no noziklarini, balki o ۥ zbek tilini uslubiy o ۥ ziga xosligini hisobga
olgan. Jumladan romandagi eng ideal va yorqin obraz,ma’naviy go‘zallik timsoli
bo‘lmish Margaritta obrazi tarjimada Sharq tasavvurlaridagi ideal qahramon, go ۥ zal
ayol idealdan anchagina farqlanadi.
Buning isbotini Margaritaga nisbatan qo ۥ llangan ведьма so ۥ zining tarjimasida
ko ۥ rsa bo ۥ ladi.
Ведьма so ۥ zi rus tilida salbiy ma’noga ega bo ۥ lib , ins – jinslar bilan aloqada bo
ۥ lgan ayol, jodugar yoki ko ۥ chma ma’noda yovuz,shallaqi xotin ma’nosini
bildiradi.Rus-o ۥ zbek lug ۥ atlarida ведьма so ۥ zining jodugar xotin, yalmog ۥ iz kampir,
alvasti. Ajina kampir kabi tarjimalari berilgan.Ammo Bulgakov romanida bu so ۥ zni
ijobiy obrazga nisbatan qo ۥ llaganini hisobga olib Qodir Muhammedov uni
o‘girmada ilk bor alvasti deb atab keyin so ۥ zni ijobiyroq ma’nodagi jodugar so ۥ zi
bilan almashtiradi.
Umuman mutarjim oldida demologik personajlarning tasvirini o‘girishdek
masala turganda u, avvalo, o‘zining milliy adabiyotidan, ona tili lug‘ati
xazinasidan o‘zga adabiyotdagi personajga muvofiq nomni qidiradi.Muqoyasa
vositasida eng maqbulini topishga urinadi.
Qodir Muhammedovning xizmati shundaki, tarjima Nabi Alimuhammedov va
Erkin Vohidovlar tomonidan boshlab berilgan.Eng yaxshi an analarni ijobiy ’
davom ettirib , aslida o zbek adabiyotiga xos bo‘lgan demologik tasvirlarga
‘
chinakam o zbekona ruh singdirgan va go‘zal badiiy tasvir yaratgan.U tilning
‘

milliy tabiatini, ifoda xususiyatlarini chuqur his etibgina qolmay , ayni paytda
uning yangi imkoniyatlarini tarjima asnosida kashf etgan.(75-76 ???)–
Romandagi asosiy personajning haqiqiy ismi ko rsatilmagan.U o zini usta deb
‘ ‘
ataydi.Ustaning chet tillarni bilishi diniy manbalar bilan tanishligi ham muallif
asosiy qahramonning ismiga ustoz degan ma noni kiritgan , degan xulosani
’
chiqarish imkoniyatini beradi.Demak, mutarjim obrazning tarjima madaniyati
an’nalardagi ideal obraz bilan mushtarakligini anglab, undagi anashu mushtaraklik
obraz mohiyatini kitobxonga etkazishda muhim ahamiyat kasb etishini tushungan
va shundan kelib chiqib ish ko ۥ rgan , ya’ni sharqona odob, shunga yarasha xulq-
atvor talab qilinadigan iboralarni ishlatgan.
XVIII asrda rus adabiyotida yaratilgan tarjimalarda asarni ruslarning ta b-
’
didiga moslashtirish mayli hukm surar edi:Kitobda uchragan nomlar va horijiy
” ”
turmush tarziga doir tushunchalar ruscha nomlar va rus milliy tushunchalarni aks
ettiruvchi so ۥ zlar bilan almashtirildi.
Bunday usul barcha G ۥ arbiy Evropa dablatlari adabiyotida , xususan, fransuz
adabiyotida hukmron edi.
Mashhur rus romantik shoiri V.A.Jukovskiy (1783-1852) XIX asrning yirik
tarjimonshunos shoirlaridan biri edi. U lotin, ingliz, fransuz, nemis va qadimgi rus
tillaridan tarjima qilgan.O ‘ z tarjimalari bilan Gyote, Shiller, Byurgen, Tsedlits va
boshqa shoirlarning ajoyib ballada va she’rini , Mur, Bayron,V.Skotning
poemalarini rus tilida qayta tiklashga hamda ularni unutilmas tarixiy yodgorlik
qilib qoldirishga muyassar bo ۥ ldi.1830-1840 yillarda V.A.Jukovskiy Merimening ”
Mateo Falkone”. Lamot Fukenning ” Undina” pobestlarini, Perrova va aka – uka
Grimmlarning ertaklarini o‘z tarjimalarida nasriy asosdan she’riy zaminga
ko‘chirdi. V.A.Jukovskiy umrining oxirgi yillarida Gomerning ”Odisseya”
dostonini to‘la tarjima qilib tugatishga musharraf bo‘ldi.Xuddi ana shu davrda u
”Nol va Domayanti” nomli yirik hind dostono Ryukkert qilgan nemischa
tarjimadan rus tiliga ag‘dardi.
V.A.Jukovskiy 1848 yilda P.A.Pletnivga yozgan xatida shuhrat qozonish uchun
emas, balki vatanga madaniy yodgorlik qoldirish maqasadida tarjima qilishini

