Felning vazifadosh shakillari

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	87.7KB
Покупки	3
Дата загрузки	06 Февраль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Felning vazifadosh shakillari

Купить

‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
TOSHKENT AMALIY FANLAR UNIVERSITETI
О’ZBEK TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI
Sirtqi bo’lim O’zbek tili va adabiyoti ta’lim yo’nalishi______-guruh talabasi
___________________________________________________ ning
____________________________________________ mavzusidagi
K U R S I SH I

1

Ilmiy rahbar:____ _________________
TOSHKENT - 2023
Kurs ishi T oshkent amaliy fanlar universiteti O’zbek tili va adabiyoti
kafedrasida bajarilgan.
Ilmiy rahbar: ___________________
Himoya 2023-yil _______ oyining ____ kuni soat_____ da T oshkent
amaliy fanlar universiteti O’zbek tili va adabiyoti kafedrasida kurs ishlari
himoyasi yig’ilishida o’tkaziladi.
Manzil: Toshkent shahri Chilonzor tumani Gavhar ko’chasi 1-uy
Kurs ishi 2023-yil ________oyining ___ kunida kafedraga topshirildi.
2

Kurs ishi bilan T oshkent amaliy fanlar universiteti O’zbek tili va
adabiyoti kafedrasida tanishish mumkin.
Manzil: Toshkent shahri Chilonzor tumani Gavhar ko’chasi 1-uy
Yig’ilish kotibi:__________________
3

Reja:
I. Kirish
1.1."Fe’lning vazifadosh yo ’ l" ta’rifi
1.2. Tildagi fe’llarning turli shakllarini tushunishning ahamiyati
II. Fe’llarning sodda shakli
I.1. Asosiy tushunchalar va tamoyillar
III. Fe’llarning refleksiv shakli
1.1. Darak gap qo’llanishi
1.2. Darak gap tuzishda muhim jihatlar
V. Fe’llarning sabab shakli
1.1. Fe’l gapning shakli
V.Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
4

I. Kirish
Fe’lning vazifadosh, tajriba lozimiyati va tashkil etish usullari bilan bog’liq eng
saboqlilardan biridir. Bu mavzuda amaliy tajriba, nazariy o’qitishlar va
rivojlantirish yo’llarini o’rganish, muhim dasturlarni olish uchun zarurdir. Bu esa
ushbu mavzu haqidagi o’zining ishchiliklari, muhitdagi muammolari tahlil qilish,
tajribalarni o’rganish va tekshirish qo’llab-quvvatlashni yanada yuksaltirishga olib
keladi. Fe’ning vazifadoshlariga tegishli tatbiqotlar, uzoq va aniq tarbiyaviy va uni
ta’minlash; shu tarzda, ko’plab erishilgan so’zdagidek erishilishini ta’minlash. Shu
sababli, bu mavzu, akademik fikrlashda hal etuvchi, ilmiy o’rganishda juda eshik
bir ko’rsatkichdir. Bu esa, shaxsiy tarbiyalash tizimini va malakatuvini tuzatish
uchun zarur bo’lgan zarur bo’lgan, fe’lning vazifadoshlariga tegishli bo’lgan
birinchi paragrafni o’z ichiga olgan ushbu talqin talqin, boshlanish xolida kerakli
o’rinlarni mavjud va ijtimoiy tarbiya muammosini yechishga xizmat qilishi kerak
bo’ladi. lgan. Buning bilan birga, bu orqali, ma’naviy va individual rivojlanishning
birinchi harakati bo’lgan. O’zaro aloqada mustahkamlikni ta’minlovchi va faol
shaxsni his-tuyg’ularini qo’llab-quvvatlovchining, amaliy hujjatlarni va obyektiv
faktlarni qo’llab-quvvatlovchi. asosiy ravishdagi it ishlarini organizatsiyalash,
tizimlashtirish va ishlash, sifat va yechim jamg’armalarni sotib olish uchun
nimadan yuklashni aytib o’tadi.
1.1."Fe’lning vazifadosh yo’l" ta’rifi
O’zbek tili grammatikasi doirasida “Fe’lning vazifadosh” atamasi o’zbek tilidagi
fe’llarning turli shakllari yoki kelishiklarini bildiradi. Fe’llar har qanday tilda hal
qiluvchi rol o’ynaydi, jumlalarni qurish va harakatlar, holatlar yoki hodisalarni
ifodalash uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Ko’pgina boshqa tillarda bo’lgani kabi
o’zbek tilida ham fe’llar zamon, jihat, mayl va boshqa grammatik kategoriyalarni
bildirish uchun shakl o’zgarishlariga uchraydi. Demak, Fe’lning vazifadosh
vazifasi fe’lning turli ma’no va vazifalarni bildirishi mumkin bo’lgan shakllar
doirasini o’z ichiga oladi.
5

