O‘zbek tilida fitonimlar - Tilshunoslik - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	241.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	02 Aprel 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tilshunoslik

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O‘zbek tilida fitonimlar

Sotib olish

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O ‘ RTA MAXSUS TA ’ LIM VAZIRLIGI
“ O‘zbek tilida fitonimlar ” mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Mundarija:
Bitiruv malakaviy ishining umumiy tavsifi......................................................2
Kirish................................................................................................................... 3
1

1-BOB. O‘zbek tilshunosligida fitonimlar tadqiqi............................. ........ ... 7
1.1. O‘zbek tilida o‘simlik nomlarining o‘rganilishi ............................. .. ....... 7
1.2. O’simlik nomlarini ifodalovchi birliklar va ularning tasniflari ………11
1.3. O‘simlik nomlarining leksik qatlamlari ………………………………….161.4. O’z qatlam va o’zlashgan qatlamga oid fitonimlar………….....
….......................................................................21
Bоb bo’yichа qisqаchа хulоsа ……………………………………..…..27
2-bob. O‘simlik nomlarining leksik-semantik xususiyatlari .. ……28
2.1.
Dorivor o’simliklarning nomlari.................................................. ......... ..28
2.2. O’simlik nomlarining leksik xususiyatlari............................. ........ ........34
2.3. Dorivor o’simliklarning struktur xususiyatlari. ........................ ........ ....45
Bоb bo’yichа qisqаchа хulоsа………………………………………...50
Xulosa ................................................................................................. …… 51
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati......................................... ...... .............53
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi .
Har bir xalqning, har bir millatning asriy
tajribasini o‘zida mujassam qilgan ona tilidagi lisoniy boyliklarni asrab
qolish, ularni ilmiy tahlil qilish, keyingi avlodlarga yetkazish hozirgi fan
oldida, xususan, tilshunoslik fani oldida turgan muhim vazifalardan biridir.
2

Yurtboshimiz I.A.Karimov ona tilimizni asrab-avaylash, leksik
imkoniyatlarini boyitish, uning nufuzini yanada oshirish haqida fikr yuritar
ekanlar, “... O‘zbek tilini ilmiy asosda har tomonlama rivojlantirish milliy
o‘zlikni, Vatan tuyg‘usini anglashdek ezgu maqsadlarga xizmat qilishi
shubhasiz”, – deydilar1
. Bu fikrlar bugungi o‘zbek tilshunosligi oldiga
tilimizning ichki tuzilishini ilmiy asosda chuqur o‘rganish, boy imkoniyatlarni
yuzaga chiqarish singari qator vazifalarni qo‘ymoqda.
Hozirgi, ya’ni ilmiy-texnik taraqqiyot davrida, axborot
texnologiyalari hayotning barcha sohalariga jadal sur’atlar bilan kirib
borayotgan XXI asrda adabiy tilning xalq tiliga, dialektlarga ta’siri katta
bo‘ladi. Bu, o‘z navbatida, xalq tilida mavjud bo‘lgan ba’zi vositalarning
unutilib ketishiga, ularning asta-sekin yo‘qola borishiga sababchi bo‘ladi.
Shunday leksik qatlamlardan biri, shubhasiz, o‘zbek tilidagi o‘simlik
nomlaridir.
O‘zbek tilshunosligida tarmoq atamalari birmuncha o‘rganilgan
sohalardan biri hisoblanadi. Bu sohada ko‘pgina nomzodlik va doktorlik
ishlari himoya qilingan bo‘lsa-da, 2 o‘simlik nomlari, ularning leksik-
semantik xususiyatlari maxsus tadqiqot obyekti sifatida o‘rganilmagan.
Vaholanki, O‘zbekistonda vatan topgan o‘simliklarning juda ko‘p turi
mavjud bo‘lib, ularning mingga yaqini dorivor o‘simlik sifatida qayd etiladi.
O‘zbek shevalarida va hozirgi o‘zbek adabiy tilida uchramaydigan yoki
ma’no jihatdan farqlanadigan juda ko‘p fitonimlar mavjud bo‘lib, ularning
lisoniy jihatlarini o‘rganish maqsadga muvofiqdir.
O‘simlik nomlarini tadqiq etish o‘zbek tili lug‘at tarkibining
unutilayozgan til elementlarini, til tarixidagi noaniq leksik-grammatik
hodisalarni o‘rganish uchun imkon yaratadi. Bu esa BMI mavzusining
dolzarbligini belgilaydi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi.
Ma’lumki, tilshunoslikda soha
atamalarining turli jihatlarini yoritishga doir anchagina izlanishlar olib
borilgan. Ushbu muammolarni tadqiq etishga tilshunoslardan N.Dmitriyev,
1
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – B. 87.
2
Маматов Н. Узбекская хлопководческая терминология: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. –
Ташкент, 1955. – 16 с; Ибрагимов С. Профессиональная лексика узбекского языка (на материалах
ферганских говоров): Автореф. дис. … д-ра филол. наук. – Ташкент, 1961. – 163 с; Абдиев М.
Соҳавий лексиканинг систем таҳлили (Самарқанд вилояти касб-ҳунарлари материаллари асосида):
Филол. фанлари доктори … дис. – Тошкент, 2004. – 262 б.
3

N.Baskakov, A.Reformatskiy, V.Danilenko, N.Mamatov, S.Ibrohimov,
M.Abdiyev va boshqalar munosib hissa qo‘shdilar.
O‘zbek tilshunosligida XX asrning 70-80-yillarida pazandachilik
leksikasi, ayrim taom nomlari, kasb-hunar leksikasi
3
, polizchilik singari
dehqonchilik sohalari terminologiyasi, paxtachilik leksikasi 4
, o‘zbek tilining
anatomik terminologiyasi 5
ga oid qator ishlar qilingan. O‘zbek tilining
dehqonchilik leksikasi X.Jabborov tomonidan monografik tarzda
o‘rganilmoqda.
O‘zbek tilida o‘simlik nomlarini, shuningdek, ularning o‘sishi, tarqalishi,
hudud bilan bog‘liq bo‘lgan xillarini o‘rganish til leksik tarkibi, uning
grammatik doirasi va til tarixi uchun ham katta ahamiyatga ega.
O‘simlik nomlari nafaqat tilshunoslarni, balki boshqa soha
mutaxassislarini ham qiziqtira boshladi. Jumladan, tabobat xodimlari
o‘simliklarning kelib chiqishi, ularning xususiyatlarini o‘rganib, dorivor
o‘simliklarni ajratib oldilar. Buyuk vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniy
1116 tur dorini ta’riflar ekan, ulardan 750 tasi dorivor o‘simliklardan
tayyorlanganligini aytib o‘tadi va dorivor o‘simliklar sirasiga bodom,
gulxayri, mavrak, mingdevona, qizilmiya, sachratqi, yalpiz, isiriq kabilarni
kiritadi.
O‘simlik nomlari, ularning turlari, o‘simlikshunoslikka oid ommabop
kitoblar va lug‘atlar ham nashr qilingan.
BMIning maqsad va vazifalari . BMI ning maqsadi o‘zbek tilidagi
o‘simlik nomlarini o‘rganish, lisoniy tahlil qilish, bu sohadagi barcha leksik
boyliklarni qamrab olish va hududiy jihatlarini aniqlashdan iboratdir.
- O‘zbekiston hududida o‘suvchi o‘zbek xalqi shevalarida va o‘zbek
adabiy tilidagi fitonimlarni to‘plash va lisoniy tahlil qilish;
- to‘plangan o‘simlik nomlarini ma’lum sistemaga solish va mavzuviy
jihatdan tasnif qilish;
- fitonimlarning yasalish yo‘llarini tadqiq qilish;
3
Иброҳимов С. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси. I. -Тошкент: Фан, 1956 .
4
Маматов Н. Ўзбек пахтачилик терминологияси. Филол. фан. номз. дис. - Тошкент, 1955 .
5
Мираҳмедова З. Ҳозирги ўзбек тилининг анатомик терминологияси. Филол. фан. номз. дис. -
Тошкент, 1994.
4

- o‘simlik nomlarining tashqi imkoniyatlar, ya’ni o‘zlashmalar hisobiga
boyish yo‘llarini aniqlash;
- o‘simlik nomlarining boshqa tillardagi ko‘rinishlari, ularning tarixiy
holatlari, lisoniy tuzilishini qiyoslash;
- dorivor o’simlik nomlarning leksik, struktur xususiyatlarini yoritish.
BMIning ilmiy yangiligi. - O‘zbekiston hududida o‘suvchi o‘simliklar
o‘rganildi hamda o‘zbek xalqi shevalarida va o‘zbek adabiy tilidagi fitonimlarni
to‘plab, lisoniy tahlil qilindi;
- to‘plangan o‘simlik nomlarini ma’lum sistemaga solindi va mavzuviy
jihatdan tasnif qilindi;
- fitonimlarning yasalish yo‘llarini tadqiq qilindi;
- o‘simlik nomlarining tashqi imkoniyatlar, ya’ni o‘zlashmalar hisobiga
boyish yo‘llarini aniqlandi;
- o‘simlik nomlarining boshqa tillardagi ko‘rinishlari, ularning tarixiy
holatlari, lisoniy tuzilishi qiyoslandi;
- dorivor o’simlik nomlarning leksik, struktur xususiyatlarni yoritildi.
Tadqiqotning predmeti va obyekti. Tadqiqotning predmeti o‘zbek
tilidagi o‘simlik nomlarini tadqiq etish bo‘lib, besh jildli “O‘zbek tilining izohli
lug‘ati”, “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, o‘simlikshunoslik sohasiga doir
o‘quv qo‘llanma va darsliklar, mahalliy matbuot materiallari tadqiqotning
obyekti sanaladi.
Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati . Oliy ta‘lim tizimida o’zbek
filologiyasi yo’nalishida tahsil olayotgan talabalarga «Hozirgi o’zbek adabiy
tili» fanining leksikologiya, leksikografiya, so‘z yasalishi bo’limlari – so‘z
yasalishi, so‘zlarning tuzilishiga ko‘ra turlari, so‘z tarkibi bilan bog’liq
mavzularni o’qitishda, «O’zbek tili o’qitish metodikasi» fanining leksikologiya
bo’limini o’qitishda keng foydalanish mumkin. Shuningdek, o’zbek filologiyasi
yo’nalishi bo’yicha ta‘lim olayotgan magistr va tadqiqotchilar, litsey, kasb-
hunar kolleji, maktab o’qituvchilari ham ishdan unumli foydalanishlari
mumkin.
5

Tadqiqotning metodologik asoslari : Tadqiqotning metodologik asosini
Prezidentimiz I.A.Karimovning tarixiy meros va qadriyatlar haqidagi g‘oyalari,
buyuk allomalarimiz asarlari, tilshunoslikda erishgan yutuqlar tashkil etadi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan asosiy metod sistemaviy tahlil metodidir.
Turkiyshunoslik va o‘zbek tilshunosligida qo‘llanilayotgan qiyosiy-tarixiy,
chog‘ishtirish va tavsiflash, sistemada olib qarash, komponent tahlil, sinxron va
diaxron tavsiflash kabi usullardan ham foydalanildi. Shu yo‘nalishdagi tilshunos
olimlarning ilmiy ishlari tadqiqot uchun nazariy asos sifatida xizmat qildi.
BMIning tuzilishi . BMI hajmi Word dasturi Times New Roman
shriftining 14 kegel kattaligida ..... sahifa, ...... ta so’z bo’lib, ishning umumiy
tavsifi, kirish, 2 bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
BIRINCHI BOB
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA FITONIMLAR TADQIQI
1.1. O‘zbek tilida o‘simlik nomlarining o‘rganilishi
6

O’simliklar olami tabiat boyliklaridan biri sanaladi. Ma’lumki,
xalqimiz eng qadimgi davrlardan boshlab, o’simliklarning xosiyatini
bilishga harakat qilishgan va ulardan turli kasalliklarni davolash uchun
foydalanishgan. Abu Ali ibn Sino, Abu Bakr ar- Roziy, Abu Rayhon
Beruniy kabi ulug’ allomalarimiz bemorlarning dardini dorivor o’simliklar
bilan davolashga harakat qilganlar. O‘rta Osiyo, Kavkazorti, Eron,
Afg‘oniston, Misr, Kichik Osiyo hududlarida yashovchi xalqlar bundan
taxminan 5-6 ming yil muqaddam ham o‘z hududlaridagi o‘simliklarning
tarqalishi, o‘sishi va xususiyatlari bilan qiziqishgan.
Bundan bir necha asr muqaddam yashab ijod etgan vatandoshimiz, buyuk
alloma Abu Rayhon Beruniy (973 – 1048) ning “Xronologiya”, “Hindiston”,
“Geodeziya”, “Minerologiya”, “Mas’ud qonuni”, “Saydana ” kabi asarlarida
o‘sha davr tarixi, madaniyati, hayvonot va nabotot olami yoritilgan. Ayniqsa,
uning umrining so‘nggi yillarida Mahmud G‘aznaviyning vorisi Ma’dud
sultonligi davrida 1048- yilda yozilgan, dorivor o‘simliklar, hayvonlar va
ma’danlar tavsifiga bag‘ishlangan “Kitob as-Saydana fi-t tibb” asari diqqatga
sazovordir. Bu asarning kirish qismida muallifning yoshlik yillarida o‘zini
qurshab turgan olamni va olam uzvlarining turli tillarda qanday nomlanishini
bilishga naqadar ishtiyoqmand ekanligi bayon qilinadi. Xususan, olimning
bolaligida uning yurtiga bir yunon ko‘chib keladi. Abu Rayhon Beruniy unga
don, urug‘, meva, o‘simlik va boshqa narsalar ko‘tarib kelib, bular yunon tilida
qanday nomlanishini so‘raganligi va yunoncha nomlarini daftariga yozib
olganligi bayon qilingan.
“Saydana”ning qimmatli tomoni shundaki, unda dorivor o‘simliklarning
bir necha tillardagi nomlari keltiriladi. Hatto unda bir o‘simlik yoki moddaning
bir tilning turli shevalarida turlicha nomlanishi, yoki aksincha, bir nom turli
shevalarda turli o‘simlik nomini bildirishi mumkinligi aytib o‘tiladi.
Beruniy nomning jamiyat hayotidagi ahamiyatini e’tiborga olib, o‘zining
“Saydana” asarida ma’lum dorivor o‘simliklarning bir necha tillarda qanday
nomlanishini bayon qilish bilan birga, har qaysi tildagi mahalliy nomlanishiga
ham katta o‘rin beradi.
7

Asardagi 29 bob 1116 maqolada dorivor o‘simliklarning nomi izohlanadi.
4500 dan ortiq arabcha, yunoncha, suriyacha, forscha, xorazmiycha, so‘g‘dcha,
turkcha va boshqa tillardagi o‘simlik, hayvon, minerallar va ulardan
tayyorlanadigan dorivorlar nomlarini to‘playdi va izohlaydi. Natijada o‘z
davridagi dorivor atamalarni meyorlashtirishda juda katta xizmat ko‘rsatadi.
Natijada “Saydana” asari dorivor o‘simliklar va dorivor moddalar lug‘atiga
aylanadi.
Shuningdek, buyuk allomamiz bo’lgan Abu Ali ibn Sino (980 –
1037) ning “Tib qonunlari “ va “Kitob ush – shifo” kabi asarlarida O’rta
Osiyoda o’sadigan ko’plab dorivor o’simliklarni aniq ko’rsatib, ularning
shifobaxshlik xususiyatlarini tasvirlab bergan.
XV – XVI asrlarda buyuk davlat arbobi, shoir, madaniyat, til va adabiyot
sohasining yetuk namoyandasi bo‘lish barobarida inson va tabiat go‘zalligini
madh etuvchi alloma sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan Zahiriddin
Muhammad Bobur ham o‘simlik va hayvonot olamining rang-barangligini-da
nazardan chetda qochirmagan .
Prezidentimiz Islom Karimov Bobur shaxsi haqida “O‘zbek xalqining
dovrug‘ini dunyoga taratgan ulug‘ ajdodlarimizdan biri o‘laroq, ul zot bizni
tariximizni qadrlashga, kelajakka ishonch bilan qarashga o‘rgatadi”, degan edi.
Darhaqiqat, Bobur Mirzo faoliyati va ijod yo‘li har jihatdan diqqatga sazovor.
Shoirning birgina “Boburnoma”sini chinakam ensiklopedik asarga qiyoslash
mumkin. Chunki, unda nafaqat, adabiyot, san’at, tarix, geografiya, balki nabotot
va hayvonot olami haqida ham aniq ma’lumotlar keltirilgan. Jumladan, Farg‘ona
vodiysi, Samarqand, Kobul va Hindistonda tarqalgan 150 dan ziyod
o‘simlikning nomi, ta’rifi, tarqalishi va yana o‘zbekcha, arabcha va hindcha
nomlari berilgan. Bundan tashqari, asarda hayvonlarning 180 ga yaqin turi qayd
etilgan bo‘lib, ularning ayrimlari hozirgi kunda ham respublikamizda mavjud.
Jumladan, sutemizuvchilarning 15 turi, qushlarning 33 turi, suv va quruqlikda
yashovchi jonzotlarning bir necha turi uchraydi. “Boburnoma”da, hatto,
qushlarning uchib o‘tish yo‘llari, dam olish joylari, qush va hayvon turlarini
ovlash usullarigacha bayon etilgan. Muallifning yozishicha, Kobulda baliq
ovlashda ajoyib usul qo‘llanilgan ekan. Shuvoq (“oq shuvoq” deyilgan ) va
qulonquyruq, deb nomlangan o‘simliklar bog‘-bog‘ qilib bog‘lanib, suvga
tashlangan. Birozdan so‘ng, baliqlar suv yuzasiga qalqib chiqqan. Bu usul hozir
8