aytadi. Xuddi shu fikrni u Gomerning ”Odisseya” dostonini tarjimasiga kirish so‘z
o‘rnida yozgan maqolasida ham takrorlaydi.”Hozircha mening asosiy maqsadim
amalga oshdi, - deb yozadi u – Gomerning ilhom parisi keksa umrining ko‘pgina
soatlarini zar bilan bezadi.Gomerning sodiq vakili bo‘lmish.... Ammo qanday
qilib , Gomer tilini bilmagan holda, uning nomidan ruscha gapirish mumkin deb so
ۥ rarsiz...”.Shundan so‘ng tarjimon bu ajoyib dostonni, yunon tilini bilmagan holda
rus tilga o‘girganini hikoya qiladi.Chunonchi, u Dyusseldorfda yashagan vaqtida
Gomer asarlarini sharhlash ishi bilan shug‘ullanuvchi qadimgi yunon tili va
adabiyoti mutasaddisi bolgan professor Grasgof bilan tanishadi.Graskof butun
dostonni asl nusxasida qo‘lida ko‘chirib, har bir yunoncha so‘zning ostiga uning
nemischa ma’nosini yozib chiqadi va o‘z navbatida, har bir nemischa so‘zning
ostiga yunoncha so‘zning grammatik ma’nosini qayd etadi.Buning
natijasida”Odisseya” dostonini to‘la so‘zma- so‘z ma’nosi aks ettirilgan tarjimasi
yaratiladi.
N.V.Gogol bu tarjima haqida gapirar ekan.Bu shunchaki tarjima emas , balki
Gomerning qayta yaratilishi, tiklanishi, tirilishidir, deb baho bergan edi.
Bir asar ayni bir davrning o‘zida ham turlicha usul bilan, hatto boshqa – boshqa
badiiy janrlarda tarjima qilingan bo‘lishi mumkin.Cunonchi, A.S.Pushkinning
”Baliqchi va baliq haqida ertak ”asari 1899 yil 24 iyulda ”Turkiston viloyatining
gazeti”da avval nasriy, o‘sha yili she’riy tarjimada bosilib chiqdi.(Nasriy tarjima
Ali Asqar ibn Bayram Ali Kalinen tomonidan tuzilgan ” Muallim uz – soniy”
xrestomatiyasida ham o‘rin olgan).Shuningdek, A.S.Pushkinning ”Bog‘chasaroy
fontani” ham avval nasriy, so‘ngra she’riy tarjimalarda nashr qilindi.
Rus asarini nasriy yo‘l bilan va aksincha, nasriy yo‘lda yozilgan asarni she’riy
usulda tarjima qilish tarjimasi ko‘p uchraydi.Masalan, qadimgi yunon shoiri
Fenelonning ” Ulissning o‘g‘li Telemaxning boshdan kechirganlari” (1699) nomli
nasriy romanini rus shoiri V.Trediakovskiy ” Telemaxida”nomi ostida she’r bilan
ag‘dargan. V.Trediakovskiy Fenelonning romanini ma’lum originaldan fransuz
tiliga nasriy yo‘l bilan o‘girgan.Qahramonlik poemasi deb qabul qilinadi va