O’zbek tilidagi fe’llar fleshli bo’lib, shaxs, son, zamon kabi grammatik omillarga
qarab shakl o’zgarishini bildiradi. Vazifadosh qilish yoki konjugatsiya qoliplari bu
o’zgarishlar qanday sodir bo’lishini belgilaydi. O’zbek tilidagi fe’l kelishigining
boshqa tillardan ajralib turadigan bir qancha asosiy xususiyatlari bor. Chunonchi,
o’zbek tilida hozirgi, o’tmish va kelasi zamon shakllarining o’ziga xos shakllari
bo’lgan murakkab zamon farqlash tizimi mavjud. Bundan tashqari, tilda mavzu,
ob’ekt va boshqa grammatik ma’lumotlarni ko’rsatish uchun turli xil konjugatsiya
qo’shimchalari va old qo’shimchalar qo’llaniladi.
O’zbek tilini o’zlashtirish va grammatik jihatdan to’g’ri gaplar tuzishda fe’lning
vazifadosh masalasini tushunish juda muhimdir. Turli xil konjugatsiya shakllarini
o’rganish orqali o’quvchilar aniq ma’nolarni etkazishlari va turli xil vaqt va modal
farqlarni ifodalashlari mumkin. Bundan tashqari, fe’llarni to’g’ri kelishik
kommunikativ qobiliyatni oshiradi va ona o’zbek tilida so’zlashuvchilar bilan
samarali muloqotni osonlashtiradi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, fe’lning o’zbek tilida fe’lning turli shakllari yoki
kelishik shakllarini nazarda tutadi. O’zbek tilida grammatik jihatdan to’g’ri
gaplarni tushunish va hosil qilish uchun bu kelishik qo’shimchalarini tushunish
zarur. Vazifadosh tartibni o’zlashtirish orqali o’quvchilar aniq ma’nolarni
ifodalashlari va vaqtinchalik va modal farqlarni samarali etkazishlari mumkin.
1.2. Tildagi fe’llarning turli shakllarini tushunishning ahamiyati
Tildagi fe’llarning turli shakllarini tushunish til o’rganuvchilar uchun katta
ahamiyatga eg1.1. Fe’llar gapning asosi bo’lib, ma’noni etkazish va harakatni
ifodalashda hal qiluvchi rol o’ynaydi. Fe’l shakllarini to’g’ri tushunmagan holda,
o’quvchilar grammatik jihatdan to’g’ri jumlalar tuzishda va o’z fikrlarini samarali
etkazishda qiynalishi mumkin.
Fe’l shakllarining asosiy jihatlaridan biri zamondir. Fe’lning zamoni ish-
harakatning sodir bo’ladigan vaqtini bildiradi. Tillarda o’tmish, hozirgi, kelajak
kabi turli zamon shakllari mavjud. Turli xil fe’l zamonlari bilan tanish bo’lgan
holda, o’quvchilar harakat qachon sodir bo’lganini, sodir bo’layotganini yoki sodir
6