ham Qozog‘istonning shimoliy hududi va Sibir xalqlari ovchiligida qo‘llaniladi.
Ular faqat yuqoridagi ikki o‘simlik o‘rnida sigirquyruqni ishlatishadi. Ikkala
usulda ham baliqlar jabrasi o‘simlik guli, changi va tukchalari bilan to‘lgach,
nafas ololmaydi. Tabiiyki, bunday paytda baliqlar suv yuzasiga qalqib chiqadi
va ovchilarning oson o‘ljasiga aylanadi.
Bobur o‘simliklar olami haqida ham uncha-muncha botanik olimlardan
qolishmaydigan ma’lumotlarni bergan. Chunonchi, Farg‘onada tarqalgan
mevalar, poliz ekinlari, Kobul va boshqa shaharlarda olma, anor, behi, anjir,
o‘rik, shaftoli, bodom hamda o‘t-o‘lanning mo‘lligi, Kobulda “Bog‘i Vafo”
nomli “Chahorbog‘” barpo etib, nayshakar (shakarqamish) va banan (keyla)
ekib, ulardan Buxoro va Badaxshonga yuborgani diqqatga sazovordir. Bobur
xurmoni (uning ikki jinsli ekanidan bexabar edi) hayvonga o‘xshatadi: “Biri
ulkim, nechukkim, hayvon boshini kesurlar. Xurmo daraxtiga ham nor (erkak)
xurmoni shoxini kelturib, tegirmasalar yaxshi bar bermas” deb yozgan.
Hindistonda o‘sadigan nag‘zak (mango), banan, badhal (non daraxti), beyr
(anjir), ja’mun (qalampirmunchoq), javzi buyo (muskat yong‘og‘i), kaval kakriy
(nilufar), kaneyr (sambitgul), kunor (chilonjiyda), noranj (apelsin), nargil (kokos
palmasi), tindu (oq safson mevasi) va champa (yosuman) kabi o‘simliklar nomi
ham ilk bor “Boburnoma”da keltirilgan. Bobur Afg‘oniston va Hindistondagi
o‘simlik nomlarini aniqlashda ham o‘ziga xos usulni qo‘llagan. Ya’ni mevasi,
guli, bo‘y-bastini Farg‘ona viloyati (yoki Samarqand) o‘simliklarini shakli-
shamoyili bilan solishtirib, tushuncha bergan. Chunonchi Afg‘onistonda Kurrayi
Toziyon va Dashti Shayx dashtlarida “Chikin tola o‘ti bisyor yaxshi bo‘lur”,
rango-rang anvoyi lolalar to‘g‘risida zahirashunos botanik sifatida “Bir qatla
sanattim o‘ttuz ikki -o‘ttuz uch nav....lola chiqti” deb ma’lumot beradi.
Hozirda botanika darsliklari va lug‘atlarda “chikin tola”, deb atalgan
o‘simlik nomi uchramaydi. Lekin “chigin” degan nom bilan turkman va
qoraqalpoqlar sholipoya va sernam yerlarda serob bo‘lgan, hammaga tanish
kurmakni aytar ekanlar. Demak, Bobur zamonida ham kurmak o‘zbekcha
“chikin tola” deb atalgan. Shuningdek, Kobul viloyatining tog‘larida o‘sadigan
bir o‘tni “Butaka o‘ti bo‘lur, otg‘a bisyor sazovor o‘ttur... Andijonda bu o‘tni
“butka” derlar”. Hozirda tog‘li yaylovlarda keng tarqalgan “betaga” deb
ataladigan o‘simlik ilgarilari “butka”, deb nomlangan. Ba’zan o‘simlik bargi,
tanasi va gullari ham biror o‘t bilan qiyoslanadi. Masalan, kevra (hindchasiga)
9

nomli o‘simlik barglarini to‘qayda o‘sadigan erkak qamish bargiga o‘xshatsa,
qadhal (non daraxti) mevasining sirti g‘adir-budir bo‘lgani uchun ag‘darilgan
qo‘yning qorniga qiyoslaydi. Bu kabi misollarni “Boburnoma”da istagancha
topish mumkin.
Bobur ba’zi o‘simliklar ta’rifini yanglish ma’lumot berib qo‘ymaslik
uchun el og‘zidan eshitganini, lekin o‘zi ko‘rmaganini yozadi. Bu chinakam
olimlarga xos xususiyatdir. Masalan, bir giyoh (Mehrigiyoh nazarda tutilgan)
nomini eshitgani, uni el lafzida “ayiq o‘ti” deb nomlanishi, bu o‘tning arabcha
nomi “yabruh us-sanam”, deyilishi, o‘simlik Yettikent tog‘larida o‘sishi, lekin
o‘zi esa uni ko‘rmaganini “vale bu muddatta eshitilmadi”, deb haq gapni aytadi.
Vaholanki, haqiqiy mehrigiyoh (ilmiy nomi “mandragora”) O‘rtayer dengizi
atroflarida o‘sadi. O‘rta Osiyoda esa faqat Turkmanistonning Kopetdog‘
tog‘laridagina uchraydi. Ba’zilar uning ildizi jenshenga o‘xshagani uchunmi
“Sharq jensheni”, deb ham atashadi. Uning mevasi mayda pamildori yoki
ituzumga o‘xshaydi. Bu o‘simlik nomi bilan bog‘liq 2-3 ming yillik tarixga ega
bo‘lgan afsonalar ham talaygina. Shu sabab bo‘lsa kerak, mehrigiyoh haqida Ibn
Sino va Beruniy ham o‘z asarlarida qisqacha ma’lumot berib o‘tganlar. Lekin
fanda bu nom bilan yana ikki-uch xil o‘simlik ham atalishini ta’kidlash lozim.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, “Boburnoma”da hozirgi
zamon tabiatshunoslari tili bilan aytganda o‘ta muhim muammo — biologik
resurslarni izchil o‘rganish va ulardan oqilona foydalanish masalalariga jiddiy
e’tibor qaratilgan.
Bugungi kunda ham yurtimizda shifobaxsh o’simliklarga bo‘lgan
qiziqish kattadir. Shifobaxsh o‘simliklar bilan nafaqat biolog va zoologlar,
tabobat ilmi sohiblari, balki tilshunos olimlar ham qiziqib, turli risolayu
darsliklar yozishgan, lug‘atlar tuzishgan. Jumladan, D.Yormatovaning
“O‘simlikshunoslik”, H.Yo‘ldoshevning “O‘simlik kasalliklari”,
N.O‘ljaboyevaning “Xalq tabobati xazinasidan javohirlar”, S.Muhamadjonov,
F.Jonguzarovlarning “O‘simlikshunoslikka oid ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘at”,
S.Sahobiddinovning “Qisqacha ruscha-o‘zbekcha botanika terminlari lug‘ati”ni
misol keltirish mumkin.
1.2. O’simlik nomlarini ifodalovchi birliklar va ularning tasnifi
10

O‘zbek tili leksikasi, ya’ni lug‘at boyligi doimo taraqqiyotda bo‘lib, u
ijtimoiy, iqtisodiy-siyosiy o‘zgarishlar natijasida rivojlanadi va taraqqiy etadi.
Ana shu o‘zgarish va taraqqiyot natijasi o‘laroq tilimizning leksik qatlami
yangi birliklar bilan boyib boradi. O‘zbek tili leksikologiyasining ma’lum
bir qismini tashkil etgan o‘simlik nomlari ham bundan mustasno emas.
Ushbu soha terminologiyasi, avvalo, o‘z ichki imkoniyatlari asosida rivojlanib
kelayotgan bo‘lsa, ikkinchidan tashqi omil ham samarali ta’sir etib kelyapti.
Dunyoda o’simlik turlari xilma – xildir. Ularning hammasi tirik
organizm hisoblanib , har birining o’z hayoti , nomi , yashash sharoiti, turi
va shu kabi xususiyatlarga ega . O’simliklar turli xil sharoitarda o’sadi
va yashaydi , ular o’sish uchun joy tanlamaydi.
Yer yuzida 500 000 dan ziyod o’simliklarning turi mavjud bo’lib,
O’zbekistonda ulardan 4500 dan ortiq turli tabiiy holda o’sadi.
Biz yashayotgan jonli tabiatni o’simliklar dunyosisiz tasavvur eta
olmaymiz. O’simliklar barcha tirik mavjudotlarning hayot manbai sanaladi.
Ulardan ozuqa sifatida foydalanib ham kelinadi.
Bu dunyoda har bir narsaning - xoh u o’simlik, xoh jism , xoh
hayvon, xoh inson bo’lsin, o’z nomi bo’ladi. Ularning mana shu atab
qo’yilgan nomi atov birliklarи deb yuritiladi. O’simliklar ham xuddi
shunday atov birliklar orqali nomlanib kelinadi.
O‘simlik nomlari qadimgi davrlardan boshlab hozirgacha qo‘llanilib
kelinmoqda. O‘zbek tilida o‘simlik nomlarini fitonimlar deyiladi. “ Fitonim”
so‘zi lotinchadan “fitos”- “o‘simlik”, “onuma” – “nom” degan ma’nolarni
bildiradi.
O’simliklar suvsiz , qumli va sho’rxok cho’llarda, qor va muzliklar
bilan qoplangan joylarda, baland tik qoya toshlarda, g’orlarning ichida va
suv osti qismida ham o’sadi. Shuningdek, dengiz, kanal va ko’llarda,
botqoqliklarda ham o’sadi. O’simliklar yillar davomida turli sharoitlarda
o’sishga moslashgan.
Tog’li viloyatlar bo’lgan Toshkent, Namangan, Farg’ona,
Samarqand, Qashqadaryo va Qashqadaryoning tog’li joylari, tog’
11

yonbag’irlaridan boshlab tog’ning o’rta qismigacha bo’lgan nam joylarda
o’sib , ko’payadi. Tog’da o’sadigan o’simliklar O’zbekistondagi tog’larning
toshli qiyalarida, tosh –tuproq aralash qiyalarda , tog’ etaklarida ,
tepaliklarda, shag’alli tog’ bag’irlarida , tog’li joylarning o’tloqlarida,
tog’larning o’rta qismidagi tuproqli nam qiyaliklarda o’sadi va hayot
kechiradi. Tog’li joylarda anjabor (Toshkent, Namangan , Andijon, Farg’ona ,
Samarqand , Qashqadaryo , Surxondaryo), anor (Surxondaryo), arslonquyruq
(Toshkent, Sirdaryo , Jizzax , Samarqand , Surxondaryo), bodom (Toshkent ,
Surxondaryo , Farg’ona , Qashqadaryo), bozulbang (Samarqand , Buxoro ,
Qashqadaryo), gazako’t (Toshkent, Samarqand , Buxoro, Andijon ,Farg’ona ,
Surxondaryo), gazanda , yerchoy (Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo,
Surxondaryo , Farg’ona), yerqo’noq (Toshkent, Farg’ona, Sirdaryo), yong’oq
(Toshkent , Surxondaryo), zanjobul ( Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo ),
isfarak (Toshkent, Jizzax, Andijon, Farg’ona, Samarqand, Qashqadaryo,
Surxondaryo, Buxoro), ko’ka (Qashqadaryo, Surxondaryo, Toshkent, Jizzax,
Farg’ona), lamium ( Toshkent, Surxondaryo), limono’t (Toshkent ,
Surxondaryo), mavrak ( Toshkent , Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Farg’ona ,
Qashqadaryo, Surxondaryo ), omonqora (Surxondaryo, Farg’ona), oqquray
(Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Farg’ona, Qashqadaryo, Surxondaryo),
pista (Surxondaryo) chilon jiyda, (Surxondaryo, Toshkent) , rovoch (Toshkent,
Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Andijon ,Buxoro), sanchiqo’t ( Toshkent ,
Farg’ona, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo), termopsis (Toshkent), toron
(Toshkent), tog’jumrut (Toshkent, Farg’ona, Jizzax, Samarqand), tog’rayhon
(Toshkent, Andijon, Farg’ona, Jizzax, Surxondaryo, Qashqadaryo), tog’ qudusi
(Toshkent), Turkiston adonisi, (Toshkent, Jizzax, Sirdaryo, Surxondaryo,
Qashqadaryo), xerniariya, (Toshkent, Farg’ona, Surxondaryo, Qashqadaryo),
sherolg’in, (Toshkent, Sirdaryo, Farg’ona, Andijon, Samarqand), shirchoy,
( O’rta Osiyo), shivoq, efedra (Toshkent, JIzzax, Samarqand, Farg’ona, Buxoro,
Surxondaryo), o’rik, qayin (Toshkent), qora zirk (Toshkent, Samarqand,
Andijon, Farg’ona, Qashqadaryo, Surxondaryo), qushqo’nmas, (Toshkent,
Jizzax, Sirdaryo, Surxondaryo),
Cho’lda o’sadigan o’simliklar suvsizlikka moyil bo’b, ular quruq issiq
iqlimga moslashgandir. Ularning hayotiy shakli cho’l havosini cho’l sharoitini
talab qiladi. Bu sharoitga moslashgan o’simliklar cho’lda, yarim cho’lda,
qirlarda, adirlarda, qumli tuproqlarda, dashtlarda, yalangliklarda, sho’r tuproqli
12

qumli yerlarda o’sadi. Cho’lda o’sadigan o’simliklarda achchiqmiya (Toshkent,
Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Farg’ona, Buxoro), bozulbang (Samarqand,
Buxoro, Qashqadaryo) isiriq, itsigek (Toshkent, Jizzax, Samarqand, Sirdaryo,
Andijon, Farg’ona), kovrak (Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand,
Buxoro ,Qashqadaryo, Surxondaryo), patluq (Buxoro) sano, sariq zira
(Qizilqum) chakamiq (Toshkent, Sirdaryo, Andijon, Farg’ona, Samarqand)
shildirbosh (Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Surxondaryo), oqquray
(Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samrqant, Farg’ona, Qashqadaryo, Surxondaryo),
shirach (Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Suxondaryo) lar o’sadi.
Daryo bo’ylarida o’sadigan o’simliklar boshqa joylarda o’sadigan
o’simliklarga qaraganda suvni kop’ talab qiladigan va nam yerga o’rgangan
o’simliklar hisoblanadi. Suvga moyil bo’lgan o’simliklar daryo bo’yiga, daryo
havzalarida, ariq bo’ylarida, ko’lmak, ko’l bo’ylarida, daryo qirg’oqlarida, jilg’a
bo’ylarida, nam joylarda, kanallarda, ko’lmak suv chetlarida, soylarda, suv
bo’ylarida o’sadi. Daryo bo’ylarida o’sadigan o’simliklar sirasiga anjir
(Surxondaryo), yeryong’oq (Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand), yong’oq
(Toshkent, Surxondaryo), zirai karmon (Farg’ona , Samarqand , Surxondaryo,
Xorazm ), zig’ir, igir (Samarqand , Xorazm ), ittikanak , kelin tili (Toshkent,
Sirdaryo, Jizzax , Samarqand , Buxoro, Qashqadaryo ), tomirdori (Toshkent ,
Andijon , Samarqand , Sirdaryo, Jizzax) , qarafs (Toshkent , Sirdaryo,
Namangan, Andijon , Farg’ona , Qashqadaryo, Surxondaryo ), qirqbo’g’im , tok
( Toshkent , Surxondaryo) kabi o’simliklar o’sadi.
Bundan tashqari botqoqlik, suvga yaqin va nam yerlarda gulxayri ,
dalachoy kabi o’simliklar o’sadi.
Kendir, sariqbosh singari o’simliklar Toshkent viloyatida o’sadi.
Sug’oriladigan yerlarda o’sadigan o’simliklar sirasiga ituzum, sabzi,
sassiqalaf (Toshkent , Sirdaryo , Jizzax, Surxondaryo, Qashqadaryo ), sebarga
(Toshkent, Samarqand, Farg’ona, Qashqadaryo, Surxondaryo ), tugmachagul
(Toshkent ), qarafs (Toshkent, Sirdaryo, Namangan, Andijon, Farg’ona,
Qashqadaryo , Surxondaryo ) o’simliklari kiradi.
Ayrim o’simliklar ham borki, ular O’zbekistonning ko’pchilik
viloyatlaridagi bog’larda , ko’chalarda , parklarda va boshqa yerlarda
manzarali o’simliklar sifatida o’stirilib kelinadi. Manzarali o’simliklarga
13

biz jo’ka , ko’ko’t , marjon daraxt , mingdevona , ro’yan (Toshkent , Sirdaryo ,
Jizzax , Samarqand , Farg’ona , Andijon , Surxondaryo ) , tikandaraxt ,
tirnoqgul, tuxumak, qayin , qoraterak , qo’ng’iremanlar kiradi.
O’simliklar o’zlarining tuzilishi , yashashi , ayrim narsalarga
o’xshashi va hayotiy shakllariga ko’ra bir necha turlarga bo’linadi.
O‘simliklar poyasining tuzilishiga ko’ra daraxtsimon, butasimon,
yarimbutasimon va o’tsimon turlarga bo’linadi.
1. Daraxtsimon o’simliklar – poyasi yog’ochlashgan , ya’ni bitta
yo’g’on tanali, baquvvat ildizli va keng shox –shabbali, baland bo’yli ko’p
yillik o’simliklar hisoblanadi. Daraxtsimon o’simliklar guli , mevasi ,
poyasining eni, bo’yi , shox –shabbasi va barglari bilan bir – biridan farq
qilib turadi. Bir turga mansub bo’lgan va tog’ yonbag’irlarida o’sadigan
daraxtlardan shoxlarining ko’pligi , kengligi va balandligi bilan ajralib
turadi. Daraxtsimon o’simliklarning ko’pchiligi ko’p yillik o’simlik sanalib
, ular yirik shakllarga ega bo’ladi. Daraxtsimon o’simliklarga aloe , anjir ,
archa , behi , bodom , yong’oq , jiyda , jo’ka , limon , marjon daraxt , olcha ,
oqtut , pista , tikandaraxt , tirnoqgul ,tok , tog’jumrut , tuxumak , chakanda ,
cherkez , chilonjiyda , shaftoli , qoraterak , qo’ng’ireman , do’lana , zaytun ,
olxo’ri , eman , qayin , o’rik singari o’simlik nomlarini keltirishimiz mumkin.
2. Butasimon o’simliklar – tanasi yog’ochli , bo’yi 2-3 metrdan
oshmaydigan bir yki bir nechta poya hosil qiluvchi, sershox ko’p yillik
o’simliklardir. Bu turdagi o’simliklarga quyidagilar : anor , atirgul , itsigek ,
malina , maymunjon , na’matak , patloq , sano , pista , chakanda , cherkez ,
efedra , qora smorodina , qora zirk , katta ituzum , pushti bo’rigul , pushti
katarantus , mavrak , marmarak , zig’irak , amorfa , zirk , maymunjon , sumax ,
xapri , shumurt ,irg’ay , singirtak , uchqat , qizilcha , qoraqat kabi butasimon
o’simliklar kiradi .
Shuningdek, yarimbutasimon o’simliklar ham bor bo’lib, ularning
tanasining yuqori qismini qish faslida sovuq urgan ko’p yillik o’simliklar
tashkil qiladi. Ular asosan cho’llarda keng tarqalgan bo’lib , yem –xashak
sifatida foydalaniladigan o’simlik hisoblanadi. Yarimbutasimon o’simliklarga
izen , keyreuk , teresken , sarsazan , shuvoq singari o’simliklar kiradi.
14