klassizm printsiplariga asosan, o‘z oldiga Fenelon ”tarjimasi” osha ideal ”asl
nusxaga erishish” maqsadini qo‘ygan.
Fenelon- Trediakovskiy ” Telemaxida”si,Lamot – Fuke – Jukovskiyning
”Undina”,Merime – Pushkinning ”G‘arbiy slavyanlarning qo‘shiqlari nomli”
asarlari nasriy tekstlarni she’r bilan tarjima qilish namunasi bo‘la oladi.
Har bir tarjima asrini o‘sha tarjima yaratilgan davr bilan bog‘liq holda tarixiylik
printsipi asosida o‘rganish lozim.Bunday qoidaga amal qilmaslik tarjima asarining
sifatini, tarjimonning xizmatini va har bir davr tarjimachiligining asosiy
tendentsiyalarini baholashda jiddiy xatoga yoki bir yo‘qlamalikka olib kelishi
turgan gap.
Albatta, bundan yigirmanchi va o‘ttizinchi yillarda yaratilgan tarjimalarni tahlil
qilganda yarim asr oldingi saviya mavqeidan turib ish ko‘rish kerak , degan xulosa
chiqarish yaramaydi. Bu – tarixiylikni soxta tushunish bo‘lar edi.
Tarjima tarixini chuqur o‘rganish faqat umumiy madaniy yuksalish yoki
muayyan milliy adabiyot tarixini o‘rganishdagina emas, balki o‘sha adabiyotning
hozirgi taraqqiyot jarayoni ,xususiyati, adabiy voqealari ko ۥ lamini tatqiq etish,
rivojlantirish istiqbolini belgilashda ham muhim ahamiyatga ega.
Filologiya fanlari doktori Jumaniyoz Sharipov O ۥ zbekistonda tarjima tarixini o
ۥ rganishda qizg‘in faoliyat ko‘rsatdi va o‘zbek tarjimachiligi tarixini keng
miqyosda o‘rgandi, olimning ”O‘bekistonda tarjima tarixidan” monografiyasida
nomlari unutilib ketgan yuzlab tarjimonlar, juda ko‘p tarjima asarlarining nomlari
keltiriladi, ularning ayrimlari qisman tahlil qilinadi.Albatta, bu hali g‘oyat boy
tarjima tariximizni o‘rganishdan iborat katta, murakkab ishning boshlanishidir
xolos.Lekin anashu qutlug‘ ishni Jumaniyoz Sharipov ilk daf’a boshlab berganini
qayt etmoq lozim.Agar u yaratgan monografiya faqat O ۥ rta Osiyodagina emas
balki ”Rus yozuvchilari tarjima haqida”( Русские писатели о переводе ) nomli
xrestomatiya kitobini nazardan soqit qilganda.Mustaqil davlatlar hamdo‘stligida
ham birinchi tajriba ekani e’tiborga olinsa adib amalga oshirgan tatqiqotning
ahamiyati yanada oshadi.Keyingi yillarda Najmiddin Komilov, Vahob Rahmonov,
Hamid Hamidov, Minira Karimova, Shavkat Karimov, G ۥ ulom Xo‘jaeyev,Salom

Jabborov, Nematillo Otajonovlar yoqlagan kandidatlik va doktorlik
dissertatsiyalari tarjima tarixini o‘rganishga qo‘shilgan hissadir.

XULOSA
Tarjima tarixiga oid manbalardan ko‘rinib turibdiki, tarjima tarixini o‘rganish
borasida tadqiqot ishlari yetarli emas. Ota- bobolarimizning asrlar davomida
to‘plagan hayotiy tajribalar, diniy ahloqiy, falsafa, tibbiyot, matematika, fizika,
kimyo, astronomiya, me’morchilik va dehqonchilikka oid minglab asarlar
dunyoning boshqa tillariga turli davlatlarda tarjima qilinib, hozirgi kungacha jahon