bo’lishini aniq ifodalashlari mumkin. Bu, ayniqsa, o’tmishdagi voqealarni hikoya
qilish yoki hikoya qilishda muhim ahamiyatga ega, bunda o’tgan zamon fe’lini
to’g’ri tanlash o’quvchi ongida yorqin tasvirni yaratishi mumkin.
Fe’l shakllarining yana bir muhim jihati ovozdir. Fe’lning ovozi gapning predmeti
harakatni bajarayotganini (faol ovoz) yoki harakatni qabul qilayotganini (majhul
ovoz) aniqlaydi. Ovozni tanlash jumladagi diqqat va urg’uni o’zgartirishi mumkin.
Faol va passiv ovoz o’rtasidagi farqni tushunish o’quvchilarga o’zlarining
mo’ljallangan ma’nosini etkazishga va yozish yoki nutqida noaniqlikdan qochish
imkonini beradi.
Fe’lning shakli ham otning predmeti va soniga qarab o’zgaradi. Misol uchun,
ingliz tilida birlik va ko’plik sub’ektlari uchun turli xil fe’l shakllari mavjud,
masalan, "runs" va "runs". Muayyan mavzuda qo’llash uchun to’g’ri fe’l shaklini
tushunib, o’quvchilar o’zlarining gaplari grammatik jihatdan to’g’ri ekanligini va
mavzu-fe’l kelishuvining saqlanishini ta’minlashlari mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, samarali muloqot uchun tildagi fe’llarning turli
shakllarini tushunish juda muhimdir. Vaqtni ko’rsatish uchun mos zamonni
tanlash, urg’uni etkazish uchun to’g’ri ovozni tanlash yoki mavzu va fe’l
kelishuvini ta’minlash, fe’l shakllarini mustahkam tushunish o’quvchilarga
grammatik jihatdan to’g’ri gaplar qurish va o’z fikrlarini to’g’ri ifodalash imkonini
beradi. Shuning uchun til o’rganuvchilar o’zlarining til ko’nikmalarini oshirish
uchun fe’l shakllarini o’rganish va amaliyotga ustuvor ahamiyat berishlari kerak.
Fe’lning vazifadosh, bir fe’lin jumlaga qo’shilgan shaklda va ma’noda ifodalangan
birdir. Fe’lning vazifadosh shakllari dilbilgisel bir tushuncha bo’lib, dilin yapısal
xususiyatlarini tushunish va to’g’ri ifodalar ishlatish uchun muhimdir. Bu,
jumlalarning so’z dizimine va anlamlandırılmasına yordamchi bo’ladi. Türkçede
fe’llerin vazifesi cümleye zamon ma’nosi, ijobiy yoki salbiy bir ifoda katmaktir.
Bir vaqtning o’zida bir narsaning o’ziga xosligini ko’rsatadi. Masalan, "Ali ders
çalışıyor" jumlasindeki "çalışıyor" fiili, şu an devam eden bir eylemi ifade ederken,
"Ali ders çalışamaz" jumlasindeki "çalışamaz" fiili, bir eylemin amalga
7

oshirilmasligini belirtir. Bundan tashqari, Türkçede o’tgan zamon ma’nosi ifoda
eden çekimler de mavjud. Misol uchun, "Dün Ali ders çalıştı" jumlasidagi "çalıştı"
fiili, bir eylemin geçmişte sodir bo’lganini ifade ederken, "Ali ders ishlamadi"
jumlasindeki "çalışmadı" fiili, bir eylemin amalga oshirilmaganini belirtir.
Fe’llerin çekimlendiği zaman tablolari, O’zbekchaning tuzilishi va qurollari
ramkasida tuzilgan ve zamon ma’nosi tashqarisida kişi, say va ijobiy/olumsuz
ifadeleri deyecek tarzda geniş bir kapsama eg1.1.Shunday qilib, fe’lning
vazifadoshlariga, diliga mos tarzda cümleler yaratish va ma’noni netleştirmek
uchun muhim bir vositadir.
II. Fe’llarning sodda shakli
O’zbek tili grammatikasida fe’llarning ikkinchi sodda shakli buyruq shaklidir.
Buyruq yoki buyruq berish uchun buyruq shakli ishlatiladi. Shuni ta’kidlash
kerakki, buyruq shakli faqat ikkinchi shaxs olmoshlari bilan qo’llaniladi, masalan,
"sen" (siz) va "siz" (siz rasmiy). Fe’lning buyruq shakli fe’lning o’zagini olib,
tegishli qo’shimchani qo’shish orqali yasaladi. Masalan, buyruq shaklidagi “kel”
(kelish) fe’li “kelg!”ga aylanadi. Xuddi shunday “yoz” (yozmoq) fe’li ham “yozg!”
bo’ladi. Shuni ham aytib o’tish joizki, buyruq gapda ma’qul va inkor buyruqlar
uchun turli qo’shimchalar mavjud. Tasdiqlovchi buyruqlar uchun "-!" ikkinchi
shaxs birlik (sen) uchun fe’l o’zagiga, “-ing!” qo’shimchasi qo’shiladi. ikkinchi
shaxs ko pligi uchun qo shiladi (siz). Masalan, “uch” (uchish) fe’liningʻ ʻ
tasdiqlovchi buyrug’i “sen” uchun “uch!”, “siz” uchun esa “uching!” bo’ladi.
Boshqa tomondan, inkor buyruqlar uchun "-ma!" ikkinchi shaxs birlik (sen) uchun
fe’l o’zagiga, “-mang!” qo’shimchasi qo’shiladi. ikkinchi shaxs ko pligi uchun
ʻ
qo shiladi (siz). Masalan, “sen” uchun “yoq” (bormoq) fe’lining inkor buyrug’i
ʻ
“yoqma!”, “siz” uchun esa “yoqmang!” bo’lar edi. Umuman olganda, o’zbek
tilidagi fe’llarning buyruq shakli buyruq va buyruq berishning ixcham va sodda
usulini beradi.
1.1. Sodda fe’llarning ta’rifi va xususiyatlari
8