3. O’tsimon o’simliklar – poyasining yupqa va ingichkaligi bilan
daraxtsimon , butasimon o’simliklardan ajralib turuvchi o’simliklardir .
Ularning hammasi yashash umriga ko’ra bir yillik , ikki yillik va ko’p
yillik osimliklarga bo’linadi. Shuningdek , o’tsimon o’simliklar boshqa
turdagi o’simliklarga qaraganda ko’plab uchraydi. O’tsimon o’simliklarga
anjabor, arpabodiyon, arslonquloq, achchiqmiya, bangidevona, beshbarg,
bozulbang, bo’tako’z, bo’ymadaron, gazako’t, gazanda, gulxayri, dalachoy,
yeryong’oq, yerchoy, yerqo’noq, yetmak, zanjаbul, zirai karmon, zig’ir ,
zupturum, igir, isiriq, isfarak, ittikanak, ituzum, kanakunjut, kelin tili, kendir,
kovrak, kovul, kungaboqar, kunjut, ko’ka, ko’ko’t, lamium, limon o’t,
mavrak, makkajo’xori, mingbosh, mingdevona, olabuta, omonqora, otquloq,
ochambiti, oqquray, petrushka, piyoz, rovoch, ro’yan, sabzi, sanchiqo’t,
sarimsoq, sariqbosh, sariqzira, sariqchoy, sassiqalaf, sachratqi, sebarga,
sedana, sovuno’t, termopsis, tillabosh, tomirdori, toron, tog’rayhon,
tugmachagul, Turkiston adonisi, turp, ukrop, uchma, xerniariya, chaqamiq,
chuchukmiya, cho’chqatikan, sherolg’in, shildirbosh, shirach, shirchoy,
shotara, shuvoq, ermon, yalpiz, yantoq, qalampir, qarafs, qariqiz,
qashqarbeda, qiziltasma, qizg’aldoq, qirqbo’g’im, qovoq, qoraandiz, qorazira,
qoqi, qushqo’nmas, qo’ypechak, g’o’za, asarun, eshakgul, Nippon
dioskoreyasi, deltasimon dioskoreya, saflorsimon levzey, ro’yan, tirnoqgul,
oddiy dastarbosh, moychechak, buyrakchoy, afsonak, bo’rigul, buznoch,
kadio’t, dalachoy, devortagio’t, yerqalampir, yetmak, jag’-jag’, jut, zig’ir,
igir, ismaloq, isparak, karam, kashnich, ko’ktikan, otquloq, oqkarrak,
oqqaldirmoq, oqqunduz, oqquray, parpi, Pasternak patriniya, samincho’p,
sarsabil, safroo’t, sigirquyruq, temirtikanak, tillabosh, toron, chakamug’,
chitrang’i, shildirbosh, shirach, shotara, qariqiz, qizilmiya, qizilyugurik,
qontepar, qoraqobiq, qoqi, qulmoq, qulupnay singari o’simliklar kiradi.
O’simliklarning bu turlari oz yoki ko’p yashashiga ko’ra bir
yillik, ikki yillik va ko’p yillik o’simliklarga bo’linadi.
Bir yillik o’simliklar – xilma –xil bo’lib , ular bir yilda o’sadi,
gullaydi hamda meva (urug’) tugib , hayoti tugaydi. O’zbekistondagi
o’simliklarning ko’pchiligi bir yillik o’simliklar hisoblanadi. Бир йиллик
ўсимликларга sedana, sovuno’t, qiziltasma, qizg’aldoq, tirnoqgul, moychechak,
buyrakchoy, jag’-jag’, jut, zig’ir, igir, qushqo’nmas, g’o’za, yeryong’oq, ukrop,
15

cho’chqatikan, olabuta, sariqbosh, ochambiti, аrpabodiyon va boshqalar
kiradi.
Ikki yillik o’simliklar – urug’idan chiqib , birinchi yili yer yuzida
to’pbarg hosil qiladigan , ildizi va barglarida oziq moddalarni to’playdigan
o’simliklardir. Ikkinchi yili esa poya chiqaradi , gullaydi va meva tuga
boshlaydi.
Ikki yillik o’simliklargа mingdevona, petrushka, sabzi, sariqzira,
sassiqalaf, sigirquyruq, temirtikanak, tillabosh, ismaloq, karam, qashqarbeda
kabilar kiradi.
Ko’p yillik o’simliklar – yerning yuza qismi qishda qurib , o’sish
kurtaklari tuproq tagida qishlaydigan o’simliklardir. Ko’p yillik o’simliklar
tog’da va tog’ yonbag’irlarida juda ko’p uchraydi. Ko’p yillik o’simliklargа
afsonak, bo’rigul, buznoch, kadio’t, dalachoy, devortagio’t, yerqalampir,
yetmak, qo’ypechak, omonqora, otquloq, oqquray, piyoz, rovoch, ro’yan,
sanchiqo’t, sarimsoq, sariqchoy, shildirbosh, shirach, shotara, qariqiz,
qizilmiya, qontepar, qoraqobiq, qoqi, qulmoq, qulupnay singari o’simliklar
kiradi.
1.3. O‘simlik nomlarining leksik qatlamlari
O’zbek xalqining moddiy madaniyati uzoq o’tmishga borib taqaladi. U
ota-bobolarimizning o’sha vaqtdagi ijtimoiy-siyosiy, madaniy-iqtisodiy, maishiy
xususiyatlarini aks ettiradi.
Ma’lumki, tarixiy taraqqiyotning guvohlik berishicha, insoniyat eng
avvalo, ovchilik va chorvachilik turmush tarzi bilan hayot kechirgan.
Keyinchalik unga dehqonchilik bog‘dorchilik madaniyati ham kirib kela
boshlagan. Xalq hayotida, turmushida katta o’zgarishlar sodir bo’lib, bu eng
avvalo, tilda o’z ifodasini topgan. Bunday o’zgarishlar boshqa tarmoqlar
leksikasida bo’lgani kabi o‘simlik nomlarida ham o’z aksini topgan.
O’zbek tilining turli davrlarida yaratilgan yozma yodgorliklar, ilmiy va
badiiy asarlar tаdqiqоt uchun eng аsоsiy mаnbа vаzifаsini o’tаydi, chunki hаr
bir yozmа yodgоrlikdа shu yodgоrlik yarаtilgаn dаvr tili o’z аksini tоpаdi.
16

Hаr bir yozmа yozmа yodgоrlikni аtrоflichа o’rgаnish аsоsidа shu yodgоrlik
yarаtilgаn dаvrdаgi o’zbеk tilining хususiyatlаri, jumlаdаn, fоnеtik, lеksik,
grаmmаtik qоnuniyatlаrini аniqlаsh mumkin.O‘simlik nomlarining taraqqiyotini aniqlash maqsadida
umumturkiy yozma yodgorliklar mаtnlаrigа, eski o’zbеk tilidаgi
аsаrlаrgа, hоzirgi o’zbеk tilidаgi аsаrlаrgа, hоzirgi o’zbеk аdаbiyoti
nаmunаlаri vа hududdаgi kundаlik mаtbuоt mаtеriаllаrigа murоjааt
qilindi vа ulаrdаn o’simliklar lеksikаsigа dоir tаriхiy, diаlеktаl, qаrdоsh
tillаrgа хоs lеksik birliklаr tаnlаb оlindi vа qiyosiy tаhlilgа tоrtildi.
O‘simlik nomlarining qo’llanish davrlarini aniqlashga xizmat
qiladigan yozma yodgorliklar jumlasiga eng avvalo, Beruniyning “Kitob
as-Saydana fi-t tibb” asari kiradi. Bu asar XI asrda yaratilgan bo’lsa
ham, turkiy so’zlarning berilishi, qabilalar, tarixiy shaxslar, elatlar
haqidagi ma’lumotlar undan ancha asrlar ilgarigi materiallar hisoblanib,
ular bu asarda yetarlicha qаmrаb оlingаnligidаn guvоhlik bеrаdi. Bu
hоdisа turkiy tillаr tаriхining eng qаdimgi dаvrlаrdаgi elеmеntlаri hаm
shu аsаr оrqаli bizgаchа yеtib kеlgаnligidаn guvоhlik bеrаdi.

Mаhmud Kоshg’аriyning turkiy tillаr tаriхi hаqidа mа’lumоtlаr
bеruvchi bu аsаridаn kеyingi dаvrlаrdа yarаtilgаn, muаllifi nоmа’lum
“Аttuhfаtuz zаkiyatu fillug’аtit turkiya” (ХIII-ХIV) 6, Nаvоiy аsаrlаri
lug’atlari, Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”, Muhammad
Yoqub Chingiyning «Kelurnoma» kabi asarlari ham biz o’rganayotgan
o‘simlik nomlarining negizini, leksik qatlamlarini aniqlashga yordam
beradi.
Hozirgi о‘zbek tilining lug‘at tarkibi bu tilning leksik-semantik
sistemasi sifatida shakllangan. О‘zbek tilida mavjud bо‘lgan barcha sо‘zlar,
grammatik vositalar bu tilning о‘ziniki, uning о‘z boyligidir. Ammo bu lug‘aviy
boylik о‘zbek tilida birdan yuzaga kelgan emas. О‘zbek tili lug‘at tarkibi
murakkab rivojlanish bosqichlarini boshidan kechirgan. Buni о‘rganish uchun
lug‘at tarkibini ilmiy tushunish, ilmiy tahlil qilish zarur. Til lug‘at tarkibini
tarixiy-etimologik nuqtai nazardan tekshirganda, avvalo, о‘zbek tilining genetik
6

Аttuhfаtuz zаkiyatu fillug’аtit turkiya. Bu аsаr S. Мutаllibоv tоmоnidаn tаrjimа qilinib,
F.Аbdullаеv muhаrrirligidа 1968 yili Тоshkеntdа nаshr qilingаn.
17

jihatdan о‘ziniki bо‘lgan sо‘zlari belgilab olinadi. Bunday sо‘zlar о‘zbek
tilida qadimdan mavjud bо‘lgan turkiy til sо‘zlaridir. Bunday sо‘zlar о‘zbek
tili leksikasining asosiy negizini tashkil etuvchi qadimiy qatlamdir 7
. Sо‘ngra
о‘zbek tili tarixan qaysi tillar bilan aloqada bо‘lganligiga qarab lug‘at tarkibi-
dan о‘zga, ya’ni chet tillarining elementlari axtariladi. Mana shu nuqtai
nazardan о‘zbek tilining lug‘at tarkibidan arab tili, fors-tojik tili, rus tili va
boshqa tillarning elementlarini axtarish qonuniydir. Bu tillar о‘zbek tili lug‘at
tarkibiga turli davrlarda, turli darajada, turli yо‘llar bilan ta’sir etgan. Demak,
leksikani tarixiy etimologik nuqtai nazardan tekshirish ikki masalaga qaratiladi:
a) о‘zbek tili leksikasidagi о‘z sо‘zlarini belgilash;
b) о‘zbek tili leksikasidagi о‘zlashgan sо‘zlarni belgilash.
Mana shu asosga kо‘ra о‘zbek tili leksikasidagi sо‘zlarni tarixiy-
etimologik nuqtai nazaridan ikki qatlamga bо‘lish mumkin:
1. О‘zbek tili leksikasi ning о‘z qatlam i .
2. О‘zbek tili leksikasining о‘zlashma qatlam 8
.
So‘z o‘zlashtirish asosan ikki usul bilan yuz beradi:
1) So‘z aynan olinadi.
2) Kalkalab olinadi. Kalkalab olishda so‘zning o‘zi emas, uning
ma’nosi o‘zlashtiriladi.
Bunda:
1. Boshqa til so‘ziga xos ma’no zamirida ona tili materiali bilan yangi
so‘z yasaladi: darslik (uchebnik), qatnashchi (uchastnik). So‘z o‘zlashtirishning
bunday usuli to‘liq kalka deyiladi.
2. So‘z tarkibida o‘zga tilga oid so‘z bilan birga o‘z til qismlari ishtirok
etadi: hamkurs (sokursnik), sportchi. Bu turdagi kalkalar yarim kalka deyiladi.
3. Semantik kalka. O‘zbek tilida bir qancha so‘zlar shu ma’noda
qo‘llanadigan begona tildagi so‘zlarning ma’nolariga qarab, yangi ma’nolar olib
semantik, ya’ni ma’no jihatidan kengaygan (semantik kalka). Misollar:
7
Begmatov E. Kо‘rsatilgan manba.
8
Begmatov E. Kо‘rsatilgan manba.
18

akkumulyator o‘tirib qoldi (o‘tirdi-sel, jonli so‘zlashuv nutqida), quyon –
biletsiz yo‘lovchi, bu yigit imtihonda yiqildi (provalilsya) kabi.
Bu holat o‘simlik nomlarini o‘zlashtirishda ham kuzatilib , o‘simlik
nomlari boshqa til so‘ziga xos ma’no zamirida ona tili materiali bilan yangi so‘z
yasalishi, so‘z tarkibida o‘zga tilga oid so‘z bilan birga o‘z til qismlari ishtirok
etishi va semantik kalka asosida o‘zlashgan.
Til о‘z ichki qonuniyatlari asosida о‘zgarib, rivojlanib turganidek, boshqa
xalqlar bilan yaqin munosabatda bо‘lganligi, boshqa tillar yaqinlashuvi
natijasida ham ma’lum о‘zgarishlarga uchraydi.
O’zbek tilining lug’at tarkibi o’zbek xalqining butun taraqqiyot yo’lini
o’zida aks ettiradi. Til tarixi jamiyatning tarixiy taraqqiyoti bilan chambarchas
bog’langanligi tufayli uning lug’at tarkibi hayotdagi har qanday o’zgarishni har
taraflama ifodalaydi.
O’zbek tili leksik tarkibi va grammatik vositalari shu tilning boyligi
hisoblanadi va bularning barchasi birdaniga paydo bo’lgan emas.
O’zbek tilining lug’aviy tarkibi juda uzoq davrlardan beri leksik
semantik hamda shakliy tuzilishiga ko’ra ma‘lum o’zgarishlarga uchrab bugungi
holatga kelgan.
Bizga ma‘lumki, har qanday tilning lug’at tarkibi faqat o’z so’zlaridan
iborat bo’lmaydi. Unga boshqa tillardagi so’z va vositalar ham o’tishi mumkin.
Har qanday til o’z lug’atiga va grammatik qurilishiga ega. Lekin xalqlar
o’rtasidagi uzoq tarixiy davrlar mobaynida davom etgan iqtisodiy,
madaniyaloqalar bu xalqlarning tillariga ham, shubhasiz, o’z ta'sirini ko’rsatadi.
Fan-texnika taraqqiyoti, fan yutuqlarining globallashuvi va amaliyotga
tez tatbiq etilishi, olamshumul ixtiro va texnologiyalarning ommaga tez va oson
yetib borishida tilga bo`lgan ehtiyoj yanada ortib, tilshunoslar oldiga yangi,
istiqbolli va o`z navbatida murakkab vazifalarni qo`ymoqda. Bunga til
birliklarini paradigmalarga birlashtirish, uni keng planda avtomatlashtirish,
tillararo sun’iy intellektni shakllantirish kabi masalalar kiradi.
Til millatning ma`naviyati va madaniyati bilan bevosita va bilvosita
aloqadordir. Dunyo tillari orasida sof tilning o`zi yo‘q ekan, ma`lum bir tilning
19

tarovati o`z til so`zlari hisobiga yashashi bilangina belgilanmaydi. Harakatdagi
tillarning ma`lum darajada omuxtalashishi, birining ikkinchisiga ta`sir etib
borishi til jarayoni uchun barqaror qonuniyatlaridan biri hisoblanadi. Tilning
ma`naviyat va madaniyat tushunchalari bilan uzviy bog`liqligi nuqtayi
nazaridano`zlashma so`z va uning zamirida o`zlashayotgan ma`lum bir millat
urf-odat va an`analariga ham befarq qarab bo`lmaydi.
O’zbek tili ilk davrlarda turkiy qabila va chet tillarga xos ayrim leksik
birliklardan tashkil topgan bo’lsa, keyinchalik o’zbek tili lug’at tarkibiga fors-
tojik, arab, rus tillaridan so’zlar o’tib o’zlashadi va o’zbek tilining lug’at tarkibi
boyidi.
O’zbek tili leksikasining tarixiy shakllanishini bilish uchun so’zlarni
tarixiy etimologik jihatdan o’rganib, ularning etimologik qatlamlariga ajratish
zarur.
O’zbek tili O’rta Osiyodagi qadimiy xalqlarning turkiy tillar
sistemasidagi tillardan biri bo’lib, uning lug’at sostavi ham qadimiydir.
O’zbek tili leksikologiyasining tarixiy etimologik shakllanishini tahlil
qilishda dastlab o’zbek tilining qardosh tillar bilan aloqasi, so’ngra qardosh
bo’lmagan tillar bilan aloqasi aniqlanadi. Bu bilan ularning o’zaro ta‘siri ham
ko’rib o’tiladi.
O`zbek tili leksikasi doimiy ravishda o`z ichki imkoniyatlari va tashqi
imkoniyati asosida bosqichma-bosqich takomillashib bormoqda. Tilning leksik
qatlami taraqqiyoti – jamiyat taraqqiyoti bilan bevosita va bilvosita bog`liqdir.
Bu narsa o’zbek tiliga ham xos bo’lib, tilimizga ham ko’plab so’zlar o’zlashgan.
Natijada o’z va o’zlashgan qatlam yuzaga kelgan.
О‘z qatlam leksikasi о‘zlashma qatlam leksikasikasiga nisbatan ajratiladi.
О‘z qatlam leksikasi genetik jihatdan turkiy bо‘lgan sо‘zlardangina iborat
emas. О‘zbek tilining sо‘z yasash sistemasida о‘zbek tiliga boshqa tillardan
kirgan sо‘z materialidan keng foydalanish hollari mavjud. 1.4. O’z qatlam va o’zlashgan qatlamga oid fitonimlar
20