fan va madaniyatiga hissa qo‘shib kelmoqda. Bu nodir asarlarni jiddiy o‘rganib,
bugungi kitobxonlarni ulardan bahramand etish lozim.
Ma’lumki ham Sharqda, ham G’arbda, yozma manbalarning ko‘p qismi tarjima
asarlari tashkil etadi. Tarjimachilik an’analari, adabiy aloqalar tarix ham uzoq
asrlarga borib taqaladi.
Tarjimon zimmasida jahon xalqlari yaratgan durdona asarlarni o‘z ona tiliga
o‘girib, xalqini ulardan bahramand etish vazifasi turadi.
Tarjima asarlarni o‘rganish tarjimachilik tarixini tadqiq etish uchun ham
muhim hisoblanadi. Chunki ijodning o‘ziga xos sohasi bo‘lgan tarjima tamoyillari,
uslub va usullari zamonlar osha takommillashib borgan, an’analar shakllanib
rivojlangan , o‘zaro bahramandlik, ta’sir va adabiy-badiiy aloqalar kuchaygan.
Shuning uchun tarjima tarixining har bir davri, har bir asar tarjimasini alohida
olib o‘rganish muhim ahimiyatga ega.
Jahon tarjima maktablaring tarixini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, antik davrdan
boshlab sharq tarjimonlari G‘arbda chop etilgan diniy, ilmiy, texnik, adabiy-badiiy
asarlar tarjimalari bilan shug‘ullanganlar va o‘z zamonasiga mos tamoyil, uslub
yo‘llardan foydalanganlar. G‘arb olimlari va o‘z navbatida Sharqning buyuk
mutafakkirlari yaratgan talimotlari, ilmiy ixtirolari bilan o‘z xalqlarini
tanishtirganlar va bu yutuqlardan foydalanganlar.
Sharq va G‘arbning ikki buyuk maktabi bo‘lmish, Toledo va Bag‘dod tarjima
maktablarining o‘zaro aloqasi, tarixi, namayondalari prinsip va uslublarini
o‘rganish orqali tarjima tarixini yanada chuqur bilishga harakat qilamiz.
Ikki maktab ham jahon fanining taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan.
Olimlarning asl asarlari yo‘qolib ketgan, lekin mazkur asarlarning tarjimalari
ushbu tarjima maktablari vakillari tomonidan saqlab qolingan. Turli tarixiy
o‘zgarishlar sababli klassik yunon olimlarining ko‘p kitoblari yo‘qolgan, lekin
ularning arab tilidagi tarjimalari, sharhlari saqlanib qolgan. Arab tilida yaratilgan
O’rta Sharq va O’rta Osiyo mutafakkirlarining bir qancha qimmatli asarlarining
Toledo tarjima maktabi tarjimonlari tomonidan lotin, yunon va keyinchalik boshqa
G‘arbiy Yevropa tillariga tarjima qilingan qismi bizgacha yetib kelgan. Tarjima

G‘arb bilan Sharq o‘rtasida qiyoslab bo‘lmaydigan oltin ko‘prik rolini o‘ynagan va
ularning ma’daniyatini bog‘lab, boyitib borgan. VIIIasr oxiri va IX asr boshlarida
Bag‘dodda bir guruh olimlar, tarjimonlar va qayta yozuvchilar paydo bo‘lgan.
Ilmiy adabiyotlarni o‘rganib shuni aytish mumkinki, jahon tarjima tarixida
sharq tarjimonlarning hissasi katta salmoqqa ega. Xususan, Bag’dod tarjima
maktabining badiiy, ilmiy – texnik tarjima usullari haqidagi fikrlari IX-X asrlarda
yuzaga kelgan.
O’rta Osiyoda tashkil bo‘lgan Xorazm tarjima maktabi esa (x asr boshlari ) o‘z
ananalariga ega bo‘lib, ko‘plab she’riy yo‘lda yozilgan tarixiy asarlarni nasriy yo‘l
bilan turkiy tillarga tarjima qilgan.
Bugungi kunda O’zbekistonda tarjima tarixini o‘rganishga qiziqish bor. Bu
sohada olimlar tomonidan ancha jiddiy tadqiqotlar amalga oshirilgan, jumladan,
J.Sharipovning ”O‘zbekistonda tarjima tarixidan ” nomli ilmiy ishida tarjima
asarlarining manbalarini aniqlash,tarjimonlar faoliyatiga oid ma’lumotlar berilgan.
N.Komilov asarlarida esa Xorazm tarjimachiligi xususiyatini o‘rganib,shu asosda
tarjima tarixining nazariy masalalarini yoritgan.
X .Homidov Firdavsiy ”Shoxnoma”sining, V.Rahmonov ”Dimna ” asarining,
G.Ostonova esa o‘z nomzodlik dissertatsiyasida ”Ming bir kecha ” asarining
o‘zbekcha tarjimalari qiyosiy tahlilini tadqiq etganlar.
Bu ilmiy risola va tadqiqotlarda ko‘rsatilishicha turli davrlarda qilingan
tarjimalarda qator tafovutlar mavjud.
Masalan ”Ming bir kecha ” asarining asr boshida qilingan tarjimasi asr
o‘rtasidagi tarjimani qiyoslash natijasida badiiy tarjima va davr talabi,tarjima va
ko‘p tillik munosabati,tarjima va adabiy til masalalariga yangi dalillar oydinlik
kiritildi.
Ushbu tatqiqotda ko‘ rsatilishicha , o ‘zbek adabiy tilining shakllanish jarayoni
asar tarjimonlariga ta’sir etgan va tarjimonlarning til taraqqiyotiga qo ‘ shgan hissasi
katta bo ‘ lgan.She’riy tarjimada qo‘ llangan usullar shoirlar mahorati qirralari
ochilgan.

