Fe’lning zamon kategoriyalari - Лингвистика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	194.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Fe’lning zamon kategoriyalari

Купить

Fe’l ning zamon kategoriya lari • Zamon tushunchasi, uning fe’l formalarida shakllanishi. • Zamon turlarining o’zaro munosabati. • O’tgan zamon fe’l formalari, ularning ma’no va grammatik xususiyatlariga ko’ra bo’linishi. • Hozirgi zamon fe’l formalari, ularning ichki ma’no turlari. • Kelasi zamon fe’l formalari, ularning ma’no va grammatik xususiyatlari. • Fe’l zamonlarining shakllanishida funktsional formalarning, to’liqsiz fe’llarning roli. • Fe’l zamonlarining mayl bilan munosabati. Reja: www.arxiv.uz

• Ma’lumki, harakat (yo holat) ning voqe bo’lish (yoki bo’lmaslik) tushunchasi mantiqan zamon bilan bog’liq bo’ladi, ya’ni ma’lum bir harakat ma’lum bir zamon (payt, vaqt)da bajarilish yoki bajarilmaslik xususiyatiga ega. www.arxiv.uz

• Fe’llardagi zamon tushunchasi nisbiy bo’lib, u nutq so’zlanib turgan paytga nisbatan qiyoslangan holda aniqlanadi. S h unga ko’ra, fe’llarda dastlab uch zamon, tushunchasi belgilanadi ( o’ tgan zamon, hozirgi zamon, kelasi zamon). Zamon ma’nosi esa fe’l tarkibida qo’llangan grammatik ko’rsatkichlar orqali reallashadi. www.arxiv.uz

• Masalan: • 1. Ro’paramizda uncha katta bґlmagan qishloq ko’rinadi. (X.Tojiboev.). • 2. Kech kuzda... Oltiariqdan Marg’ilonga ko’chganmiz (E.Vohidov.). • 3. Hozirgi yoshlarning she’rlarida poeziyamizning eng ilg’or an’analari davom etmoqda (V.V.). • 4. Vaqt uchqur qushday uchib o’tyapti (E.V.). • 5. Yoshlar uchun ko’nglimda tugib yurgan ba’zi fikrlarni aytmoqchiman (E.V.). www.arxiv.uz

• Keltirilgan misollarning birinchi va ikkinchisida o’tgan zamon; uchinchi va to’rtinchisida hozirgi zamon; beshinchisida esa kelasi zamon fe’l formalari qo’llangan. Bu fe’llar tarkibidagi –di, -gan qo’shimchalari o’tgan zamon; –moqda, -yap qo’shimchalari hozirgi zamon; -moqchi affiksi esa kelasi zamon ko’rsatkichi sanaladi. www.arxiv.uz

• Bu misollardagi ajratib ko’rsatilgan (aniqlik yoki ijro mayliga) birlashadi. • O’tgan zamon, ish-harakatning nutq so’zlanib turgan paytdan oldin bajarilgan (bo’lishli shaklda) yoki bajarilmagan (bo’lishsiz shaklda)ini ifodalaydi. • O’tgan zamon fe’l formalari nutqda o’zaro xususiy modal ma’nolariga ko’ra farqlanadi. Bu esa ularni ichki ma’no turlariga ajratishni taqozo etadi. O’zbek tilshunosligida o’tgan zamon fe’llarining asosan, quyidagi turlari ajratiladi: • 1) yaqin o’tgan zamon; • 2) uzoq o’tgan zamon; • 3) o’tgan zamon hikoya; • 4) o’tgan zamon davom; • 5) o’tgan zamon maqsad fe’llari. www.arxiv.uz

• Yaqin o’tgan zamon fe’li -di affiksli sof fe’lni tuslash orqali shakllanadi va u ish-harakatning nutq so’zlanib turgan paytdan bir oz oldin, ammo so’zlovchining ko’z oldida (yoki uning faol ishtiroki bilan) bajarilgan yoki bajarilmaganligini ifodalaydi. www.arxiv.uz

• Uzoq o’tgan zamon fe’li nutq so’zlanib turgan paytdan ancha ilgari bajarilgan yoki bajarilmagan, ammo bu xaqda nutq so’zlanib turgan paytda xabar qilingan ish-harakatni ifodalaydi. O’tgan zamonning bu turi nutqda aniq eslash (yoki eslatish), eshitilganlik, kutilmaganda eslash kabi qo’shimcha ma’nolarga ham ega bo’la oladi. www.arxiv.uz

• Uzoq o’tgan zamon fe’li, birinchidan, -gan affiksli o’tgan zamon sifatdoshini tuslash orqali; ikkinchidan, o’tgan zamon sifatdoshiga edi (-di) , ekan (-kan) , emish (-mish) to’liqsiz fe’llarini tuslash orqali ifodalanadi. www.arxiv.uz

• Masalan : Mirhaydarni kimdir majlisga olib ketgan ekan. (Oybek.) • O’tgan zamon h ikoya fe’li -b(-ib ) affiksli o’tgan zamon ravishdoshini tuslash bilan shallanib, u kutilmaganda, qisqa vaqt ichida bajarilgan (yoki bajarilmagan) ish harakatni hikoya qilish, tasvirlash ma’nosini ifodalaydi. www.arxiv.uz