O’zbek xalqi, ma’lumki, eng qadimgi turkiy urug’ va qabilalardany
o’sib chiqqan, demak, uning tili ham shu urug’ va qabilalar tili negizida
rivoj topgan. “Turli tarixiy davrlarda xalqlar о‘zaro turli aloqa, munosabatda
bо‘ladilar. Ijtiomiy sharoit va munosabatlarning xususiyatlariga kо‘ra, bir tildan
ikkinchi tilga ozmi, kо‘pmi sо‘z, hatto ayrim grammatik elementlarning о‘tishi
ham shubhasizdir. Biz tilning ikkinchi bir tilga kо‘rsatgan ta’siri salmoq va
xarakteriga kо‘ra tilning tarixiy taraqqiyotida ma’lum bir rolni о‘ynashi ham
mumkin”, – deb yozadi F.Abdullayev.
O`zbek tili leksik taraqqiyotini ham jamiyatdagi muhiм o’zgarishlarni
hisobga olgan holda ma`lum bir davr bosqichlari asosida o`rganish mumkin.
O’rta Osiyo o‘simlik nomlari haqida gapirilganda, o’zbek va tojik
o‘simlik nomlari o’xshashligi, bu ikki xalqning hududiy joylashuvi bilan
bog’liq. IV-VII asrlardan O’rta Osiyoda ikki turdagi xalq, ya’ni hudud
vohalarida dehqonchilik va bog‘dorchilik bilan shug’ullanuvchi aholi va
ko’chmanchi chorvachilik bilan shug’ullanuvchi aholi mavjud bo’lgan.
Tojiklar qadimiy Eron tilida so’zlashuvchi mahalliy aholining
avlodlari hisoblanadi. Tojikiston hududida ular eramizga qadar bir necha
yil oldin yashagan. VIII-X asrlardan (arablar istilosidan) keyingi davrda,
ular doimo dehqonchilik va bog’dorchilik bilan band bo’lishgan. XII-XIII
asrlarda Amudaryo va Sirdaryo oraliqlarida turkiy tilda so’zlashuvchi xalq
o’zbeklar soni orta borgan. XIII asrda mo’g’ullar istilosi, XVI asrda Oltin
O’rdaning yemirilishi va Dashti qipchoq urug’larining ortishi hududdagi
madaniyatning, mehnat faoliyatining o’zgarishiga olib kеlishi barobarida
o‘simlik nomlarining shаkllаnishigа аsоs bo’lgаn.
Turkiy til sifatida yuritilgan o`zbek tili tarixan O`rta Osiyo xalqlari uchun
bir necha yil mobaynida fors (fors-tojik) tili bilan bir vaqtda iste`molda bo`ldi.
Uzoq vaqtli ma`lumot natijasida til omuxtalashishi sezilarli darajada har ikkala
til leksik qatlamiga ham ta`sir qildi. O`zbek tili leksik qatlamiga yangi so`zlar,
forsiy izofalar, iboralar, hattoki so`z yasovchi qo`shimchalar ham kirib keldi.
Bunday so`zlar avvalo manhum,keyinchalik ularning ko`pchiligi o`z qatlam
so`zlari kabi tilimizga moslashib, ajratib bo`lmas holatda o`rinlashdi. Turkiy va
forsiy tillarning bunday omuxtalashish jarayoni V asrdan X asrgacha sezilarli
darajada davom etdi. X asrdan boshlab asarlarning fors tilida yozilishi sezilarli
21

darajada susaydi. Somiy tillar orasiga kiruvchi arab tili turkiy tillarga til oilalari
jihatidan uzoq hamda fonetik va grammatik jihatidan ancha murakkab
bo‘lganligi uchun turkiy qavm orasidan kam miqdordagi kishilargina bu tilda
mukammal asar yozish uchun jur’at qila olar edi. Ma’lum yillar davomida arab
tili bilan muttasil shug‘ullanib, arab davlatlarida yashab, bu tilni sinchiklab
o‘rgangan ijodkorlargina bu tilda mukammal asarlar yozishga kirishdilar. Misol
tariqasida qomusiy ijod sohibi, qomusiy orlim Mahmud Zamaxshariyning arab
tili grammatikasiga oid “Al- Mufassal” asarini yozishini va unga “Arablar va
g‘ayriarablar ustozi” sharafli nomning, unvonning berilishini fikrimiz dalili
sifatida keltirishimiz mumkin. VII-VIII asrda boshlangan arab istilosidan so`ng
islom madaniyati ta`siri bilan birga leksikamizga, avvalo, diniy-ma`rifiy
tushunchalar, keyinchalik esa keng qamrovli arabcha so`zlar qatlami kirib keldi.
Aholining islom diniga katta e`tibor qaratishi, arab tiliga bo`lgan ishtiyoq va
qiziqish natijasida xalqimiz orasida arab tili ilm-ma`rifat tili darajasiga
ko`tarildi. Natijada arab tili o`z davrida islom madaniyatiga asoslangan xalqlar
uchun ilm-fan tili – baynalmilal til vazifasini bajardi. Bir tildan boshqa tilga,
jumladan, boshqa tillardan o‘zbek tiliga so‘z o‘zlashishi yozma yoki og‘zaki
nutq orqali bo‘ladi. Masalan, arabcha o‘zlashmalarning ko‘pchilik qismi yozma
manbalar orqali o‘tgan. Tojikcha so‘zlarning o‘zlashishida esa og‘zaki nutq ham
muhim rol o‘ynagan.
Fors tilining xalqimiz hayotida o‘z mavqeyini yo‘qota borishi O‘rta
Osiyoda Uyg‘onish (renesans) davrining buyuk vakili Alisher Navoiy
davrigacha davom etdi. Shundan keyingi davrdagi devon va asarlarning forscha
yaratilishi adiblarimizning zullisonaynlik mahoratini ko‘rsatish maqsadida
bo‘ldi. Buning muhim tomoni shundaki, tilimizning shunday ko‘p yillik
omuxtalashish jarayonida ham leksik qatlamining katta qismi o‘z til so‘zlari
hisobiga saqlab qolgani quvonarli hodisadir. Zeroki, leksikamizdagi o‘zlashma
so‘zlar hisobi hozirgi davr fors tili leksikasiga qiyoslanadigan bo‘lsa (ayrim
mutaxassislarning ta’kidlashicha, bu til leksik qatlamining 65 % ini arabcha
so‘zlar tashkil etadi), yuqoridagi holat nechog‘lik ahamiyatga ega ekanligini va
bugungi kunda fors millati uchun til sofligini saqlash davlat ahamiyatidagi
masala sifatida turgani ma’lum bo‘ladi.Markaziy Osiyodagi turli tarixiy va ijtimoiy-siyosiy jarayonlar,
xususan, arablar, mo’g’ullar va ruslar istilosi, qardosh qozoq, qirg’iz,
22

turkman, tojik xalqlari bilan qo’shnichilik munosabatlari ham o’zbek tili
taraqqiyotiga jiddiy ta’sir o’tkazgan, bunda ayniqsa, turkiy-arab, o’zbek-
arab, o’zbek-tojik, o’zbek-qozoq, o’zbek-qirg’iz va o’zbek-turkman
billingvizmi kabi omillarning roli katta bo’lgan. Ana shu tarixiy
jarayonlar nuqtai nazaridan qaralganda, o’zbek tilidagi o‘simlik
nomlarini quyidagi qatlamlarga bo’lib o’rganish mumkin:
1. Umumturkiy tildagi o‘simlik nomlari;
2. Fors-tojik tilidan o’zlashgan o‘simlik nomlari;
3. Arab tilidan o’zlashgan fitonimlar.
4. Rus tili va rus tili orqali boshqa g’arb tillaridan o’zlashgan
o‘simlik nomlari. XIX-XX asrlarda jamiyat hayotida boshlamgan tarixiy o`zgarishlar tilda
ham o`z aksini topa boshladi. Bu davr so`zlarning o`zlashish va so`zlarning
iste`moldan chiqib ketish jarayoning tezlashgan davri bo`ldi. XX asrda
maktablar tashkil etilishi, ommaviy savod chiqarish, gazeta jurnallarning chop
etilishi bu jarayonni yanada tezlashtirib yubordi. Bu davrning muhim hususiyati
shundaki, tilimizga nafaqat ruscha so`zlar, balki ko`plab inglizcha, xitoycha,
fransuzcha, ispancha kabi tillardan so`zlar rus tili orqali kirib kelgan bo`lsa,
leksikamizdagi ko`p miqdordagi forscha-arabcha so`zlar nofaol so`zlarga
aylandi yoki iste`moldan chiqib ketdi.
Umumturkiy tildagi o‘simlik nomlari. Bu fitonimlar eng qadimgi
davrlardan hozirgi kungacha qo’llanilib kelmoqda: sachratqi, maymunjon ,
yulg’un, kurak , shuvoq , qizilcha , qulmoq , qichitqi , yetmak, mavrak ,
marmarak , zupturum, isiriq , semizo‘t (semizak), temirtikan , otquloq kabi.
SACHRATQI – o‘simlik nomi. Bu fitonim nomi XIII-XIV asrga
taalluqli muallifi noma’lum “Attuhfatuz zakiyatu fillug’atit turkiya” asarida
sachratqi shaklida berilgan.
Sachratqi - so’zining etimologiyasi to’g’risida E.V.Sevortyan
umumturkiy narsa nomi yasovshi –qi affiksining sachra, sachrat
– asosiga qo’shilishi, ya’ni sachra, sachrat, sachratqi va natijada har xil
23

fonetik ko’rinishlarga ega bo’lgan asosiy ma’nosi sachratqi kelib
chiqqan, deb tushuntiradi9
.
Qоrаqаlpоg’istоn o’zbеklаri hududdа qоrаqаlpоq, qоzоq, turkmаn
хаlqlаri vаkillаri bilаn yonmа-yon qo’shni bo’lib yashаshаdi. Bu esа
mаzkur hududdаgi o’zbеklаr tiligа turkiy хаlq tillаrining tа’siri kаttа
bo’lishigа оlib kеlаdi.
Qoraqalpog’iston hududi o’zbek shevalarida semizo‘t fitonim
hisoblanib, ular hududda yashovchi qoraqalpoq, qozoq va turkman tillarida
ham ayrim fonetik o’zgarishlar bilan uchraydi. Masalan, semizak kabi.

2 . Fоrs-tоjik tilidаn o’zlаshgаn fitonimlar. O’zbеk vа tоjik хаlqlаri
qаdimdаn bir hududdа (yoki qo’shni), bir хil ijtimоiy tuzumdа yashаb kеlgаn
vа mаdаniy, sаvdо-sоtiq munоsаbаtlаrdа bo’lgаn. Bu ijtimоiy оmillаr hudud
хаlqi tiligа o’z tа’sirini o’tkаzmаsdаn qоlmаydi. Bundаn tаshqаri, fоrs-tоjik
tillаridаgi so’zlаrning o’zbеk tiligа o’zlаshtirilishidа quyidаgi оmillаrning
аlоhidа o’rni bоr:
1. O’zbеk-tоjik vа tоjik-o’zbеk ikki tilliligining kеng tаrqаlgаnligi;
2. Tоjik vа fоrs tillаridа ijоd qilish аn’аnаlаrining uzоq yillаr dаvоm
etgаnligi;
3. Аdаbiyot, sаn’аt, mаdаniyat, urf-оdаtlаrdаgi mushtаrаklik vа
bоshqаlаr.
Bunday omillar o‘simlik nomlarining tarkibida ham o’z aksini topgan.
O’rganilayotgan hudud shevalarida ham fors-tojik tilidan fitonimlar
uchraydi. Masalan, sebargi, tuxumak , olcha , suman, sedana, zira, atirgul ,
bangidevona , gulxayri kabi.
3. Аrаb tilidаn o’zlаshgаn o‘simlik nоmlаri. Аrаb tilidаn so’zlаrning
o’zlаshtirilishi VIII аsrdаn bоshlаnib, IX-X аsrlаrdа аnchа fаоllаshgаn. Аrаb
tilidаn so’z o’zlashtirilishiga quyidagi omillar sabab bo’lgan: a) arablar
istilosi; b) islom dinining keng tarqalganligi; v) arab yozuvining qo’llanila
boshlaganligi; g) madrasalarda arab tilining o’qitilishi; d) turkiy-arab ikki
9
Sеvоrtyan E.V. Etimоlоgishеskiy slоvаr tyurkskiх yazїkоv. Т. I. М.: Nаukа, 1977. S. 24.
24

tilliligining tarkib topganligi; e) olimu fuzalolarning arab tilida ijod qilganligi
va boshqalar.
O’zbek tiliga arab so’zlari shunchalik singib ketganki, hozirgi davrda
arab so’zlarining o’zbekcha yoki arabcha ekanligini ajratish qiyin bo’lib
qoladi. Bu holat fitonimlarda ham o’z aksini topadi. Bunday nomlarga:
zanjabil, za’faron, zaqqum, na’matak , sano kabilarni kiritish mumkin.
4. Rus tili va rus tili orqali g’arb tillaridan o’zlashgan o‘simlik
nomlari. O’zbek tiliga rus tilidan so’z o’zlashtirilishiga ko’proq quyidagi
omillar sabab bo’lgan: a) Chor Rossiyasining imperialistik siyosati; b) Sovet
imperiyasida rus tilining millatlararo til mavqeiga ega bo’lishi; v) o’zbek-rus
ikki tilliligining tarkib topishi; g) matbuot, radio, televideniyeda rus tiliga
keng o’rin berilishi va boshqalar.
Bunday omillar fitonimlarda ham o’z aksini topgan. Rus tili va rus tili
orqali g’arb tillaridan o’zlashgan o‘simlik nomlari o’rganilayotgan hududda
ancha keng tarqalgan.
Jumladan, rus tilidagi katarantus so’zi o’zbek tilida hamishabahor, iris
– gulsapsar, imbir - zanjabil, malina – xo‘jag‘at, podorojnik – zupturum,
baqayaproq ; pion – sallagul, kalendula – tirnoqgul, oblepixa – chakanda,
jirg‘anoq; sosna – qarag‘ay, shafran – za’faron, shavel – otquloq, xren –
yerqalampir kabi nomlar bilan uchraydi.
Rus tilidan o’zlashgan o‘simlik nomlariga: kaktus, malina, lavanda,
dafna, jenshen, smorodina, geran, aloe, astra, cherkez , efedra kabilar kiradi.
O‘simlik nomlari orasida umumturkiy, arab, fors-tojik, rus tili va rus
tili orqali boshqa g’arb tillardan o’zlashgan nomlardan tashqari, ularning
bo’laklaridan biri yoki yasovchisi boshqa-boshqa tillar materiallari bo’lgan
nomlar ham anchagina qismni tashkil qiladi. Ularning tuzilishi quyidagi
qatlamlardan iborat: limono‘t (ruscha+umumturkiy), tirnoqgul
(o‘zbekcha+forscha).
Shuningdek, o’rganilayotgan hudud o’zbek shevalarida astira, alloyi ,
so’zlarida tovush orttirillishini kuzatamiz. Bunday hodisa tilshunoslikda
epiteza deyiladi.
25

Shuni ham qayd qilish kerakki, o‘simlik nomlarida ikki holat ko’zga
tashlanadi. Birinchisi shuki, eng qadimgi davrlardan buyon qo’llanilib
kelayotgan va hozir ham amalda bo’lgan o‘simlik nomlari o’zbek tilida
umumturkiy, arab, fors-tojik tillari asosida hosil qilingan va ular qo’llanishda
davom qilib kelmoqda. Ikkinchidan, nisbatan keyin paydo bo’lgan, rus tilidan
va rus tili orqali boshqa tillardan o’zlashgan o‘simlik nomlari og’zaki nutqda
rus tilidagi variantlari asosida qo’llanilmoqda, ba’zan ular yozma nutqda,
matbuot sahifalarida yarim kalka asosida tarjima qilinib ishlatilmoqda. Bu
ham mazkur nomlarni o’zbek tili negizida hosil qilishga bo’lgan urinishning
bir ko’rinishidir.
Bunday fitonimlar o’zbek tili qonun-qoidalariga fonetik va grammatik
jihatdan o’zlashib, o’zbek tilining o’z so’zlari kabi taassurot qoldiradi.
Ularning kelib chiqish ildizlarini bilish uchun maxsus etimologik izlanishlar
olib borishga to’g’ri keladi. Xalq esa, bu so’zlarni aniq tushunadi va ularni
o’zlarining til aloqalarida faol qo’llaydi.
BОB BO’YICHА ХULОSА
O‘zbek tili leksikasi, ya’ni lug‘at boyligi doimo taraqqiyotda bo‘lib, u
ijtimoiy, iqtisodiy-siyosiy o‘zgarishlar natijasida rivojlanadi va taraqqiy etadi.
Ana shu o‘zgarish va taraqqiyot natijasi o‘laroq tilimizning leksik qatlami
26

yangi birliklar bilan boyib boradi. Shu jihatdan o‘simlik nomlari ham bundan
mustasno emas.
O‘simlik nomlari qadimgi davrlardan boshlab hozirgacha qo‘llanilib
kelinmoqda. O‘zbek tilida o‘simlik nomlarini fitonimlar deyiladi. “ Fitonim”
so‘zi lotinchadan “fitos”- “o‘simlik”, “onuma” – “nom” degan ma’nolarni
bildiradi. O‘simlik nomlarining qo’llanish davrlarini aniqlashga xizmat
qiladigan yozma yodgorliklar jumlasiga eng avvalo, Beruniyning “Kitob
as-Saydana fi-t tibb” asari asari kiradi.