Zamonaviy o ‘ zbek tarjimonlari faoliyati haqida ham ishning ikkinchi bobida fikr
yuritiladi.O ‘ tgan asrning zabardast shoir va yozuvchilari badiiy asarlar yaratish
bilan bir qatorda tarjima bilan ham shug‘ ullanganlar.Bulardan A.Qahhorov ,
Oybek, G ‘ . G ‘ ulom,E.Vohidov.A.Oripov va ko‘ plab boshqa olimlar nomlari
keltirilishi mumkin .

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch“ Toshkent “
Ma’naviyat” 2008-yil
2. Karimov I. A. “Asosiy vazifamiz- vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirish”. Toshkent “O‘zbekiston” 2010 yil

3. Karimov I. A. “ 2010- yil Barkamol avlod yili” Davlat dasturi. Toshkent
”O‘zbekiston” 2010 yil
4. Karimov I. A. “ Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi”. Toshkent – 1997 yil
5. Karimov I. A. “ Bu muqaddas vatanda azizdir inson”. Toshkent – 2010 yil
6.G’aybulla Salomov “Til va tarjimon” “Fan”nashriyoti, Toshkent-1966 yil
7. G’.Salomov “Tarjima nazariyasiga kirish” “O’qiyuvchi” nashriyoti Toshkent –
1978yil.
8. . G’.Salomov “Tarjima nazariyasi asoslari”O’qituvchi” nashriyoti , Toshkent
1983 yil.
9. G’.Salomov”Adabiy tanqit va badiiy tarjima ” “fan” nashriyoti Toshkent -1983
yil
10 . G’.Salomov “Tarjima nazariyasiga kirish” “O’qiyuvchi” nashriyoti
Toshkent –1978 yil

11. Xujayev. G. Badiiy tarjima va milliy kolorit” Maqollar to‘plami, tarjima
nazariyasi masalalari, Toshkent 1995 yil.
12” Xujayev G.X . Boburnomaning” tarjima tarixdagi o’rni ,” tarjima nazariyasi
masalalari”, Toshkent 1979 yil.
13. G.Xujayev . “Tarjimada avtor uslubini aks ettirish masalalariga oid” ,” tarjima
nazariyasi masalalari”, Toshkent 1979 yil.
14 . G’.Salomov “Adabiy tanqid va badiy tarjima” “Fan”nashriyoti, Toshkent-1983
yil
15. G.Xujayev “Olmon o’lkasida” tarjima san’ati Toshkent 1980-yil.
16. M.Xolbekov “Badiiy tarjima bugunning talabi”maqolasi, O”zbekiston
adabiyoti va san’ati gazetasi, Toshkent-1993-yil

17.Abdurahmonova.N.Badiiy tarjima programmasi ”Filologiya masalalari”
18.Valiqulov .Yu.Tarjima ijod ko‘ p r i gi. Ma’rifat gazetasi, 2004
19.Golikova.J.A. Learn to translate by translating from English into Russian.
21.Esenboyev.R.Tarjima san’ati 3,4 kitoblar.T.1986
22.Zohidov.B.Noyob adabiy yodgorlik ”Kalila va Dimna”ning o ‘ zbek tilidagi
nashri so ‘zboshisi .T. 1972
23.Iskandarov. O‘ rta Osiyo Falsafiy va ijtimoiy – siyosiy fikrning shakllanishi va
rivojlanishi tarixidan lavhalar.T. ”O’”
Internet saytlari:
www.multitran.ru
www.translate.ru
www.mydictionary.com
www.lingvoda.ru
www.uztranslations.wol.bz
http://uzbek.firespeaker.org/
http://www.kcn.ru/_tat_ru/universitet/gum_konf/ot7.htm
http://www.ismanov.com/
http://www.spells.uz/index.html
http://cassandra.sprex.com/teachionary/Uzbek_all.html
http://www.uighurlanguage.com/
http://www.mavicanet.ru/directory/rus/22427.html
http://weblist.ru/russian/Reference/Dictionaries/
http://www.yourdictionary.com/languages/germanic.html

Sotib olish