Fe’llarning gap ichida qo’llanilishida ma’noni etkazishda muhim rol o’ynaydigan
turli shakl va tuzilmalar mavjud. Bu shakllardan biri oddiy fe’ldir. Oddiy fe’l –
fe’lning qo’shimcha morfologik o’zgarishlari va zamon belgilariga ega bo’lmagan
asosiy shakli. Bu harakat yoki mavjudlik holatini ifodalashning eng oddiy usuli.
Sodda f
Fe’ldan anglashilgan harakatning bajaruvchi va bajariladigan harakat
o’rtasidagi munosabatining ifodala-nishi fe’l nisbati deyiladi. Masalan: Sobir
akasidan kelgan xatni Alisherga o’qitdi gapida Sobir ega, Alisherga
to’ldiruvchidir. Ushbu gapda asosiy harakat bajaruvchi Alisher , ya’ni to’ldiruvchi
bo’lib, Sobir , ya’ni ega harakat bajarilishida vosita bo’lgan shaxs xolos. Jumladagi
ikki bajaruvchi orasidagi harakat bajarish bilan bog’liq ana shunday munosabat
fe’lning nisbat shakli orqali ifodalanadi: o’qi+t+di . Fe’l nisbati maxsus shakl
yasovchi affikslar vositasida ifodalanadi. Bu affikslar fe’lning lug’aviy ma’nosini
batamom yangilamay, unga qo’shimcha ma’no bo’yog’i qo’shadi. Qiyoslang:
yuv+(di)-yuv+in+(di) - yuv+il+(di) - yuv+ish+(di) – yuv+dir+(di) . Ba’zi fe’llarga
nisbat qo’shimchalari birdan ortiq qo’shilib kelishi ham mumkin: yoz+dir+il+di,
beza+n+tir+ish+di. Bunday holda fe’l nisbati oxirgi nisbat qo’shimchasiga qarab
belgilanadi. Fe’l nisbatlarning quyidagicha beshta turi bor:
1. Aniq nisbat . Harakatning ega orqali ifodalangan shaxs yoki narsa
tomonidan bajarilganini yoki bajarilmaganini ifodalaydi. To’ldiruvchi esa
harakatning obyekti bo’ladi. Aniq nisbat maxsus affiksga ega emas: o’qidi, yozdi,
kutdi kabi sof fe’llar ana shu nisbatdadir.
2. O’zlik nisbat . Harakatning bir shaxs yoki narsaning o’zida sodir bo’lishini
anglatadi. Bu nisbat quyidagi affikslar orqali hosil bo’ladi: a) fe’l o’zak-negiziga
unlidan keyin -n , undoshdan keyin -in affiksini qo’shish orqali: o’ra+n, yuv+in; b)
fe’l o’zak-negiziga unlidan keyin - l , undoshdan keyin -il affiksini qo’shish orqali
hosil bo’ladi: cho’m+il, surka+l; d) fe’l o’zak-negiziga unlidan keyin -sh ,
undoshdan keyin -ish affiksini qo’shish orqali hosil bo’ladi: joyla+sh, ker+ish.
9