Mahmud Koshg’ariyning “Devou lug‘otit turk”, muallifi
noma’lum “Attuhfatuz zakiyatu fillug’atit turkiya” (XIII-XIV), Navoiy
asarlari lug’atlari, Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”,
Muhammad Yoqub Chingiyning «Kelurnoma» kabi asarlari ham biz
o’rganayotgan o‘simlik nomlarining negizini, leksik qatlamlarini
aniqlashga yordam beradi.
O’zbek tilidagi o‘simlik nomlarini quyidagi qatlamlarga bo’lib
o’rganildi:
1. Umumturkiy tildagi o‘simlik nomlari;
2. Fors-tojik tilidan o’zlashgan o‘simlik nomlari;
3. Arab tilidan o’zlashgan fitonimlar.
4. Rus tili va rus tili orqali boshqa g’arb tillaridan o’zlashgan
o‘simlik nomlari.
IKKINCHI BOB
O‘SIMLIK NOMLARINING LEKSIK-SEMANTIK
XUSUSIYATLARI
27

2.1. Dorivor o’simliklarning nomlari
Tilshunoslikning nazariy va amaliy masalalari bilan shug’ullanuvchi
barcha olimlar tilning insoniyat tajribalari va bilimlarini to’plab keyingi
avlodlarga yetkazuvchi vazifasini bajarishini (uning akumulyativ
funksiyasini)inkor qilmaydi. Chunki til qadimgi davrlardan hozirgacha
insoniyatning doimiy hamrohi, uning barcha taraqqiyot bosqishlarida
yagona hamkori va ijtimoiy hayotining ochiqdan-ochiq ishonchli guvohidir.
Bu holat tilda inson hayotining barcha ikir-chikirlari oynada aks etganidek,
aks etishini tasdiqlovchi dalillardan biridir. Ayniqsa, bu inson turmushining
ma’lum hayotiy tarmoqlari hisoblangan sohalar leksikasida yorqin ko’zga
tashlanadi.
O’zbek tilshunosligida tarmoqlar terminologiyasini o’rganish
bo’yicha yetarli tajribalar to’plangan, qator sohalar terminlari ilmiy tahlildan
o’tkazilgan va ularning o’zbek adabiy tilidagi o’rni, mavqei tasvirlab
berilgan. Ammo mazkur sohadagi barcha tadqiqotlar poyoniga yetgan,
unga xos barcha muammolar to’la o’z yechimini topgan degan xulosaga
olib kelmaydi. Ayniqsa, sohaviy leksikaning har xil hududlardagi
ko’rinishlari, xarakteri, ularning turli tillar ta’siridagi holati masalasi hali
ham o’z yechimini kutayotgan ilmiy tadqiqotlar olib borish mumkin bo’lgan
katta masalalardan biridir.
Tilning lug’at boyligini tizim (sistema) sifatida o’rganishda
leksemalarning gipo-giperonomik munosabatlariga tayanish muhim
ahamiyatga ega: u tabiat va jamiyatdagi narsa-predmetlarning, voqea-
hodisalarning tildagi nomlari bo’lgan leksemalarning ma’nolarini va shu
ma’nolar orqali borliqdagi narsa-hodisalarning o’zlari haqidagi tushuncha-
tasavvurlarni umumlashtirish va farqlash imkonini beradi.
Shu bois, o’zbek tilidagi o‘simlik nomlarini ham tizim
(sistema) sifatida tadqiq etish maqsadga muvofiqdir va ularni quyidagi
leksik-semantik guruhlarga bo’lib o’rgandik:
a) daraxtsimon;
b) butasimon;28

d) yarimbutasimon;
e) o’tsimon.
Bu guruhlar o’z ichida yana kichik guruhlarga bo’linadi va ular o‘simlik
nomlarining turlarini bildiradi. Anjir - bo’yi 8 metrgacha yetadigan mevali daraxt. Uning bargi
yirik, umumiy ko’rinishi dumaloq tuxumsimon, uch – besh bo’lakli , uzun
bandi bilan poyada ketma – ket o’rnashgan .Gullari mayda, mevasi
noksimon yoki yassi, to’q qizil, sariq rangli, sershira mevadir.
Xalq tibbiyotida anjirning mevasi balg’am ko’chiruvchi va
yo’tal qoldiruvchi dori sifatida ishlatiladi. Shuningdek, dokani mevaning
issiq damlamasida namlab, yaraga qo’yilad, tomoqni chayish uchun
ishlatiladi.
Anjabor - bo’yi 15- 60 sm ga yetadigan , poyasi bir nechta
tik o’suvchi, bargi yirik tishsimon qirrali, bandsiz poyasi bilan shoxlarida
ketma-ket o’rnashgan ko’p yillik o’t o‘simlik . Uni yana “ yorongul “ ,
“tepalik yoronguli” nomlari bilan ham atalib kelinadi.
Tabobatda uning ildizidan qaynatma tayyorlab, oshqozon
kasalliklarida, ich ketganida, qon ketishini to’xtatishda, revmatizm
kasalligida, suyak singanida va turli matolarni bo’yashda ishlatiladi.
Afsonak - poyasi kam shoxli, bo’yi 20-50 sm ga yetadigan,
panjasimon uch bargdan iborat, gullari sariq rangli dukkakdoshlarga
o’xshash, dukkak mevali ko’p yillik o’t o’simlik. Afsonak yana “ termopsis ”
nomi bilan ham atalib kelinadi.
Tibbiyotda afsonakning damlamasidan ko’p kasalliklarni davolashda
foydalaniladi. Afsonakning shifobaxshligi shundaki , u shamollash , gripp ,
bronxit , bosh og’rig’I va boshqa kasalliklarni davolashda ishlatiladi.
Achchiqmiya - ko’p yillik , oq – yashil rangli , bo’yi 30 -70 sm asos
qismdan boshlab shoxlangan o’simlik hisoblanadi. Bargi toq patli, gullari
och sarg’ish rangli, mevasi qo’ng’ir rangli , to’ng’achasimon shaklda va
pishgan vaqtda ochilmaydigan yo’g’on dukkakli o’simlik. Achchiqmiya
29

xalq tilida “ eshakmiya”, “ talxak “ , “ yo’g’on mevali achchiqmiya “ kabi
nomlar bilan atalib kelinadi.
Achchiqmiyaning yanchilgan urug’i xalq tibbiyotida ishtaha ochiladigan
dori sifatida foydalaniladi. Shuningdek , achchiqmiya gush va teri
kasalliklarini davolashda ham foydalaniladi.
Bozulbang – bo’yi 30 -40 sm ga yetadigan , poyasi tik o’suvchi , to’rt
qirrali , shoxlangan yoki shoxlanmagan. Barglari uch – besh bo’lakka
bo’lingan, poyasiga qarama –qarshi joylashgan. Gullari poyasining yuqori
qismida joylashgan , mevasi esa to’rtta yong’oqchadan iborat. Bozulbangni
yana “gangituvchi bozulbang “ nomi bilan ham atashadi.
Tabobatda undan burundan , bavosildan qon ketganda to’xtatuvchi ,
yaxshi tinchlantiruvchi vosita sifatida foydalanib kelishadi.
Dalachoy – dalachoylar oilasiga mansub bo’lgan ko’p yillik o’t
o’simlik bo’lib , poyasi bitta yoki bir nechta bo’lib tik o’suvchi , bo’yi 20 –
75 sm ga yetadigan , yuqori qismi shoxlangan , silliq , ikki qirrali . Barglari
cho’ziq tuxumsimon bo’lib , poya va shoxlarida bandsiz qarama –qarshi
joylashgan . Mevasi uch xonali bo’lib , ko’p urug’li ko’sakcha sanaladi .
Bu o’simlikni yana “qizil poycha” , “oddiy dalachoy “ nomlari bilan atab
ham kelishadi.
Dalachoydan tabobatda ich ketishida , oshqozon - ichak kasalliklarining
yallig’lanishida , jigar va qovug’ kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Shuningdek , u qon to’xtatish , gijja haydashda tavsiya etiladi. Undan
qilingan damlama og’riq qoldiruvchi , tinchlantiruvchi , bosh og’rig’ini
qoldiruvchi va bod kasalligida yaxshi natija beradi.
Yerqalampir - karamdoshlar oilasiga mansub , ko’p yillik o’t
o’simlik. Ildizi yo’g’on , etli , shoxlangan va oqish bo’lib , poyasi bitta
yoki bir nechta , tik o’suvchi . Bo’yi 50 – 150 sm ga yetadigan , mevasi
ikki xonali qo’zoq . Uni “xren “ , “oddiy yerqalampir “ nomlari bilan ham
attashadi.
Tabobatda yerqalampirdan singa kasalini davolashda, ishtahani
ochishda, balg’am ko’chirishda , og’iz va tomoq yallig’lanishida, o’griq
qoldirishda ishlatiladi.
30

Yetmak - chinniguldoshlar oilasiga mansub bo’lgan , ko’p yillik o’t
o’simlik. Bo’yi 50-80 sm bo’lib , ildizi yer ostida chuqur joylashgan . Poyasi
bir nechta, tik o’suvchi, qizg’ish yoki oqish rangli , yuqori qismidan
shoxlangan. Bargi chiziqsimon bo’lib poyasiga qarama –qarshi joylashgan .
Gullari oq , pushti rangda bo’lib, to’pgulga joylashgan . Uning mevasi esa
sharsimon ko’sakcha shaklida. Yetmak so’zlashuv tilida “gifsofilsimon
bo’ritikanak “ , “bo’ritikanak“, “beh “ va “yersovun “ nomlari bilan ham
atalib kelinadi.
Kasalligida balg’am ko’chiruvchi , turli xil yaralarni ustiga
qo’yuvchi malham sifatida foydalaniladi.
Jag’ - jag’ – bo’yi 20-40 smga yetadigan bir yillik o’t o’simlik
bo’lib , ildizoldi barglari bandli , cho’ziq . Poyadagi barglari tekis qirrali
bo’lib , bandsiz ketma-ket joylashgan .Uning gullari mayda , oqish rangli va
to’rt bo’lakli shingilga to’plangan. Mevasi teskari uchburchaksimon –
yurakcha shaklda joylashgan . Jag’ –jag’ni xalq shevalarida “ochambiti “ ,
“oddiy jag’ – jag’ “ nomlari bilan atab kelishadi.
Xalq tabobatida jag’- jag’ning damlamasidan qon to’xtatuvchi,
siydik haydovchi vosita sifatida foydalanib kelinadi. Undan tashqari jag’-
jag’ning damlamasidan oshqozon yallig’lanishida , bavosil kasalligida ,
ichburug’ kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Jumrut - bo’yi 3-8 metr bo’lib , shoxlarining uchi tikanli . Uning
barglari oddiy , ellipsimon bo’lib , o’tkir uchli , qirrali , bandi bilan qarama-
qarshi joylashgan. Gullari mayda , yashil rangli bo’lib , yarim soyabon gul
to’plamini hosil qiladi.Jumrut so’zlashuv tilida “itjumrut”, “tog’ jumrut”
nomlari bilan ham ataladi.
Jumrut tabobatda surgi vositasi sifatida foydalanib kelinadi.
Zubturum – zubturumdoshlar oilasiga mansub bo’lib, ko’p yillik
poyasiz o’t o’simlik. Barglari uzun bandli keng tuxumsimon keng tekis qirrali.
Uning uzunligi 6 -21 sm, kengligi 4-14sm atrofida bo’ladi. Gullari mayda
ko’rimsiz boshoqsimon tub gulagga joylashgan. Mevasi ko’p urug’li
tuxumsimon ko’sakcha shaklida . Zubturum xalq so’zlashuv tilida
“bargizub” ,”katta zubturum” nomlari bilan atalib kelinadi.
31

Zubturumdan xalq tibbiyotida ko’kyo’tal, sil, nefrit kasalliklarini
davolashda, tinchlantiruvchi , qon bosimini pasaytirishda va uyqusizlikni
davolovchi vosita sifatida ishlatiladi.
Isparak – ayiqtovonlilar oilasiga mansub bo’lgan , ko’p yillik o’t
o’simlik. Poyasi tik o’suvchi , shoxlangan yoki shoxlanmagan. Balandligi 70
smgacha bo’ladi, barglari beshta qismga bo’lingan, uzun va qisqa bandi
yordamida poya va shoxlarida ketma-ket joylashgan . Poya va shoxlari
ichida sariq gullari ko’k gulli g’ovaksimon shingilga to’plangan . Mevasi
uch qirrali bargcha bo’lib , may -iyun oylarida gullab, iyun oyida mevasi
yetiladi . O’simlikning hamma qismi zaxarli hisoblanadi. Uning “ baland
isparak “ , “ chalkash isparak “, “yumaloqbarg isparak “ kabi turlari
mavjud.
Xalq tabobatida isparakning qaynatmasidan bezgak , gripp ,
ko’kyo’tal kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Kendir – kendirdoshlar oilasiga mansub bo’lib , bo’yi 100 -150
sm bo’lib , ko’p yillik o’t o’simlikdir . Poyasi tik o’suvchi , yashil va to’q
qizil rangli bo’ladi. Barglari nishtarsimon yoki cho’ziq tuxumsimon , o’tkir
uchli , tekis qirrali bo’lib , poyasi va shoxlari qisqa band bilan qarama –
qarshi o’rnashgan . Kendir pishgan vaqtda mevasidan bargcha ochiladi, iyun
–avgust oylarida gullaydi , mevasi sentabr- oktabr oylarida pishadi. Kendir
xalq so’zlashuv tilida “kandir “ ,”nashasimon kendir “ nomlari bilan ataladi.
Kendir xalq tabobatida yurak kasalliklarida keng ishlatiladi, ammo
davolanish shifokor nazorati ostida foydalaniladi .
Maymunjon - ra’no guldoshlar oilasiga kiruvchi o’simlik bo’lib ,
bir yillik poyasi yoysimon qayrilib o’sadi . Poyalari silindirsimon tikonli
shoxlangan bo’lib , uzunligi 60- 150 sm ga yetadi. Barglari uch qismli,
murakkab bo’lib , poyasi va bandi uzun , shoxlarida ketma- ket joylashgan .
Uning gullari qalqonsimon oq rangli va besh bo’lakli, mevasi danagi
ko’p , ho’l meva hisoblanadi . Maymunjon xalq so’zlashuv tilida “
parmanchak “ , “zangori maymunjon “ nomlari bilan yuritiladi.
Xalq tabobatida maymunjonning damlamasidan qon ketish ,
shamollash va har xil teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Maymunjonning bargi o’t , ter haydovchi vosita sifatida ham keng
32

foydalaniladi. Shuningdek , undan og’iz va tomoq yallig’lanish holatlarida
chayilsa , yallig’lanishga qarshi ta’sir qiladi.
Toron – torondoshlar oilasiga mansub bo’lib , ko’p yillik o’t
o’simlik. Toronning bo’yi 30- 100 smga yetadigan , poyasi tik o’suvchi, bitta
yoki bir nechta bo’g’imli, shoxlanmagan . Barglari poyasiga ketma- ket
o’rnashgan , gullari mayda ,pushti rangli bo’lib , silindirsimon boshoqqa
joylashgan. Uning mevasi uch qirrali , yaltiroq yong’oqcha shaklga ega.
Toronni so’zlashuv tilida “ ilonsimon toron”, “yerqo’noq “, “achchiq toron “,
“suv qalampiri “, “suvzamchi” , ‘kelin tili”, ‘shaftoli barg toron” ,” qush
toron“, ” qizil tasma” ,” chumchuq tili “ nomlari bilan atab kelishadi .
Toron xalq tabobatida oshqozon va ichak yallig’langanda ,
ichdan qon ketganda bavosil kasalligida, surgi sifatida, surunkali gastrit,
singa kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Chakamug’ - bo’yi 20 -80 smga yetadigan , poyasi tik o’suvchi,
yuqori qismi shoxlangan, ko’p yillik o’simlik. Barglari bandsiz poyasidagi
shoxlarga to’p –to’p bo’lib joylashgan. Gullari sariq rangli, mayda bo’lib ,
yarim soyabonlardan tashkil topgan ro’vakka joylashgan. Uning mevasi
ikkita yong’oqchadan iborat. Chakamug’ yana “Pomir – Oloy chakamug’i”,
“qumrio’t” , “ilashuvchi chakamug’” nomlari bilan ham yuritiladi.
Xalq tabobatida chakamug’ buyrak va siydik yo’llarini
davolovchi, yaralarni davolashda ishlatiladi.
Chakonda – jiydadoshlar oilasiga mansub bo’lib , bo’yi 4- 6
metrga yetadigan o’simlik. Bargi oddiy , chiziqsimon , tekis qirrali, yashil
bo’lib , bandi bilan poyasiga ketma -ket joylashgan . Chakondaning
gullari bir jinsli , ko’rimsiz , mayda, kalta boshoqchaga to’plangan. Mevasi
dumaloq , to’q sariq yoki qizg’ish rangli , danakli, sersuv meva hisoblanadi .
Uni so’zlashuv tilida “chirqanoq “ , “jumrutsimon chakonda” nomlari bilan
ham ataladi .yaralarni tuzatishda , singa kasalliklarini davolashda
ishlatiladi.Shuningdek , chakonda revmatizm kasalligida og’rigan joylarga
surtilganda , og’riq qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Chitrang’i - karamdoshlar oilasiga mansub bo’lgan , zaxarli o’t
o’simlik. Chitrang’ining poyalari bitta yoki bir nechta bo’lib , tik o’suvchi
o’simlik hisoblanadi . Ildizoldi barglari uzun , siyrak tishsimon qirrali,
33

bandlari poyasiga ketma – ket joylashgan . Mayda , sariq rangli gullari
shingilga to’plangan. Chitrang’ining mevasi ko’p urug’li, to’rt qirrali
qo’zoq shaklda. Chitrang’i xalq so’zlashuv tilida
“erizimum “ , “shabbo’y chitrang’I” kabi atamlar bilan ham yuritilib
kelinadi.
Chitrang’i - tibbiyotda yurak xastaliklari kasalliklarida , yurak
faoliyatini yaxshilashda , yurak urishini biroz qisqartirishda , qon tomirlarini
kengaytirishda , badandagi shishlarni kamaytirishda va boshqa kaslliklarni
davolashda ishlatiladi.
2.2. O’simlik nomlarining leksik xususiyatlari
O‘simliklar olamining sistemasini tuzish, o‘simliklarning shakl
tuzilishiga ko‘ra, ma’lum guruhlarga ajratish va bir-biridan farq qilish
maqsadida ularga nom berish bo‘lsa, hozirgi kunga kelib bu vazifa yanada
murakkablashgan.
Hozirgi kun talabiga muvofiq keladigan o‘simliklar olamining
sistemasida har bir tur, turkum, oila va boshqa oliy tabaqadagi birliklarning har
birini, filogenetik sistemada o‘z o‘rni bo‘lmog‘i lozim.
Hozirgi kunda yer yuzida tarqalgan o‘simliklarni birliklari sifatida 23
umumiy (taksonomik) birlik qabul qilingan. Xususan: Gegnum vegetabile-
buning so‘zma-so‘z tarjimasi o‘simliklar olami; Devisio-bo‘lim; Subdevisio -
kenja bo‘lim; Klassus - sinf; Subklassus - kenja sinf; Ordo - qabila; Subordo -
kenja qabila; Familia - oila; Subfamilia - kenja oila; Subgenus - kenja turkum;
Species - tur; Subspecies - kenja tur; Varietales - variatsiya; Subvarietas - kenja
variatsiya; Forma - (forma) shakl va boshqalar.
O‘simliklar sistemasidagi taksonomik birliklarning asosiylari bo‘lim, sinf,
qabila, oila, turkum, tur bo‘lib, har bir o‘simlik turi shu taksonomik birliklarga
tobe (mansub) hisoblanadi. O‘simliklar olamining eng kichik va asosiy
taksonomik birligi tur hisoblanadi.
34