• I. shaxs. Kel-ib-man, o’qi-b-man • II. shaxs. Kel-ib-san, o’qi-b-san • III shaxs. Kel-ib-di, o’qi-b-di • I. shaxs. Kel-ib-miz, o’qi-b-miz • II. shaxs. Kel-ib-siz, o’qi-b-siz • III shaxs. Kel-ib-di(lar) o’qi-b-di(lar) B I R L I K K O’ P L I K www.arxiv.uz16 19

• Masalan : Arava bo’lsa alimsoqdan qolgan, yana sinibdi (O.). • O’tgan zamon davom fe’li nutq so’zlanib turgan paytdan ilgari ma’lum bir muddat davomli yoki takrorlanib turgan ish-harakatni ifodalaydi. Bunda davomlilik tushunchasi "doimiy" yoki nisbiy bo’lishi mumkin; unda ma’lum bir muddat davom etgan konkret jarayon tushunchasi ham aks eta oladi. www.arxiv.uz

• O’tgan zamonning bu turi birinchidan, -r(-ar) to’liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali; ikkinchidan, -yotgan affiksli hozirgi zamon sifatdoshiga edi to’liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali; uchinchidan, -moqda affiksli fe’l formasiga edi to’liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali shallanadi. • O’tgan zamon maqsad fe’li, birinchidan, -moqchi affiksli fe’l formasidan so’ng edi to’liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali shakllanadi. www.arxiv.uz

• Bunday fe’l formalari. Asosan, nutq so’zlanib turgan paytdan ilgari bajarilishi maqsad qilingan ish-harakat tushunchasini ifodalaydi, ammo gap mazmunidan uning voqe bo’lgan- bo’lmaganligi aniq ifodalanmaydi. • Ish-harakatning nutq so’zlanib turgan paytda bajarilayotgan (yoki bajarilmayotgan)ini ifodalaydigan fe’llar hozirgi zamon fe’li sanaladi. www.arxiv.uz

• Ular, birinchidan, -a(-y) affiksli ravishdoshlarni tuslash orqali; ikkinchidan, tarkibida –yap , -moqda, -yotib, -yotir affikslari qo’llangan fe’l formalarini tuslash orqali shakllanadi. Murakkab fe’l tarkibida qo’llangan yot, o’tir, tur, yur ko’makchi fe’llarini tuslash orqali ham hozirgi zamon fe’li hosil bo’ladi. www.arxiv.uz

• I. sh. Kel-a-yotir-man, o’qi-(y)-yotir-man • II. sh Kela-yotir-san, o’qi-(y)-yotir-san • III sh . Kel-a-yotir, o’qi-(y)-yotir • I. sh. Kel-a-yotir-miz, o’qi-(y)-yotir-miz • II. sh. Kela-yotir-siz, o’qi-(y)-yotir-siz • III sh. Kel-a-yotir(lar), o’qi-(y)-yotir(lar) B I R L I K K O’ P L I K www.arxiv.uz16 19

• Masalan : Dehqonni yer davolaydi. U urug’ bilan birga orzu dard-hasrat, quvonchlarini ham yerga to’kadi (S.Nurov.). Ketma-ket uzatilgan chelak va savatlarni keksalar yerga ag’darayotirlar. (O.). Men mustaqillik haqidagi qo’shiqni kuylamoqdaman. www.arxiv.uz

• Kelasi zamon fe’li, birinchidan, ish-harakatning nutq so’zlangandan sґng bajarilish-bajarilmasligi mo’ljallanishi, taxmin qilinish ma’nosini ifodalab. – r(-ar) affiksli kelasi zamon sifatdoshini tuslash orqali shakllanadi (kel-ar-man, ishla-r-san kabi). • Bunday forma kelasi zamon gumon fe’lini hosil qiladi. Kelasi zamonning maqsad ifodalash shakli ham mavjud bo’lib, u -moqchi affiksli fe’l formasini, shuningdek, -digan, -jak(-ajak) affiksli sifatdoshlarni tuslash orqali shakllanadi. • . www.arxiv.uz

• I. sh. Kel-ajak-man, o’qi-yajak-man • II. sh. Kel-ajak-san, o’qi-yajak-san • III sh. Kel-ajak, o’qi-yajak • I. sh. Kel-ajak-miz, o’qi-yajak-miz • II. sh. Kel-ajak-siz, o’qi-yajak-siz • III sh. Kel-ajak(lar), o’qi-yajak(lar) B I R L I K K O’ P L I K www.arxiv.uz16 19

• Buyruq-istak va shart mayllari formasidagi fe’llar ham, asosan kelasi zamon tushunchasini ifodalaydi • Masalan : Bilaman, u bizni poylamoqchi (N.Fozilov.). Oltin yerimizni ko’z qorachig’iday saqlanglar. (H. G’ .). Dilimizdagi gaplarni so’zlab bersam... www.arxiv.uz

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in