Yetakchi ko’makchi fe’lli birikmalarga o’zlik nisbati qo’shimchasi, asosan,
yetakchi fe’lga qo’shilib keladi: suya+n+ib turmoq, yuv+in+ib kelmoq,
qo’zg’a+l+ib ketmoq kabi.
Shuni ham ta’kidlash lozimki, tilimizdagi zavq+lan, achchiq+lan,
foyda+lan, o’ng’aysiz+lan kabilar o’zlik nisbatdagi fe’llar hisoblanmaydi.
Chunki z avqlanmoq, achchiqlanmoq kabi fe’llar tarkibidagi -n nisbat yasovchi
emas, balki -la va -n bir butun holda (-lan) affiksidir. Shu bois, zavqlan,
achchiqlan fe’llari aniq nisbat shakli hisoblanadi. Xuddi shuningdek, ba’zi o’timli
va o’timsiz fe’llardan ham o’zlik nisbati yasalmaydi: bor, yugur, o’qi, hayda, ek,
min, sug’or kabilar, shular jumlasidandir.
3. Orttirma nisbat . Harakatning boshqa bir shaxs yoki narsa ta’sirida,
tazyiqida bajarilishi, orttirilishini ifodalovchi fe’l shaklidir. Quyidagicha affikslar
orqali hosil qilinadi: 1) - dir (tir): yozdir, kuldir; 2) - gaz (-giz, -g’az, -g’iz, -kaz, -
kiz, -qaz, -qiz): ko’rgaz, ketkiz, o’tqaz; 3) -t: o’qit, qurit, ishlab; 4) - iz: oqiz,
tomiz; 5) - ir: botir, tomir,oqir; 6) – ar: chiqar, qaytar; 7) - sat: ko’rsat.
Ayrim fe’llarning orttirma nisbatni yasashda ko’rsatilgan affikslardan faqat
bittasini, boshqa fe’llarda esa bir nechtasini sinonim sifatida qo’llash mumkin:
ko’n+dir - to’la+t-to’l+dir - to’l+g’iz kabi. Shuningdek, orttirma nisbat boshqa
nisbatlardan farqli ravishda fe’lga birdan ortiq affikslar qo’shish bilan yasalishi
mumkin: jo’na+t+tir+di, yoz+dir+tir+di.
Orttirma nisbat o’timli yoki o’timsiz fe’llardan ham yasaladi: uxla - uxlat,
o’qi-o’qit kabi. Orttirma nisbat o’timsiz fe’llardan yasalganda, o’timli fe’l
yuzaga keladi: ko’kar- ko’kartir, uch - uchir kabi.
Ayrim fe’llarda orttirma nisbat yasovchi affiks aniq ko’rinib tursa-da, lekin
hozirgi o’zbek tili nuqtai nazaridan ularni morfemalarga ajratib bo’lmaydi:
tuzatmoq, surishtirmoq, uzatmoq kabi. Ayrim fe’llarda orttirma nisbat
ko’rsatkichini boshqa nisbat ko’rsatkichi bilan almashtirish mumkin:
uyg’otuyg’on, yupat- yupan kabi. Lekin bu fe’llar ham hozirgi til nuqtai nazaridan
morfemalarga bo’linmaydi. Yetakchi va ko’makchi fe’lli birikmalarga orttirma
10