O‘simlik turlarining nomi xalqaro lotin tilida beriladi. Masalan: Ordo
Rosales - ra’nogulilar qabilasi, familia Rosaceas - ra’noguldoshlar oilasi, genus-
Rosa - turkum na’matak, species Ros acanina - tur -itburun va xokazo.
Bu qoidadan qadimda qabul qilingan va fanda to‘liq tan olingan
Angiospezmaye bo‘limi (yopiq urug‘lilarga taalluqli), Zaminea (javdorlar),
Camposita (murakkab gullilar), Legumiosae (dukkaklilar) singari undan ortiq
o‘simlik oilalari istesno.
Yuksak o‘simliklarni nomlashning xalqaro kodeksiga keyingi yillarda
ma’lum o‘zgarishlar va qo‘shimchalar kiritildi. O‘simlik birliklarning (xususan
oilalarning) bu yangi nomlari Toxtadjyanning “Gulli o‘simliklarning sitemasi va
filogeniyasi” (1966) deb nomlangan kitobida birinchi o‘rinda qo‘yilib, ularning
eski nomlari esa sinonim sifatida kursatilgan. Englerning sistemasida xususan
uning “Syllabis” deb nomlangan kitobining ikkinchi jiltida eski nomlar asosiy,
yangi berilgan nomlar esa sinonim sifatida beriladi.
O’zbekiston respublikasi Fanlar Akademiyasining botanika instituti ilmiy
xodimlari tomonidan yaratilgan kup jildli “O‘rta Osiyo o‘simliklarining
aniqlagichi” Engler sistemasi asosida tuzilgan. Hozirgi kunga kadar yuksak
o‘simliklarning kategoriyalarini nomlash ma’lum bir tartibga kirgan emas. Shu
sababli o‘simliklar olamini eng oliy toksanomik birligi bo‘lgan bo‘lim oxiri
simonlar (lotincha - Rhyta), sinf-namolar (lotin- psida), qabila - kabilar (lotin -
ales); gulli o‘simliklarning xamma oilalari -doshlar qo‘shimchasi bilan tugashini
e’tiborga olib yozish maksadga muvofik.
Barcha takson va o‘simliklarning nomlari, bo‘limdan boshlab turkumga
qadar lotin tilida atoqli ot xisoblanadi va bosh xarf bilan yozilib, turkumlarning
tur nomi esa birlikda ifodalanadi. Masalan, klassus Hepaticeae - sinf jigarsimon
moxlar sinfi, familia Ranunculacae - oila ayiqtovondoshlar, oilasi genus Rasa -
turkum itburun.
O‘zbek tilida ham o‘simlik toksonlarining belgilari yuqorida ko‘rsatilgan
tartibda bo‘lsa maqsadga muvofiq bo‘lur edi. O‘simlikning nomi yozilganda
uning ikkinchi kismi (tur nomi odatda lotin tilida, atoqli yoki turdosh ot
bo‘lishidan qat’iy nazar kichik xarf bilan yoziladi. Masalan, Triticum durum
Qattik bug‘doy, Tulipa qrleigi- Greygi tog‘ lolasi, Taraxacum koksaghiz – to0
sakkiz qoqisi. Misollardan ko‘rinib turibdiki, bu qoida o‘zbek tili qoidalariga
35

to‘g‘ri kelmaydi. O‘zbek tilida o‘simlik nomlari aytilganda uning nomi turkum
nomidan oldin turadi.
Masalan: Bibershtey lolasi-Tulipa Biebersteinia; Oq qayin, Betula alba -
qattiq bug‘doy, Triticum durum va xakozo. Agar lotin tilidan aynan tarjima
qilinsa, qayin oq, bug‘doy qattiq, lola birbeshtein bo‘ladi. Bu qoidaga mos
kelmaydi. Lekin lotin tilida o‘simlik nomlari yozilganda yukorida keltirilgan
qoidaga rioya qilmoq zarur bo‘ladi. Shunga kura, o‘simlik nomlari o‘zbek tiliga
tarjima qilinganda yoki uning tavsifi berilganda turkum nomi ham tur nomi xam
kichik harflar bilan yozilishi talabga muvofiq bo‘ladi.
O‘simliklar olamini turli-tumanligini o‘rganish, ularni bir-biridan tafovut
qilish va lotin nomi yonida o‘z turkiy nomlarini aniq belgilash va to‘liq
tavsifini berish, ayniқsa, 4200 dan ortiq o‘simlik turi o‘sadigan O‘zbekiston
Respublikasida nihoyatda muhim vazifalardan hisoblanadi.
Narsa va predmetlarning nomi ularni ifodalovchi shunchaki belgi emas.
Nominatsiya masalasi aniqlik, konkretlikni talab etadi. Narsa va hodisalarga
nom qо‘yish hodisasi dialektik qonuniyat bilan bevosita bog‘liq va
aloqador. Biror narsaga nom qо‘yish uchun oldin uni tasavvurimizda
jonlashtiramiz, ongimizda uning ramzi – obrazi namoyon bо‘ladi. Shu obrazning
tо‘liq yoki ma’lum bir jihatlarini ifodalay oladigan nom, predmet yoki
hodisaning atamasi yuzaga keladi.
O‘simliklarning nomi bajaradigan vazifasi va yashash muhitini o‘zida aks
ettiradigan tashqi tuzilishi, uning sistemadagi o‘rnini ifodalabgina qolmay, balki
tarixiy taraqqiyot davomida shakllanishi, o‘zgara borishi va rivojlanish
darajasini ham belgilaydi.
O‘simlik nomlarining leksik xususiyatlarini o‘rganish muhimdir.
Quyida ba’zi o‘simlik nomlarining leksik xususiyatlarni hamda har bir
tur, turkum, oila va boshqa oliy tabaqadagi birliklarning nomini, shuningdek,
ularni bir-biridan tafovut qilivchi o‘zbek, rus va lotin nomini aniq va to‘liq
tavsifini berishga harakat qilamiz.
Do‘lana - Боярышник (Grataegus L) - ra’noguldoshlar oilasiga mansub
daraxtsimon o‘simliklar turkumi.
36

Brokkoli - Брокколи (Brassisa сauliflora) - krestguldoshlar oilasiga
mansub bir yillik sabzavot o‘simligi, gulkaramning bir tur xili. Brokkolining
Italiya yashil karami, Sitsiliya karami degan navlari bo‘lib, dorivor o‘simlik
hisoblanadi.
Brusnika – Брусника (Vaссinum vitis Idaea) – brusnikdoshlar oilasiga
mansub doim yashil yarim buta. Mevasi dorivor hisoblanib, undan konditer
sanoatida ham foydalaniladi.
Vika – Вика (Visia L) – dukkakdoshlar oilasiga mansub, o‘tsimon
o‘simliklar turkumi.
Gulsapsar – Ирис (Iris L) – sapsarguldoshlar oilasiga mansub,
poyasiz, ko‘p yillik o‘simliklar turkumi. Uning German sapsarguli (Iris
germaniсa L) hamda bog‘ sapsarguli (Iris hbrida Hort) turlari bo‘lib, eng
chiroyli gullardan hisoblanadi. Uncha parvarish talab etilmasligi, beorligi va
juda ko‘p va rang-barang gullashi tufayli O‘zbekiston gulchiligida katta o‘rin
tutadi.
Petrushka – Петрушка (Petrocelinum sativum) - soyavonguldoshlar
oilasiga mansub, ikki yillik sabzavot o‘simligi. Xushbo‘y ildizi va barglari
ovqatga solinib, urug‘idan efir moyi olinadi. Barg petrushkasining faqat barglari
ovqatga ishlatiladi.
Semizo‘t - Портулак (Portulaсa L) – semizo‘tdoshlar oilasiga mansub
bir yillik o‘simliklar turkumi. O‘rta Osiyoda yovvoyi holda o‘sadigan (Rortulaсa
oleraсea L) semizo‘tining madaniy formalari sabzavot o‘simligi sifatida maxsus
ekiladi. Gulzorlarni bezash uchun ekiladigan manzarali semizo‘tlar ham bor.
Ulardan yirik gulla gulbeor (Rortulaсa grandiflora Hook) ni ko‘rsatish mumkin.
Lavlagi – Свекла (Beta L) – sho‘radoshlar oilasiga mansub, bir yillik
va ko‘p yillik o‘simliklar turkumi. Uning 10 yaqin turi bo‘lib, shulardan
madaniy lavlagining 4 xil turi mavjud. 1. Qand lavlagi. 2 . xashaki lavlagi. 3.
Xo‘raki yoki sabzavot lavlagi. 4. Barg lavlagi yoki Mangold. Bulardan qand
lavlani dorivor hisoblanib, ag‘amiyatliligi uchun ko‘proq ekiladi.
Qalg‘on - Калган, галгант (Alpinia offisanarum) – zanjabildoshlar
oilasiga mansub ko‘p yillik xushbo‘y o‘simlik. Ildizpoyasi meditsinada va oziq-
ovqat sanoatida ziravor sifatida ishlatiladi .
37

O‘zbek tilida o‘simlik nomlarinining leksik xususiyatlarni o‘rganish
jarayonida ular orasida omonimlik, sinonimlik hodisalari kuzatilganligini g‘am
ko‘rish mumkin.
SHO‘RA I [f. — sho‘r yer, zaxob yer] Tashlandiq yerlarda, ekin
maydonlarida g‘ovlab o‘sadigan, barglarining usti yaltiroq, osti kulrang yovvoyi
o‘t. Ariqning narigi yonida kakra, supurgi, sho‘ra, sassiq-kapa, yana
allaqanday yovvoyi o‘tlar g‘ovlab yotardi. A. Muxtor, Opa-singilar. Erta ba-
hor.. Yorqinoy ko‘k terib yuribdi. Qo‘lidagi sirlangan tog‘orani u yerdan bu
yerga surar, u yon-bu yoniga elanib, otquloq, ismaloq, jag‘-jag‘, momaqaymoq,
yalpiz, sho‘ra qidirardi. R. Rahmon, Mehr ko‘zda.
SHO‘RA II Tokning (uzumning) to‘pgu-li, g‘unchasi. Toklar sho‘ra
chiqarib qolibdi. mm Birinchi xomtokni tok novdalarida sho‘ra paydo bo‘lishiga
qarab, aprel oyining oxirida...o‘tkazish ma’qul. M. Sobirov, Xomtok.
O‘zbek tilida o‘simlik nomlarinining leksik xususiyatlarni o‘rganish
jarayonida, shuningdek, ma’no ko‘chishning metafora, metonimiya
ko‘rinishlari ham uchraydi.
Ma’lumki, so’zlarning tildagi ma’nosi ularning nutqdagi ma’nosidan farq
qilish mumkin. So’zlarning tildagi ma’nosi doimiy barqaror bo’lsa, nutqdagi
ma’nosi o’zgaruvchan beqaror bo’lib, mavzu bilan uzviy bog’langan bo’ladi.
Leksik ma’noni narsa va hodisalar munosabatiga ko’ra quyidagi turlarga ajratish
mumkin:
1.Atash ma’nosi. So’zlarning tildagi asosiy vazifasi narsa va hodisalarni
atashdir. Atash ma’nosi deganda leksik ma’noning ana shu vazifasi tushuniladi.
Atash ma’nosiga ega bo’lgan so’zlar eshitilganda, kishi ko’z o’ngida atalayotgan
narsa gavdalanadi: ayiq, fil, arslon va boshqalar.
2.Ko’rsatish ma’nosi . Hamma so’zlar ham atash ma’mosiga ega emas.
Ayrim so’zlar faqat narsa va hodisalarni ko’rsatishga xizmat qiladi, masalan,
o’zbek tilidagi u, bu, o’sha rus tilidagi etot, tot kabilar.
3.To’g’ri ma’no. Bu ma’no bevosita atalayotgan narsa va hodisani
bildiradi: tog’, daraxt, suv, tosh va boshqalar.
4.Ko’chma ma’no . Har qanday so’zning ma’nosi bir nechta kichik
ma’nolar (semalar)dan tashkil topadi. Masalan: tulki so’zi yovvoyi, yirtqich,
chiroyli, ayyor, sut emizuvchi va boshqa semalardan tashkil topgan. Ba’zan ana
38

shu ma’nolardan biri yetakchi qilib olinib, u shaxs yoki narsaga nisbatan ham
ishlatiladi. Masalan, odamga nisbatan u tulki deyilsa, bu odamning ayyorligi
nazarda tutiladi. Bu so’zni ko’chma ma’noda ishlatishdir.
Borliqdagi narsa-hodisa, belgi-xususiyat, harakat-holat nomlari ma’lum bir
asosga ko’ra boshqa narsa-hodisa, belgi-xususiyat, harakat-holat nomi sifatida
ham qo’llanadi. Bunday vaqtda bitta nom bir necha narsa-hodisa, belgi-
xususiyat, harakat-holatlarning nomi sifatida xizmat qiladi.
Bu hodisaning turi, miqdori haqidagi qarashlar har xil. Lekin ko’pchilik
tomonidan e’tirof etilgani nom ko’chishi asosida yangi ma’noning hosil
bo’lishidir. Nom ko’chishi asosida yangi ma’no hosil bo’lishi. Bu hodisa yangi
paydo bo’lgan yoki aslida bor bo’lgan narsa, belgi, harakat kabilarni tilda bor
bo’lgan so’zlar bilan atash. Metafora o’xshashlik asosidagi ko’chimdir.
Metafora umumfilologik hodisa bo’lganligi bois tilshunoslar va
adabiyotshunoslar e’tiborini o’ziga tortib keladi. Shuning uchun metafora hosil
bo’lishi va uning tabiatiga oid qarashlar ham xilma-xildir. Jumladan,
A.A.Potebnya: «Metafora qisqargan o’xshatishdir», − deb ta’rif beradi. O’zbek
tilshunosligida metafora leksik ma’no taraqqiyot yo’llaridan biri sifatida qaraladi
va ma’no ko’chishining o’xshashlikka asoslangan turi tarzida e’tirof etiladi.
Metafora haqidagi dastlabki ma’lumotlar R.Qo’ng’urov, M.Mirtojiyev,
M.Mukarramov, E.Qilichev kabi olimlarning ilmiy risolalarida uchraydi 10
.
Bundan tashqari, metaforaning lisoniy xususiyatlarini o’zida aks ettiruvchi
maqolalar e’lon qilingan 11
. Bularda metafora asosida nisbiy o’xshashlik
mavjudligi nazarda tutiladi. Tilshunoslar metaforalarni til va nutq hodisasi
sifatida lingvistik va badiiy metaforalarga bo’lib o’rganishda deyarli
hamfikrdirlar. Biroq badiiy metaforalarning tabiatini tadqiq etishda o’zaro farqli
xulosalarga keladilar. Jumladan, I.Qo’chqortoyev badiiy metaforalarni talqin
qilishda metaforaning lingvistik tabiatini chetlab o’tadi va nutq hodisasi sifatida
estetik vazifasi, obraz yaratish funksiyasini tahlil qiladi.
METAFORA (yunoncha metaphora – ko’chirish) bir predmet nomining
boshqa predmet nomiga ular o’rtasidagi ma’lum o’xshashlik asosida
10
Qo‘ng‘urov R. O‘zbek tilining tasviriy vositalari. – Toshkent: Fan, 1977. – B. 15-19; Mirtojiyev M.
Ko‘rsatilgan asar. – B. 51-75; Mukarramov M. O‘zbek tilida o‘xshatish. – Toshkent: Fan, 1976. – B. 11-15;
Qilichev E. Badiiy tasvirning leksik vositalari. – Toshkent: Fan, 1982. – B. 71-79.
11
Toxirov Z. Metafora leksema-sememasining pragmatik semasi // O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent,
1983. – №1 – B. 74-77; Qobuljonova G. Metafora – nominatsiyaning asosi sifatida // (An’anaviy Ayub
G‘ulomxonlik material-lari.) 2-chiqish. – Andijon, 1995. – B. 90-91.
39

ko’chishidir . Masalan, tandirning og’zi birikmasida og’iz so’zining ma’nosi
odam yoki hayvon og’ziga tashqi o’xshashligi asosida vujudga kelgan. Narsa va
hodisalar o’rtasidagi o’xshashlik turli asosda bo’lishi mumkin:
1. Ikki predmet o’rtasidagi shakliy o’xshashlik. Masalan, odam qulog’i va
qozon qulog’i;
2. Ikki predmet qayerda joylashishi bo’yicha o’xshashlik. Masalan, itning
dumi, samolyot dumi;
3. Odam ta’nasi a’zolariga – tish (arraning tishi), burun (choynakning
burni), og’iz (ko’chaning og’zi), bosh (suvning yoki ishning boshi) va hokazo;
4. Vazifaning o’xshashligiga (yashindek tez uchmoq);
5. Tovush o’xshashligiga (bo’ron uvullardi);
6. Turli taassurotlar o’xshashligiga (iliq tabassum, shirin uyqu, achchiq
gap).
Bazan so’z ifodalagan narsaning turli belgilari har xil narsalarning
xususiyatlariga o’xshash bo’lganligi sababli, ayni bir so’z bir qancha narsalar
ifodasi sifatida ishlatilishi mumkin. Bu jihatdan nemis tilidagi schlange so’zi
yuqoridagi fikrga misol bo’la oladi. Bu so’zning ma’nosi ilon demakdir. Hozirgi
zamon nemis tilida bu so’z quyidagi ma’nolarda ishlatiladi: badjahl, zahar,
rezina ichak (shlang) 12
.
O‘simlik nomlarida ham metafora usuli asosida ma’no ko’chishi juda ko‘p
holatlarda kuzatiladi. Bu, asosan, ikki predmet o’rtasidagi shakliy o’xshashlik
asosida bo‘ladi. Masalan: bo’tako’z, qoncho’p , momaqaymoq , arslonquyruq ,
qo’ziquyruq, qo’ziqorin , ittikanak, kanakunjut, otquloq , sovuno’t , tillabosh ,
tikandaraxt , tomirdori , tog’jumrut , tugmachagul , dastarbosh , yerqalampir ,
baqayaproq .
Bunda asosan ot – metaforalar kuzatiladi. Bunda metaforalar ot so’z
turkumi bilan ifodalanadi Bir narsaning nomi boshqa bir narsaga shakliy va
tashqi tomonodan o‘xshashlik ko‘chadi. Masalan: otquloq , sovuno’t ,
tillabosh, tikandaraxt , , tugmachagul , dastarbosh , baqayaproq .
12
M.T.Irisqulov “Tilshunoslikka kirish” “Yangi asr avlodi” 2009-yil 106-bet
40

Tilshunos M.Mukarramov metaforalarning qo‘llanish xususiyatlari
haqida so‘z yuritib shunday degan edi: «… metaforalar doimo bir
so‘zdan tarkib topmay, balki birikmali bo‘lishi ham mumkin » 13
.
O‘simliklarning nomlari bu jihatdan juda xarakterli. Masalan:
1. «Zoologik termin + zoologik termin» yoki «zoologik leksema +
anatomik leksema» qolipli terminlar: kapalakqanot, mushukquyruq,
sigirquyruq, otquloq, bo‘tako‘z, echkiichak, echkisoqol, eshakmiya,
cho‘chqayol, gultojixo‘roz.
2. «Zoologik termin + botanik termin» qolipli botanik terminlar:
baqajo‘xori, baqaterak, baqayaproq va b.
3. «Zoologik termin + boshqa soha termini yoki oddiy leksema»
qolipli botanik terminlar: pashshaqopqon, to‘ng‘iztaroq, qushqo‘nmas,
pashshaqo‘nmas va boshqalar.
4. «Botanik termin + botanik termin» qolipli botanik terminlar:
gulkaram.
Keltirilgan botanik terminlardan ma’lumki, zoologiya sohasiga oid
terminning qaysidir xususiyati o‘simliklarda mavjud bo‘lganligi bois
zootermin bilan birga ifodalanadi, ya’ni bunda birinchi komponent
ko‘chma ma’noda, ikkinchi komponent bo‘lsa, o‘z ma’nosida qo‘llanadi.
Ayrimlarida esa ikkala komponent ham ko‘chma ma’noda bo‘ladi.
Aytish kerakki, nafaqat o‘simliklarning nomlari, balki ularning tana
a’zolari nomlari ham boshqa-boshqa sohalarda maxsus til birligi sifatida
qo‘llana boshladi. Hozirgi o‘zbek tili leksikasi (terminologiyasi)ga
murojaat qilinganda, bir qator zooterminlarning semantikasida o‘zgarish
– ko‘chim ro‘y berib, o‘zga terminologik tizimlarning terminlariga
aylanganligiga ishonch hosil qilish mumkin. Zooterminlarning nafaqat
o‘zbek, balki boshqa tillarda ham transterminlashuvi kuzatiladi .
Ko‘rinadiki, metafora asosida ma’no kо‘chish ancha faol. Biroq,
metafora kabi metonimiya ham nom kо‘chishi bilan yangi ma’no hosil
bо‘lishiga olib kelishi hodisalarning asosiylaridan hisoblanadi. Shu sababli
bu hodisa ham nom kо‘chishi nomi bilan yangi ma’no hosil bо‘lishi
13
Мукаррамов М. Кўчимларнинг ўзаро муносабати // Ўзбек тили ва адабиёти, 1976. - №5. - Б. 53.
41

haqida gap borgan ishlarning hammasida qayd etiladi. U ham metafora
singari qadimdan faylasuf va tilshunoslarning diqqatini o’ziga tortib kelgan,
shu bois turli davrlarda uning tabiatiga qarashlar ham o’ziga xos xilma-
xilliklarga ega 14
.
O’zbek tilshunosligida metonimiyalarning hosil bo’lish sabablari va
yondosh hodisalardan farqi yirik monografik planda nutq hodisasi sifatida
I.K.Shukurov tomonidan tadqiq etilgan bo’lsa, til hodisasi sifatida
M.M.Mirtojiyev tomonidan rus tilshunosligiga asoslanib tadqiq etilgan. Rus
tilshunosligida birinchi bo’lib A.A.Reformatskiy metonimiyani til hodisasi
sifatida tadqiq etib, uning hosil bo’lish sabablarini izohlab bergan.
R.A.Suvonova metonimiyani til va nutq hodisasi sifatida olib, ularning
hosil bo’lish sabablarini bir-biriga qiyoslagan holda ochib berishga harakat qildi.
Metonimiya (yunoncha metanymia - qayta nomlash) – bir narsa, belgi,
harakatning nomi boshqa bir narsaga o’xshashlik asosida emas, balki o’zaro
bog’liqlik asosida ko’chirilishi metonimiya yo’li bilan ko’chirish deyiladi.
Metonimiya narsa-hodisalar, belgilar, harakatlar о‘rtasidagi aloqadorlikka
(bog‘liqlikka) kо‘ra nom kо‘chishidir. Obyektiv borliqdagi ayrim narsa-
predmetlar, belgilar shuningdek, harakatlar о‘rtasida ma’lum umumiylik, aloqa
(bog‘liqlik) bо‘ladi. Ana shuning ta’sirida biror narsa, belgi yoki harakatning
nomi u bilan aloqasi (umumiyligi) bо‘lgan boshqa narsa, belgi, harakatni
ifodalash uchun ham qо‘llaniladi, unga ham nom bо‘lib kо‘chadi. Natijada bir
predmet, belgi yoki harakatning nomi bо‘lgan sо‘z ikki yoki undan ortiq
predmet, belgi yoki harakatning atamasiga aylanadi. Aloqadorlik ham narsa-
predmetlar doirasi bilan chegaralanmay, bu hol belgi va harakat-holatlar
о‘rtasida ham mavjud. Shuning uchun ham aloqadorlik asosida nom kо‘chishi
(hosila ma’no yuzaga kelishi) faqat ot turkumiga oid sо‘zlargagina emas, balki
sifat, ravish va fe’llarga ham xos.
Metonimiya asosida nom kо‘chishda predmetlar, belgilar va harakatlar
о‘rtasidagi aloqadorlik asos bо‘lishini kо‘rdik. Bunday aloqadorlik esa
turlicha bо‘ladi. Jumladan, predmet bildiruvchi sо‘z (ot)larga metonimiya
asosida ham kо‘chishi, asosan, narsa-predmetlar о‘rtasidagi quyidagi bog‘lanish
(umumiyliklar)ga kо‘ra yuz beradi:
14
Qarang: Mirtojiyev M. Ko‘rsatilgan asar. – B. 52-55; Suvonova R. O‘zbek tilida metonimiya:
Filol.fan. nom… diss. – Samarqand, 2001. – B. 7-11.
42

1) narsa-predmetlar umumiy materiali bir xil bо‘ladi. Shu asosda bir
predmetning nomi xuddi shu umumiy narsadan yasalgan boshqa predmetni
atash uchun qо‘llaniladi, uning ham nomiga aylanadi;
2) narsa-predmetlar о‘zlariga xos harakat-holat, xususiyat kabilar
jihatidan ma’lum umumiylikka ega bо‘lishi, aloqador bо‘lishi mumkin. Ana
shunday harakatlar ham bir predmet nomi bilan, boshqasini atashi (nom
kо‘chishi) mumkin;
3) biror narsa-predmet nomi bilan uning joylashgan о ‘rni (unga oid joy)
ataladi ;
4) ba’zan narsa-predmetlarning о‘zi joylashgan о‘rnini bildiruvchi sо‘z
bilan atalishi holatlari ham bor. Narsa-predmetlar о‘rtasidagi aloqa harakat-
holat, xususiyat shuningdek, joylashish о‘rni nuqtai nazaridan ham bо‘lishi
mumkin. Shunga kо‘ra, nom kо‘chishi aloqadorlikning shu kо‘rinishiga kо‘ra
bо‘lish mumkin;
5) harakat-hodisaning nomi, shu harakat-hodisa bajariladigan vaqtga
kо‘chiriladi, ya’ni harakat-hodisa bajariladigan, vaqt shu harakat-hodisaning
nomi bilan ataladi;
6) narsa-predmet nomi shu narsa uchun asosiy (xarakterli) bо‘lgan
belgi-xususiyatga nom sifatida kо‘chadi;
7 ) narsa-predmet nomi undan yasalgan predmetga kо‘chadi 15
.
Ba’zi lingvistik adabiyotlarda metonimiya, ya’ni qayta nomlash degan
ma’noni anglatishi qayd etiladi. Uning quyidagi kо‘rinishlari keltiriladi:
a) о‘simlikning nomi shu о‘simlik mevasidan yoki boshqa biror qismidan
tayyorlangan mahsulotga kо‘chiriladi: muskat (uzumning bir navi) – muskat
(shu uzum navidan tayyorlangan vino);
b) zamon va makonda bir-birining bо‘lishini taqazo qilgan va birga
qо‘llanadigan ikki (yoki bir necha) predmetdan birining nomi ikkinchisiga
kо‘chiriladi;
d) bir predmetnng nomi shu predmetdagi boshqa bir predmet voqelikka
kо‘chiriladi.
15
Mirtojiyev M. О‘zbek tili semasiologiyasi. –Toshkent, 2010.
43

e) narsa nomi shu narsaga asoslangan о‘lchov birligiga nom bо‘lib
kо‘chadi. Ba’zan buning aksi ham bо‘ladi: vaqt о‘lchovi nomi vaqtni
о‘lchaydigan asbobga nom bо‘lib kо‘chadi;
f) belgining nomi shunday belgisi bor bо‘lgan narsaga (predmetga)
kо‘chiriladi, bunday yasalish dialektining miqdor о‘zgarishidan sifat о‘zgari-
shiga о‘tish qonuni asosida sodir bо‘ladi hamda polisemiya bilan sо‘z yasalishi
va omonimiya hodisalari о‘rtasida о‘ta murakkab munosabatlar borligidan
dalolat beradi. Ularni maxsus tadqiq qilish, о‘zbek tilshunosligining navbatdagi
vazifalaridan biridir;
g) asar muallifining nomi nutqda “asar” ma’nosida qо‘llangan bо‘lishi
mumkin. Bunday paytlarda muallif nomi aytiladi-yu, uning asari (yoki asarlari)
nazarda tutiladi. Demak, bunda ham metonimiya bor, ammo u til metonimiyasi
emas, nutq metonimiyasidir 16
.
Metonimiya ham yangi ma’no hosil qilish jarayoni va bu jarayon
natijasining barqarorligiga kо‘ra lison va nutqqa daxldor hodisa. Boshqacha
aytganda, metonimik hosila ma’no sof nutqiy, yoki lisoniy (lashgan) bо‘lishi
mumkin. Kо‘rinadiki, metonimik hosila ma’noning ayrimi sof lisoniy mohiyat
kasb etgan bо‘lsa, ayrimi nutqiy sathdagina mavjud. Metonimik hosila
ma’noning vujudga kelishi, asosan, lisoniy bog‘lanishi emas, balki obyektiv
borliq hodisalari orasidagi nolisoniy aloqadorlik bilan bog‘langan.
Metonimiya yo’li bilan ko’chirish o‘simliklar va ularning qismlarini
ifodalovchi terminlar orasida kuzatiladi.
Masalan: O‘simliklar va ularning qismlarini ifodalovchi terminlar:
Chechak – tabiiy ravishda o‘sadigan gulli o‘simlik; gul (O‘TIL-08);
chechak – badanga suvli pufakchalar toshirib, isitma chiqaradigan,
ko‘pincha bolalarda uchraydigan og‘ir yuqumli kasallik (O‘TIL-08) va
h.k.
Mazkur leksik-semantik guruhda «o‘simlik nomi + qismi nomi»
qolipida yasalgan qo‘shma terminlar ishlatiladiki, ular ham metaforik
ko‘chim asosida transterminlik vazifasini o‘tab kelmoqda.
16
Mirtojiyev M. О‘zbek tili semasiologiyasi. –Toshkent, 2010
44

Masalan: g‘o‘zapo‘choq: metallsozlikda - a) qumg‘oncha,
optovaning qorniga yopishtiriladigan, shakli g‘o‘zapo‘choqni
eslatuvchi guldor mis parcha; b) shu parcha tayyorlab olinadigan
qolip; v) o‘roqqa o‘yilgan naqsh (bu ham g‘o‘zapo‘choqni eslatadi)
(FSHKL) ma’nolarida qo‘llangan. Mazkur so‘zlar til taraqqiyoti yoki undagi tadrijiy taraqqiyot natijasida
avvalgi ma’nosidan boshqa ma’nolarni anglatuvchi fitonimlar sifatida yangicha
ahamiyat kasb etgan va o‘sha narsalarning nomlarini bildiruvchi alohida so‘zga
aylangan. Ma’nodagi yaxlitlik shakliy yaxlitlikka olib kelgan hamda so‘z
ma’nosida semantik ajralish sodir bo‘lgan.
2.3. Dorivor o’simlik nomlarining struktur xususiyatlari
O’simlik nomlari qadimgi davrlardan boshlab hozirgacha qo’llanilib
O’zbek tilida o’simlik nomlari bir nechta usullar orqali hosil qilinadi.
O’zbek tilida o’simlik nomlari uch xil yo’l bilan yasaladi, ular morfologik,
sintaktik va semantik usullardir. O’zbekiston hududida uchraydigan dorivor
o’simlik nomlari tuzilishiga ko’ra : sodda , qo’shma , takror shakllarda
uchraydi.
Sodda so’z shaklidagi o’simlik nomlari ham iiki xil bo’ladi : soda
tub va soda yasama shaklidagi o’simlik nomlari. Sodda tub shaklidagi
o’simlik nomlariga aloe , amorfa, anji , anor, archa, behi , bodom , yong’oq,
jiyda , jumrut, jut, asarun , ro’yan , yalpiz , piyoz , pista , rovoch , sabzi ,
sofora, sumax , toron , tok , tut, frangula , xantal , xapri , shaftoli, shivit ,
shirach , shumurt , eman , yantoq, o’rik , qayin, qarafs , qovoq , qoqi , g’o’za ,
kendir , kovul, lamium , limon , mavrak , malina , sano , sedana , turp ,
chakanda , cherkez , efedra kabilar kiradi. Ularda yasama so’zlik holati
kuzatilmaydi, ular yasovchi qo’shimchalarsiz bo’lgani uchun sodda tub
so’zlar hisoblanadi.
Sodda yasama shakldagi o’simlik nomlari esa ma’lum bir yasovchi
qo’shimchalar orqali yasaladi.
45