nisbat qo’shimchasi, asosan, yetakchi fe’lga qo’shiladi : ye+dir+ib qo’ydi,
aylan+tir+ib keldi.
4. Majhul nisbat . Harakat to’ldiruvchi anglatgan narsa yoki shaxs
tomonidan bajarilib, egaga o’tadi yoki haqiqiy bajaruvchisi noma’lum bo’ladi :
O’qish boshlandi (bajaruvchisi noma’lum), yer haydaldi (harakat bajaruvchisi
traktorchilar). Bu nisbatan -in / -n va -l / in affikslari orqali hosil qilinadi: tara+l,
ulu+n, keltir+il, ol+in kabi.
Fe’lning majhul va o’zlik nisbatlariga xos ko’rsatkichlar o’zaro grammatik
omonim bo’lib, ba’zan ayni bir affiks ham o’zlik, ham majhullik nisbatni yasashi
mumkin. Bunday holda, fe’lning qaysi nisbatdaligi gap mazmunidan anglashiladi:
Ot qoqildi- mix qoqildi.
Majhullik va o’zlik nisbatlari bir xil affiks bilan yasalganda, ularni
farqlashda orttirma nisbat affiksini qo’shib ko’rish muhim ahamiyatga ega bo’ladi.
Chunki majhullik nisbatdagi fe’l ayni paytda orttirma nisbatda ham qo’llanishi
mumkin, biroq o’zlik nisbat bunday xususiyatga ega emas: polga mix
qoq+tir+il+di .
O’zlik va majhullik nisbat affikslari ayni bir fe’lga qo’shilib, ham o’zlik,
ham majhullik shaklini hosil qilishi mumkin: tara+n (o’zlik) - tara+l(majhullik),
yuv+n (o’zlik) – yuv+il(majhullik) kabi.
Yetakchi va ko’makchi felli birikmalarda majhul nisbat ko’rsatkichi,
asosan, ko’makchi fe’lga qo’shiladi: so’rab ko’r+il+di, aytib qo’y+il+di.
O’zlik nisbati kabi majhullik nisbat affikslari ham o’timli fe’lni o’timsiz
fe’lga aylantiradi: o’rinni bo’shatdi- o’rnidan bo’shatildi.
4. Birgalik nisbat shakli -(i)sh affiksi yordamida yasaladi va harakatning
birdan ortiq shaxs tomonidan bajarilishini bildiradi: yozishdi,tozalashdi. Birgalik
nisbatdagi fe’llar mazmunan a) harakatni bajarishda birga ishtirok etish ma’nosi:
tozalashdim, yuvishdim ; b) o’zaro, galma-gal bajarilgan harakat ma’nosi:
urishdi, tortishishdi, talashishidi kabilarni ifodalaydi.
11

$Birgalik nisbat shaklidagi fe’l ko’plik ifodalovchi -lar affiksi bilan sinonim hisoblanadi: keldilar-kelishdi, o’qidilar-o’qishdi. Yetakchi va ko’makchi felli birikmalarda birgalik nisbat ko’rsatkichi quyidagi tartibda qo’shiladi: a) yetakchi fe’lga: kel+ish+ib qoldi, quv+ish+ib ketdi; b) ko’makchi fe’lga: quvib ket+ish+di, kelib qol+ish+di; b) har ikkalasiga qo’shiladi. Bunda yetakchi fe’ldagisi birgalik ko’makchi fe’ldagisi esa ko’plik ifodalaydi: kul+ish+ib qo’y+ish+di, ayt+ish+ib qol+ish+di. MUHOKAMA VA NATIJA Tildagi har qanday fe’l bo’lishli yoki bo’lishsiz shaklda bo’ladi. Bo’lishli shakl harakatning tasdig’ini, bo’lishsiz shakl esa uning inkorini ifodalaydi: keldikelmadi. Fe’lning bo’lishli shakli maxsus grammatik ko’rsatkichga ega bo’lmaydi. Chunki uning bosh shakli doimo bo’lishli bo’ladi. Bo’lishsizlik esa quyidagi kabi maxsus vositalar yordamida ifodalanadi: -ma affiksi deyarli barcha fe’l shakllarida bo’lishsizlik ifodalash uchun xizmat qiladi: kelmadi, kemagan, kelmabdi kabi. Fe’lning ba’zi vazifadosh shakllarining bo’lishsizligini hosil qilishda –ma affikisining quyidagi morfologik shakllaridan foydalaniladi: -maslik affiksi harakat nomining bo’lishsiz shaklini yasaydi: aytishaytmaslik, borish-bormaslik kabi. -may\-mayin affiksi fe’lning –b(-ib) affiksi bilan yasaluvchi ravishdosh shaklining bo’lishsiz shaklini yasashda ishlatiladi : bilib-bilmay, ko’rib-ko’rmay. - mas affiksi fe’lning –r//-ar qo’shimchasi asosida hosil bo’ladigan shaklining bo’lishsiz shaklini hosil qilishda ishlatiladi: yurar- yurmas, borarbormas. –ma affiksi yetakchi+ko’makchi fe’lli birikmalarga quyidagicha qo’shiladi:1) yetakchi fe’lga qo’shiladi: bormay tur; 2) ko’makchi fe’lga qo’shiladi: bora ko’rma; 3) har ikkalasiga qo’shiladi: bormay qo’yma.. Bunday birikuvda yetakchi yoki ko’makchi fe’l yoki ularning har ikkalasi birgalikda ifodalaydigan 12$