Hozirgi vaqtga kelib ba’zi bir tub so’zlar hisoblangan o’simlik
nomlari diaxronik yoki tarixan yasama nom bo’lgan bo’lishi mumkin.
Masalan , mavrak , na’matak , marmarak , zupturum , katarantus , zanjabil ,
isiriq , sedana kabilar shular jumlasidandir . Bu o’simlik nomlarining
ko’pchilik qismi tarixan – diaxronik nuqtai nazardan yasama ot shaklida
yuzaga kelgan bo’lsa ham ularning yasamaligi hozirgi davr nuqtai
nazaridan sezilmas holga kelib qolgan dir .
Sodda yasama shaklidagi o’simlik nomlari morfologik yo’l bilan
yasalib , ular yasovchi qo’shimchani qabul qilishi orqali hosil qilinadi .
Ularga: sachratqi , tuxumak , olcha , maymunjon , yulg’un , sebargi , kurak ,
shuvo , qizilcha , qulmoq , qichitqi , yetmak kabi o’simlik nomlari kiradi. Bu
o’simlik nomlari tub so’zga grammatik shaklninh qo’shilishi orqali hosil
qilinadi.
Qo’shma so’z shaklidagi o’simlik nomlari ikki mustaqil so’zning
o’zaro qo’shilishidan hosil bo’ladi va o’zining mustaqil ma’nosini
yo’qotadi. Qo’shma so’z shaklidagi o’simlik nomlari bir so’z turkum
doirasida ham , har xil so’z turkumi doirasida ham birlasha oladilar.
Shuning uchun ular ikki tarkibli qismdan tashkil topadilar.
Ular ot +ot , sifat + ot , son +ot , ot + fe’l shakllarida uchrab keladi.
[Ot + ot] shaklidagi qo’shma so’zlarga quyidagilar kiradi :
moychechak, tirnoqgul, temirtikan , otquloq , makkajo’xori , ituzum , bo’tako’z,
dalachoy, chilonjiyda , qashqarbeda , qoncho’p , momaqaymoq , arslonquyruq ,
qo’ziquyruq, qo’ziqorin , atirgul, bangidevona , gazako’t, gulxayri, yeryong’oq,
yerchoy , yerqo’noq, ittikanak, kanakunjut, limono’t, otquloq , sovuno’t ,
tillabosh , tikandaraxt , tomirdori , tog’jumrut , tugmachagul , cho’chqatikan ,
qo’ypechak , buyrakchoy , bo’rigul , dastarbosh , yerqalampir , baqayaproq
singari misollarni keltirib o’tishimiz mumkin.
[Sifat + ot] shaklidagi qo’shma so’zlarga quyidagilar kiradi :
semizo’t , sassiqkovrak , sassiqalaf , qariqiz , qoraqobiq , achchiqmiya ,
shirinmiya , olabuta , qizilmiya , oqquray , oqtut , chuchukmiya , qiziltasma ,
qoraterak , qo’ng’ireman , ko’ktikan , oqkarrak , oqqaldirmoq , qoraandiz ,
oqzira , ko’knori kabi o’simlik nomlari kiradi.
46

[Son + ot] shaklidagi qo’shma so’zlarga quyidagilar kiradi :
uchbarg, qiqrbo’g’im , beshbarg , mingbosh , mingdevona singari o’simliklar
kiradi.
[Ot + fe’l] shaklidagi qo’shma so’zlarga esa quyidagilar kiradi :
kungaboqar , qushqo’nmas , qontepar kabi o’simlik nomlari kiradi.
[Taqlid so’z + ot] shaklidagi o’simlik nomlarini bildiruvchi
qo’shma so’zlar kam uchraydi , ularga shildirbosh singari o’simlik
nomlarini misol tariqasida keltirish mumkin.
Shuningdek , ayrim o’simlik nomlari izofa shaklida ham keladi.
Bu shakldagi o’simlik nomlari ham [taqlid so’z +ot] shaklida yasalgan
qo’shma o’simlik nomlariga o’xshab kam uchraydi. Masalan , zirai karmon
So’z birikmasi shaklidagi o’simlik nomlari ham uchraydi va
ular ajratib yoziladi. Ular ko’pincha bitishuv yo’li bilan hosil bo’lgan
o’simlik nomlarini tashkil qiladi. So’z birikmasi shaklidagi o’simlik
nomlariga dorivor gulxayri , Nippon dioskoreyasi , deltasimon dioskoreya ,
saflarsimon levzey , oddiy dastarbosh, pushti katarantus, katta ituzum
singari o’simlik nomlari kiradi.
O’zbek tilida o’simlik nomlari yuqorida aytib o’tganimizdek ,
morfologik , sintaktik va semantik usullar yordamida hosil qilinadi.
Morfologik usul bilan yasalgan fitonimlar . O’zbek tilida
qo’shimcha qo’shish orqali yasalgan o’simliklar nomlari kam o’rin oladi .
Morfologik usul bilan yasalgan fitonomlar qayerga va nimaga nisbat
berilishi kabi ma’nolar anglashiladi. Tub so’zlarga -cha , -qi , -ak , -g’un
singari qo’shimchalar qo’shilib, ular morfologik usul bilan yasalgan
o’simlik nomlarini hosil qiladi.
Masalan: olcha , sachratqi , tuxumak , yulg’un kabilar shular
jumlasidandir. Morfologik usul bilan sodda yasama shakldagi o’simlik
nomlari hosil bo’ladi.
Sintaktik usul bilan yasalgan fitonimlar. O’zbek tilida o’simlik
nomlarining yasalishida sintaktik usul morfologik usulga qaraganda ancha
ko’pchilikni tashkil ertadi. Sintaktik usul bilan qo’shma , juft , takroriy
fitonimlar hosil qilinadi. Sintaktik usul bilan hosil qilingan fitonimlarni
47

tashkil etgan komponentlar ( qismlar ) semantik – grammatik va talaffuz
jihatidan birikib , yaxlit leksik butunlikka aylanib ketgan.
Masalan: moychechak , bo’tako’z , ituzum , gulkaram , dalachoy ,
sariqbosh , kungaboqar, temirtikan , otquloq , makkajo’xori , sigirquyruq ,
semizo’t va boshqa sintaktik usul bilan yasalgan o’simlik nomlari
hisoblanadi. Sintaktik usul bilan yasalgan qo’shma so’zlar tarkibidagi
komponentlar qo’shib yoziladi.
O’simlik nomlarining qancha so’zdan tashkil topishi , bog’lanish
usullari, komponentlari orasidagi munosabatlar rang – barang bo’lib , o’zbek
tilida so’zlarning bog’lanishi qonuniyatlarini to’la aks ettiradi.
Semantik usul bilan yasalgan o’simlik nomlari . Bu usul bilan
so’z yasalganda tilda mavjud bo’lgan so’z ma’nosining o’zgarishi
natijasida leksema tarkibidagi leksik ma’nolar orasidagi aloqa uziladi va
yangi so’z hosil bo’ladi.
Semantik usul bilan yasalgan ikki ma’noli so’zning o’zaro
birikishidan boshqa bir yangi ma’noning vujudga kelishi o’simlik
nomlarining ichida ham uchraydi. Bunday o’simlik nomlariga ayiqtovon ,
devpechak , itburun , kiyikpanja , sigirquyruq , semizo’t , tillabosh kabi
o’simlik nomlarini aytib o’tishimiz mumkin.
Semantik usul bilan yasalgan ikki ma’noli so’zning o’zaro
birikishidan boshqa bir yangi ma’noning vujudga kelgani o’simlik nomlari
ning ko‘pchiligida so‘zlar orasidagi ma’no metafora usulida ko‘chgan
S.Usmonov metaforaga bag‘ishlangan maqolasida shunday bir dalilni alohida
ta’kidlab o‘tgan edi: Qo‘shma so‘z sostavidagi komponentlar, ko‘pincha,
ko‘chgan ma’noga ega bo‘ladi. O‘simliklarning nomlari bu jihatdan juda
xarakterli. Masalan: bo‘tako‘z (gul), otquloq, echkiichak, echkisoqol,
eshakmiya, chumchuqtil, ho‘kiztili... itburun (o‘simlik) va boshqalar 17
.
17
Усмонов С. Метафора // Ўзбек тили ва адабиёти, 1964. – №4. – Б. 39
48

BОB BO’YICHА ХULОSА
O’zbek tilidagi o‘simlik nomlarini ham tizim (sistema) sifatida
tadqiq etish maqsadga muvofiqdir va ularni quyidagi leksik-semantik
guruhlarga bo’lib o’rgandik:
a) daraxtsimon;
b) butasimon;49

d) yarimbutasimon;
e) o’tsimon. O‘simlik nomlarining leksik xususiyatlarini o‘rganish muhimdir.
Shuning uchun biz o‘simlik nomlarining leksik xususiyatlarni hamda har bir tur,
turkum, oila va boshqa oliy tabaqadagi birliklarning nomini, shuningdek, ularni
bir-biridan tafovut qilivchi o‘zbek, rus va lotin nomini aniq va to‘liq tavsifini
berishga harakat qildik.
O’simlik nomlari qadimgi davrlardan boshlab hozirgacha qo’llanilib
O’zbek tilida o’simlik nomlari bir nechta usullar orqali hosil qilinadi.
O’zbek tilida o’simlik nomlari uch xil yo’l bilan yasaladi, ular morfologik,
sintaktik va semantik usullardir. O’zbekiston hududida uchraydigan dorivor
o’simlik nomlari tuzilishiga ko’ra : sodda , qo’shma , takror shakllarda
uchraydi.
Qo’shma so’z shaklidagi o’simlik nomlari bir so’z turkum
doirasida ham , har xil so’z turkumi doirasida ham birlasha oladilar.
Shuning uchun ular ikki tarkibli qismdan tashkil topadilar.
Ular ot +ot , sifat + ot , son +ot , ot + fe’l shakllarida uchrab keladi.
So’z birikmasi shaklidagi o’simlik nomlari ham uchraydi va
ular ajratib yoziladi. Ular ko’pincha bitishuv yo’li bilan hosil bo’lgan
o’simlik nomlarini tashkil qiladi. So’z birikmasi shaklidagi o’simlik
nomlariga dorivor gulxayri , Nippon dioskoreyasi , deltasimon dioskoreya ,
saflarsimon levzey , oddiy dastarbosh, pushti katarantus, katta ituzum
singari o’simlik nomlari kiradi.
XULOSA
O‘zbek tili leksikasi, ya’ni lug‘at boyligi doimo taraqqiyotda bo‘lib, u
ijtimoiy, iqtisodiy-siyosiy o‘zgarishlar natijasida rivojlanadi va taraqqiy etadi.
Ana shu o‘zgarish va taraqqiyot natijasi o‘laroq tilimizning leksik qatlami
yangi birliklar bilan boyib boradi. Shu jihatdan o‘simlik nomlari ham bundan
mustasno emas.
50

O‘simlik nomlari qadimgi davrlardan boshlab hozirgacha qo‘llanilib
kelinmoqda. O‘zbek tilida o‘simlik nomlarini fitonimlar deyiladi. “ Fitonim”
so‘zi lotinchadan “fitos”- “o‘simlik”, “onuma” – “nom” degan ma’nolarni
bildiradi. O‘simlik nomlarining qo’llanish davrlarini aniqlashga xizmat
qiladigan yozma yodgorliklar jumlasiga eng avvalo, Beruniyning “Kitob
as-Saydana fi-t tibb” asari asari kiradi.

Mahmud Koshg’ariyning “Devou lug‘otit turk”, muallifi
noma’lum “Attuhfatuz zakiyatu fillug’atit turkiya” (XIII-XIV), Navoiy
asarlari lug’atlari, Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”,
Muhammad Yoqub Chingiyning «Kelurnoma» kabi asarlari ham biz
o’rganayotgan o‘simlik nomlarining negizini, leksik qatlamlarini
aniqlashga yordam beradi.
O’zbek tilidagi o‘simlik nomlarini quyidagi qatlamlarga bo’lib
o’rganildi:
1. Umumturkiy tildagi o‘simlik nomlari;
2. Fors-tojik tilidan o’zlashgan o‘simlik nomlari;
3. Arab tilidan o’zlashgan fitonimlar.
4. Rus tili va rus tili orqali boshqa g’arb tillaridan o’zlashgan
o‘simlik nomlari.
Biz bitiruv malakaviy ishimizda o‘zbek tilidagi o‘simlik nomlarini
ham tizim (sistema) sifatida tadqiq etish maqsadga muvofiqdir va ularni
quyidagi leksik-semantik guruhlarga bo’lib o’rgandik:
a) daraxtsimon; b) butasimon; d) yarimbutasimon; e) o’tsimon.
O‘simlik nomlarining leksik xususiyatlarini o‘rganish muhimdir.
Shuning uchun biz o‘simlik nomlarining leksik xususiyatlarni hamda har bir tur,
turkum, oila va boshqa oliy tabaqadagi birliklarning nomini, shuningdek, ularni
bir-biridan tafovut qilivchi o‘zbek, rus va lotin nomini aniq va to‘liq tavsifini
berishga harakat qildik.
51

O’simlik nomlari qadimgi davrlardan boshlab hozirgacha qo’llanilib
O’zbek tilida o’simlik nomlari bir nechta usullar orqali hosil qilinadi.
O’zbek tilida o’simlik nomlari uch xil yo’l bilan yasaladi, ular morfologik,
sintaktik va semantik usullardir. O’zbekiston hududida uchraydigan dorivor
o’simlik nomlari tuzilishiga ko’ra : sodda , qo’shma , takror shakllarda
uchraydi.
Qo’shma so’z shaklidagi o’simlik nomlari bir so’z turkum
doirasida ham , har xil so’z turkumi doirasida ham birlasha oladilar.
Shuning uchun ular ikki tarkibli qismdan tashkil topadilar.
Ular ot +ot , sifat + ot , son +ot , ot + fe’l shakllarida uchrab keladi.
So’z birikmasi shaklidagi o’simlik nomlari ham uchraydi va
ular ajratib yoziladi. Ular ko’pincha bitishuv yo’li bilan hosil bo’lgan
o’simlik nomlarini tashkil qiladi. So’z birikmasi shaklidagi o’simlik
nomlariga dorivor gulxayri , Nippon dioskoreyasi , deltasimon dioskoreya ,
saflarsimon levzey , oddiy dastarbosh, pushti katarantus, katta ituzum
singari o’simlik nomlari kiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch” Toshkent – 2008.
– Б. 87
52

2. Abdiyev M. Sohaviy leksikaning sistem tahlili (Samarqand viloyati
kasb-hunarlari materiallari asosida): Filol. fanlari doktori … dis. – Toshkent,
2004. – 262 b.
3.
Abdullayev A. О‘zbek tilida ekspressivlikning ifodalanishi. Toshkent. –
1983.
3. Begmatov E. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik qatlamlari. -
Toshkent: Fan, 1985.;
4. Zikrillaev G‘. Istiqlol va adabiy til. - T.: Fan, 2004. - 120 b.;
5.
Ибрагимов С. Профессиональная лексика узбекского языка (на
материалах ферганских говоров): Автореф. дис. … д-ра филол. наук. –
Ташкент, 1961. – 163 с;
Mahmudov N., Mirtojiyev M. Til va madaniyat. -T.:
O‘zbekiston, 1992. - 110 b.
6. Mahmudov N. Til. - T.: Yozuvchi, 1998. - 40 b.;
7.
Маматов Н. Узбекская хлопководческая терминология:
Автореф. дис. ... канд. филол. наук. – Ташкент, 1955. – 16 с
.
8. Mirtojiyev M. О‘zbek tilida polisemiя. – Toshkent: “Fan” 1975
9. Mengliyev B., Sayfullayeva R., M.Qurbonova Hozirgi о‘zbek tili
Toshkent, 2007.
10. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. -
T.: O‘qituvchi, 1995. - 127 b.
11. Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., Iskandarova Sh. va Nabiyeva D.
O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya. - T.: Yangi asr avlodi, 2001.
- 164 b.
12. Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili
(Morfologiya), T., 2008.
13. Suvonova R. O‘zbek tilida metonimiya: Filol.fan.nom… diss. –
Samarqand, 2001. – 112 b.
14. Toxirov Z. Metafora leksema-sememasining pragmatik semasi //
O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 1983. – №1 – B. 74-77.
53

15. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek
adabiy tili. – Toshkent: O’zbekiston. - 1992. 82-bet.
16. Turdaliyev B. Hamza va o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan, 1981.
17. Umurqulov B. Badiiy adabiyotda so‘z. – Toshkent: Fan, 1993. – B.
105.
18. Юлдашев М . М . Бадиий матннинг лингвопоэтик тадқиқи :
Филол . фан . док … дисс . автореф . – Тошкент , 2009. – 48 б .
19. O‘zbek tili stilistikasi / Shomaqsudov A., Rasulov I., Qo‘ng‘urov R.,
Rustamov H. – Toshkent: O‘qituvchi, 1983. – 248 b.
20. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2 jildlik. – M.: Rus tili, 1981.
21. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. –T., O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi. 1-, 2-, 3-, 4-, 5-jild. 2006.;
22. О‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. Toshkent, 1996
23. O‘zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. - T.: Fan, 1975. - 612
b.
24. Qilichev E. Badiiy tasvirning leksik vositalari. – Toshkent: Fan,
1982. – B. 71-79.
25. Qilichev E. O‘zbek tilining praktik stilistikasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1985. – B. 61
26. Qobuljonova G. Metaforaning sistemaviy lingvistik tabiati:
Filol.fan.nom… diss. – Toshkent, 2000. – 124 b.
27. Qosimova M. Badiiy nutq individualligining lingvistik xususiyatlari:
Filol.fan. nom... diss. – Toshkent, 2007.
28. Qo‘chqortoyev I. Badiiy nutq stilistikasi. – Toshkent, 1975.
29. Qo‘ng‘urov R. O‘zbek tilining tasviriy vositalari. – Toshkent: Fan,
1977. – B. 15-19 .
30. Qо‘ng‘irov R. Subsektiv baho formalarining semantik va stilistik
xususiyatlari. Toshkent, 1980
31. Qо‘chqortoyev I. Sо‘z ma’nosi va uning valentligi.
32. Qurbonova M. Hozirgi о‘zbek tili. Toshkent. 2002 yil
33. Худайберганова Д.С. Семантический и стилистический анализ
конструкций уподобления в узбекском языке: Автореф.дисс…
канд.филол.наук. – Ташкент, 1989. – 22 с.
54

34. Hamrayeva Y. O‘zbek tilining o‘zlashma so‘zlar o‘quv izohli
lug‘ati. –T: Yangi asr avlodi, 2007. 116 bet.
35. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent:
O‘zME, 2002. – 168 b.
36. Hojiyev A. O‘zbek tilshunosligi atamalarining izohli lug‘ati. –T.:
O‘qituvchi, 2001 - 120 b.;
37. Hojiyev A. О‘zbek tilidagi sinonimlarning izohli lug‘ati.
INTERNET MATERIALLARI
1. Mamajonov A. Tekst lingvistikasi.-T.,TDPI., 1999.
http//www.ege.edebiyat.org. R.Filizok. Metin tipleri. http://www.edunet.tn/
2. http://www.edunet.tn . Anne-Marie Albisson. Badiiy matn
analizi О‘zbek tili leksik j logiyasi. - T.: Fan. 1981. -315 b
www.ziyonet.uz;
3. www.ziyouz.com ;
4. http:// lexikon.anaman.de/lexikon.htm kabi
55

Sotib olish